൧൩. അപ്പമഞ്ഞാവിഭങ്ഗോ

൧. സുത്തന്തഭാജനീയം

൬൪൨. ചതസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോ – ഇധ ഭിക്ഖു മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം [ചതുത്ഥിം (സീ.)]. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന [അബ്യാപജ്ഝേന (സീ. സ്യാ.)] ഫരിത്വാ വിഹരതി. കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. മുദിതാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മുദിതാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി. ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി, തഥാ ദുതിയം, തഥാ തതിയം, തഥാ ചതുത്ഥം. ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി.

൧. മേത്താ

൬൪൩. കഥഞ്ച ഭിക്ഖു മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി? സേയ്യഥാപി നാമ ഏകം പുഗ്ഗലം പിയം മനാപം ദിസ്വാ മേത്തായേയ്യ, ഏവമേവ സബ്ബേ സത്തേ മേത്തായ ഫരതി.

തത്ഥ കതമാ മേത്താ? യാ സത്തേസു മേത്തി മേത്തായനാ മേത്തായിതത്തം മേത്താചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘മേത്താ’’.

തത്ഥ കതമം ചിത്തം? യം ചിത്തം മനോ മാനസം ഹദയം പണ്ഡരം മനോ മനായതനം മനിന്ദ്രിയം വിഞ്ഞാണം വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ തജ്ജാമനോവിഞ്ഞാണധാതു – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ചിത്തം’’. ഇദം ചിത്തം ഇമായ മേത്തായ സഹഗതം ഹോതി സഹജാതം സംസട്ഠം സമ്പയുത്തം. തേന വുച്ചതി ‘‘മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ’’തി.

൬൪൪. ‘‘ഏകം ദിസ’’ന്തി പുരത്ഥിമം വാ ദിസം പച്ഛിമം വാ ദിസം ഉത്തരം വാ ദിസം ദക്ഖിണം വാ ദിസം ഉദ്ധം വാ അധോ വാ തിരിയം വാ വിദിസം വാ.

൬൪൫. ‘‘ഫരിത്വാ’’തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ.

൬൪൬. ‘‘വിഹരതീ’’തി ഇരിയതി വത്തതി പാലേതി യപേതി യാപേതി ചരതി വിഹരതി. തേന വുച്ചതി ‘‘വിഹരതീ’’തി.

൬൪൭. ‘‘തഥാ ദുതിയ’’ന്തി യഥേവ ഏകം ദിസം തഥാ ദുതിയം ദിസം തഥാ തതിയം ദിസം തഥാ ചതുത്ഥം ദിസം തഥാ ഉദ്ധം തഥാ അധോ തഥാ തിരിയം തഥാ വിദിസം.

൬൪൮. ‘‘സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോക’’ന്തി സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം അസേസം നിസ്സേസം. പരിയാദായവചനമേതം – ‘‘സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോക’’ന്തി.

൬൪൯. ‘‘മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ’’തി തത്ഥ കതമാ മേത്താ? യാ സത്തേസു മേത്തി മേത്തായനാ മേത്തായിതത്തം മേത്താചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘മേത്താ’’.

തത്ഥ കതമം ചിത്തം? യം ചിത്തം മനോ മാനസം…പേ… തജ്ജാമനോവിഞ്ഞാണധാതു – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ചിത്തം’’. ഇദം ചിത്തം ഇമായ മേത്തായ സഹഗതം ഹോതി സഹജാതം സംസട്ഠം സമ്പയുത്തം. തേന വുച്ചതി ‘‘മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ’’തി.

൬൫൦. ‘‘വിപുലേനാ’’തി യം വിപുലം തം മഹഗ്ഗതം, യം മഹഗ്ഗതം തം അപ്പമാണം, യം അപ്പമാണം സോ അവേരോ, യോ അവേരോ സോ അബ്യാപജ്ജോ [അബ്യാപജ്ഝോ (സീ. സ്യാ.)].

൬൫൧. ‘‘ഫരിത്വാ’’തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ.

൬൫൨. ‘‘വിഹരതീ’’തി…പേ… തേന വുച്ചതി ‘‘വിഹരതീ’’തി.

൨. കരുണാ

൬൫൩. കഥഞ്ച ഭിക്ഖു കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി? സേയ്യഥാപി നാമ ഏകം പുഗ്ഗലം ദുഗ്ഗതം ദുരൂപേതം ദിസ്വാ കരുണായേയ്യ, ഏവമേവ സബ്ബേ സത്തേ കരുണായ ഫരതി.

തത്ഥ കതമാ കരുണാ? യാ സത്തേസു കരുണാ കരുണായനാ കരുണായിതത്തം കരുണാചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘കരുണാ’’.

തത്ഥ കതമം ചിത്തം? യം ചിത്തം മനോ മാനസം…പേ… തജ്ജാമനോവിഞ്ഞാണധാതു – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ചിത്തം’’. ഇദം ചിത്തം ഇമായ കരുണായ സഹഗതം ഹോതി സഹജാതം സംസട്ഠം സമ്പയുത്തം. തേന വുച്ചതി ‘‘കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ’’തി.

൬൫൪. ‘‘ഏകം ദിസ’’ന്തി പുരത്ഥിമം വാ ദിസം പച്ഛിമം വാ ദിസം ഉത്തരം വാ ദിസം ദക്ഖിണം വാ ദിസം ഉദ്ധം വാ അധോ വാ തിരിയം വാ വിദിസം വാ.

൬൫൫. ‘‘ഫരിത്വാ’’തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ.

൬൫൬. ‘‘വിഹരതീ’’തി ഇരിയതി വത്തതി പാലേതി യപേതി യാപേതി ചരതി വിഹരതി. തേന വുച്ചതി ‘‘വിഹരതീ’’തി.

൬൫൭. ‘‘തഥാ ദുതിയ’’ന്തി യഥേവ ഏകം ദിസം തഥാ ദുതിയം ദിസം തഥാ തതിയം ദിസം തഥാ ചതുത്ഥം ദിസം തഥാ ഉദ്ധം തഥാ അധോ തഥാ തിരിയം തഥാ വിദിസം.

൬൫൮. ‘‘സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോക’’ന്തി സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം അസേസം നിസ്സേസം. പരിയാദായവചനമേതം – ‘‘സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോക’’ന്തി.

൬൫൯. ‘‘കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ’’തി തത്ഥ കതമാ കരുണാ? യാ സത്തേസു കരുണാ കരുണായനാ കരുണായിതത്തം കരുണാചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘കരുണാ’’.

തത്ഥ കതമം ചിത്തം? യം ചിത്തം മനോ മാനസം…പേ… തജ്ജാമനോവിഞ്ഞാണധാതു – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ചിത്തം’’. ഇദം ചിത്തം ഇമായ കരുണായ സഹഗതം ഹോതി സഹജാതം സംസട്ഠം സമ്പയുത്തം. തേന വുച്ചതി ‘‘കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ’’തി.

൬൬൦. ‘‘വിപുലേനാ’’തി യം വിപുലം തം മഹഗ്ഗതം, യം മഹഗ്ഗതം തം അപ്പമാണം, യം അപ്പമാണം സോ അവേരോ, യോ അവേരോ സോ അബ്യാപജ്ജോ.

൬൬൧. ‘‘ഫരിത്വാ’’തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ.

൬൬൨. ‘‘വിഹരതീ’’തി…പേ… തേന വുച്ചതി ‘‘വിഹരതീ’’തി.

൩. മുദിതാ

൬൬൩. കഥഞ്ച ഭിക്ഖു മുദിതാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി? സേയ്യഥാപി നാമ ഏകം പുഗ്ഗലം പിയം മനാപം ദിസ്വാ മുദിതോ അസ്സ, ഏവമേവ സബ്ബേ സത്തേ മുദിതായ ഫരതി.

തത്ഥ കതമാ മുദിതാ? യാ സത്തേസു മുദിതാ മുദിതായനാ മുദിതായിതത്തം മുദിതാചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘മുദിതാ’’.

തത്ഥ കതമം ചിത്തം? യം ചിത്തം മനോ മാനസം…പേ… തജ്ജാമനോവിഞ്ഞാണധാതു – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ചിത്തം’’. ഇദം ചിത്തം ഇമായ മുദിതായ സഹഗതം ഹോതി സഹജാതം സംസട്ഠം സമ്പയുത്തം. തേന വുച്ചതി ‘‘മുദിതാസഹഗതേന ചേതസാ’’തി.

൬൬൪. ‘‘ഏകം ദിസ’’ന്തി പുരത്ഥിമം വാ ദിസം പച്ഛിമം വാ ദിസം ഉത്തരം വാ ദിസം ദക്ഖിണം വാ ദിസം ഉദ്ധം വാ അധോ വാ തിരിയം വാ വിദിസം വാ.

൬൬൫. ‘‘ഫരിത്വാ’’തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ.

൬൬൬. ‘‘വിഹരതീ’’തി…പേ… തേന വുച്ചതി ‘‘വിഹരതീ’’തി.

൬൬൭. ‘‘തഥാ ദുതിയ’’ന്തി യഥേവ ഏകം ദിസം തഥാ ദുതിയം ദിസം തഥാ തതിയം ദിസം തഥാ ചതുത്ഥം ദിസം തഥാ ഉദ്ധം തഥാ അധോ തഥാ തിരിയം തഥാ വിദിസം.

൬൬൮. ‘‘സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോക’’ന്തി സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം അസേസം നിസ്സേസം. പരിയാദായവചനമേതം – ‘‘സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോക’’ന്തി.

൬൬൯. ‘‘മുദിതാസഹഗതേന ചേതസാ’’തി തത്ഥ കതമാ മുദിതാ? യാ സത്തേസു മുദിതാ മുദിതായനാ മുദിതായിതത്തം മുദിതാചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘മുദിതാ’’.

തത്ഥ കതമം ചിത്തം? യം ചിത്തം മനോ മാനസം…പേ… തജ്ജാമനോവിഞ്ഞാണധാതു – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ചിത്തം’’. ഇദം ചിത്തം ഇമായ മുദിതായ സഹഗതം ഹോതി സഹജാതം സംസട്ഠം സമ്പയുത്തം. തേന വുച്ചതി ‘‘മുദിതാസഹഗതേന ചേതസാ’’തി.

൬൭൦. ‘‘വിപുലേനാ’’തി യം വിപുലം തം മഹഗ്ഗതം, യം മഹഗ്ഗതം തം അപ്പമാണം, യം അപ്പമാണം സോ അവേരോ, യോ അവേരോ സോ അബ്യാപജ്ജോ.

൬൭൧. ‘‘ഫരിത്വാ’’തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ.

൬൭൨. ‘‘വിഹരതീ’’തി …പേ… തേന വുച്ചതി ‘‘വിഹരതീ’’തി.

൪. ഉപേക്ഖാ

൬൭൩. കഥഞ്ച ഭിക്ഖു ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി? സേയ്യഥാപി നാമ ഏകം പുഗ്ഗലം നേവ മനാപം ന അമനാപം ദിസ്വാ ഉപേക്ഖകോ അസ്സ, ഏവമേവ സബ്ബേ സത്തേ ഉപേക്ഖായ ഫരതി.

തത്ഥ കതമാ ഉപേക്ഖാ? യാ സത്തേസു ഉപേക്ഖാ ഉപേക്ഖായനാ ഉപേക്ഖായിതത്തം ഉപേക്ഖാചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘ഉപേക്ഖാ’’.

തത്ഥ കതമം ചിത്തം? യം ചിത്തം മനോ മാനസം…പേ… തജ്ജാമനോവിഞ്ഞാണധാതു – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ചിത്തം’’. ഇദം ചിത്തം ഇമായ ഉപേക്ഖായ സഹഗതം ഹോതി സഹജാതം സംസട്ഠം സമ്പയുത്തം. തേന വുച്ചതി ‘‘ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ’’തി.

൬൭൪. ‘‘ഏകം ദിസ’’ന്തി പുരത്ഥിമം വാ ദിസം പച്ഛിമം വാ ദിസം ഉത്തരം വാ ദിസം ദക്ഖിണം വാ ദിസം ഉദ്ധം വാ അധോ വാ തിരിയം വാ വിദിസം വാ.

൬൭൫. ‘‘ഫരിത്വാ’’തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ.

൬൭൬. ‘‘വിഹരതീ’’തി…പേ… തേന വുച്ചതി ‘‘വിഹരതീ’’തി.

൬൭൭. ‘‘തഥാ ദുതിയ’’ന്തി യഥേവ ഏകം ദിസം തഥാ ദുതിയം ദിസം തഥാ തതിയം ദിസം തഥാ ചതുത്ഥം ദിസം തഥാ ഉദ്ധം തഥാ അധോ തഥാ തിരിയം തഥാ വിദിസം.

൬൭൮. ‘‘സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോക’’ന്തി സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം അസേസം നിസ്സേസം. പരിയാദായവചനമേതം – ‘‘സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോക’’ന്തി.

൬൭൯. ‘‘ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ’’തി, തത്ഥ കതമാ ഉപേക്ഖാ? യാ സത്തേസു ഉപേക്ഖാ ഉപേക്ഖായനാ ഉപേക്ഖായിതത്തം ഉപേക്ഖാചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘ഉപേക്ഖാ’’.

തത്ഥ കതമം ചിത്തം? യം ചിത്തം മനോ മാനസം…പേ… തജ്ജാമനോവിഞ്ഞാണധാതു – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ചിത്തം’’. ഇദം ചിത്തം ഇമായ ഉപേക്ഖായ സഹഗതം ഹോതി സഹജാതം സംസട്ഠം സമ്പയുത്തം. തേന വുച്ചതി ‘‘ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ’’തി.

൬൮൦. ‘‘വിപുലേനാ’’തി യം വിപുലം തം മഹഗ്ഗതം, യം മഹഗ്ഗതം തം അപ്പമാണം, യം അപ്പമാണം സോ അവേരോ, യോ അവേരോ സോ അബ്യാപജ്ജോ.

൬൮൧. ‘‘ഫരിത്വാ’’തി ഫരിത്വാ അധിമുച്ചിത്വാ.

൬൮൨. ‘‘വിഹരതീ’’തി…പേ… തേന വുച്ചതി ‘‘വിഹരതീ’’തി.

സുത്തന്തഭാജനീയം.

൨. അഭിധമ്മഭാജനീയം

൬൮൩. ചതസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോ – മേത്താ, കരുണാ, മുദിതാ, ഉപേക്ഖാ.

൬൮൪. തത്ഥ കതമാ മേത്താ? ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി മേത്താസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ മേത്തി മേത്തായനാ മേത്തായിതത്തം മേത്താചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘മേത്താ’’. അവസേസാ ധമ്മാ മേത്തായ സമ്പയുത്താ.

തത്ഥ കതമാ മേത്താ? ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ… ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി മേത്താസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ മേത്തി മേത്തായനാ മേത്തായിതത്തം മേത്താചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘മേത്താ’’. അവസേസാ ധമ്മാ മേത്തായ സമ്പയുത്താ.

തത്ഥ കതമാ മേത്താ? ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി പീതിയാ ച വിരാഗാ…പേ… തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി മേത്താസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ മേത്തി മേത്തായനാ മേത്തായിതത്തം മേത്താചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘മേത്താ’’. അവസേസാ ധമ്മാ മേത്തായ സമ്പയുത്താ.

൬൮൫. ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി മേത്താസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ മേത്തി മേത്തായനാ മേത്തായിതത്തം മേത്താചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘മേത്താ’’. അവസേസാ ധമ്മാ മേത്തായ സമ്പയുത്താ.

ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി അവിതക്കം വിചാരമത്തം വിവേകജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി മേത്താസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ മേത്തി മേത്തായനാ മേത്തായിതത്തം മേത്താചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘മേത്താ’’. അവസേസാ ധമ്മാ മേത്തായ സമ്പയുത്താ.

ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ… തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി മേത്താസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ മേത്തി മേത്തായനാ മേത്തായിതത്തം മേത്താചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘മേത്താ’’. അവസേസാ ധമ്മാ മേത്തായ സമ്പയുത്താ.

ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി പീതിയാ ച വിരാഗാ…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി മേത്താസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ മേത്തി മേത്തായനാ മേത്തായിതത്തം മേത്താചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘മേത്താ’’. അവസേസാ ധമ്മാ മേത്തായ സമ്പയുത്താ.

൬൮൬. തത്ഥ കതമാ കരുണാ? ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി കരുണാസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ കരുണാ കരുണായനാ കരുണായിതത്തം കരുണാചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘കരുണാ’’. അവസേസാ ധമ്മാ കരുണായ സമ്പയുത്താ.

തത്ഥ കതമാ കരുണാ? ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി പീതിയാ ച വിരാഗാ…പേ… ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി കരുണാസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ കരുണാ കരുണായനാ കരുണായിതത്തം കരുണാചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘കരുണാ’’. അവസേസാ ധമ്മാ കരുണായ സമ്പയുത്താ.

തത്ഥ കതമാ കരുണാ? ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി പീതിയാ ച വിരാഗാ…പേ… തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി കരുണാസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ കരുണാ കരുണായനാ കരുണായിതത്തം കരുണാചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘കരുണാ’’. അവസേസാ ധമ്മാ കരുണായ സമ്പയുത്താ.

൬൮൭. ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി കരുണാസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ കരുണാ കരുണായനാ കരുണായിതത്തം കരുണാചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘കരുണാ’’. അവസേസാ ധമ്മാ കരുണായ സമ്പയുത്താ.

ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി അവിതക്കം വിചാരമത്തം വിവേകജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി കരുണാസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ കരുണാ കരുണായനാ കരുണായിതത്തം കരുണാചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘കരുണാ’’. അവസേസാ ധമ്മാ കരുണായ സമ്പയുത്താ.

ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ… തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി കരുണാസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ കരുണാ കരുണായനാ കരുണായിതത്തം കരുണാചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘കരുണാ’’. അവസേസാ ധമ്മാ കരുണായ സമ്പയുത്താ.

ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി പീതിയാ ച വിരാഗാ…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി കരുണാസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ കരുണാ കരുണായനാ കരുണായിതത്തം കരുണാചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘കരുണാ’’. അവസേസാ ധമ്മാ കരുണായ സമ്പയുത്താ.

൬൮൮. തത്ഥ കതമാ മുദിതാ? ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി മുദിതാസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ മുദിതാ മുദിതായനാ മുദിതായിതത്തം മുദിതാചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘മുദിതാ’’. അവസേസാ ധമ്മാ മുദിതായ സമ്പയുത്താ.

തത്ഥ കതമാ മുദിതാ? ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ… ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി മുദിതാസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ മുദിതാ മുദിതായതനാ മുദിതായിതത്തം മുദിതാചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘മുദിതാ’’. അവസേസാ ധമ്മാ മുദിതായ സമ്പയുത്താ.

തത്ഥ കതമാ മുദിതാ? ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി പീതിയാ ച വിരാഗാ…പേ… തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി മുദിതാസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ മുദിതാ മുദിതായനാ മുദിതായിതത്തം മുദിതാചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘മുദിതാ’’. അവസേസാ ധമ്മാ മുദിതായ സമ്പയുത്താ.

൬൮൯. ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി മുദിതാസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ മുദിതാ മുദിതായനാ മുദിതായിതത്തം മുദിതാചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘മുദിതാ’’. അവസേസാ ധമ്മാ മുദിതായ സമ്പയുത്താ.

ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി അവിതക്കം വിചാരമത്തം വിവേകജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി മുദിതാസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ മുദിതാ മുദിതായനാ മുദിതായിതത്തം മുദിതാചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘മുദിതാ’’. അവസേസാ ധമ്മാ മുദിതായ സമ്പയുത്താ.

ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ… തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി മുദിതാസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ മുദിതാ മുദിതായനാ മുദിതായിതത്തം മുദിതാചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘മുദിതാ’’. അവസേസാ ധമ്മാ മുദിതായ സമ്പയുത്താ.

ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി പീതിയാ ച വിരാഗാ…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി മുദിതാസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ മുദിതാ മുദിതായനാ മുദിതായിതത്തം മുദിതാചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘മുദിതാ’’. അവസേസാ ധമ്മാ മുദിതായ സമ്പയുത്താ.

൬൯൦. തത്ഥ കതമാ ഉപേക്ഖാ? ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി സുഖസ്സ ച പഹാനാ…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി ഉപേക്ഖാസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ ഉപേക്ഖാ ഉപേക്ഖായനാ ഉപേക്ഖായിതത്തം ഉപേക്ഖാചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘ഉപേക്ഖാ’’. അവസേസാ ധമ്മാ ഉപേക്ഖായ സമ്പയുത്താ.

൬൯൧. ചതസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോ – മേത്താ, കരുണാ, മുദിതാ, ഉപേക്ഖാ.

൬൯൨. തത്ഥ കതമാ മേത്താ? ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി മേത്താസഹഗതം, തസ്മിം സമയേ ഫസ്സോ ഹോതി…പേ… അവിക്ഖേപോ ഹോതി. ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ. തസ്സേവ രൂപാവചരസ്സ കുസലസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താ വിപാകം വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി മേത്താസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ മേത്തി മേത്തായനാ മേത്തായിതത്തം മേത്താചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘മേത്താ’’. അവസേസാ ധമ്മാ മേത്തായ സമ്പയുത്താ.

തത്ഥ കതമാ മേത്താ? ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ… ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി മേത്താസഹഗതം, തസ്മിം സമയേ ഫസ്സോ ഹോതി…പേ… അവിക്ഖേപോ ഹോതി. ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ. തസ്സേവ രൂപാവചരസ്സ കുസലസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താ വിപാകം വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ… ദുതിയം ഝാനം…പേ… തതിയം ഝാനം…പേ… പഠമം ഝാനം…പേ… ദുതിയം ഝാനം…പേ… തതിയം ഝാനം…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി മേത്താസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ മേത്തി മേത്തായനാ മേത്തായിതത്തം മേത്താചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘മേത്താ’’. അവസേസാ ധമ്മാ മേത്തായ സമ്പയുത്താ.

൬൯൩. തത്ഥ കതമാ കരുണാ? ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി കരുണാസഹഗതം, തസ്മിം സമയേ ഫസ്സോ ഹോതി…പേ… അവിക്ഖേപോ ഹോതി. ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ. തസ്സേവ രൂപാവചരസ്സ കുസലസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താ വിപാകം വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി കരുണാസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ കരുണാ കരുണായനാ കരുണായിതത്തം കരുണാചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘കരുണാ’’. അവസേസാ ധമ്മാ കരുണായ സമ്പയുത്താ.

തത്ഥ കതമാ കരുണാ? ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ… ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി കരുണാസഹഗതം, തസ്മിം സമയേ ഫസ്സോ ഹോതി…പേ… അവിക്ഖേപോ ഹോതി. ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ. തസ്സേവ രൂപാവചരസ്സ കുസലസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താ വിപാകം വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ… ദുതിയം ഝാനം…പേ… തതിയം ഝാനം…പേ… പഠമം ഝാനം…പേ… ദുതിയം ഝാനം…പേ… തതിയം ഝാനം…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി കരുണാസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ കരുണാ കരുണായനാ കരുണായിതത്തം കരുണാചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘കരുണാ’’. അവസേസാ ധമ്മാ കരുണായ സമ്പയുത്താ.

൬൯൪. തത്ഥ കതമാ മുദിതാ? ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി മുദിതാസഹഗതം, തസ്മിം സമയേ ഫസ്സോ ഹോതി…പേ… അവിക്ഖേപോ ഹോതി. ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ. തസ്സേവ രൂപാവചരസ്സ കുസലസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താ വിപാകം വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി മുദിതാസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ മുദിതാ മുദിതായനാ മുദിതായിതത്തം മുദിതാചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘മുദിതാ’’. അവസേസാ ധമ്മാ മുദിതായ സമ്പയുത്താ.

തത്ഥ കതമാ മുദിതാ? ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ… ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി മുദിതാസഹഗതം, തസ്മിം സമയേ ഫസ്സോ ഹോതി…പേ… അവിക്ഖേപോ ഹോതി. ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ. തസ്സേവ രൂപാവചരസ്സ കുസലസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താ വിപാകം വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ… ദുതിയം ഝാനം…പേ… തതിയം ഝാനം…പേ… പഠമം ഝാനം…പേ… ദുതിയം ഝാനം…പേ… തതിയം ഝാനം…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി മുദിതാസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ മുദിതാ മുദിതായനാ മുദിതായിതത്തം മുദിതാചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘മുദിതാ’’. അവസേസാ ധമ്മാ മുദിതായ സമ്പയുത്താ.

൬൯൫. തത്ഥ കതമാ ഉപേക്ഖാ? ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപൂപപത്തിയാ മഗ്ഗം ഭാവേതി സുഖസ്സ ച പഹാനാ…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി ഉപേക്ഖാസഹഗതം, തസ്മിം സമയേ ഫസ്സോ ഹോതി…പേ… അവിക്ഖേപോ ഹോതി. ഇമേ ധമ്മാ കുസലാ. തസ്സേവ രൂപാവചരസ്സ കുസലസ്സ കമ്മസ്സ കതത്താ ഉപചിതത്താ വിപാകം സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി ഉപേക്ഖാസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ ഉപേക്ഖാ ഉപേക്ഖായനാ ഉപേക്ഖായിതത്തം ഉപേക്ഖാചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘ഉപേക്ഖാ’’. അവസേസാ ധമ്മാ ഉപേക്ഖായ സമ്പയുത്താ.

൬൯൬. ചതസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോ – മേത്താ, കരുണാ, മുദിതാ, ഉപേക്ഖാ.

൬൯൭. തത്ഥ കതമാ മേത്താ? ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപാവചരം ഝാനം ഭാവേതി കിരിയം നേവ കുസലം നാകുസലം ന ച കമ്മവിപാകം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരം വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി മേത്താസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ മേത്തി മേത്തായനാ മേത്തായിതത്തം മേത്താചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘മേത്താ’’. അവസേസാ ധമ്മാ മേത്തായ സമ്പയുത്താ.

തത്ഥ കതമാ മേത്താ? ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപാവചരം ഝാനം ഭാവേതി കിരിയം നേവ കുസലം നാകുസലം ന ച കമ്മവിപാകം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരം വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ…പേ… ദുതിയം ഝാനം…പേ… തതിയം ഝാനം…പേ… പഠമം ഝാനം…പേ… ദുതിയം ഝാനം…പേ… തതിയം ഝാനം…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി മേത്താസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ മേത്തി മേത്തായനാ മേത്തായിതത്തം മേത്താചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘മേത്താ’’. അവസേസാ ധമ്മാ മേത്തായ സമ്പയുത്താ.

൬൯൮. തത്ഥ കതമാ കരുണാ…പേ… തത്ഥ കതമാ മുദിതാ…പേ… തത്ഥ കതമാ ഉപേക്ഖാ? ഇധ ഭിക്ഖു യസ്മിം സമയേ രൂപാവചരം ഝാനം ഭാവേതി കിരിയം നേവ കുസലം നാകുസലം ന ച കമ്മവിപാകം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരം സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി ഉപേക്ഖാസഹഗതം, യാ തസ്മിം സമയേ ഉപേക്ഖാ ഉപേക്ഖായനാ ഉപേക്ഖായിതത്തം ഉപേക്ഖാചേതോവിമുത്തി – അയം വുച്ചതി ‘‘ഉപേക്ഖാ’’. അവസേസാ ധമ്മാ ഉപേക്ഖായ സമ്പയുത്താ.

അഭിധമ്മഭാജനീയം.

൩. പഞ്ഹാപുച്ഛകം

൬൯൯. ചതസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോ – ഇധ ഭിക്ഖു മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി തഥാ ദുതിയം തഥാ തതിയം തഥാ ചതുത്ഥം, ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മേത്താസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി; കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി തഥാ ദുതിയം തഥാ തതിയം തഥാ ചതുത്ഥം, ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം കരുണാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി; മുദിതാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി തഥാ ദുതിയം തഥാ തതിയം തഥാ ചതുത്ഥം, ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം മുദിതാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി; ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ ഏകം ദിസം ഫരിത്വാ വിഹരതി തഥാ ദുതിയം തഥാ തതിയം തഥാ ചതുത്ഥം, ഇതി ഉദ്ധമധോ തിരിയം സബ്ബധി സബ്ബത്തതായ സബ്ബാവന്തം ലോകം ഉപേക്ഖാസഹഗതേന ചേതസാ വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന ഫരിത്വാ വിഹരതി.

൭൦൦. ചതുന്നം അപ്പമഞ്ഞാനം കതി കുസലാ, കതി അകുസലാ, കതി അബ്യാകതാ…പേ… കതി സരണാ, കതി അരണാ?

൧. തികം

൭൦൧. സിയാ കുസലാ, സിയാ അബ്യാകതാ. തിസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോ സുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ, ഉപേക്ഖാ അദുക്ഖമസുഖായ വേദനായ സമ്പയുത്താ. സിയാ വിപാകാ, സിയാ വിപാകധമ്മധമ്മാ, സിയാ നേവവിപാകനവിപാകധമ്മധമ്മാ. സിയാ ഉപാദിന്നുപാദാനിയാ, സിയാ അനുപാദിന്നുപാദാനിയാ. അസംകിലിട്ഠസംകിലേസികാ. തിസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോ സിയാ സവിതക്കസവിചാരാ, സിയാ അവിതക്കവിചാരമത്താ, സിയാ അവിതക്കഅവിചാരാ; ഉപേക്ഖാ അവിതക്കഅവിചാരാ. തിസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോ സിയാ പീതിസഹഗതാ, സിയാ സുഖസഹഗതാ, ന ഉപേക്ഖാസഹഗതാ, സിയാ ന വത്തബ്ബാ പീതിസഹഗതാതി; ഉപേക്ഖാ ഉപേക്ഖാസഹഗതാ. നേവ ദസ്സനേന ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ. നേവ ദസ്സനേന ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബഹേതുകാ. സിയാ ആചയഗാമിനോ, സിയാ നേവാചയഗാമിനാപചയഗാമിനോ, നേവസേക്ഖനാസേക്ഖാ, മഹഗ്ഗതാ, ന വത്തബ്ബാ പരിത്താരമ്മണാതിപി, മഹഗ്ഗതാരമ്മണാതിപി, അപ്പമാണാരമ്മണാതിപി. മജ്ഝിമാ, അനിയതാ, ന വത്തബ്ബാ മഗ്ഗാരമ്മണാതിപി, മഗ്ഗഹേതുകാതിപി, മഗ്ഗാധിപതിനോതിപി. സിയാ ഉപ്പന്നാ, സിയാ അനുപ്പന്നാ, സിയാ ഉപ്പാദിനോ. സിയാ അതീതാ, സിയാ അനാഗതാ, സിയാ പച്ചുപ്പന്നാ. ന വത്തബ്ബാ അതീതാരമ്മണാതിപി, അനാഗതാരമ്മണാതിപി, പച്ചുപ്പന്നാരമ്മണാതിപി. സിയാ അജ്ഝത്താ, സിയാ ബഹിദ്ധാ, സിയാ അജ്ഝത്തബഹിദ്ധാ, ബഹിദ്ധാരമ്മണാ, അനിദസ്സനഅപ്പടിഘാ.

൨. ദുകം

൭൦൨. മേത്താ ഹേതു, തിസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോ ന ഹേതൂ, സഹേതുകാ, ഹേതുസമ്പയുത്താ. മേത്താ ഹേതു ചേവ സഹേതുകാ ച; തിസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോ ന വത്തബ്ബാ ഹേതൂ ചേവ സഹേതുകാ ചാതി, സഹേതുകാ ചേവ ന ച ഹേതൂ. മേത്താ ഹേതു ചേവ ഹേതുസമ്പയുത്താ ച; തിസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോ ന വത്തബ്ബാ ഹേതൂ ചേവ ഹേതുസമ്പയുത്താ ചാതി, ഹേതുസമ്പയുത്താ ചേവ ന ച ഹേതൂ. തിസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോ ന ഹേതൂ സഹേതുകാ; മേത്താ ന വത്തബ്ബാ ന ഹേതു സഹേതുകാതിപി, ന ഹേതു അഹേതുകാതിപി.

സപ്പച്ചയാ, സങ്ഖതാ, അനിദസ്സനാ, അപ്പടിഘാ, അരൂപാ, ലോകിയാ, കേനചി വിഞ്ഞേയ്യാ, കേനചി ന വിഞ്ഞേയ്യാ, നോ ആസവാ, സാസവാ, ആസവവിപ്പയുത്താ, ന വത്തബ്ബാ ആസവാ ചേവ സാസവാ ചാതി, സാസവാ ചേവ നോ ച ആസവാ, ന വത്തബ്ബാ ആസവാ ചേവ ആസവസമ്പയുത്താ ചാതിപി, ആസവസമ്പയുത്താ ചേവ നോ ച ആസവാതിപി. ആസവവിപ്പയുത്താ സാസവാ.

നോ സംയോജനാ…പേ… നോ ഗന്ഥാ…പേ… നോ ഓഘാ…പേ… നോ യോഗാ…പേ… നോ നീവരണാ…പേ… നോ പരാമാസാ …പേ… സാരമ്മണാ, നോ ചിത്താ, ചേതസികാ, ചിത്തസമ്പയുത്താ, ചിത്തസംസട്ഠാ, ചിത്തസമുട്ഠാനാ, ചിത്തസഹഭുനോ, ചിത്താനുപരിവത്തിനോ, ചിത്തസംസട്ഠസമുട്ഠാനാ, ചിത്തസംസട്ഠസമുട്ഠാനസഹഭുനോ, ചിത്തസംസട്ഠസമുട്ഠാനാനുപരിവത്തിനോ, ബാഹിരാ, നോ ഉപാദാ, സിയാ ഉപാദിന്നാ, സിയാ അനുപാദിന്നാ.

നോ ഉപാദാനാ…പേ… നോ കിലേസാ…പേ… ന ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ, ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ, ന ദസ്സനേന പഹാതബ്ബഹേതുകാ, ന ഭാവനായ പഹാതബ്ബഹേതുകാ. തിസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോ സിയാ സവിതക്കാ, സിയാ അവിതക്കാ; ഉപേക്ഖാ അവിതക്കാ. തിസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോ സിയാ സവിചാരാ, സിയാ അവിചാരാ; ഉപേക്ഖാ അവിചാരാ. തിസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോ സിയാ സപ്പീതികാ, സിയാ അപ്പീതികാ; ഉപേക്ഖാ അപ്പീതികാ. തിസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോ സിയാ പീതിസഹഗതാ, സിയാ ന പീതിസഹഗതാ; ഉപേക്ഖാ ന പീതിസഹഗതാ. തിസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോ സുഖസഹഗതാ, ഉപേക്ഖാ ന സുഖസഹഗതാ. ഉപേക്ഖാ ഉപേക്ഖാസഹഗതാ, തിസ്സോ അപ്പമഞ്ഞായോ ന ഉപേക്ഖാസഹഗതാ, ന കാമാവചരാ, രൂപാവചരാ, ന അരൂപാവചരാ, പരിയാപന്നാ, അനിയ്യാനികാ, അനിയതാ, സഉത്തരാ, അരണാതി.

പഞ്ഹാപുച്ഛകം.

അപ്പമഞ്ഞാവിഭങ്ഗോ നിട്ഠിതോ.