൨. അഭിധമ്മഭാജനീയം

൧൫൫. ദ്വാദസായതനാനി – ചക്ഖായതനം, സോതായതനം, ഘാനായതനം, ജിവ്ഹായതനം, കായായതനം, മനായതനം, രൂപായതനം, സദ്ദായതനം, ഗന്ധായതനം, രസായതനം, ഫോട്ഠബ്ബായതനം, ധമ്മായതനം.

൧൫൬. തത്ഥ കതമം ചക്ഖായതനം? യം ചക്ഖു [ചക്ഖും (സീ. സ്യാ. ക.) ധ. സ. ൫൯൬-൫൯൯] ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ പസാദോ അത്തഭാവപരിയാപന്നോ അനിദസ്സനോ സപ്പടിഘോ, യേന ചക്ഖുനാ അനിദസ്സനേന സപ്പടിഘേന രൂപം സനിദസ്സനം സപ്പടിഘം പസ്സി വാ പസ്സതി വാ പസ്സിസ്സതി വാ പസ്സേ വാ, ചക്ഖുമ്പേതം ചക്ഖായതനമ്പേതം ചക്ഖുധാതുപേസാ ചക്ഖുന്ദ്രിയമ്പേതം ലോകോപേസോ ദ്വാരാപേസാ സമുദ്ദോപേസോ പണ്ഡരമ്പേതം ഖേത്തമ്പേതം വത്ഥുമ്പേതം നേത്തമ്പേതം നയനമ്പേതം ഓരിമം തീരമ്പേതം സുഞ്ഞോ ഗാമോപേസോ. ഇദം വുച്ചതി ‘‘ചക്ഖായതനം’’.

൧൫൭. തത്ഥ കതമം സോതായതനം? യം സോതം ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ പസാദോ അത്തഭാവപരിയാപന്നോ അനിദസ്സനോ സപ്പടിഘോ, യേന സോതേന അനിദസ്സനേന സപ്പടിഘേന സദ്ദം അനിദസ്സനം സപ്പടിഘം സുണി വാ സുണാതി വാ സുണിസ്സതി വാ സുണേ വാ, സോതമ്പേതം സോതായതനമ്പേതം സോതധാതുപേസാ സോതിന്ദ്രിയമ്പേതം ലോകോപേസോ ദ്വാരാപേസാ സമുദ്ദോപേസോ പണ്ഡരമ്പേതം ഖേത്തമ്പേതം വത്ഥുമ്പേതം ഓരിമം തീരമ്പേതം സുഞ്ഞോ ഗാമോപേസോ. ഇദം വുച്ചതി ‘‘സോതായതനം’’.

൧൫൮. തത്ഥ കതമം ഘാനായതനം? യം ഘാനം ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ പസാദോ അത്തഭാവപരിയാപന്നോ അനിദസ്സനോ സപ്പടിഘോ, യേന ഘാനേന അനിദസ്സനേന സപ്പടിഘേന ഗന്ധം അനിദസ്സനം സപ്പടിഘം ഘായി വാ ഘായതി വാ ഘായിസ്സതി വാ ഘായേ വാ, ഘാനമ്പേതം ഘാനായതനമ്പേതം ഘാനധാതുപേസാ ഘാനിന്ദ്രിയമ്പേതം ലോകോപേസോ ദ്വാരാപേസാ സമുദ്ദോപേസോ പണ്ഡരമ്പേതം ഖേത്തമ്പേതം വത്ഥുമ്പേതം ഓരിമം തീരമ്പേതം സുഞ്ഞോ ഗാമോപേസോ. ഇദം വുച്ചതി ‘‘ഘാനായതനം’’.

൧൫൯. തത്ഥ കതമം ജിവ്ഹായതനം? യാ ജിവ്ഹാ ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ പസാദോ അത്തഭാവപരിയാപന്നോ അനിദസ്സനോ സപ്പടിഘോ, യായ ജിവ്ഹായ അനിദസ്സനായ സപ്പടിഘായ രസം അനിദസ്സനം സപ്പടിഘം സായി വാ സായതി വാ സായിസ്സതി വാ സായേ വാ, ജിവ്ഹാപേസാ ജിവ്ഹായതനമ്പേതം ജിവ്ഹാധാതുപേസാ ജീവ്ഹിന്ദ്രിയമ്പേതം ലോകോപേസോ ദ്വാരാപേസാ സമുദ്ദോപേസോ പണ്ഡരമ്പേതം ഖേത്തമ്പേതം വത്ഥുമ്പേതം ഓരിമം തീരമ്പേതം സുഞ്ഞോ ഗാമോപേസോ. ഇദം വുച്ചതി ‘‘ജിവ്ഹായതനം’’.

൧൬൦. തത്ഥ കതമം കായായതനം? യോ കായോ ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ പസാദോ അത്തഭാവപരിയാപന്നോ അനിദസ്സനോ സപ്പടിഘോ, യേന കായേന അനിദസ്സനേന സപ്പടിഘേന ഫോട്ഠബ്ബം അനിദസ്സനം സപ്പടിഘം ഫുസി വാ ഫുസതി വാ ഫുസിസ്സതി വാ ഫുസേ വാ, കായോപേസോ കായായതനമ്പേതം കായധാതുപേസാ കായിന്ദ്രിയമ്പേതം ലോകോപേസോ ദ്വാരാപേസാ സമുദ്ദോപേസോ പണ്ഡരമ്പേതം ഖേത്തമ്പേതം വത്ഥുമ്പേതം ഓരിമം തീരമ്പേതം സുഞ്ഞോ ഗാമോപേസോ. ഇദം വുച്ചതി ‘‘കായായതനം’’.

൧൬൧. തത്ഥ കതമം മനായതനം? ഏകവിധേന മനായതനം – ഫസ്സസമ്പയുത്തം.

ദുവിധേന മനായതനം – അത്ഥി സഹേതുകം, അത്ഥി അഹേതുകം.

തിവിധേന മനായതനം – അത്ഥി കുസലം, അത്ഥി അകുസലം, അത്ഥി അബ്യാകതം.

ചതുബ്ബിധേന മനായതനം – അത്ഥി കാമാവചരം, അത്ഥി രൂപാവചരം, അത്ഥി അരൂപാവചരം, അത്ഥി അപരിയാപന്നം.

പഞ്ചവിധേന മനായതനം – അത്ഥി സുഖിന്ദ്രിയസമ്പയുത്തം, അത്ഥി ദുക്ഖിന്ദ്രിയസമ്പയുത്തം, അത്ഥി സോമനസ്സിന്ദ്രിയസമ്പയുത്തം, അത്ഥി ദോമനസ്സിന്ദ്രിയസമ്പയുത്തം, അത്ഥി ഉപേക്ഖിന്ദ്രിയസമ്പയുത്തം.

ഛബ്ബിധേന മനായതനം – ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, സോതവിഞ്ഞാണം, ഘാനവിഞ്ഞാണം, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം, കായവിഞ്ഞാണം, മനോവിഞ്ഞാണം. ഏവം ഛബ്ബിധേന മനായതനം.

സത്തവിധേന മനായതനം – ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, സോതവിഞ്ഞാണം, ഘാനവിഞ്ഞാണം, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം, കായവിഞ്ഞാണം, മനോധാതു, മനോവിഞ്ഞാണധാതു. ഏവം സത്തവിധേന മനായതനം.

അട്ഠവിധേന മനായതനം – ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, സോതവിഞ്ഞാണം, ഘാനവിഞ്ഞാണം, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം, കായവിഞ്ഞാണം അത്ഥി സുഖസഹഗതം, അത്ഥി ദുക്ഖസഹഗതം, മനോധാതു, മനോവിഞ്ഞാണധാതു. ഏവം അട്ഠവിധേന മനായതനം.

നവവിധേന മനായതനം – ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, സോതവിഞ്ഞാണം, ഘാനവിഞ്ഞാണം, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം, കായവിഞ്ഞാണം, മനോധാതു, മനോവിഞ്ഞാണധാതു അത്ഥി കുസലം, അത്ഥി അകുസലം, അത്ഥി അബ്യാകതം. ഏവം നവവിധേന മനായതനം.

ദസവിധേന മനായതനം – ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, സോതവിഞ്ഞാണം, ഘാനവിഞ്ഞാണം, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം, കായവിഞ്ഞാണം അത്ഥി സുഖസഹഗതം, അത്ഥി ദുക്ഖസഹഗതം, മനോധാതു, മനോവിഞ്ഞാണധാതു അത്ഥി കുസലം, അത്ഥി അകുസലം, അത്ഥി അബ്യാകതം. ഏവം ദസവിധേന മനായതനം.

ഏകവിധേന മനായതനം – ഫസ്സസമ്പയുത്തം.

ദുവിധേന മനായതനം – അത്ഥി സഹേതുകം, അത്ഥി അഹേതുകം.

തിവിധേന മനായതനം – അത്ഥി സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തം, അത്ഥി ദുക്ഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തം, അത്ഥി അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്തം…പേ…. ഏവം ബഹുവിധേന മനായതനം. ഇദം വുച്ചതി ‘‘മനായതനം’’.

൧൬൨. തത്ഥ കതമം രൂപായതനം? യം രൂപം ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ വണ്ണനിഭാ സനിദസ്സനം സപ്പടിഘം നീലം പീതകം ലോഹിതകം [പീതം ലോഹിതം (സീ.)] ഓദാതം കാളകം മഞ്ജിട്ഠകം [മഞ്ജേട്ഠകം (സീ. സ്യാ.)] ഹരി ഹരിവണ്ണം അമ്ബങ്കുരവണ്ണം ദീഘം രസ്സം അണും ഥൂലം വട്ടം പരിമണ്ഡലം ചതുരസ്സം ഛളംസം അട്ഠംസം സോളസംസം നിന്നം ഥലം ഛായാ ആതപോ ആലോകോ അന്ധകാരോ അബ്ഭാ മഹികാ ധൂമോ രജോ ചന്ദമണ്ഡലസ്സ വണ്ണനിഭാ സൂരിയമണ്ഡലസ്സ [സുരിയമണ്ഡലസ്സ (സീ. സ്യാ. കം.)] വണ്ണനിഭാ താരകരൂപാനം വണ്ണനിഭാ ആദാസമണ്ഡലസ്സ വണ്ണനിഭാ മണിസങ്ഖമുത്തവേളുരിയസ്സ വണ്ണനിഭാ ജാതരൂപരജതസ്സ വണ്ണനിഭാ, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി അത്ഥി രൂപം ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ വണ്ണനിഭാ സനിദസ്സനം സപ്പടിഘം, യം രൂപം സനിദസ്സനം സപ്പടിഘം ചക്ഖുനാ അനിദസ്സനേന സപ്പടിഘേന പസ്സി വാ പസ്സതി വാ പസ്സിസ്സതി വാ പസ്സേ വാ, രൂപമ്പേതം രൂപായതനമ്പേതം രൂപധാതുപേസാ. ഇദം വുച്ചതി ‘‘രൂപായതനം’’.

൧൬൩. തത്ഥ കതമം സദ്ദായതനം? യോ സദ്ദോ ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ അനിദസ്സനോ സപ്പടിഘോ ഭേരിസദ്ദോ മുദിങ്ഗസദ്ദോ [മുതിങ്ഗസദ്ധോ (സീ.)] സങ്ഖസദ്ദോ പണവസദ്ദോ ഗീതസദ്ദോ വാദിതസദ്ദോ സമ്മസദ്ദോ പാണിസദ്ദോ സത്താനം നിഗ്ഘോസസദ്ദോ ധാതൂനം സന്നിഘാതസദ്ദോ വാതസദ്ദോ ഉദകസദ്ദോ മനുസ്സസദ്ദോ അമനുസ്സസദ്ദോ, യോ വാ പനഞ്ഞോപി അത്ഥി സദ്ദോ ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ അനിദസ്സനോ സപ്പടിഘോ, യം സദ്ദം അനിദസ്സനം സപ്പടിഘം സോതേന അനിദസ്സനേന സപ്പടിഘേന സുണി വാ സുണാതി വാ സുണിസ്സതി വാ സുണേ വാ, സദ്ദോപേസോ സദ്ദായതനമ്പേതം സദ്ദധാതുപേസാ. ഇദം വുച്ചതി ‘‘സദ്ദായതനം’’.

൧൬൪. തത്ഥ കതമം ഗന്ധായതനം? യോ ഗന്ധോ ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ അനിദസ്സനോ സപ്പടിഘോ മൂലഗന്ധോ സാരഗന്ധോ തചഗന്ധോ പത്തഗന്ധോ പുപ്ഫഗന്ധോ ഫലഗന്ധോ ആമഗന്ധോ വിസ്സഗന്ധോ സുഗന്ധോ ദുഗ്ഗന്ധോ, യോ വാ പനഞ്ഞോപി അത്ഥി ഗന്ധോ ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ അനിദസ്സനോ സപ്പടിഘോ, യം ഗന്ധം അനിദസ്സനം സപ്പടിഘം ഘാനേന അനിദസ്സനേന സപ്പടിഘേന ഘായി വാ ഘായതി വാ ഘായിസ്സതി വാ ഘായേ വാ, ഗന്ധോപേസോ ഗന്ധായതനമ്പേതം ഗന്ധധാതുപേസാ. ഇദം വുച്ചതി ‘‘ഗന്ധായതനം’’.

൧൬൫. തത്ഥ കതമം രസായതനം? യോ രസോ ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ അനിദസ്സനോ സപ്പടിഘോ മൂലരസോ ഖന്ധരസോ തചരസോ പത്തരസോ പുപ്ഫരസോ ഫലരസോ അമ്ബിലം മധുരം തിത്തകം കടുകം ലോണികം [ലപിലകം (സീ.), ലമ്പികം (ക. സീ.)] ഖാരികം ലമ്ബികം കസാവോ സാദു അസാദു, യോ വാ പനഞ്ഞോപി അത്ഥി രസോ ചതുന്നം മഹാഭൂതാനം ഉപാദായ അനിദസ്സനോ സപ്പടിഘോ, യം രസം അനിദസ്സനം സപ്പടിഘം ജിവ്ഹായ അനിദസ്സനായ സപ്പടിഘായ സായി വാ സായതി വാ സായിസ്സതി വാ സായേ വാ, രസോപേസോ രസായതനമ്പേതം രസധാതുപേസാ. ഇദം വുച്ചതി ‘‘രസായതനം’’.

൧൬൬. തത്ഥ കതമം ഫോട്ഠബ്ബായതനം? പഥവീധാതു തേജോധാതു വായോധാതു കക്ഖളം മുദുകം സണ്ഹം ഫരുസം സുഖസമ്ഫസ്സം ദുക്ഖസമ്ഫസ്സം ഗരുകം ലഹുകം, യം ഫോട്ഠബ്ബം അനിദസ്സനം സപ്പടിഘം കായേന അനിദസ്സനേന സപ്പടിഘേന ഫുസി വാ ഫുസതി വാ ഫുസിസ്സതി വാ ഫുസേ വാ, ഫോട്ഠബ്ബോപേസോ ഫോട്ഠബ്ബായതനമ്പേതം ഫോട്ഠബ്ബധാതുപേസാ. ഇദം വുച്ചതി ‘‘ഫോട്ഠബ്ബായതനം’’.

൧൬൭. തത്ഥ കതമം ധമ്മായതനം? വേദനാക്ഖന്ധോ, സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, യഞ്ച രൂപം അനിദസ്സനഅപ്പടിഘം ധമ്മായതനപരിയാപന്നം, അസങ്ഖതാ ച ധാതു.

തത്ഥ കതമോ വേദനാക്ഖന്ധോ? ഏകവിധേന വേദനാക്ഖന്ധോ – ഫസ്സസമ്പയുത്തോ. ദുവിധേന വേദനാക്ഖന്ധോ – അത്ഥി സഹേതുകോ, അത്ഥി അഹേതുകോ. തിവിധേന വേദനാക്ഖന്ധോ – അത്ഥി കുസലോ, അത്ഥി അകുസലോ, അത്ഥി അബ്യാകതോ…പേ… ഏവം ദസവിധേന വേദനാക്ഖന്ധോ…പേ… ഏവം ബഹുവിധേന വേദനാക്ഖന്ധോ. അയം വുച്ചതി ‘‘വേദനാക്ഖന്ധോ’’.

തത്ഥ കതമോ സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ? ഏകവിധേന സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ – ഫസ്സസമ്പയുത്തോ. ദുവിധേന സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ – അത്ഥി സഹേതുകോ, അത്ഥി അഹേതുകോ. തിവിധേന സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ – അത്ഥി കുസലോ, അത്ഥി അകുസലോ, അത്ഥി അബ്യാകതോ…പേ… ഏവം ദസവിധേന സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ…പേ… ഏവം ബഹുവിധേന സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ. അയം വുച്ചതി ‘‘സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ’’.

തത്ഥ കതമോ സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ? ഏകവിധേന സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ – ചിത്തസമ്പയുത്തോ. ദുവിധേന സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ – അത്ഥി ഹേതു, അത്ഥി ന ഹേതു. തിവിധേന സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ – അത്ഥി കുസലോ, അത്ഥി അകുസലോ, അത്ഥി അബ്യാകതോ…പേ… ഏവം ദസവിധേന സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ…പേ… ഏവം ബഹുവിധേന സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ. അയം വുച്ചതി ‘‘സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ’’.

തത്ഥ കതമം രൂപം അനിദസ്സനഅപ്പടിഘം ധമ്മായതനപരിയാപന്നം? ഇത്ഥിന്ദ്രിയം പുരിസിന്ദ്രിയം…പേ… കബളീകാരോ ആഹാരോ. ഇദം വുച്ചതി രൂപം ‘‘അനിദസ്സനഅപ്പടിഘം ധമ്മായതനപരിയാപന്നം’’.

തത്ഥ കതമാ അസങ്ഖതാ ധാതു? രാഗക്ഖയോ, ദോസക്ഖയോ, മോഹക്ഖയോ – അയം വുച്ചതി ‘‘അസങ്ഖതാ ധാതു’’.

ഇദം വുച്ചതി ധമ്മായതനം.

അഭിധമ്മഭാജനീയം.