മാതികാ

൧. ഏകകനിദ്ദേസോ

൭൬൧. പഞ്ച വിഞ്ഞാണാ ന ഹേതുമേവ, അഹേതുകമേവ, ഹേതുവിപ്പയുത്തമേവ, സപ്പച്ചയമേവ, സങ്ഖതമേവ, അരൂപമേവ, ലോകിയമേവ, സാസവമേവ, സംയോജനിയമേവ, ഗന്ഥനിയമേവ, ഓഘനിയമേവ, യോഗനിയമേവ, നീവരണിയമേവ, പരാമട്ഠമേവ, ഉപാദാനിയമേവ, സംകിലേസികമേവ, അബ്യാകതമേവ, സാരമ്മണമേവ, അചേതസികമേവ, വിപാകമേവ, ഉപാദിന്നുപാദാനിയമേവ, അസംകിലിട്ഠസംകിലേസികമേവ, ന സവിതക്കസവിചാരമേവ, ന അവിതക്കവിചാരമത്തമേവ, അവിതക്കഅവിചാരമേവ, ന പീതിസഹഗതമേവ, നേവ ദസ്സനേന ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബമേവ, നേവ ദസ്സനേന ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബഹേതുകമേവ, നേവാചയഗാമിനാപചയഗാമിമേവ, നേവസേക്ഖനാസേക്ഖമേവ, പരിത്തമേവ, കാമാവചരമേവ, ന രൂപാവചരമേവ, ന അരൂപാവചരമേവ, പരിയാപന്നമേവ, നോ അപരിയാപന്നമേവ, അനിയതമേവ, അനിയ്യാനികമേവ, ഉപ്പന്നം മനോവിഞ്ഞാണവിഞ്ഞേയ്യമേവ, അനിച്ചമേവ, ജരാഭിഭൂതമേവ.

൭൬൨. പഞ്ച വിഞ്ഞാണാ ഉപ്പന്നവത്ഥുകാ, ഉപ്പന്നാരമ്മണാതി ഉപ്പന്നസ്മിം വത്ഥുസ്മിം ഉപ്പന്നേ ആരമ്മണേ ഉപ്പജ്ജന്തി.

പുരേജാതവത്ഥുകാ, പുരേജാതാരമ്മണാതി പുരേജാതസ്മിം വത്ഥുസ്മിം പുരേജാതേ ആരമ്മണേ ഉപ്പജ്ജന്തി.

അജ്ഝത്തികവത്ഥുകാ, ബാഹിരാരമ്മണാതി പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം വത്ഥു അജ്ഝത്തികാ ആരമ്മണാ ബാഹിരാ.

അസമ്ഭിന്നവത്ഥുകാ, അസമ്ഭിന്നാരമ്മണാതി അസമ്ഭിന്നസ്മിം വത്ഥുസ്മിം അസമ്ഭിന്നേ ആരമ്മണേ ഉപ്പജ്ജന്തി.

നാനാവത്ഥുകാ, നാനാരമ്മണാതി അഞ്ഞം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ വത്ഥു ച ആരമ്മണഞ്ച, അഞ്ഞം സോതവിഞ്ഞാണസ്സ വത്ഥു ച ആരമ്മണഞ്ച, അഞ്ഞം ഘാനവിഞ്ഞാണസ്സ വത്ഥു ച ആരമ്മണഞ്ച, അഞ്ഞം ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണസ്സ വത്ഥു ച ആരമ്മണഞ്ച, അഞ്ഞം കായവിഞ്ഞാണസ്സ വത്ഥു ച ആരമ്മണഞ്ച.

൭൬൩. ന അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഗോചരവിസയം പച്ചനുഭോന്തീതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഗോചരവിസയം സോതവിഞ്ഞാണം ന പച്ചനുഭോതി, സോതവിഞ്ഞാണസ്സ ഗോചരവിസയമ്പി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ന പച്ചനുഭോതി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഗോചരവിസയം ഘാനവിഞ്ഞാണം ന പച്ചനുഭോതി, ഘാനവിഞ്ഞാണസ്സ ഗോചരവിസയമ്പി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ന പച്ചനുഭോതി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഗോചരവിസയം ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം ന പച്ചനുഭോതി, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണസ്സ ഗോചരവിസയമ്പി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ന പച്ചനുഭോതി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഗോചരവിസയം കായവിഞ്ഞാണം ന പച്ചനുഭോതി, കായവിഞ്ഞാണസ്സ ഗോചരവിസയമ്പി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ന പച്ചനുഭോതി. സോതവിഞ്ഞാണസ്സ…പേ… ഘാനവിഞ്ഞാണസ്സ…പേ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണസ്സ…പേ… കായവിഞ്ഞാണസ്സ ഗോചരവിസയം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ന പച്ചനുഭോതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഗോചരവിസയമ്പി കായവിഞ്ഞാണം ന പച്ചനുഭോതി. കായവിഞ്ഞാണസ്സ ഗോചരവിസയം സോതവിഞ്ഞാണം ന പച്ചനുഭോതി, സോതവിഞ്ഞാണസ്സ ഗോചരവിസയമ്പി കായവിഞ്ഞാണം ന പച്ചനുഭോതി. കായവിഞ്ഞാണസ്സ ഗോചരവിസയം ഘാനവിഞ്ഞാണം ന പച്ചനുഭോതി, ഘാനവിഞ്ഞാണസ്സ ഗോചരവിസയമ്പി കായവിഞ്ഞാണം ന പച്ചനുഭോതി. കായവിഞ്ഞാണസ്സ ഗോചരവിസയം ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം ന പച്ചനുഭോതി, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണസ്സ ഗോചരവിസയമ്പി കായവിഞ്ഞാണം ന പച്ചനുഭോതി.

൭൬൪. ന അസമന്നാഹാരാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി സമന്നാഹരന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജന്തി.

ന അമനസികാരാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി മനസികരോന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജന്തി.

ന അബ്ബോകിണ്ണാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ന പടിപാടിയാ ഉപ്പജ്ജന്തി.

ന അപുബ്ബം അചരിമം ഉപ്പജ്ജന്തീതി ന ഏകക്ഖണേ ഉപ്പജ്ജന്തി.

൭൬൫. ന അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ സമനന്തരാ ഉപ്പജ്ജന്തീതി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പന്നസമനന്തരാ സോതവിഞ്ഞാണം ന ഉപ്പജ്ജതി, സോതവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പന്നസമനന്തരാപി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ന ഉപ്പജ്ജതി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പന്നസമനന്തരാ ഘാനവിഞ്ഞാണം ന ഉപ്പജ്ജതി, ഘാനവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പന്നസമനന്തരാപി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ന ഉപ്പജ്ജതി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പന്നസമനന്തരാ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം ന ഉപ്പജ്ജതി, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പന്നസമനന്തരാപി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ന ഉപ്പജ്ജതി. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പന്നസമനന്തരാ കായവിഞ്ഞാണം ന ഉപ്പജ്ജതി, കായവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പന്നസമനന്തരാപി ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ന ഉപ്പജ്ജതി. സോതവിഞ്ഞാണസ്സ…പേ… ഘാനവിഞ്ഞാണസ്സ…പേ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണസ്സ…പേ… കായവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പന്നസമനന്തരാ ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ന ഉപ്പജ്ജതി, ചക്ഖുവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പന്നസമനന്തരാപി കായവിഞ്ഞാണം ന ഉപ്പജ്ജതി. കായവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പന്നസമനന്തരാ സോതവിഞ്ഞാണം ന ഉപ്പജ്ജതി, സോതവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പന്നസമനന്തരാപി കായവിഞ്ഞാണം ന ഉപ്പജ്ജതി. കായവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പന്നസമനന്തരാ ഘാനവിഞ്ഞാണം ന ഉപ്പജ്ജതി, ഘാനവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പന്നസമനന്തരാപി കായവിഞ്ഞാണം ന ഉപ്പജ്ജതി. കായവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പന്നസമനന്തരാ ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം ന ഉപ്പജ്ജതി, ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണസ്സ ഉപ്പന്നസമനന്തരാപി കായവിഞ്ഞാണം ന ഉപ്പജ്ജതി.

൭൬൬. പഞ്ച വിഞ്ഞാണാ അനാഭോഗാതി പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം നത്ഥി ആവട്ടനാ വാ ആഭോഗോ വാ സമന്നാഹാരോ വാ മനസികാരോ വാ.

പഞ്ചഹി വിഞ്ഞാണേഹി ന കഞ്ചി ധമ്മം പടിവിജാനാതീതി പഞ്ചഹി വിഞ്ഞാണേഹി ന കഞ്ചി ധമ്മം പടിവിജാനാതി.

അഞ്ഞത്ര അഭിനിപാതമത്താതി അഞ്ഞത്ര ആപാതമത്താ.

പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം സമനന്തരാപി ന കഞ്ചി ധമ്മം പടിവിജാനാതീതി പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം സമനന്തരാ മനോധാതുയാപി ന കഞ്ചി ധമ്മം പടിവിജാനാതി.

പഞ്ചഹി വിഞ്ഞാണേഹി ന കഞ്ചി ഇരിയാപഥം കപ്പേതീതി പഞ്ചഹി വിഞ്ഞാണേഹി ന കഞ്ചി ഇരിയാപഥം കപ്പേതി – ഗമനം വാ ഠാനം വാ നിസജ്ജം വാ സേയ്യം വാ.

പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം സമനന്തരാപി ന കഞ്ചി ഇരിയാപഥം കപ്പേതീതി പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം സമനന്തരാ മനോധാതുയാപി ന കഞ്ചി ഇരിയാപഥം കപ്പേതി – ഗമനം വാ ഠാനം വാ നിസജ്ജം വാ സേയ്യം വാ.

പഞ്ചഹി വിഞ്ഞാണേഹി ന കായകമ്മം ന വചീകമ്മം പട്ഠപേതീതി പഞ്ചഹി വിഞ്ഞാണേഹി ന കായകമ്മം ന വചീകമ്മം പട്ഠപേതി.

പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം സമനന്തരാപി ന കായകമ്മം ന വചീകമ്മം പട്ഠപേതീതി പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം സമനന്തരാ മനോധാതുയാപി ന കായകമ്മം ന വചീകമ്മം പട്ഠപേതി.

പഞ്ചഹി വിഞ്ഞാണേഹി ന കുസലാകുസലം ധമ്മം സമാദിയതീതി പഞ്ചഹി വിഞ്ഞാണേഹി ന കുസലാകുസലം ധമ്മം സമാദിയതി.

പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം സമനന്തരാപി ന കുസലാകുസലം ധമ്മം സമാദിയതീതി പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം സമനന്തരാ മനോധാതുയാപി ന കുസലാകുസലം ധമ്മം സമാദിയതി.

പഞ്ചഹി വിഞ്ഞാണേഹി ന സമാപജ്ജതി ന വുട്ഠാതീതി പഞ്ചഹി വിഞ്ഞാണേഹി ന സമാപജ്ജതി ന വുട്ഠാതി.

പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം സമനന്തരാപി ന സമാപജ്ജതി ന വുട്ഠാതീതി പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം സമനന്തരാ മനോധാതുയാപി ന സമാപജ്ജതി ന വുട്ഠാതി.

പഞ്ചഹി വിഞ്ഞാണേഹി ന ചവതി ന ഉപ്പജ്ജതീതി പഞ്ചഹി വിഞ്ഞാണേഹി ന ചവതി ന ഉപ്പജ്ജതി.

പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം സമനന്തരാപി ന ചവതി ന ഉപ്പജ്ജതീതി പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം സമനന്തരാ മനോധാതുയാപി ന ചവതി ന ഉപ്പജ്ജതി.

പഞ്ചഹി വിഞ്ഞാണേഹി ന സുപതി ന പടിബുജ്ഝതി ന സുപിനം പസ്സതീതി പഞ്ചഹി വിഞ്ഞാണേഹി ന സുപതി ന പടിബുജ്ഝതി ന സുപിനം പസ്സതി.

പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം സമനന്തരാപി ന സുപതി ന പടിബുജ്ഝതി ന സുപിനം പസ്സതീതി പഞ്ചന്നം വിഞ്ഞാണാനം സമനന്തരാ മനോധാതുയാപി ന സുപതി ന പടിബുജ്ഝതി ന സുപിനം പസ്സതി. ഏവം യാഥാവകവത്ഥുവിഭാവനാ പഞ്ഞാ.

ഏവം ഏകവിധേന ഞാണവത്ഥു.

ഏകകം.

൨. ദുകനിദ്ദേസോ

൭൬൭. (൧) തീസു ഭൂമീസു കുസലാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ ലോകിയാ പഞ്ഞാ, ചതൂസു മഗ്ഗേസു ചതൂസു ഫലേസു പഞ്ഞാ ലോകുത്തരാ പഞ്ഞാ.

(൨) സബ്ബാവ പഞ്ഞാ കേനചി വിഞ്ഞേയ്യാ, കേനചി ന വിഞ്ഞേയ്യാ.

(൩) തീസു ഭൂമീസു കുസലാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ സാസവാ പഞ്ഞാ, ചതൂസു മഗ്ഗേസു ചതൂസു ഫലേസു പഞ്ഞാ അനാസവാ പഞ്ഞാ.

(൪) തീസു ഭൂമീസു കുസലാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ ആസവവിപ്പയുത്താ സാസവാ പഞ്ഞാ, ചതൂസു മഗ്ഗേസു ചതൂസു ഫലേസു പഞ്ഞാ ആസവവിപ്പയുത്താ അനാസവാ പഞ്ഞാ.

(൫) തീസു ഭൂമീസു കുസലാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ സംയോജനിയാ പഞ്ഞാ, ചതൂസു മഗ്ഗേസു ചതൂസു ഫലേസു പഞ്ഞാ അസംയോജനിയാ പഞ്ഞാ.

(൬) തീസു ഭൂമീസു കുസലാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ സംയോജനവിപ്പയുത്താ സംയോജനിയാ പഞ്ഞാ, ചതൂസു മഗ്ഗേസു ചതൂസു ഫലേസു പഞ്ഞാ സംയോജനവിപ്പയുത്താ അസംയോജനിയാ പഞ്ഞാ.

(൭) തീസു ഭൂമീസു കുസലാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ ഗന്ഥനിയാ പഞ്ഞാ, ചതൂസു മഗ്ഗേസു ചതൂസു ഫലേസു പഞ്ഞാ അഗന്ഥനിയാ പഞ്ഞാ.

(൮) തീസു ഭൂമീസു കുസലാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ ഗന്ഥവിപ്പയുത്താ ഗന്ഥനിയാ പഞ്ഞാ, ചതൂസു മഗ്ഗേസു ചതൂസു ഫലേസു പഞ്ഞാ ഗന്ഥവിപ്പയുത്താ അഗന്ഥനിയാ പഞ്ഞാ.

(൯) തീസു ഭൂമീസു കുസലാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ ഓഘനിയാ പഞ്ഞാ, ചതൂസു മഗ്ഗേസു ചതൂസു ഫലേസു പഞ്ഞാ അനോഘനിയാ പഞ്ഞാ.

(൧൦) തീസു ഭൂമീസു കുസലാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ ഓഘവിപ്പയുത്താ ഓഘനിയാ പഞ്ഞാ, ചതൂസു മഗ്ഗേസു ചതൂസു ഫലേസു പഞ്ഞാ ഓഘവിപ്പയുത്താ അനോഘനിയാ പഞ്ഞാ.

(൧൧) തീസു ഭൂമീസു കുസലാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ യോഗനിയാ പഞ്ഞാ, ചതൂസു മഗ്ഗേസു ചതൂസു ഫലേസു പഞ്ഞാ അയോഗനിയാ പഞ്ഞാ.

(൧൨) തീസു ഭൂമീസു കുസലാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ യോഗവിപ്പയുത്താ യോഗനിയാ പഞ്ഞാ, ചതൂസു മഗ്ഗേസു ചതൂസു ഫലേസു പഞ്ഞാ യോഗവിപ്പയുത്താ അയോഗനിയാ പഞ്ഞാ.

(൧൩) തീസു ഭൂമീസു കുസലാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ നീവരണിയാ പഞ്ഞാ, ചതൂസു മഗ്ഗേസു ചതൂസു ഫലേസു പഞ്ഞാ അനീവരണിയാ പഞ്ഞാ.

(൧൪) തീസു ഭൂമീസു കുസലാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ നീവരണവിപ്പയുത്താ നീവരണിയാ പഞ്ഞാ, ചതൂസു മഗ്ഗേസു ചതൂസു ഫലേസു പഞ്ഞാ നീവരണവിപ്പയുത്താ അനീവരണിയാ പഞ്ഞാ.

(൧൫) തീസു ഭൂമീസു കുസലാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ പരാമട്ഠാ പഞ്ഞാ, ചതൂസു മഗ്ഗേസു ചതൂസു ഫലേസു പഞ്ഞാ അപരാമട്ഠാ പഞ്ഞാ.

(൧൬) തീസു ഭൂമീസു കുസലാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ പരാമാസവിപ്പയുത്താ പരാമട്ഠാ പഞ്ഞാ, ചതൂസു മഗ്ഗേസു ചതൂസു ഫലേസു പഞ്ഞാ പരാമാസവിപ്പയുത്താ അപരാമട്ഠാ പഞ്ഞാ.

(൧൭) തീസു ഭൂമീസു വിപാകേ പഞ്ഞാ ഉപാദിന്നാ പഞ്ഞാ, തീസു ഭൂമീസു കുസലേ തീസു ഭൂമീസു കിരിയാബ്യാകതേ ചതൂസു മഗ്ഗേസു ചതൂസു ഫലേസു പഞ്ഞാ അനുപാദിന്നാ പഞ്ഞാ.

(൧൮) തീസു ഭൂമീസു കുസലാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ ഉപാദാനിയാ പഞ്ഞാ, ചതൂസു മഗ്ഗേസു ചതൂസു ഫലേസു പഞ്ഞാ അനുപാദാനിയാ പഞ്ഞാ.

(൧൯) തീസു ഭൂമീസു കുസലാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ ഉപാദാനവിപ്പയുത്താ ഉപാദാനിയാ പഞ്ഞാ, ചതൂസു മഗ്ഗേസു ചതൂസു ഫലേസു പഞ്ഞാ ഉപാദാനവിപ്പയുത്താ അനുപാദാനിയാ പഞ്ഞാ.

(൨൦) തീസു ഭൂമീസു കുസലാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ സംകിലേസികാ പഞ്ഞാ, ചതൂസു മഗ്ഗേസു ചതൂസു ഫലേസു പഞ്ഞാ അസംകിലേസികാ പഞ്ഞാ.

(൨൧) തീസു ഭൂമീസു കുസലാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ കിലേസവിപ്പയുത്താ സംകിലേസികാ പഞ്ഞാ, ചതൂസു മഗ്ഗേസു ചതൂസു ഫലേസു പഞ്ഞാ കിലേസവിപ്പയുത്താ അസംകിലേസികാ പഞ്ഞാ.

(൨൨) വിതക്കസമ്പയുത്താ പഞ്ഞാ സവിതക്കാ പഞ്ഞാ, വിതക്കവിപ്പയുത്താ പഞ്ഞാ അവിതക്കാ പഞ്ഞാ.

(൨൩) വിചാരസമ്പയുത്താ പഞ്ഞാ സവിചാരാ പഞ്ഞാ, വിചാരവിപ്പയുത്താ പഞ്ഞാ അവിചാരാ പഞ്ഞാ.

(൨൪) പീതിസമ്പയുത്താ പഞ്ഞാ സപ്പീതികാ പഞ്ഞാ, പീതിവിപ്പയുത്താ പഞ്ഞാ അപ്പീതികാ പഞ്ഞാ.

(൨൫) പീതിസമ്പയുത്താ പഞ്ഞാ പീതിസഹഗതാ പഞ്ഞാ, പീതിവിപ്പയുത്താ പഞ്ഞാ ന പീതിസഹഗതാ പഞ്ഞാ.

(൨൬) സുഖസമ്പയുത്താ പഞ്ഞാ സുഖസഹഗതാ പഞ്ഞാ, സുഖവിപ്പയുത്താ പഞ്ഞാ ന സുഖസഹഗതാ പഞ്ഞാ.

(൨൭) ഉപേക്ഖാസമ്പയുത്താ പഞ്ഞാ ഉപേക്ഖാസഹഗതാ പഞ്ഞാ, ഉപേക്ഖാവിപ്പയുത്താ പഞ്ഞാ ന ഉപേക്ഖാസഹഗതാ പഞ്ഞാ.

(൨൮) കാമാവചരകുസലാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ കാമാവചരാ പഞ്ഞാ, രൂപാവചരാ പഞ്ഞാ അരൂപാവചരാ പഞ്ഞാ, അപരിയാപന്നാ പഞ്ഞാ ന കാമാവചരാ പഞ്ഞാ.

(൨൯) രൂപാവചരകുസലാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ രൂപാവചരാ പഞ്ഞാ, കാമാവചരാ പഞ്ഞാ അരൂപാവചരാ പഞ്ഞാ അപരിയാപന്നാ പഞ്ഞാ ന രൂപാവചരാ പഞ്ഞാ.

(൩൦) അരൂപാവചരകുസലാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ അരൂപാവചരാ പഞ്ഞാ, കാമാവചരാ പഞ്ഞാ രൂപാവചരാ പഞ്ഞാ അപരിയാപന്നാ പഞ്ഞാ ന അരൂപാവചരാ പഞ്ഞാ.

(൩൧) തീസു ഭൂമീസു കുസലാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ പരിയാപന്നാ പഞ്ഞാ, ചതൂസു മഗ്ഗേസു ചതൂസു ഫലേസു പഞ്ഞാ അപരിയാപന്നാ പഞ്ഞാ.

(൩൨) ചതൂസു മഗ്ഗേസു പഞ്ഞാ നിയ്യാനികാ പഞ്ഞാ, തീസു ഭൂമീസു കുസലേ ചതൂസു ഭൂമീസു വിപാകേ തീസു ഭൂമീസു കിരിയാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ അനിയ്യാനികാ പഞ്ഞാ.

(൩൩) ചതൂസു മഗ്ഗേസു പഞ്ഞാ നിയതാ പഞ്ഞാ, തീസു ഭൂമീസു കുസലേ ചതൂസു ഭൂമീസു വിപാകേ തീസു ഭൂമീസു കിരിയാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ അനിയതാ പഞ്ഞാ.

(൩൪) തീസു ഭൂമീസു കുസലാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ സഉത്തരാ പഞ്ഞാ, ചതൂസു മഗ്ഗേസു ചതൂസു ഫലേസു പഞ്ഞാ അനുത്തരാ പഞ്ഞാ.

(൩൫) തത്ഥ കതമാ അത്ഥജാപികാ പഞ്ഞാ?

ചതൂസു ഭൂമീസു കുസലേ അരഹതോ അഭിഞ്ഞം ഉപ്പാദേന്തസ്സ സമാപത്തിം ഉപ്പാദേന്തസ്സ കിരിയാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ അത്ഥജാപികാ പഞ്ഞാ, ചതൂസു ഭൂമീസു വിപാകേ അരഹതോ ഉപ്പന്നായ അഭിഞ്ഞായ ഉപ്പന്നായ സമാപത്തിയാ കിരിയാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ ജാപിതത്ഥാ പഞ്ഞാ.

ഏവം ദുവിധേന ഞാണവത്ഥു.

ദുകം.

൩. തികനിദ്ദേസോ

൭൬൮. (൧. ക) തത്ഥ കതമാ ചിന്താമയാ പഞ്ഞാ?

യോഗവിഹിതേസു വാ കമ്മായതനേസു യോഗവിഹിതേസു വാ സിപ്പായതനേസു യോഗവിഹിതേസു വാ വിജ്ജാട്ഠാനേസു കമ്മസ്സകതം വാ സച്ചാനുലോമികം വാ രൂപം അനിച്ചന്തി വാ വേദനാ…പേ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം അനിച്ചന്തി വാ, യം ഏവരൂപിം അനുലോമികം ഖന്തിം ദിട്ഠിം രുചിം മുദിം പേക്ഖം ധമ്മനിജ്ഝാനക്ഖന്തിം പരതോ അസ്സുത്വാ പടിലഭതി – അയം വുച്ചതി ‘‘ചിന്താമയാ പഞ്ഞാ’’.

(ഖ) തത്ഥ കതമാ സുതമയാ പഞ്ഞാ? യോഗവിഹിതേസു വാ കമ്മായതനേസു യോഗവിഹിതേസു വാ സിപ്പായതനേസു യോഗവിഹിതേസു വാ വിജ്ജാട്ഠാനേസു കമ്മസ്സകതം വാ സച്ചാനുലോമികം വാ രൂപം അനിച്ചന്തി വാ വേദനാ…പേ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം അനിച്ചന്തി വാ, യം ഏവരൂപിം അനുലോമികം ഖന്തിം ദിട്ഠിം രുചിം മുദിം പേക്ഖം ധമ്മനിജ്ഝാനക്ഖന്തിം പരതോ സുത്വാ പടിലഭതി – അയം വുച്ചതി ‘‘സുതമയാ പഞ്ഞാ’’.

(ഗ) സബ്ബാപി സമാപന്നസ്സ പഞ്ഞാ ഭാവനാമയാ പഞ്ഞാ.

൭൬൯. (൨. ക) തത്ഥ കതമാ ദാനമയാ പഞ്ഞാ? ദാനം ആരബ്ഭ ദാനാധിഗച്ഛ യാ ഉപ്പജ്ജതി പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – അയം വുച്ചതി ‘‘ദാനമയാ പഞ്ഞാ’’.

(ഖ) തത്ഥ കതമാ സീലമയാ പഞ്ഞാ? സീലം ആരബ്ഭ സീലാധിഗച്ഛ യാ ഉപ്പജ്ജതി പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – അയം വുച്ചതി ‘‘സീലമയാ പഞ്ഞാ’’.

(ഗ) സബ്ബാപി സമാപന്നസ്സ പഞ്ഞാ ഭാവനാമയാ പഞ്ഞാ.

൭൭൦. (൩. ക) തത്ഥ കതമാ അധിസീലേ പഞ്ഞാ? പാതിമോക്ഖസംവരം സംവരന്തസ്സ യാ ഉപ്പജ്ജതി പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – അയം വുച്ചതി ‘‘അധിസീലേ പഞ്ഞാ’’.

(ഖ) തത്ഥ കതമാ അധിചിത്തേ പഞ്ഞാ? രൂപാവചരാരൂപാവചരസമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തസ്സ യാ ഉപ്പജ്ജതി പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – അയം വുച്ചതി ‘‘അധിചിത്തേ പഞ്ഞാ’’.

(ഗ) തത്ഥ കതമാ അധിപഞ്ഞായ പഞ്ഞാ? ചതൂസു മഗ്ഗേസു ചതൂസു ഫലേസു പഞ്ഞാ – അയം വുച്ചതി ‘‘അധിപഞ്ഞായ പഞ്ഞാ’’.

൭൭൧. (൪. ക) തത്ഥ കതമം ആയകോസല്ലം? ‘‘ഇമേ ധമ്മേ മനസികരോതോ അനുപ്പന്നാ ചേവ അകുസലാ ധമ്മാ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ ച അകുസലാ ധമ്മാ പഹീയന്തി. ഇമേ വാ പനിമേ ധമ്മേ മനസികരോതോ അനുപ്പന്നാ ചേവ കുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ ച കുസലാ ധമ്മാ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ ഭാവനായ പാരിപൂരിയാ സംവത്തന്തീ’’തി – യാ തത്ഥ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ആയകോസല്ലം’’.

(ഖ) തത്ഥ കതമം അപായകോസല്ലം? ‘‘ഇമേ ധമ്മേ മനസികരോതോ അനുപ്പന്നാ ചേവ കുസലാ ധമ്മാ ന ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ ച കുസലാ ധമ്മാ നിരുജ്ഝന്തി. ഇമേ വാ പനിമേ ധമ്മേ മനസികരോതോ അനുപ്പന്നാ ചേവ അകുസലാ ധമ്മാ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഉപ്പന്നാ ച അകുസലാ ധമ്മാ ഭിയ്യോഭാവായ വേപുല്ലായ സംവത്തന്തീ’’തി – യാ തത്ഥ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – ഇദം വുച്ചതി ‘‘അപായകോസല്ലം’’.

(ഗ) സബ്ബാപി തത്രുപായാ പഞ്ഞാ ഉപായകോസല്ലം.

൭൭൨. (൫. ക) ചതൂസു ഭൂമീസു വിപാകേ പഞ്ഞാ വിപാകാ പഞ്ഞാ.

(ഖ) ചതൂസു ഭൂമീസു കുസലേ പഞ്ഞാ വിപാകധമ്മധമ്മാ പഞ്ഞാ.

(ഗ) തീസു ഭൂമീസു കിരിയാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ നേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മാ പഞ്ഞാ.

൭൭൩. (൬. ക) തീസു ഭൂമീസു വിപാകേ പഞ്ഞാ ഉപാദിന്നുപാദാനിയാ പഞ്ഞാ.

(ഖ) തീസു ഭൂമീസു കുസലേ തീസു ഭൂമീസു കിരിയാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ അനുപാദിന്നുപാദാനിയാ പഞ്ഞാ.

(ഗ) ചതൂസു മഗ്ഗേസു ചതൂസു ഫലേസു പഞ്ഞാ അനുപാദിന്നഅനുപാദാനിയാ പഞ്ഞാ.

൭൭൪. (൭. ക) വിതക്കവിചാരസമ്പയുത്താ പഞ്ഞാ സവിതക്കസവിചാരാ പഞ്ഞാ.

(ഖ) വിതക്കവിപ്പയുത്താ വിചാരസമ്പയുത്താ പഞ്ഞാ അവിതക്കവിചാരമത്താ പഞ്ഞാ.

(ഗ) വിതക്കവിചാരവിപ്പയുത്താ പഞ്ഞാ അവിതക്കഅവിചാരാ പഞ്ഞാ.

൭൭൫. (൮. ക) പീതിസമ്പയുത്താ പഞ്ഞാ പീതിസഹഗതാ പഞ്ഞാ.

(ഖ) സുഖസമ്പയുത്താ പഞ്ഞാ സുഖസഹഗതാ പഞ്ഞാ.

(ഗ) ഉപേക്ഖാസമ്പയുത്താ പഞ്ഞാ ഉപേക്ഖാസഹഗതാ പഞ്ഞാ.

൭൭൬. (൯. ക) തീസു ഭൂമീസു കുസലേ പഞ്ഞാ ആചയഗാമിനീ പഞ്ഞാ.

(ഖ) ചതൂസു മഗ്ഗേസു പഞ്ഞാ അപചയഗാമിനീ പഞ്ഞാ.

(ഗ) ചതൂസു ഭൂമീസു വിപാകേ തീസു ഭൂമീസു കിരിയാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ നേവാചയഗാമിനാപചയഗാമിനീ പഞ്ഞാ.

൭൭൭. (൧൦. ക) ചതൂസു മഗ്ഗേസു തീസു ഫലേസു പഞ്ഞാ സേക്ഖാ പഞ്ഞാ.

(ഖ) ഉപരിട്ഠിമാ [ഉപരിട്ഠിമേ (സ്യാ.), ഉപരിട്ഠിമം (ക.)] അരഹത്തഫലേ പഞ്ഞാ അസേക്ഖാ പഞ്ഞാ.

(ഗ) തീസു ഭൂമീസു കുസലേ തീസു ഭൂമീസു വിപാകേ തീസു ഭൂമീസു കിരിയാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ നേവസേക്ഖനാസേക്ഖാ പഞ്ഞാ.

൭൭൮. (൧൧. ക) കാമാവചരകുസലാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ പരിത്താ പഞ്ഞാ.

(ഖ) രൂപാവചരാരൂപാവചരകുസലാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ മഹഗ്ഗതാ പഞ്ഞാ.

(ഗ) ചതൂസു മഗ്ഗേസു ചതൂസു ഫലേസു പഞ്ഞാ അപ്പമാണാ പഞ്ഞാ.

൭൭൯. (൧൨. ക) തത്ഥ കതമാ പരിത്താരമ്മണാ പഞ്ഞാ? പരിത്തേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ യാ ഉപ്പജ്ജതി പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – അയം വുച്ചതി ‘‘പരിത്താരമ്മണാ പഞ്ഞാ’’.

൭൮൦. (ഖ) തത്ഥ കതമാ മഹഗ്ഗതാരമ്മണാ പഞ്ഞാ? മഹഗ്ഗതേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ യാ ഉപ്പജ്ജതി പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – അയം വുച്ചതി ‘‘മഹഗ്ഗതാരമ്മണാ പഞ്ഞാ’’.

൭൮൧. (ഗ) തത്ഥ കതമാ അപ്പമാണാരമ്മണാ പഞ്ഞാ? അപ്പമാണേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ യാ ഉപ്പജ്ജതി പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – അയം വുച്ചതി ‘‘അപ്പമാണാരമ്മണാ പഞ്ഞാ’’.

൭൮൨. (൧൩. ക) തത്ഥ കതമാ മഗ്ഗാരമ്മണാ പഞ്ഞാ? അരിയമഗ്ഗം ആരബ്ഭ യാ ഉപ്പജ്ജതി പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – അയം വുച്ചതി ‘‘മഗ്ഗാരമ്മണാ പഞ്ഞാ’’.

(ഖ) ചതൂസു മഗ്ഗേസു പഞ്ഞാ മഗ്ഗഹേതുകാ പഞ്ഞാ.

൭൮൩. (ഗ) തത്ഥ കതമാ മഗ്ഗാധിപതിനീ പഞ്ഞാ? അരിയമഗ്ഗം അധിപതിം കരിത്വാ യാ ഉപ്പജ്ജതി പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – അയം വുച്ചതി ‘‘മഗ്ഗാധിപതിനീ പഞ്ഞാ’’.

൭൮൪. (൧൪) ചതൂസു ഭൂമീസു വിപാകേ പഞ്ഞാ സിയാ ഉപ്പന്നാ, സിയാ ഉപ്പാദിനീ, ന വത്തബ്ബാ അനുപ്പന്നാതി. ചതൂസു ഭൂമീസു കുസലേ തീസു ഭൂമീസു കിരിയാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ സിയാ ഉപ്പന്നാ, സിയാ അനുപ്പന്നാ, ന വത്തബ്ബാ ഉപ്പാദിനീതി.

൭൮൫. (൧൫) സബ്ബാവ പഞ്ഞാ സിയാ അതീതാ, സിയാ അനാഗതാ, സിയാ പച്ചുപ്പന്നാ.

൭൮൬. (൧൬. ക) തത്ഥ കതമാ അതീതാരമ്മണാ പഞ്ഞാ? അതീതേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ യാ ഉപ്പജ്ജതി പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – അയം വുച്ചതി ‘‘അതീതാരമ്മണാ പഞ്ഞാ’’.

൭൮൭. (ഖ) തത്ഥ കതമാ അനാഗതാരമ്മണാ പഞ്ഞാ? അനാഗതേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ യാ ഉപ്പജ്ജതി പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – അയം വുച്ചതി ‘‘അനാഗതാരമ്മണാ പഞ്ഞാ’’.

൭൮൮. (ഗ) തത്ഥ കതമാ പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ പഞ്ഞാ? പച്ചുപ്പന്നേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ യാ ഉപ്പജ്ജതി പഞ്ഞാ പജാനനാ …പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – അയം വുച്ചതി ‘‘പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാ പഞ്ഞാ’’.

൭൮൯. (൧൭) സബ്ബാവ പഞ്ഞാ സിയാ അജ്ഝത്താ, സിയാ ബഹിദ്ധാ, സിയാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ.

൭൯൦. (൧൮. ക) തത്ഥ കതമാ അജ്ഝത്താരമ്മണാ പഞ്ഞാ? അജ്ഝത്തേ ധമ്മേ ആരബ്ഭ യാ ഉപ്പജ്ജതി പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – അയം വുച്ചതി ‘‘അജ്ഝത്താരമ്മണാ പഞ്ഞാ’’.

൭൯൧. (ഖ) തത്ഥ കതമാ ബഹിദ്ധാരമ്മണാ പഞ്ഞാ? ബഹിദ്ധാധമ്മേ ആരബ്ഭ യാ ഉപ്പജ്ജതി പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – അയം വുച്ചതി ‘‘ബഹിദ്ധാരമ്മണാ പഞ്ഞാ’’.

൭൯൨. (ഗ) തത്ഥ കതമാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണാ പഞ്ഞാ? അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ ധമ്മേ ആരബ്ഭ യാ ഉപ്പജ്ജതി പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – അയം വുച്ചതി ‘‘അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാരമ്മണാ പഞ്ഞാ’’.

ഏവം തിവിധേന ഞാണവത്ഥു.

തികം.

൪. ചതുക്കനിദ്ദേസോ

൭൯൩. (൧. ക) തത്ഥ കതമം കമ്മസ്സകതഞാണം? ‘‘അത്ഥി ദിന്നം, അത്ഥി യിട്ഠം, അത്ഥി ഹുതം, അത്ഥി സുകതദുക്കടാനം കമ്മാനം ഫലം വിപാകോ, അത്ഥി അയം ലോകോ, അത്ഥി പരോ ലോകോ, അത്ഥി മാതാ, അത്ഥി പിതാ, അത്ഥി സത്താ ഓപപാതികാ, അത്ഥി ലോകേ സമണബ്രാഹ്മണാ സമ്മഗ്ഗതാ സമ്മാപടിപന്നാ യേ ഇമഞ്ച ലോകം പരഞ്ച ലോകം സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേന്തീ’’തി – യാ ഏവരൂപാ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – ഇദം വുച്ചതി ‘‘കമ്മസ്സകതഞാണം’’. ഠപേത്വാ സച്ചാനുലോമികം ഞാണം, സബ്ബാപി സാസവാ കുസലാ പഞ്ഞാ കമ്മസ്സകതഞാണം.

(ഖ) തത്ഥ കതമം സച്ചാനുലോമികം ഞാണം? ‘‘രൂപം അനിച്ച’’ന്തി വാ വേദനാ…പേ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… ‘‘വിഞ്ഞാണം അനിച്ച’’ന്തി വാ യാ ഏവരൂപീ അനുലോമികാ ഖന്തി ദിട്ഠി രുചി മുദി പേക്ഖാ ധമ്മനിജ്ഝാനക്ഖന്തി – ഇദം വുച്ചതി ‘‘സച്ചാനുലോമികം ഞാണം’’.

(ഗ) ചതൂസു മഗ്ഗേസു പഞ്ഞാ മഗ്ഗസമങ്ഗിസ്സ ഞാണം.

(ഘ) ചതൂസു ഫലേസു പഞ്ഞാ ഫലസമങ്ഗിസ്സ ഞാണം.

൭൯൪. (൨) മഗ്ഗസമങ്ഗിസ്സ ഞാണം ദുക്ഖേപേതം ഞാണം, ദുക്ഖസമുദയേപേതം ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധേപേതം ഞാണം, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായപേതം ഞാണം.

(ക) തത്ഥ കതമം ദുക്ഖേ ഞാണം? ദുക്ഖം ആരബ്ഭ യാ ഉപ്പജ്ജതി പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ദുക്ഖേ ഞാണം’’.

(ഖ-ഘ) ദുക്ഖസമുദയം ആരബ്ഭ…പേ… ദുക്ഖനിരോധം ആരബ്ഭ…പേ… ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിം പടിപദം ആരബ്ഭ യാ ഉപ്പജ്ജതി പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിയാ പടിപദായ ഞാണം’’.

൭൯൫. (൩) കാമാവചരകുസലാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ കാമാവചരാ പഞ്ഞാ, രൂപാവചരകുസലാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ രൂപാവചരാ പഞ്ഞാ, അരൂപാവചരകുസലാബ്യാകതേ പഞ്ഞാ അരൂപാവചരാ പഞ്ഞാ, ചതൂസു മഗ്ഗേസു ചതൂസു ഫലേസു പഞ്ഞാ അപരിയാപന്നാ പഞ്ഞാ.

൭൯൬. (൪. ക) തത്ഥ കതമം ധമ്മേ ഞാണം? ചതൂസു മഗ്ഗേസു ചതൂസു ഫലേസു പഞ്ഞാ ധമ്മേ ഞാണം.

(ഖ) സോ ഇമിനാ ധമ്മേന ഞാതേന ദിട്ഠേന പത്തേന വിദിതേന പരിയോഗാള്ഹേന അതീതാനാഗതേന നയം നേതി. ‘‘യേ ഹി കേചി അതീതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ദുക്ഖം അബ്ഭഞ്ഞംസു [അബ്ഭഞ്ഞിംസു (സ്യാ.) ഏവമുപരിപി], ദുക്ഖസമുദയം അബ്ഭഞ്ഞംസു, ദുക്ഖനിരോധം അബ്ഭഞ്ഞംസു, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അബ്ഭഞ്ഞംസു, ഇമഞ്ഞേവ തേ ദുക്ഖം അബ്ഭഞ്ഞംസു, ഇമഞ്ഞേവ തേ ദുക്ഖസമുദയം അബ്ഭഞ്ഞംസു, ഇമഞ്ഞേവ തേ ദുക്ഖനിരോധം അബ്ഭഞ്ഞംസു, ഇമഞ്ഞേവ തേ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അബ്ഭഞ്ഞംസു. യേ ഹി കേചി അനാഗതമദ്ധാനം സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ദുക്ഖം അഭിജാനിസ്സന്തി, ദുക്ഖസമുദയം അഭിജാനിസ്സന്തി, ദുക്ഖനിരോധം അഭിജാനിസ്സന്തി, ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അഭിജാനിസ്സന്തി, ഇമഞ്ഞേവ തേ ദുക്ഖം അഭിജാനിസ്സന്തി, ഇമഞ്ഞേവ തേ ദുക്ഖസമുദയം അഭിജാനിസ്സന്തി, ഇമഞ്ഞേവ തേ ദുക്ഖനിരോധം അഭിജാനിസ്സന്തി, ഇമഞ്ഞേവ തേ ദുക്ഖനിരോധഗാമിനിം പടിപദം അഭിജാനിസ്സന്തീ’’തി – യാ തത്ഥ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – ഇദം വുച്ചതി ‘‘അന്വയേ ഞാണം’’.

(ഗ) തത്ഥ കതമം പരിയേ ഞാണം? ഇധ ഭിക്ഖു പരസത്താനം പരപുഗ്ഗലാനം ചേതസാ ചേതോ പരിച്ച പജാനാതി. സരാഗം വാ ചിത്തം ‘‘സരാഗം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, വീതരാഗം വാ ചിത്തം ‘‘വീതരാഗം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, സദോസം വാ ചിത്തം ‘‘സദോസം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, വീതദോസം വാ ചിത്തം ‘‘വീതദോസം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, സമോഹം വാ ചിത്തം ‘‘സമോഹം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, വീതമോഹം വാ ചിത്തം ‘‘വീതമോഹം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, സംഖിത്തം വാ ചിത്തം ‘‘സംഖിത്തം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, വിക്ഖിത്തം വാ ചിത്തം ‘‘വിക്ഖിത്തം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, മഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം ‘‘മഹഗ്ഗതം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, അമഹഗ്ഗതം വാ ചിത്തം ‘‘അമഹഗ്ഗതം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, സഉത്തരം വാ ചിത്തം ‘‘സഉത്തരം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, അനുത്തരം വാ ചിത്തം ‘‘അനുത്തരം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, സമാഹിതം വാ ചിത്തം ‘‘സമാഹിതം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, അസമാഹിതം വാ ചിത്തം ‘‘അസമാഹിതം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, വിമുത്തം വാ ചിത്തം ‘‘വിമുത്തം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, അവിമുത്തം വാ ചിത്തം ‘‘അവിമുത്തം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതീതി – യാ തത്ഥ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – ഇദം വുച്ചതി ‘‘പരിയേ ഞാണം’’.

(ഘ) ഠപേത്വാ ധമ്മേ ഞാണം അന്വയേ ഞാണം പരിയേ ഞാണം, അവസേസാ പഞ്ഞാ സമ്മുതിഞാണം.

൭൯൭. (൫. ക) തത്ഥ കതമാ പഞ്ഞാ ആചയായ നോ അപചയായ? കാമാവചരകുസലേ പഞ്ഞാ ആചയായ നോ അപചയായ.

(ഖ) ചതൂസു മഗ്ഗേസു പഞ്ഞാ അപചയായ നോ ആചയായ.

(ഗ) രൂപാവചരാരൂപാവചരകുസലേ പഞ്ഞാ ആചയായ ചേവ അപചയായ ച.

(ഘ) അവസേസാ പഞ്ഞാ നേവ ആചയായ നോ അപചയായ.

൭൯൮. (൬. ക) തത്ഥ കതമാ പഞ്ഞാ നിബ്ബിദായ നോ പടിവേധായ? യായ പഞ്ഞായ കാമേസു വീതരാഗോ ഹോതി, ന ച അഭിഞ്ഞായോ പടിവിജ്ഝതി ന ച സച്ചാനി – അയം വുച്ചതി ‘‘പഞ്ഞാ നിബ്ബിദായ നോ പടിവേധായ’’.

(ഖ) സ്വേവ പഞ്ഞായ കാമേസു വീതരാഗോ സമാനോ അഭിഞ്ഞായോ പടിവിജ്ഝതി ന ച സച്ചാനി – അയം വുച്ചതി ‘‘പഞ്ഞാ പടിവേധായ നോ നിബ്ബിദായ’’.

(ഗ) ചതൂസു മഗ്ഗേസു പഞ്ഞാ നിബ്ബിദായ ചേവ പടിവേധായ ച.

(ഘ) അവസേസാ പഞ്ഞാ നേവ നിബ്ബിദായ നോ പടിവേധായ.

൭൯൯. (൭. ക) തത്ഥ കതമാ ഹാനഭാഗിനീ പഞ്ഞാ? പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭിം കാമസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി ഹാനഭാഗിനീ പഞ്ഞാ.

(ഖ) തദനുധമ്മതാ സതി സന്തിട്ഠതി ഠിതിഭാഗിനീ പഞ്ഞാ.

(ഗ) അവിതക്കസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി വിസേസഭാഗിനീ പഞ്ഞാ.

(ഘ) നിബ്ബിദാസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി വിരാഗൂപസഞ്ഹിതാ നിബ്ബേധഭാഗിനീ പഞ്ഞാ. ദുതിയസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭിം വിതക്കസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി ഹാനഭാഗിനീ പഞ്ഞാ. തദനുധമ്മതാ സതി സന്തിട്ഠതി ഠിതിഭാഗിനീ പഞ്ഞാ. ഉപേക്ഖാസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി വിസേസഭാഗിനീ പഞ്ഞാ. നിബ്ബിദാസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി വിരാഗൂപസഞ്ഹിതാ നിബ്ബേധഭാഗിനീ പഞ്ഞാ. തതിയസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭിം പീതിസുഖസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി ഹാനഭാഗിനീ പഞ്ഞാ. തദനുധമ്മതാ സതി സന്തിട്ഠതി ഠിതിഭാഗിനീ പഞ്ഞാ. അദുക്ഖമസുഖസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി വിസേസഭാഗിനീ പഞ്ഞാ. നിബ്ബിദാസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി വിരാഗൂപസഞ്ഹിതാ നിബ്ബേധഭാഗിനീ പഞ്ഞാ. ചതുത്ഥസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭിം ഉപേക്ഖാസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി ഹാനഭാഗിനീ പഞ്ഞാ. തദനുധമ്മതാ സതി സന്തിട്ഠതി ഠിതിഭാഗിനീ പഞ്ഞാ. ആകാസാനഞ്ചായതനസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി വിസേസഭാഗിനീ പഞ്ഞാ. നിബ്ബിദാസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി വിരാഗൂപസഞ്ഹിതാ നിബ്ബേധഭാഗിനീ പഞ്ഞാ. ആകാസാനഞ്ചായതനസ്സ ലാഭിം രൂപസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി ഹാനഭാഗിനീ പഞ്ഞാ. തദനുധമ്മതാ സതി സന്തിട്ഠതി ഠിതിഭാഗിനീ പഞ്ഞാ. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി വിസേസഭാഗിനീ പഞ്ഞാ. നിബ്ബിദാസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി വിരാഗൂപസഞ്ഹിതാ നിബ്ബേധഭാഗിനീ പഞ്ഞാ. വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസ്സ ലാഭിം ആകാസാനഞ്ചായതനസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി ഹാനഭാഗിനീ പഞ്ഞാ. തദനുധമ്മതാ സതി സന്തിട്ഠതി ഠിതിഭാഗിനീ പഞ്ഞാ. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി വിസേസഭാഗിനീ പഞ്ഞാ. നിബ്ബിദാസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി വിരാഗൂപസഞ്ഹിതാ നിബ്ബേധഭാഗിനീ പഞ്ഞാ. ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസ്സ ലാഭിം വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി ഹാനഭാഗിനീ പഞ്ഞാ. തദനുധമ്മതാ സതി സന്തിട്ഠതി ഠിതിഭാഗിനീ പഞ്ഞാ. നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി വിസേസഭാഗിനീ പഞ്ഞാ. നിബ്ബിദാസഹഗതാ സഞ്ഞാമനസികാരാ സമുദാചരന്തി വിരാഗൂപസഞ്ഹിതാ നിബ്ബേധഭാഗിനീ പഞ്ഞാ.

൮൦൦. (൮) തത്ഥ കതമാ ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ? അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ, ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ, നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ, പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ. അത്ഥേ ഞാണം അത്ഥപടിസമ്ഭിദാ, ധമ്മേ ഞാണം ധമ്മപടിസമ്ഭിദാ, തത്ര ധമ്മനിരുത്താഭിലാപേ ഞാണം നിരുത്തിപടിസമ്ഭിദാ, ഞാണേസു ഞാണം പടിഭാനപടിസമ്ഭിദാ. ഇമാ ചതസ്സോ പടിസമ്ഭിദാ.

൮൦൧. (൯) തത്ഥ കതമാ ചതസ്സോ പടിപദാ? ദുക്ഖപടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ പഞ്ഞാ, ദുക്ഖപടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ പഞ്ഞാ, സുഖപടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞാ പഞ്ഞാ, സുഖപടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞാ പഞ്ഞാ.