൧. അഭിധമ്മഭാജനീയം

൨൧൯. ബാവീസതിന്ദ്രിയാനി – ചക്ഖുന്ദ്രിയം, സോതിന്ദ്രിയം, ഘാനിന്ദ്രിയം, ജിവ്ഹിന്ദ്രിയം, കായിന്ദ്രിയം, മനിന്ദ്രിയം, ഇത്ഥിന്ദ്രിയം, പുരിസിന്ദ്രിയം, ജീവിതിന്ദ്രിയം, സുഖിന്ദ്രിയം, ദുക്ഖിന്ദ്രിയം, സോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം, ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം, സദ്ധിന്ദ്രിയം, വീരിയിന്ദ്രിയം [വിരിയിന്ദ്രിയം (സീ. സ്യാ.)], സതിന്ദ്രിയം, സമാധിന്ദ്രിയം, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം, അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം, അഞ്ഞിന്ദ്രിയം, അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം.

൨൨൦. തത്ഥ കതമം ചക്ഖുന്ദ്രിയം? യം ചക്ഖു ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ പസാദോ…പേ… സുഞ്ഞോ ഗാമോപേസോ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ചക്ഖുന്ദ്രിയം’’.

തത്ഥ കതമം സോതിന്ദ്രിയം…പേ… ഘാനിന്ദ്രിയം…പേ… ജിവ്ഹിന്ദ്രിയം…പേ… കായിന്ദ്രിയം? യോ കായോ ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ പസാദോ…പേ… സുഞ്ഞോ ഗാമോപേസോ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘കായിന്ദ്രിയം’’.

തത്ഥ കതമം മനിന്ദ്രിയം? ഏകവിധേന മനിന്ദ്രിയം – ഫസ്സസമ്പയുത്തം. ദുവിധേന മനിന്ദ്രിയം – അത്ഥി സഹേതുകം, അത്ഥി അഹേതുകം. തിവിധേന മനിന്ദ്രിയം – അത്ഥി കുസലം, അത്ഥി അകുസലം, അത്ഥി അബ്യാകതം. ചതുബ്ബിധേന മനിന്ദ്രിയം – അത്ഥി കാമാവചരം, അത്ഥി രൂപാവചരം, അത്ഥി അരൂപാവചരം, അത്ഥി അപരിയാപന്നം. പഞ്ചവിധേന മനിന്ദ്രിയം – അത്ഥി സുഖിന്ദ്രിയസമ്പയുത്തം, അത്ഥി ദുക്ഖിന്ദ്രിയസമ്പയുത്തം, അത്ഥി സോമനസ്സിന്ദ്രിയസമ്പയുത്തം, അത്ഥി ദോമനസ്സിന്ദ്രിയസമ്പയുത്തം, അത്ഥി ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയസമ്പയുത്തം. ഛബ്ബിധേന മനിന്ദ്രിയം – ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം…പേ… മനോവിഞ്ഞാണം. ഏവം ഛബ്ബിധേന മനിന്ദ്രിയം.

സത്തവിധേന മനിന്ദ്രിയം – ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം…പേ… കായവിഞ്ഞാണം, മനോധാതു, മനോവിഞ്ഞാണധാതു. ഏവം സത്തവിധേന മനിന്ദ്രിയം.

അട്ഠവിധേന മനിന്ദ്രിയം – ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം…പേ… കായവിഞ്ഞാണം അത്ഥി സുഖസഹഗതം, അത്ഥി ദുക്ഖസഹഗതം, മനോധാതു, മനോവിഞ്ഞാണധാതു. ഏവം അട്ഠവിധേന മനിന്ദ്രിയം.

നവവിധേന മനിന്ദ്രിയം – ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം…പേ… കായവിഞ്ഞാണം, മനോധാതു, മനോവിഞ്ഞാണധാതു അത്ഥി കുസലാ, അത്ഥി അകുസലാ, അത്ഥി അബ്യാകതാ. ഏവം നവവിധേന മനിന്ദ്രിയം.

ദസവിധേന മനിന്ദ്രിയം – ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം…പേ… കായവിഞ്ഞാണം അത്ഥി സുഖസഹഗതം, അത്ഥി ദുക്ഖസഹഗതം, മനോധാതു, മനോവിഞ്ഞാണധാതു അത്ഥി കുസലാ, അത്ഥി അകുസലാ, അത്ഥി അബ്യാകതാ. ഏവം ദസവിധേന മനിന്ദ്രിയം…പേ… ഏവം ബഹുവിധേന മനിന്ദ്രിയം. ഇദം വുച്ചതി ‘‘മനിന്ദ്രിയം’’.

തത്ഥ കതമം ഇത്ഥിന്ദ്രിയം? യം ഇത്ഥിയാ ഇത്ഥിലിങ്ഗം ഇത്ഥിനിമിത്തം ഇത്ഥികുത്തം ഇത്ഥാകപ്പോ ഇത്ഥത്തം ഇത്ഥിഭാവോ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ഇത്ഥിന്ദ്രിയം’’.

തത്ഥ കതമം പുരിസിന്ദ്രിയം? യം പുരിസസ്സ പുരിസലിങ്ഗം പുരിസനിമിത്തം പുരിസകുത്തം പുരിസാകപ്പോ പുരിസത്തം പുരിസഭാവോ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘പുരിസിന്ദ്രിയം’’.

തത്ഥ കതമം ജീവിതിന്ദ്രിയം? ജീവിതിന്ദ്രിയം ദുവിധേന – അത്ഥി രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം, അത്ഥി അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയം.

തത്ഥ കതമം രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം? യോ തേസം രൂപീനം ധമ്മാനം ആയു ഠിതി യപനാ യാപനാ ഇരിയനാ വത്തനാ പാലനാ ജീവിതം ജീവിതിന്ദ്രിയം – ഇദം വുച്ചതി ‘‘രൂപജീവിതിന്ദ്രിയം’’.

തത്ഥ കതമം അരൂപജീവിതിന്ദ്രിയം? യോ തേസം അരൂപീനം ധമ്മാനം ആയു ഠിതി യപനാ യാപനാ ഇരിയനാ വത്തനാ പാലനാ ജീവിതം ജീവിതിന്ദ്രിയം – ഇദം വുച്ചതി ‘‘അരൂപജീവതിന്ദ്രിയം’’. ഇദം വുച്ചതി ‘‘ജീവിതിന്ദ്രിയം’’.

തത്ഥ കതമം സുഖിന്ദ്രിയം? യം കായികം സാതം കായികം സുഖം കായസമ്ഫസ്സജം സാതം സുഖം വേദയിതം കായസമ്ഫസ്സജാ സാതാ സുഖാ വേദനാ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘സുഖിന്ദ്രിയം’’.

തത്ഥ കതമം ദുക്ഖിന്ദ്രിയം? യം കായികം അസാതം കായികം ദുക്ഖം കായസമ്ഫസ്സജം അസാതം ദുക്ഖം വേദയിതം കായസമ്ഫസ്സജാ അസാതാ ദുക്ഖാ വേദനാ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ദുക്ഖിന്ദ്രിയം’’.

തത്ഥ കതമം സോമനസ്സിന്ദ്രിയം? യം ചേതസികം സാതം ചേതസികം സുഖം ചേതോസമ്ഫസ്സജം സാതം സുഖം വേദയിതം ചേതോസമ്ഫസ്സജാ സാതാ സുഖാ വേദനാ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘സോമനസ്സിന്ദ്രിയം’’.

തത്ഥ കതമം ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം? യം ചേതസികം അസാതം ചേതസികം ദുക്ഖം ചേതോസമ്ഫസ്സജം അസാതം ദുക്ഖം വേദയിതം ചേതോസമ്ഫസ്സജാ അസാതാ ദുക്ഖാ വേദനാ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ദോമനസ്സിന്ദ്രിയം’’.

തത്ഥ കതമം ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം? യം ചേതസികം നേവ സാതം നാസാതം ചേതോസമ്ഫസ്സജം അദുക്ഖമസുഖം വേദയിതം ചേതോസമ്ഫസ്സജാ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയം’’.

തത്ഥ കതമം സദ്ധിന്ദ്രിയം? യാ സദ്ധാ സദ്ദഹനാ ഓകപ്പനാ അഭിപ്പസാദോ സദ്ധാ സദ്ധിന്ദ്രിയം സദ്ധാബലം – ഇദം വുച്ചതി ‘‘സദ്ധിന്ദ്രിയം’’.

തത്ഥ കതമം വീരിയിന്ദ്രിയം? യോ ചേതസികോ വീരിയാരമ്ഭോ നിക്കമോ പരക്കമോ ഉയ്യാമോ വായാമോ ഉസ്സാഹോ ഉസ്സോള്ഹീ ഥാമോ ഠിതി അസിഥിലപരക്കമതാ അനിക്ഖിത്തഛന്ദതാ അനിക്ഖിത്തധുരതാ ധുരസമ്പഗ്ഗാഹോ വീരിയം വീരിയിന്ദ്രിയം വീരിയബലം – ഇദം വുച്ചതി ‘‘വീരിയിന്ദ്രിയം’’.

തത്ഥ കതമം സതിന്ദ്രിയം? യാ സതി അനുസ്സതി പടിസ്സതി സതി സരണതാ ധാരണതാ അപിലാപനതാ അസമ്മുസ്സനതാ സതി സതിന്ദ്രിയം സതിബലം സമ്മാസതി – ഇദം വുച്ചതി ‘‘സതിന്ദ്രിയം’’.

തത്ഥ കതമം സമാധിന്ദ്രിയം? യാ ചിത്തസ്സ ഠിതി സണ്ഠിതി അവട്ഠിതി അവിസാഹാരോ അവിക്ഖേപോ അവിസാഹടമാനസതാ സമഥോ സമാധിന്ദ്രിയം സമാധിബലം സമ്മാസമാധി – ഇദം വുച്ചതി ‘‘സമാധിന്ദ്രിയം’’.

തത്ഥ കതമം പഞ്ഞിന്ദ്രിയം? യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – ഇദം വുച്ചതി ‘‘പഞ്ഞിന്ദ്രിയം’’.

തത്ഥ കതമം അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം? യാ തേസം ധമ്മാനം അനഞ്ഞാതാനം അദിട്ഠാനം അപ്പത്താനം അവിദിതാനം അസച്ഛികതാനം സച്ഛികിരിയായ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ മഗ്ഗങ്ഗം മഗ്ഗപരിയാപന്നം – ഇദം വുച്ചതി ‘‘അനഞ്ഞാതഞ്ഞസ്സാമീതിന്ദ്രിയം’’.

തത്ഥ കതമം അഞ്ഞിന്ദ്രിയം? യാ തേസം ധമ്മാനം ഞാതാനം ദിട്ഠാനം പത്താനം വിദിതാനം സച്ഛികതാനം സച്ഛികിരിയായ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ മഗ്ഗങ്ഗം മഗ്ഗപരിയാപന്നം – ഇദം വുച്ചതി അഞ്ഞിന്ദ്രിയം.

തത്ഥ കതമം അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം? യാ തേസം ധമ്മാനം അഞ്ഞാതാവീനം ദിട്ഠാനം പത്താനം വിദിതാനം സച്ഛികതാനം സച്ഛികിരിയായ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ മഗ്ഗങ്ഗം മഗ്ഗപരിയാപന്നം – ഇദം വുച്ചതി ‘‘അഞ്ഞാതാവിന്ദ്രിയം’’.

അഭിധമ്മഭാജനീയം.