൧. സുത്തന്തഭാജനീയം

൩൫൫. ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ – ഇധ ഭിക്ഖു അജ്ഝത്തം കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ബഹിദ്ധാ കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം, അജ്ഝത്തം വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരതി ബഹിദ്ധാ വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരതി അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം, അജ്ഝത്തം ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരതി ബഹിദ്ധാ ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരതി അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം, അജ്ഝത്തം ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ബഹിദ്ധാ ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം.

൧. കായാനുപസ്സനാനിദ്ദേസോ

൩൫൬. കഥഞ്ച ഭിക്ഖു അജ്ഝത്തം കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി? ഇധ ഭിക്ഖു അജ്ഝത്തം കായം ഉദ്ധം പാദതലാ അധോ കേസമത്ഥകാ തചപരിയന്തം പൂരം നാനപ്പകാരസ്സ അസുചിനോ പച്ചവേക്ഖതി – ‘‘അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ കേസാ ലോമാ നഖാ ദന്താ തചോ മംസം ന്ഹാരു [നഹാരു (സീ.)] അട്ഠി അട്ഠിമിഞ്ജം [അട്ഠിമിഞ്ജാ (സീ.)] വക്കം ഹദയം യകനം കിലോമകം പിഹകം പപ്ഫാസം അന്തം അന്തഗുണം ഉദരിയം കരീസം പിത്തം സേമ്ഹം പുബ്ബോ ലോഹിതം സേദോ മേദോ അസ്സു വസാ ഖേളോ സിങ്ഘാണികാ ലസികാ മുത്ത’’ന്തി. സോ തം നിമിത്തം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി സ്വാവത്ഥിതം വവത്ഥപേതി. സോ തം നിമിത്തം ആസേവിത്വാ ഭാവേത്വാ ബഹുലീകരിത്വാ സ്വാവത്ഥിതം വവത്ഥപേത്വാ ബഹിദ്ധാ കായേ ചിത്തം ഉപസംഹരതി.

കഥഞ്ച ഭിക്ഖു ബഹിദ്ധാ കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി? ഇധ ഭിക്ഖു ബഹിദ്ധാ കായം ഉദ്ധം പാദതലാ അധോ കേസമത്ഥകാ തചപരിയന്തം പൂരം നാനപ്പകാരസ്സ അസുചിനോ പച്ചവേക്ഖതി – ‘‘അത്ഥിസ്സ കായേ കേസാ ലോമാ നഖാ ദന്താ തചോ മംസം ന്ഹാരു അട്ഠി അട്ഠിമിഞ്ജം വക്കം ഹദയം യകനം കിലോമകം പിഹകം പപ്ഫാസം അന്തം അന്തഗുണം ഉദരിയം കരീസം പിത്തം സേമ്ഹം പുബ്ബോ ലോഹിതം സേദോ മേദോ അസ്സു വസാ ഖേളോ സിങ്ഘാണികാ ലസികാ മുത്ത’’ന്തി. സോ തം നിമിത്തം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി സ്വാവത്ഥിതം വവത്ഥപേതി. സോ തം നിമിത്തം ആസേവിത്വാ ഭാവേത്വാ ബഹുലീകരിത്വാ സ്വാവത്ഥിതം വവത്ഥപേത്വാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ കായേ ചിത്തം ഉപസംഹരതി.

കഥഞ്ച ഭിക്ഖു അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി? ഇധ ഭിക്ഖു അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ കായം ഉദ്ധം പാദതലാ അധോ കേസമത്ഥകാ തചപരിയന്തം പൂരം നാനപ്പകാരസ്സ അസുചിനോ പച്ചവേക്ഖതി – ‘‘അത്ഥി ഇമസ്മിം കായേ കേസാ ലോമാ നഖാ ദന്താ തചോ മംസം ന്ഹാരു അട്ഠി അട്ഠിമിഞ്ജം വക്കം ഹദയം യകനം കിലോമകം പിഹകം പപ്ഫാസം അന്തം അന്തഗുണം ഉദരിയം കരീസം പിത്തം സേമ്ഹം പുബ്ബോ ലോഹിതം സേദോ മേദോ അസ്സു വസാ ഖേളോ സിങ്ഘാണികാ ലസികാ മുത്ത’’ന്തി. ഏവം ഭിക്ഖു അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം.

൩൫൭. അനുപസ്സീതി. തത്ഥ കതമാ അനുപസ്സനാ? യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – അയം വുച്ചതി ‘‘അനുപസ്സനാ’’. ഇമായ അനുപസ്സനായ ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ ഉപാഗതോ സമുപാഗതോ ഉപപന്നോ സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോ. തേന വുച്ചതി ‘‘അനുപസ്സീ’’തി.

൩൫൮. വിഹരതീതി. ഇരിയതി വത്തതി പാലേതി യപേതി യാപേതി ചരതി വിഹരതി. തേന വുച്ചതി ‘‘വിഹരതീ’’തി.

൩൫൯. ആതാപീതി. തത്ഥ കതമോ ആതാപോ [കതമം ആതാപം (സബ്ബത്ഥ)]? യോ ചേതസികോ വീരിയാരമ്ഭോ…പേ… സമ്മാവായാമോ – അയം വുച്ചതി ‘‘ആതാപോ’’. ഇമിനാ ആതാപേന ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ ഉപാഗതോ സമുപാഗതോ ഉപപന്നോ സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോ. തേന വുച്ചതി ‘‘ആതാപീ’’തി.

൩൬൦. സമ്പജാനോതി. തത്ഥ കതമം സമ്പജഞ്ഞം? യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – ഇദം വുച്ചതി ‘‘സമ്പജഞ്ഞം’’. ഇമിനാ സമ്പജഞ്ഞേന ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ ഉപാഗതോ സമുപാഗതോ ഉപപന്നോ സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോ. തേന വുച്ചതി ‘‘സമ്പജാനോ’’തി.

൩൬൧. സതിമാതി. തത്ഥ കതമാ സതി? യാ സതി അനുസ്സതി…പേ… സമ്മാസതി – അയം വുച്ചതി ‘‘സതി’’. ഇമായ സതിയാ ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ ഉപാഗതോ സമുപാഗതോ ഉപപന്നോ സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോ. തേന വുച്ചതി ‘‘സതിമാ’’തി.

൩൬൨. വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സന്തി. തത്ഥ കതമോ ലോകോ? സ്വേവ കായോ ലോകോ. പഞ്ചപി ഉപാദാനക്ഖന്ധാ ലോകോ. അയം വുച്ചതി ‘‘ലോകോ’’. തത്ഥ കതമാ അഭിജ്ഝാ? യോ രാഗോ സാരാഗോ…പേ… ചിത്തസ്സ സാരാഗോ – അയം വുച്ചതി ‘‘അഭിജ്ഝാ’’. തത്ഥ കതമം ദോമനസ്സം? യം ചേതസികം അസാതം ചേതസികം ദുക്ഖം ചേതോസമ്ഫസ്സജം അസാതം ദുക്ഖം വേദയിതം ചേതോസമ്ഫസ്സജാ അസാതാ ദുക്ഖാ വേദനാ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ദോമനസ്സം’’. ഇതി അയഞ്ച അഭിജ്ഝാ ഇദഞ്ച ദോമനസ്സം ഇമമ്ഹി ലോകേ വിനീതാ ഹോന്തി പടിവിനീതാ സന്താ സമിതാ വൂപസന്താ അത്ഥങ്ഗതാ അബ്ഭത്ഥങ്ഗതാ അപ്പിതാ ബ്യപ്പിതാ സോസിതാ വിസോസിതാ ബ്യന്തീകതാ. തേന വുച്ചതി ‘‘വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സ’’ന്തി.

കായാനുപസ്സനാനിദ്ദേസോ.

൨. വേദനാനുപസ്സനാനിദ്ദേസോ

൩൬൩. കഥഞ്ച ഭിക്ഖു അജ്ഝത്തം വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരതി? ഇധ ഭിക്ഖു സുഖം വേദനം വേദയമാനോ ‘‘സുഖം വേദനം വേദയാമീ’’തി പജാനാതി, ദുക്ഖം വേദനം വേദയമാനോ ‘‘ദുക്ഖം വേദനം വേദയാമീ’’തി പജാനാതി, അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദയമാനോ ‘‘അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദയാമീ’’തി പജാനാതി, സാമിസം വാ സുഖം വേദനം വേദയമാനോ ‘‘സാമിസം സുഖം വേദനം വേദയാമീ’’തി പജാനാതി, നിരാമിസം വാ സുഖം വേദനം വേദയമാനോ ‘‘നിരാമിസം സുഖം വേദനം വേദയാമീ’’തി പജാനാതി, സാമിസം വാ ദുക്ഖം വേദനം വേദയമാനോ ‘‘സാമിസം ദുക്ഖം വേദനം വേദയാമീ’’തി പജാനാതി, നിരാമിസം വാ ദുക്ഖം വേദനം വേദയമാനോ ‘‘നിരാമിസം ദുക്ഖം വേദനം വേദയാമീ’’തി പജാനാതി, സാമിസം വാ അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദയമാനോ ‘‘സാമിസം അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദയാമീ’’തി പജാനാതി, നിരാമിസം വാ അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദയമാനോ ‘‘നിരാമിസം അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദയാമീ’’തി പജാനാതി. സോ തം നിമിത്തം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി സ്വാവത്ഥിതം വവത്ഥപേതി. സോ തം നിമിത്തം ആസേവിത്വാ ഭാവേത്വാ ബഹുലീകരിത്വാ സ്വാവത്ഥിതം വവത്ഥപേത്വാ ബഹിദ്ധാ വേദനാസു ചിത്തം ഉപസംഹരതി.

കഥഞ്ച ഭിക്ഖു ബഹിദ്ധാ വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരതി? ഇധ ഭിക്ഖു സുഖം വേദനം വേദയമാനം ‘‘സുഖം വേദനം വേദയതീ’’തി പജാനാതി, ദുക്ഖം വേദനം വേദയമാനം ‘‘ദുക്ഖം വേദനം വേദയതീ’’തി പജാനാതി, അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദയമാനം ‘‘അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദയതീ’’തി പജാനാതി, സാമിസം വാ സുഖം വേദനം വേദയമാനം ‘‘സാമിസം സുഖം വേദനം വേദയതീ’’തി പജാനാതി, നിരാമിസം വാ സുഖം വേദനം വേദയമാനം ‘‘നിരാമിസം സുഖം വേദനം വേദയതീ’’തി പജാനാതി, സാമിസം വാ ദുക്ഖം വേദനം വേദയമാനം ‘‘സാമിസം ദുക്ഖം വേദനം വേദയതീ’’തി പജാനാതി, നിരാമിസം വാ ദുക്ഖം വേദനം വേദയമാനം ‘‘നിരാമിസം ദുക്ഖം വേദനം വേദയതീ’’തി പജാനാതി, സാമിസം വാ അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദയമാനം ‘‘സാമിസം അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദയതീ’’തി പജാനാതി, നിരാമിസം വാ അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദയമാനം ‘‘നിരാമിസം അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദയതീ’’തി പജാനാതി. സോ തം നിമിത്തം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി സ്വാവത്ഥിതം വവത്ഥപേതി. സോ തം നിമിത്തം ആസേവിത്വാ ഭാവേത്വാ ബഹുലീകരിത്വാ സ്വാവത്ഥിതം വവത്ഥപേത്വാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ വേദനാസു ചിത്തം ഉപസംഹരതി.

കഥഞ്ച ഭിക്ഖു അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരതി? ഇധ ഭിക്ഖു സുഖം വേദനം ‘‘സുഖാ വേദനാ’’തി പജാനാതി, ദുക്ഖം വേദനം ‘‘ദുക്ഖാ വേദനാ’’തി പജാനാതി, അദുക്ഖമസുഖം വേദനം ‘‘അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ’’തി പജാനാതി, സാമിസം വാ സുഖം വേദനം ‘‘സാമിസാ സുഖാ വേദനാ’’തി പജാനാതി, നിരാമിസം വാ സുഖം വേദനം ‘‘നിരാമിസാ സുഖാ വേദനാ’’തി പജാനാതി, സാമിസം വാ ദുക്ഖം വേദനം ‘‘സാമിസാ ദുക്ഖാ വേദനാ’’തി പജാനാതി, നിരാമിസം വാ ദുക്ഖം വേദനം ‘‘നിരാമിസാ ദുക്ഖാ വേദനാ’’തി പജാനാതി, സാമിസം വാ അദുക്ഖമസുഖം വേദനം ‘‘സാമിസാ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ’’തി പജാനാതി, നിരാമിസം വാ അദുക്ഖമസുഖം വേദനം ‘‘നിരാമിസാ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ’’തി പജാനാതി. ഏവം ഭിക്ഖു അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം.

൩൬൪. അനുപസ്സീതി …പേ… വിഹരതീതി…പേ… ആതാപീതി…പേ… സമ്പജാനോതി…പേ… സതിമാതി…പേ… വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സന്തി. തത്ഥ കതമോ ലോകോ? സായേവ വേദനാ ലോകോ. പഞ്ചപി ഉപാദാനക്ഖന്ധാ ലോകോ. അയം വുച്ചതി ‘‘ലോകോ’’. തത്ഥ കതമാ അഭിജ്ഝാ? യോ രാഗോ സാരാഗോ…പേ… ചിത്തസ്സ സാരാഗോ – അയം വുച്ചതി ‘‘അഭിജ്ഝാ’’. തത്ഥ കതമം ദോമനസ്സം? യം ചേതസികം അസാതം ചേതസികം ദുക്ഖം ചേതോസമ്ഫസ്സജം അസാതം ദുക്ഖം വേദയിതം ചേതോസമ്ഫസ്സജാ അസാതാ ദുക്ഖാ വേദനാ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ദോമനസ്സം’’. ഇതി അയഞ്ച അഭിജ്ഝാ ഇദഞ്ച ദോമനസ്സം ഇമമ്ഹി ലോകേ വിനീതാ ഹോന്തി പടിവിനീതാ സന്താ സമിതാ വൂപസന്താ അത്ഥങ്ഗതാ അബ്ഭത്ഥങ്ഗതാ അപ്പിതാ ബ്യപ്പിതാ സോസിതാ വിസോസിതാ ബ്യന്തീകതാ. തേന വുച്ചതി ‘‘വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സ’’ന്തി.

വേദനാനുപസ്സനാനിദ്ദേസോ.

൩. ചിത്താനുപസ്സനാനിദ്ദേസോ

൩൬൫. കഥഞ്ച ഭിക്ഖു അജ്ഝത്തം ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരതി? ഇധ ഭിക്ഖു സരാഗം വാ ചിത്തം ‘‘സരാഗം മേ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, വീതരാഗം വാ ചിത്തം ‘‘വീതരാഗം മേ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, സദോസം വാ ചിത്തം ‘‘സദോസം മേ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, വീതദോസം വാ ചിത്തം ‘‘വീതദോസം മേ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, സമോഹം വാ ചിത്തം ‘‘സമോഹം മേ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, വീതമോഹം വാ ചിത്തം ‘‘വീതമോഹം മേ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, സംഖിത്തം വാ ചിത്തം ‘‘സംഖിത്തം മേ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, വിക്ഖിത്തം വാ ചിത്തം ‘‘വിക്ഖിത്തം മേ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, മഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം ‘‘മഹഗ്ഗതം മേ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, അമഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം ‘‘അമഹഗ്ഗതം മേ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, സഉത്തരം വാ ചിത്തം ‘‘സഉത്തരം മേ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, അനുത്തരം വാ ചിത്തം ‘‘അനുത്തരം മേ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, സമാഹിതം വാ ചിത്തം ‘‘സമാഹിതം മേ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, അസമാഹിതം വാ ചിത്തം ‘‘അസമാഹിതം മേ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, വിമുത്തം വാ ചിത്തം ‘‘വിമുത്തം മേ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, അവിമുത്തം വാ ചിത്തം ‘‘അവിമുത്തം മേ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി. സോ തം നിമിത്തം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി സ്വാവത്ഥിതം വവത്ഥപേതി. സോ തം നിമിത്തം ആസേവിത്വാ ഭാവേത്വാ ബഹുലീകരിത്വാ സ്വാവത്ഥിതം വവത്ഥപേത്വാ ബഹിദ്ധാ ചിത്തേ ചിത്തം ഉപസംഹരതി.

കഥഞ്ച ഭിക്ഖു ബഹിദ്ധാ ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരതി? ഇധ ഭിക്ഖു സരാഗം വാസ്സ ചിത്തം ‘‘സരാഗമസ്സ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, വീതരാഗം വാസ്സ ചിത്തം ‘‘വീതരാഗമസ്സ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, സദോസം വാസ്സ ചിത്തം ‘‘സദോസമസ്സ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, വീതദോസം വാസ്സ ചിത്തം ‘‘വീതദോസമസ്സ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, സമോഹം വാസ്സ ചിത്തം ‘‘സമോഹമസ്സ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, വീതമോഹം വാസ്സ ചിത്തം ‘‘വീതമോഹമസ്സ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, സംഖിത്തം വാസ്സ ചിത്തം ‘‘സംഖിത്തമസ്സ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, വിക്ഖിത്തം വാസ്സ ചിത്തം ‘‘വിക്ഖിത്തമസ്സ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, മഹഗ്ഗതം വാസ്സ ചിത്തം ‘‘മഹഗ്ഗതമസ്സ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, അമഹഗ്ഗതം വാസ്സ ചിത്തം ‘‘അമഹഗ്ഗതമസ്സ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, സഉത്തരം വാസ്സ ചിത്തം ‘‘സഉത്തരമസ്സ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, അനുത്തരം വാസ്സ ചിത്തം ‘‘അനുത്തരമസ്സ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, സമാഹിതം വാസ്സ ചിത്തം ‘‘സമാഹിതമസ്സ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, അസമാഹിതം വാസ്സ ചിത്തം ‘‘അസമാഹിതമസ്സ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, വിമുത്തം വാസ്സ ചിത്തം ‘‘വിമുത്തമസ്സ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, അവിമുത്തം വാസ്സ ചിത്തം ‘‘അവിമുത്തമസ്സ ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി. സോ തം നിമിത്തം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി സ്വാവത്ഥിതം വവത്ഥപേതി. സോ തം നിമിത്തം ആസേവിത്വാ ഭാവേത്വാ ബഹുലീകരിത്വാ സ്വാവത്ഥിതം വവത്ഥപേത്വാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ ചിത്തേ ചിത്തം ഉപസംഹരതി.

കഥഞ്ച ഭിക്ഖു അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരതി? ഇധ ഭിക്ഖു സരാഗം വാ ചിത്തം ‘‘സരാഗം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, വീതരാഗം വാ ചിത്തം ‘‘വീതരാഗം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, സദോസം വാ ചിത്തം ‘‘സദോസം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, വീതദോസം വാ ചിത്തം ‘‘വീതദോസം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, സമോഹം വാ ചിത്തം ‘‘സമോഹം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, വീതമോഹം വാ ചിത്തം ‘‘വീതമോഹം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, സംഖിത്തം വാ ചിത്തം ‘‘സംഖിത്തം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, വിക്ഖിത്തം വാ ചിത്തം ‘‘വിക്ഖിത്തം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, മഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം ‘‘മഹഗ്ഗതം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, അമഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം ‘‘അമഹഗ്ഗതം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, സഉത്തരം വാ ചിത്തം ‘‘സഉത്തരം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, അനുത്തരം വാ ചിത്തം ‘‘അനുത്തരം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, സമാഹിതം വാ ചിത്തം ‘‘സമാഹിതം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, അസമാഹിതം വാ ചിത്തം ‘‘അസമാഹിതം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, വിമുത്തം വാ ചിത്തം ‘‘വിമുത്തം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, അവിമുത്തം വാ ചിത്തം ‘‘അവിമുത്തം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി. ഏവം ഭിക്ഖു അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം.

൩൬൬. അനുപസ്സീതി…പേ… വിഹരതീതി…പേ… ആതാപീതി…പേ… സമ്പജാനോതി…പേ… സതിമാതി…പേ… വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സന്തി. തത്ഥ കതമോ ലോകോ? തംയേവ ചിത്തം ലോകോ. പഞ്ചപി ഉപാദാനക്ഖന്ധാ ലോകോ – തത്ഥ കതമാ അഭിജ്ഝാ? യോ രാഗോ സാരാഗോ…പേ… ചിത്തസ്സ സാരാഗോ – അയം വുച്ചതി ‘‘അഭിജ്ഝാ’’. തത്ഥ കതമം ദോമനസ്സം? യം ചേതസികം അസാതം ചേതസികം ദുക്ഖം ചേതോസമ്ഫസ്സജം അസാതം ദുക്ഖം വേദയിതം ചേതോസമ്ഫസ്സജാ അസാതാ ദുക്ഖാ വേദനാ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ദോമനസ്സം’’. ഇതി അയഞ്ച അഭിജ്ഝാ ഇദഞ്ച ദോമനസ്സം ഇമമ്ഹി ലോകേ വിനീതാ ഹോന്തി പടിവിനീതാ സന്താ സമിതാ വൂപസന്താ അത്ഥങ്ഗതാ അബ്ഭത്ഥങ്ഗതാ അപ്പിതാ ബ്യപ്പിതാ സോസിതാ വിസോസിതാ ബ്യന്തീകതാ. തേന വുച്ചതി ‘‘വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സ’’ന്തി.

ചിത്താനുപസ്സനാനിദ്ദേസോ.

൪. ധമ്മാനുപസ്സനാനിദ്ദേസോ

൩൬൭. കഥഞ്ച ഭിക്ഖു അജ്ഝത്തം ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി? ഇധ ഭിക്ഖു സന്തം വാ അജ്ഝത്തം കാമച്ഛന്ദം ‘‘അത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം കാമച്ഛന്ദോ’’തി പജാനാതി, അസന്തം വാ അജ്ഝത്തം കാമച്ഛന്ദം ‘‘നത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം കാമച്ഛന്ദോ’’തി പജാനാതി, യഥാ ച അനുപ്പന്നസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച ഉപ്പന്നസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ പഹാനം ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച പഹീനസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ ആയതിം അനുപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി. സന്തം വാ അജ്ഝത്തം ബ്യാപാദം…പേ… സന്തം വാ അജ്ഝത്തം ഥിനമിദ്ധം [ഥീനമിദ്ധം (സീ. സ്യാ.)] …പേ… സന്തം വാ അജ്ഝത്തം ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം…പേ… സന്തം വാ അജ്ഝത്തം വിചികിച്ഛം ‘‘അത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം വിചികിച്ഛാ’’തി പജാനാതി, അസന്തം വാ അജ്ഝത്തം വിചികിച്ഛം ‘‘നത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം വിചികിച്ഛാ’’തി പജാനാതി, യഥാ ച അനുപ്പന്നായ വിചികിച്ഛായ ഉപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച ഉപ്പന്നായ വിചികിച്ഛായ പഹാനം ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച പഹീനായ വിചികിച്ഛായ ആയതിം അനുപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി.

സന്തം വാ അജ്ഝത്തം സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ‘‘അത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി പജാനാതി, അസന്തം വാ അജ്ഝത്തം സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ‘‘നത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി പജാനാതി, യഥാ ച അനുപ്പന്നസ്സ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച ഉപ്പന്നസ്സ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ പാരിപൂരീ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, സന്തം വാ അജ്ഝത്തം ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം…പേ… സന്തം വാ അജ്ഝത്തം വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം [വിരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം (സീ. സ്യാ.)] …പേ… സന്തം വാ അജ്ഝത്തം പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം …പേ… സന്തം വാ അജ്ഝത്തം പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം…പേ… സന്തം വാ അജ്ഝത്തം സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം…പേ… സന്തം വാ അജ്ഝത്തം ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ‘‘അത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി പജാനാതി, അസന്തം വാ അജ്ഝത്തം ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ‘‘നത്ഥി മേ അജ്ഝത്തം ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി പജാനാതി, യഥാ ച അനുപ്പന്നസ്സ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച ഉപ്പന്നസ്സ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ പാരിപൂരീ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി. സോ തം നിമിത്തം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി സ്വാവത്ഥിതം വവത്ഥപേതി. സോ തം നിമിത്തം ആസേവിത്വാ ഭാവേത്വാ ബഹുലീകരിത്വാ സ്വാവത്ഥിതം വവത്ഥപേത്വാ ബഹിദ്ധാ ധമ്മേസു ചിത്തം ഉപസംഹരതി.

കഥഞ്ച ഭിക്ഖു ബഹിദ്ധാ ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി? ഇധ ഭിക്ഖു സന്തം വാസ്സ കാമച്ഛന്ദം ‘‘അത്ഥിസ്സ കാമച്ഛന്ദോ’’തി പജാനാതി, അസന്തം വാസ്സ കാമച്ഛന്ദം ‘‘നത്ഥിസ്സ കാമച്ഛന്ദോ’’തി പജാനാതി, യഥാ ച അനുപ്പന്നസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച ഉപ്പന്നസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ പഹാനം ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച പഹീനസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ ആയതിം അനുപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി. സന്തം വാസ്സ ബ്യാപാദം…പേ… സന്തം വാസ്സ ഥിനമിദ്ധം…പേ… സന്തം വാസ്സ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം…പേ… സന്തം വാസ്സ വിചികിച്ഛം ‘‘അത്ഥിസ്സ വിചികിച്ഛാ’’തി പജാനാതി, അസന്തം വാസ്സ വിചികിച്ഛം ‘‘നത്ഥിസ്സ വിചികിച്ഛാ’’തി പജാനാതി, യഥാ ച അനുപ്പന്നായ വിചികിച്ഛായ ഉപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച ഉപ്പന്നായ വിചികിച്ഛായ പഹാനം ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച പഹീനായ വിചികിച്ഛായ ആയതിം അനുപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി.

സന്തം വാസ്സ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ‘‘അത്ഥിസ്സ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി പജാനാതി, അസന്തം വാസ്സ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ‘‘നത്ഥിസ്സ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി പജാനാതി, യഥാ ച അനുപ്പന്നസ്സ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച ഉപ്പന്നസ്സ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ പാരിപൂരീ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി. സന്തം വാസ്സ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം…പേ… സന്തം വാസ്സ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം…പേ… സന്തം വാസ്സ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം…പേ… സന്തം വാസ്സ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം…പേ… സന്തം വാസ്സ സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം…പേ… സന്തം വാസ്സ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ‘‘അത്ഥിസ്സ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി പജാനാതി, അസന്തം വാസ്സ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ‘‘നത്ഥിസ്സ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി പജാനാതി, യഥാ ച അനുപ്പന്നസ്സ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച ഉപ്പന്നസ്സ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ പാരിപൂരീ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി. സോ തം നിമിത്തം ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി സ്വാവത്ഥിതം വവത്ഥപേതി. സോ തം നിമിത്തം ആസേവിത്വാ ഭാവേത്വാ ബഹുലീകരിത്വാ സ്വാവത്ഥിതം വവത്ഥപേത്വാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ ധമ്മേസു ചിത്തം ഉപസംഹരതി.

കഥഞ്ച ഭിക്ഖു അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി? ഇധ ഭിക്ഖു സന്തം വാ കാമച്ഛന്ദം ‘‘അത്ഥി കാമച്ഛന്ദോ’’തി പജാനാതി, അസന്തം വാ കാമച്ഛന്ദം ‘‘നത്ഥി കാമച്ഛന്ദോ’’തി പജാനാതി, യഥാ ച അനുപ്പന്നസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച ഉപ്പന്നസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ പഹാനം ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച പഹീനസ്സ കാമച്ഛന്ദസ്സ ആയതിം അനുപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി. സന്തം വാ ബ്യാപാദം…പേ… സന്തം വാ ഥിനമിദ്ധം…പേ… സന്തം വാ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം…പേ… സന്തം വാ വിചികിച്ഛം ‘‘അത്ഥി വിചികിച്ഛാ’’തി പജാനാതി, അസന്തം വാ വിചികിച്ഛം ‘‘നത്ഥി വിചികിച്ഛാ’’തി പജാനാതി, യഥാ ച അനുപ്പന്നായ വിചികിച്ഛായ ഉപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച ഉപ്പന്നായ വിചികിച്ഛായ പഹാനം ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച പഹീനായ വിചികിച്ഛായ ആയതിം അനുപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി.

സന്തം വാ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ‘‘അത്ഥി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി പജാനാതി, അസന്തം വാ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ‘‘നത്ഥി സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി പജാനാതി, യഥാ ച അനുപ്പന്നസ്സ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച ഉപ്പന്നസ്സ സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ പാരിപൂരീ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി. സന്തം വാ ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം…പേ… സന്തം വാ വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം…പേ… സന്തം വാ പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം…പേ… സന്തം വാ പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം…പേ… സന്തം വാ സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം…പേ… സന്തം വാ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ‘‘അത്ഥി ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി പജാനാതി, അസന്തം വാ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗം ‘‘നത്ഥി ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി പജാനാതി, യഥാ ച അനുപ്പന്നസ്സ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഉപ്പാദോ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി, യഥാ ച ഉപ്പന്നസ്സ ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗസ്സ ഭാവനായ പാരിപൂരീ ഹോതി തഞ്ച പജാനാതി. ഏവം ഭിക്ഖു അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സം.

൩൬൮. അനുപസ്സീതി. തത്ഥ കതമാ അനുപസ്സനാ? യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – അയം വുച്ചതി അനുപസ്സനാ. ഇമായ അനുപസ്സനായ ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ ഉപാഗതോ സമുപാഗതോ ഉപപന്നോ സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോ. തേന വുച്ചതി ‘‘അനുപസ്സീ’’തി.

൩൬൯. വിഹരതീതി. ഇരിയതി വത്തതി പാലേതി യപേതി യാപേതി ചരതി വിഹരതി. തേന വുച്ചതി ‘‘വിഹരതീ’’തി.

൩൭൦. ആതാപീതി. തത്ഥ കതമോ ആതാപോ? യോ ചേതസികോ വീരിയാരമ്ഭോ…പേ… സമ്മാവായാമോ – അയം വുച്ചതി ‘‘ആതാപോ’’. ഇമിനാ ആതാപേന ഉപേതോ ഹോതി…പേ… സമന്നാഗതോ. തേന വുച്ചതി ‘‘ആതാപീ’’തി.

൩൭൧. സമ്പജാനോതി. തത്ഥ കതമം സമ്പജഞ്ഞം? യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – ഇദം വുച്ചതി ‘‘സമ്പജഞ്ഞം’’. ഇമിനാ സമ്പജഞ്ഞേന ഉപേതോ ഹോതി…പേ… സമന്നാഗതോ. തേന വുച്ചതി ‘‘സമ്പജാനോ’’തി.

൩൭൨. സതിമാതി. തത്ഥ കതമാ സതി? യാ സതി അനുസ്സതി…പേ… സമ്മാസതി – അയം വുച്ചതി ‘‘സതി’’. ഇമായ സതിയാ ഉപേതോ ഹോതി…പേ… സമന്നാഗതോ. തേന വുച്ചതി ‘‘സതിമാ’’തി.

൩൭൩. വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സന്തി. തത്ഥ കതമോ ലോകോ? തേവ ധമ്മാ ലോകോ. പഞ്ചപി ഉപാദാനക്ഖന്ധാ ലോകോ. അയം വുച്ചതി ‘‘ലോകോ’’. തത്ഥ കതമാ അഭിജ്ഝാ? യോ രാഗോ സാരാഗോ…പേ… ചിത്തസ്സ സാരാഗോ – അയം വുച്ചതി ‘‘അഭിജ്ഝാ’’. തത്ഥ കതമം ദോമനസ്സം? യം ചേതസികം അസാതം ചേതസികം ദുക്ഖം ചേതോസമ്ഫസ്സജം അസാതം ദുക്ഖം വേദയിതം ചേതോസമ്ഫസ്സജാ അസാതാ ദുക്ഖാ വേദനാ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ദോമനസ്സം’’. ഇതി അയഞ്ച അഭിജ്ഝാ ഇദഞ്ച ദോമനസ്സം ഇമമ്ഹി ലോകേ വിനീതാ ഹോന്തി പടിവിനീതാ സന്താ സമിതാ വൂപസന്താ അത്ഥങ്ഗതാ അബ്ഭത്ഥങ്ഗതാ അപ്പിതാ ബ്യപ്പിതാ സോസിതാ വിസോസിതാ ബ്യന്തീകതാ. തേന വുച്ചതി ‘‘വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സ’’ന്തി.

ധമ്മാനുപസ്സനാനിദ്ദേസോ.

സുത്തന്തഭാജനീയം.