൧. സുത്തന്തഭാജനീയം

൫൦൮. ഇധ ഭിക്ഖു പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി, ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ, അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ, സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ പുബ്ബരത്താപരരത്തം ജാഗരിയാനുയോഗമനുയുത്തോ സാതച്ചം നേപക്കം ബോധിപക്ഖികാനം ധമ്മാനം ഭാവനാനുയോഗമനുയുത്തോ. സോ അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ആലോകിതേ വിലോകിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, സമിഞ്ജിതേ [സമ്മിഞ്ജിതേ (സീ. സ്യാ.)] പസാരിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, അസിതേ പീതേ ഖായിതേ സായിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഉച്ചാരപസ്സാവകമ്മേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഗതേ ഠിതേ നിസിന്നേ സുത്തേ ജാഗരിതേ ഭാസിതേ തുണ്ഹീഭാവേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി. സോ വിവിത്തം സേനാസനം ഭജതി അരഞ്ഞം രുക്ഖമൂലം പബ്ബതം കന്ദരം ഗിരിഗുഹം സുസാനം വനപത്ഥം അബ്ഭോകാസം പലാലപുഞ്ജം അപ്പസദ്ദം അപ്പനിഗ്ഘോസം വിജനവാതം മനുസ്സരാഹസ്സേയ്യകം [മനുസ്സരാഹസേയ്യകം (സീ. സ്യാ.)] പടിസല്ലാനസാരുപ്പം. സോ അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ ഉജും കായം പണിധായ പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ. സോ അഭിജ്ഝം ലോകേ പഹായ വിഗതാഭിജ്ഝേന ചേതസാ വിഹരതി, അഭിജ്ഝായ ചിത്തം പരിസോധേതി. ബ്യാപാദപദോസം പഹായ അബ്യാപന്നചിത്തോ വിഹരതി സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ, ബ്യാപാദപദോസാ ചിത്തം പരിസോധേതി. ഥിനമിദ്ധം പഹായ വിഗതഥിനമിദ്ധോ വിഹരതി ആലോകസഞ്ഞീ സതോ സമ്പജാനോ, ഥിനമിദ്ധാ ചിത്തം പരിസോധേതി. ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹായ അനുദ്ധതോ വിഹരതി അജ്ഝത്തം വൂപസന്തചിത്തോ, ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചാ ചിത്തം പരിസോധേതി. വിചികിച്ഛം പഹായ തിണ്ണവിചികിച്ഛോ വിഹരതി അകഥംകഥീ കുസലേസു ധമ്മേസു, വിചികിച്ഛായ ചിത്തം പരിസോധേതി. സോ ഇമേ പഞ്ച നീവരണേ പഹായ ചേതസോ ഉപക്കിലേസേ പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി സവിതക്കം സവിചാരം വിവേകജം പീതിസുഖം പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവം അവിതക്കം അവിചാരം സമാധിജം പീതിസുഖം ദുതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; പീതിയാ ച വിരാഗാ ഉപേക്ഖകോ ച വിഹരതി സതോ ച സമ്പജാനോ സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതി, യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തി – ‘‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’’തി തതിയം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ അദുക്ഖമസുഖം ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധിം ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ ‘‘അനന്തോ ആകാസോ’’തി ആകാസാനഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘‘അനന്തം വിഞ്ഞാണ’’ന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’’തി ആകിഞ്ചായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി; സബ്ബസോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി.

മാതികാ

൫൦൯. ‘‘ഇധാ’’തി ഇമിസ്സാ ദിട്ഠിയാ, ഇമിസ്സാ ഖന്തിയാ, ഇമിസ്സാ രുചിയാ, ഇമസ്മിം ആദായേ, ഇമസ്മിം ധമ്മേ, ഇമസ്മിം വിനയേ, ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ, ഇമസ്മിം പാവചനേ, ഇമസ്മിം ബ്രഹ്മചരിയേ, ഇമസ്മിം സത്ഥുസാസനേ. തേന വുച്ചതി ‘‘ഇധാ’’തി.

൫൧൦. ‘‘ഭിക്ഖൂ’’തി സമഞ്ഞായ ഭിക്ഖു, പടിഞ്ഞായ ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖതീതി ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖകോതി ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖാചരിയം അജ്ഝുപഗതോതി ഭിക്ഖു, ഭിന്നപടധരോതി ഭിക്ഖു, ഭിന്ദതി പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേതി ഭിക്ഖു, ഭിന്നത്താ പാപകാനം അകുസലാനം ധമ്മാനം ഭിക്ഖു, ഓധിസോ കിലേസാനം പഹാനാ ഭിക്ഖു, അനോധിസോ കിലേസാനം പഹാനാ ഭിക്ഖു, സേക്ഖോ ഭിക്ഖു, അസേക്ഖോ ഭിക്ഖു, നേവസേക്ഖനാസേക്ഖോ ഭിക്ഖു, അഗ്ഗോ ഭിക്ഖു, ഭദ്രോ ഭിക്ഖു, മണ്ഡോ ഭിക്ഖു, സാരോ ഭിക്ഖു, സമഗ്ഗേന സങ്ഘേന ഞത്തിചതുത്ഥേന കമ്മേന അകുപ്പേന ഠാനാരഹേന ഉപസമ്പന്നോ ഭിക്ഖു.

൫൧൧. ‘‘പാതിമോക്ഖ’’ന്തി സീലം പതിട്ഠാ ആദി ചരണം സംയമോ സംവരോ മോക്ഖം പാമോക്ഖം കുസലാനം ധമ്മാനം സമാപത്തിയാ. സംവരോതി. കായികോ അവീതിക്കമോ, വാചസികോ അവീതിക്കമോ, കായികവാചസികോ അവീതിക്കമോ. സംവുതോതി. ഇമിനാ പാതിമോക്ഖസംവരേന ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ ഉപാഗതോ സമുപാഗതോ ഉപപന്നോ സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോ. തേന വുച്ചതി ‘‘പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ’’തി.

൫൧൨. ‘‘വിഹരതീ’’തി ഇരിയതി വത്തതി പാലേതി യപേതി യാപേതി ചരതി വിഹരതി. തേന വുച്ചതി ‘‘വിഹരതീ’’തി.

൫൧൩. ‘‘ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ’’തി അത്ഥി ആചാരോ, അത്ഥി അനാചാരോ.

തത്ഥ കതമോ അനാചാരോ? കായികോ വീതിക്കമോ, വാചസികോ വീതിക്കമോ, കായികവാചസികോ വീതിക്കമോ – അയം വുച്ചതി ‘‘അനാചാരോ’’. സബ്ബമ്പി ദുസ്സീല്യം അനാചാരോ. ഇധേകച്ചോ വേളുദാനേന വാ പത്തദാനേന വാ പുപ്ഫദാനേന വാ ഫലദാനേന വാ സിനാനദാനേന വാ ദന്തകട്ഠദാനേന വാ ചാടുകമ്യതായ വാ മുഗ്ഗസൂപ്യതായ [മുഗ്ഗസുപ്പതായ (സീ.)] വാ പാരിഭടയതായ വാ ജങ്ഘപേസനികേന വാ അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന വാ ബുദ്ധപടികുട്ഠേന മിച്ഛാആജീവേന ജീവികം കപ്പേതി – അയം വുച്ചതി ‘‘അനാചാരോ’’.

തത്ഥ കതമോ ആചാരോ? കായികോ അവീതിക്കമോ, വാചസികോ അവീതിക്കമോ, കായികവാചസികോ അവീതിക്കമോ – അയം വുച്ചതി ‘‘ആചാരോ’’. സബ്ബോപി സീലസംവരോ ആചാരോ. ഇധേകച്ചോ ന വേളുദാനേന ന പത്തദാനേന ന പുപ്ഫദാനേന ന ഫലദാനേന ന സിനാനദാനേന ന ദന്തകട്ഠദാനേന ന ചാടുകമ്യതായ ന മുഗ്ഗസൂപ്യതായ ന പാരിഭടയതായ ന ജങ്ഘപേസനികേന ന അഞ്ഞതരഞ്ഞതരേന ബുദ്ധപടികുട്ഠേന മിച്ഛാആജീവേന ജീവികം കപ്പേതി – അയം വുച്ചതി ‘‘ആചാരോ’’.

൫൧൪. ‘‘ഗോചരോ’’തി അത്ഥി ഗോചരോ, അത്ഥി അഗോചരോ.

തത്ഥ കതമോ അഗോചരോ? ഇധേകച്ചോ വേസിയാഗോചരോ വാ ഹോതി വിധവാഗോചരോ വാ ഥുല്ലകുമാരിഗോചരോ വാ പണ്ഡകഗോചരോ വാ ഭിക്ഖുനിഗോചരോ വാ പാനാഗാരഗോചരോ വാ, സംസട്ഠോ വിഹരതി രാജൂഹി രാജമഹാമത്തേഹി തിത്ഥിയേഹി തിത്ഥിയസാവകേഹി അനനുലോമികേന സംസഗ്ഗേന; യാനി വാ പന താനി കുലാനി അസ്സദ്ധാനി അപ്പസന്നാനി അനോപാനഭൂതാനി അക്കോസകപരിഭാസകാനി അനത്ഥകാമാനി അഹിതകാമാനി അഫാസുകകാമാനി അയോഗക്ഖേമകാമാനി ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീനം ഉപാസകാനം ഉപാസികാനം, തഥാരൂപാനി കുലാനി സേവതി ഭജതി പയിരുപാസതി – അയം വുച്ചതി ‘‘അഗോചരോ’’.

തത്ഥ കതമോ ഗോചരോ? ഇധേകച്ചോ ന വേസിയാഗോചരോ ഹോതി ന വിധവാഗോചരോ ന ഥുല്ലകുമാരിഗോചരോ ന പണ്ഡകഗോചരോ ന ഭിക്ഖുനിഗോചരോ ന പാനാഗാരഗോചരോ, അസംസട്ഠോ വിഹരതി രാജൂഹി രാജമഹാമത്തേഹി തിത്ഥിയേഹി തിത്ഥിയസാവകേഹി അനനുലോമികേന സംസഗ്ഗേന; യാനി വാ പന താനി കുലാനി സദ്ധാനി പസന്നാനി ഓപാനഭൂതാനി കാസാവപജ്ജോതാനി ഇസിവാതപടിവാതാനി അത്ഥകാമാനി ഹിതകാമാനി ഫാസുകകാമാനി യോഗക്ഖേമകാമാനി ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീനം ഉപാസകാനം ഉപാസികാനം, തഥാരൂപാനി കുലാനി സേവതി ഭജതി പയിരുപാസതി – അയം വുച്ചതി ‘‘ഗോചരോ’’. ഇതി ഇമിനാ ച ആചാരേന ഇമിനാ ച ഗോചരേന ഉപേതോ ഹോതി…പേ… സമന്നാഗതോ. തേന വുച്ചതി ‘‘ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ’’തി.

൫൧൫. ‘‘അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ’’തി തത്ഥ കതമേ അണുമത്താ വജ്ജാ? യാനി താനി വജ്ജാനി അപ്പമത്തകാനി ഓരമത്തകാനി ലഹുസാനി ലഹുസമ്മതാനി സംയമകരണീയാനി സംവരകരണീയാനി ചിത്തുപ്പാദകരണീയാനി മനസികാരപടിബദ്ധാനി – ഇമേ വുച്ചന്തി ‘‘അണുമത്താ വജ്ജാ’’. ഇതി ഇമേസു അണുമത്തേസു വജ്ജേസു വജ്ജദസ്സാവീ ച ഹോതി ഭയദസ്സാവീ ച ആദീനവദസ്സാവീ ച നിസ്സരണദസ്സാവീ ച. തേന വുച്ചതി ‘‘അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ’’തി.

൫൧൬. ‘‘സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസൂ’’തി തത്ഥ കതമാ സിക്ഖാ? ചതസ്സോ സിക്ഖാ – ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുസിക്ഖാ, ഭിക്ഖുനീനം ഭിക്ഖുനിസിക്ഖാ, ഉപാസകാനം ഉപാസകസിക്ഖാ, ഉപാസികാനം ഉപാസികസിക്ഖാ. ഇമാ വുച്ചന്തി ‘‘സിക്ഖായോ’’. ഇതി ഇമാസു സിക്ഖാസു സബ്ബേന സബ്ബം സബ്ബഥാ സബ്ബം അസേസം നിസ്സേസം സമാദായ വത്തതി. തേന വുച്ചതി ‘‘സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസൂ’’തി.

൫൧൭. ‘‘ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ’’തി അത്ഥി ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതാ, അത്ഥി അഗുത്തദ്വാരതാ.

തത്ഥ കതമാ ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരതാ? ഇധേകച്ചോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി അനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ ന പടിപജ്ജതി, ന രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ ന സംവരം ആപജ്ജതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ…പേ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ…പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി അനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം മനിന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ ന പടിപജ്ജതി, ന രക്ഖതി മനിന്ദ്രിയം, മനിന്ദ്രിയേ ന സംവരം ആപജ്ജതി. യാ ഇമേസം ഛന്നം ഇന്ദ്രിയാനം അഗുത്തി അഗോപനാ അനാരക്ഖോ അസംവരോ – അയം വുച്ചതി ‘‘ഇന്ദ്രിയേസു അഗുത്തദ്വാരതാ’’.

തത്ഥ കതമാ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതാ? ഇധേകച്ചോ ചക്ഖുനാ രൂപം ദിസ്വാ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. യത്വാധികരണമേനം ചക്ഖുന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി, രക്ഖതി ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖുന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. സോതേന സദ്ദം സുത്വാ…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായിത്വാ…പേ… ജിവ്ഹായ രസം സായിത്വാ…പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസിത്വാ…പേ… മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ ന നിമിത്തഗ്ഗാഹീ ഹോതി നാനുബ്യഞ്ജനഗ്ഗാഹീ. ഞത്വാധികരണമേനം മനിന്ദ്രിയം അസംവുതം വിഹരന്തം അഭിജ്ഝാദോമനസ്സാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ അന്വാസ്സവേയ്യും, തസ്സ സംവരായ പടിപജ്ജതി, രക്ഖതി മനിന്ദ്രിയം, മനിന്ദ്രിയേ സംവരം ആപജ്ജതി. യാ ഇമേസം ഛന്നം ഇന്ദ്രിയാനം ഗുത്തി ഗോപനാ ആരക്ഖോ സംവരോ – അയം വുച്ചതി ‘‘ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതാ’’. ഇമായ ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരതായ ഉപേതോ ഹോതി സമുപേതോ…പേ… സമന്നാഗതോ. തേന വുച്ചതി ‘‘ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ’’തി.

൫൧൮. ‘‘ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ’’തി അത്ഥി ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാ, അത്ഥി ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞുതാ.

തത്ഥ കതമാ ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞുതാ? ഇധേകച്ചോ അപ്പടിസങ്ഖാ അയോനിസോ ആഹാരം ആഹാരേതി ദവായ മദായ മണ്ഡനായ വിഭൂസനായ. യാ തത്ഥ അസന്തുട്ഠിതാ അമത്തഞ്ഞുതാ അപ്പടിസങ്ഖാ ഭോജനേ – അയം വുച്ചതി ‘‘ഭോജനേ അമത്തഞ്ഞുതാ’’തി.

തത്ഥ കതമാ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാ? ഇധേകച്ചോ പടിസങ്ഖാ യോനിസോ ആഹാരം ആഹാരേതി – ‘‘നേവ ദവായ ന മദായ ന മണ്ഡനായ ന വിഭൂസനായ, യാവദേവ ഇമസ്സ കായസ്സ ഠിതിയാ യാപനായ വിഹിംസൂപരതിയാ ബ്രഹ്മചരിയാനുഗ്ഗഹായ, ഇതി പുരാണഞ്ച വേദനം പടിഹങ്ഖാമി നവഞ്ച വേദനം ന ഉപ്പാദേസ്സാമി യാത്രാ ച മേ ഭവിസ്സതി അനവജ്ജതാ ച ഫാസു വിഹാരോ ചാ’’തി. യാ തത്ഥ സന്തുട്ഠിതാ മത്തഞ്ഞുതാ പടിസങ്ഖാ ഭോജനേ – അയം വുച്ചതി ‘‘ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാ’’. ഇമായ ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതായ ഉപേതോ ഹോതി…പേ… സമന്നാഗതോ. തേന വുച്ചതി ‘‘ഭോജനേ മത്തഞ്ഞൂ’’തി.

൫൧൯. കഥഞ്ച ഭിക്ഖു പുബ്ബരത്താപരരത്തം ജാഗരിയാനുയോഗമനുയുത്തോ ഹോതി? ഇധ ഭിക്ഖു ദിവസം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതി, രത്തിയാ പഠമയാമം ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതി, രത്തിയാ മജ്ഝിമയാമം ദക്ഖിണേന പസ്സേന സീഹസേയ്യം കപ്പേതി പാദേ പാദം [പാദേന പാദം (സ്യാ.)] അച്ചാധായ സതോ സമ്പജാനോ ഉട്ഠാനസഞ്ഞം മനസികരിത്വാ, രത്തിയാ പച്ഛിമയാമം പച്ചുട്ഠായ ചങ്കമേന നിസജ്ജായ ആവരണീയേഹി ധമ്മേഹി ചിത്തം പരിസോധേതി. ഏവം ഭിക്ഖു പുബ്ബരത്താപരരത്തം ജാഗരിയാനുയോഗമനുയുത്തോ.

൫൨൦. ‘‘സാതച്ച’’ന്തി. യോ ചേതസികോ വീരിയാരമ്ഭോ…പേ… സമ്മാവായാമോ.

൫൨൧. ‘‘നേപക്ക’’ന്തി. യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി.

൫൨൨. ‘‘ബോധിപക്ഖികാനം ധമ്മാനം ഭാവനാനുയോഗമനുയുത്തോ’’തി. തത്ഥ കതമേ ബോധിപക്ഖികാ ധമ്മാ? സത്ത ബോജ്ഝങ്ഗാ – സതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, ധമ്മവിചയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, വീരിയസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, പീതിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, പസ്സദ്ധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, സമാധിസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ, ഉപേക്ഖാസമ്ബോജ്ഝങ്ഗോ. ഇമേ വുച്ചന്തി ‘‘ബോധിപക്ഖികാ ധമ്മാ’’. ഇതി തേ ബോധിപക്ഖികേ ധമ്മേ ആസേവതി ഭാവേതി ബഹുലീകരോതി. തേന വുച്ചതി ‘‘ബോധിപക്ഖികാനം ധമ്മാനം ഭാവനാനുയോഗമനുയുത്തോ’’തി.

൫൨൩. കഥഞ്ച ഭിക്ഖു അഭിക്കന്തേ പടിക്കന്തേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ആലോകിതേ വിലോകിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, സമിഞ്ജിതേ പസാരിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, അസിതേ പീതേ ഖായിതേ സായിതേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഉച്ചാരപസ്സാവകമ്മേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി; ഗതേ ഠിതേ നിസിന്നേ സുത്തേ ജാഗരിതേ ഭാസിതേ തുണ്ഹീഭാവേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി? ഇധ ഭിക്ഖു സതോ സമ്പജാനോ അഭിക്കമതി, സതോ സമ്പജാനോ പടിക്കമതി, സതോ സമ്പജാനോ ആലോകേതി, സതോ സമ്പജാനോ വിലോകേതി, സതോ സമ്പജാനോ സമിഞ്ജേതി, സതോ സമ്പജാനോ പസാരേതി, സതോ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണേ സതോ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, അസിതേ പീതേ ഖായിതേ സായിതേ സതോ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഉച്ചാരപസ്സാവകമ്മേ സതോ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഗതേ ഠിതേ നിസിന്നേ സുത്തേ ജാഗരിതേ ഭാസിതേ തുണ്ഹീഭാവേ സതോ സമ്പജാനകാരീ ഹോതീതി.

൫൨൪. തത്ഥ കതമാ സതി? യാ സതി അനുസ്സതി പടിസ്സതി സതി സരണതാ ധാരണതാ അപിലാപനതാ അസമ്മുസനതാ സതി സതിന്ദ്രിയം സതിബലം സമ്മാസതി – അയം വുച്ചതി ‘‘സതി’’.

൫൨൫. ‘‘സമ്പജാനോ’’തി തത്ഥ കതമം സമ്പജഞ്ഞം? യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ വിചയോ പവിചയോ ധമ്മവിചയോ സല്ലക്ഖണാ ഉപലക്ഖണാ പച്ചുപലക്ഖണാ പണ്ഡിച്ചം കോസല്ലം നേപുഞ്ഞം വേഭബ്യാ ചിന്താ ഉപപരിക്ഖാ ഭൂരീമേധാ പരിണായികാ വിപസ്സനാ സമ്പജഞ്ഞം പതോദോ പഞ്ഞാ പഞ്ഞിന്ദ്രിയം പഞ്ഞാബലം പഞ്ഞാസത്ഥം പഞ്ഞാപാസാദോ പഞ്ഞാആലോകോ പഞ്ഞാഓഭാസോ പഞ്ഞാപജ്ജോതോ പഞ്ഞാരതനം അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – ഇദം വുച്ചതി ‘‘സമ്പജഞ്ഞം’’. ഇതി ഇമായ ച സതിയാ ഇമിനാ ച സമ്പജഞ്ഞേന ഉപേതോ ഹോതി…പേ… സമന്നാഗതോ. ഏവം ഭിക്ഖു സതോ സമ്പജാനോ അഭിക്കമതി, സതോ സമ്പജാനോ പടിക്കമതി, സതോ സമ്പജാനോ ആലോകേതി, സതോ സമ്പജാനോ വിലോകേതി, സതോ സമ്പജാനോ സമിഞ്ജേതി, സതോ സമ്പജാനോ പസാരേതി, സതോ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, സങ്ഘാടിപത്തചീവരധാരണേ സതോ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, അസിതേ പീതേ ഖായിതേ സായിതേ സതോ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഉച്ചാരപസ്സാവകമ്മേ സതോ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി, ഗതേ ഠിതേ നിസിന്നേ സുത്തേ ജാഗരിതേ ഭാസിതേ തുണ്ഹീഭാവേ സമ്പജാനകാരീ ഹോതി.

൫൨൬. ‘‘വിവിത്ത’’ന്തി സന്തികേ ചേപി സേനാസനം ഹോതി, തഞ്ച അനാകിണ്ണം ഗഹട്ഠേഹി പബ്ബജിതേഹി. തേന തം വിവിത്തം. ദൂരേ ചേപി സേനാസനം ഹോതി, തഞ്ച അനാകിണ്ണം ഗഹട്ഠേഹി പബ്ബജിതേഹി. തേന തം വിവിത്തം.

൫൨൭. ‘‘സേനാസന’’ന്തി മഞ്ചോപി സേനാസനം, പീഠമ്പി സേനാസനം, ഭിസിപി സേനാസനം, ബിബ്ബോഹനമ്പി [ബിമ്ബോഹനമ്പി (സീ. സ്യാ.)] സേനാസനം, വിഹാരോപി സേനാസനം, അഡ്ഢയോഗോപി സേനാസനം, പാസാദോപി സേനാസനം, അട്ടോപി സേനാസനം, മാളോപി സേനാസനം, ലേണമ്പി സേനാസനം, ഗുഹാപി സേനാസനം, രുക്ഖമൂലമ്പി സേനാസനം, വേളുഗുമ്ബോപി സേനാസനം. യത്ഥ വാ പന ഭിക്ഖൂ പടിക്കമന്തി സബ്ബമേതം സേനാസനം.

൫൨൮. ‘‘വിവിത്തം സേനാസനം ഭജതീ’’തി ഇമം വിവിത്തം സേനാസനം ഭജതി സമ്ഭജതി സേവതി നിസേവതി സംസേവതി. തേന വുച്ചതി ‘‘വിവിത്തം സേനാസനം ഭജതീ’’തി.

൫൨൯. ‘‘അരഞ്ഞ’’ന്തി നിക്ഖമിത്വാ ബഹി ഇന്ദഖീലാ സബ്ബമേതം അരഞ്ഞം.

൫൩൦. ‘‘രുക്ഖമൂല’’ന്തി രുക്ഖമൂലംയേവ രുക്ഖമൂലം. പബ്ബതോയേവ പബ്ബതോ. കന്ദരായേവ കന്ദരാ. ഗിരിഗുഹായേവ ഗിരിഗുഹാ. സുസാനംയേവ സുസാനം. അബ്ഭോകാസോയേവ അബ്ഭോകാസോ. പലാലപുഞ്ജോയേവ പലാലപുഞ്ജോ.

൫൩൧. ‘‘വനപത്ഥ’’ന്തി ദൂരാനമേതം സേനാസനാനം അധിവചനം. ‘‘വനപത്ഥ’’ന്തി വനസണ്ഡാനമേതം സേനാസനാനം അധിവചനം. ‘‘വനപത്ഥ’’ന്തി ഭീസനകാനമേതം [ഭിംസനകാനമേതം (സീ. സ്യാ.)] സേനാസനാനം അധിവചനം. ‘‘വനപത്ഥ’’ന്തി സലോമഹംസാനമേതം സേനാസനാനം അധിവചനം. ‘‘വനപത്ഥ’’ന്തി പരിയന്താനമേതം സേനാസനാനം അധിവചനം. ‘‘വനപത്ഥ’’ന്തി ന മനുസ്സൂപചാരാനമേതം സേനാസനാനം അധിവചനം. ‘‘വനപത്ഥ’’ന്തി ദുരഭിസമ്ഭവാനമേതം സേനാസനാനം അധിവചനം.

൫൩൨. ‘‘അപ്പസദ്ദ’’ന്തി സന്തികേ ചേപി സേനാസനം ഹോതി, തഞ്ച അനാകിണ്ണം ഗഹട്ഠേഹി പബ്ബജിതേഹി. തേന തം അപ്പസദ്ദം. ദൂരേ ചേപി സേനാസനം ഹോതി, തഞ്ച അനാകിണ്ണം ഗഹട്ഠേഹി പബ്ബജിതേഹി. തേന തം അപ്പസദ്ദം.

൫൩൩. ‘‘അപ്പനിഗ്ഘോസ’’ന്തി യദേവ തം അപ്പസദ്ദം തദേവ തം അപ്പനിഗ്ഘോസം. യദേവ തം അപ്പനിഗ്ഘോസം തദേവ തം വിജനവാതം. യദേവ തം വിജനവാതം തദേവ തം മനുസ്സരാഹസ്സേയ്യകം. യദേവ തം മനുസ്സരാഹസ്സേയ്യകം തദേവ തം പടിസല്ലാനസാരുപ്പം.

൫൩൪. ‘‘അരഞ്ഞഗതോ വാ രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ’’തി അരഞ്ഞഗതോ വാ ഹോതി രുക്ഖമൂലഗതോ വാ സുഞ്ഞാഗാരഗതോ വാ.

൫൩൫. ‘‘നിസീദതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ’’തി നിസിന്നോ ഹോതി പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ.

൫൩൬. ‘‘ഉജും കായം പണിധായാ’’തി ഉജുകോ ഹോതി കായോ ഠിതോ പണിഹിതോ.

൫൩൭. ‘‘പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ’’തി തത്ഥ കതമാ സതി? യാ സതി അനുസ്സതി പടിസ്സതി…പേ… സമ്മാസതി – അയം വുച്ചതി ‘‘സതി’’. അയം സതി ഉപട്ഠിതാ ഹോതി സുപട്ഠിതാ നാസികഗ്ഗേ വാ മുഖനിമിത്തേ വാ. തേന വുച്ചതി ‘‘പരിമുഖം സതിം ഉപട്ഠപേത്വാ’’തി.

൫൩൮. ‘‘അഭിജ്ഝം ലോകേ പഹായാ’’തി തത്ഥ കതമാ അഭിജ്ഝാ? യോ രാഗോ സാരാഗോ…പേ… ചിത്തസ്സ സാരാഗോ – അയം വുച്ചതി ‘‘അഭിജ്ഝാ’’.

തത്ഥ കതമോ ലോകോ? പഞ്ചുപാദാനക്ഖന്ധാ ലോകോ – അയം വുച്ചതി ‘‘ലോകോ’’. അയം അഭിജ്ഝാ ഇമമ്ഹി ലോകേ സന്താ ഹോതി സമിതാ വൂപസന്താ അത്ഥങ്ഗതാ അബ്ഭത്ഥങ്ഗതാ അപ്പിതാ ബ്യപ്പിതാ സോസിതാ വിസോസിതാ ബ്യന്തീകതാ. തേന വുച്ചതി ‘‘അഭിജ്ഝം ലോകേ പഹായാ’’തി.

൫൩൯. ‘‘വിഗതാഭിജ്ഝേന ചേതസാ’’തി തത്ഥ കതമം ചിത്തം? യം ചിത്തം മനോ മാനസം…പേ… തജ്ജാമനോവിഞ്ഞാണധാതു – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ചിത്തം’’. ഇദം ചിത്തം വിഗതാഭിജ്ഝം ഹോതി. തേന വുച്ചതി ‘‘വിഗതാഭിജ്ഝേന ചേതസാ’’തി.

൫൪൦. ‘‘വിഹരതീ’’തി ഇരിയതി വത്തതി പാലേതി യപേതി യാപേതി ചരതി വിഹരതി. തേന വുച്ചതി ‘‘വിഹരതീ’’തി.

൫൪൧. ‘‘അഭിജ്ഝായ ചിത്തം പരിസോധേതീ’’തി തത്ഥ കതമാ അഭിജ്ഝാ? യോ രാഗോ സാരാഗോ…പേ… ചിത്തസ്സ സാരാഗോ – അയം വുച്ചതി ‘‘അഭിജ്ഝാ’’.

തത്ഥ കതമം ചിത്തം? യം ചിത്തം മനോ മാനസം…പേ… തജ്ജാമനോവിഞ്ഞാണധാതു – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ചിത്തം’’. ഇദം ചിത്തം ഇമായ അഭിജ്ഝായ സോധേതി വിസോധേതി പരിസോധേതി മോചേതി വിമോചേതി പരിമോചേതി. തേന വുച്ചതി ‘‘അഭിജ്ഝായ ചിത്തം പരിസോധേതീ’’തി.

൫൪൨. ‘‘ബ്യാപാദപദോസം പഹായാ’’തി അത്ഥി ബ്യാപാദോ, അത്ഥി പദോസോ.

തത്ഥ കതമോ ബ്യാപാദോ? യോ ചിത്തസ്സ ആഘാതോ പടിഘാതോ പടിഘം പടിവിരോധോ കോപോ പകോപോ സമ്പകോപോ ദോസോ പദോസോ സമ്പദോസോ ചിത്തസ്സ ബ്യാപത്തി മനോപദോസോ കോധോ കുജ്ഝനാ കുജ്ഝിതത്തം ദോസോ ദുസ്സനാ ദുസ്സിതത്തം [ദൂസനാ ദൂസിതത്തം (സ്യാ.)] ബ്യാപത്തി ബ്യാപജ്ജനാ ബ്യാപജ്ജിതത്തം വിരോധോ പടിവിരോധോ ചണ്ഡിക്കം അസുരോപോ അനത്തമനതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘ബ്യാപാദോ’’.

തത്ഥ കതമോ പദോസോ? യോ ബ്യാപാദോ സോ പദോസോ, യോ പദോസോ സോ ബ്യാപാദോ. ഇതി അയഞ്ച ബ്യാപാദോ അയഞ്ച പദോസോ സന്താ ഹോന്തി സമിതാ വൂപസന്താ അത്ഥങ്ഗതാ അബ്ഭത്ഥങ്ഗതാ അപ്പിതാ ബ്യപ്പിതാ സോസിതാ വിസോസിതാ ബ്യന്തീകതാ. തേന വുച്ചതി ‘‘ബ്യാപാദപദോസം പഹായാ’’തി.

൫൪൩. ‘‘അബ്യാപന്നചിത്തോ’’തി തത്ഥ കതമം ചിത്തം? യം ചിത്തം മനോ മാനസം…പേ… തജ്ജാമനോവിഞ്ഞാണധാതു – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ചിത്തം’’. ഇദം ചിത്തം അബ്യാപന്നം ഹോതി. തേന വുച്ചതി ‘‘അബ്യാപന്നചിത്തോ’’തി.

൫൪൪. ‘‘വിഹരതീ’’തി…പേ… തേന വുച്ചതി ‘‘വിഹരതീ’’തി.

൫൪൫. ‘‘ബ്യാപാദപദോസാ ചിത്തം പരിസോധേതീ’’തി. അത്ഥി ബ്യാപാദോ അത്ഥി പദോസോ.

തത്ഥ കതമോ ബ്യാപാദോ? യോ ചിത്തസ്സ ആഘാതോ…പേ… ചണ്ഡിക്കം അസുരോപോ അനത്തമനതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘ബ്യാപാദോ’’.

തത്ഥ കതമോ പദോസോ? യോ ബ്യാപാദോ സോ പദോസോ, യോ പദോസോ സോ ബ്യാപാദോ.

തത്ഥ കതമം ചിത്തം? യം ചിത്തം മനോ മാനസം…പേ… തജ്ജാമനോവിഞ്ഞാണധാതു – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ചിത്തം’’. ഇദം ചിത്തം ഇമമ്ഹാ ബ്യാപാദപദോസാ സോധേതി വിസോധേതി പരിസോധേതി മോചേതി വിമോചേതി പരിമോചേതി. തേന വുച്ചതി ‘‘ബ്യാപാദപദോസാ ചിത്തം പരിസോധേതീ’’തി.

൫൪൬. ‘‘ഥിനമിദ്ധം പഹായാ’’തി അത്ഥി ഥിനം [ഥീനം (സീ. സ്യാ.)], അത്ഥി മിദ്ധം.

തത്ഥ കതമം ഥിനം? യാ ചിത്തസ്സ അകല്യതാ അകമ്മഞ്ഞതാ ഓലീയനാ സല്ലീയനാ ലീനം ലീയനാ ലീയിതത്തം ഥിനം ഥിയനാ ഥിയിതത്തം [ഥീയനാ ഥീയിതത്തം (സീ. സ്യാ.)] ചിത്തസ്സ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ഥിനം’’.

തത്ഥ കതമം മിദ്ധം? യാ കായസ്സ അകല്യതാ അകമ്മഞ്ഞതാ ഓനാഹോ പരിയോനാഹോ അന്തോസമോരോധോ മിദ്ധം സുപ്പം പചലായികാ സുപ്പം സുപ്പനാ സുപ്പിതത്തം – ഇദം വുച്ചതി ‘‘മിദ്ധം’’. ഇതി ഇദഞ്ച ഥിനം ഇദഞ്ച മിദ്ധം സന്താ ഹോന്തി സമിതാ വൂപസന്താ അത്ഥങ്ഗതാ അബ്ഭത്ഥങ്ഗതാ അപ്പിതാ ബ്യപ്പിതാ സോസിതാ വിസോസിതാ ബ്യന്തീകതാ. തേന വുച്ചതി ‘‘ഥിനമിദ്ധം പഹായാ’’തി.

൫൪൭. ‘‘വിഗതഥിനമിദ്ധോ’’തി. തസ്സ ഥിനമിദ്ധസ്സ ചത്തത്താ വന്തത്താ മുത്തത്താ പഹീനത്താ പടിനിസ്സട്ഠത്താ പഹീനപടിനിസ്സട്ഠത്താ. തേന വുച്ചതി ‘‘വിഗതഥിനമിദ്ധോ’’തി.

൫൪൮. ‘‘വിഹരതീ’’തി…പേ… തേന വുച്ചതി ‘‘വിഹരതീ’’തി.

൫൪൯. ‘‘ആലോകസഞ്ഞീ’’തി. തത്ഥ കതമാ സഞ്ഞാ? യാ സഞ്ഞാ സഞ്ജാനനാ സഞ്ജാനിതത്തം – അയം വുച്ചതി ‘‘സഞ്ഞാ’’. അയം സഞ്ഞാ ആലോകാ ഹോതി വിവടാ പരിസുദ്ധാ പരിയോദാതാ. തേന വുച്ചതി ‘‘ആലോകസഞ്ഞീ’’തി.

൫൫൦. ‘‘സതോ സമ്പജാനോ’’തി. തത്ഥ കതമാ സതി? യാ സതി അനുസ്സതി …പേ… സമ്മാസതി – അയം വുച്ചതി ‘‘സതി’’.

തത്ഥ കതമം സമ്പജഞ്ഞം? യാ പഞ്ഞാ പജാനനാ…പേ… അമോഹോ ധമ്മവിചയോ സമ്മാദിട്ഠി – ഇദം വുച്ചതി ‘‘സമ്പജഞ്ഞം’’. ഇതി ഇമായ ച സതിയാ ഇമിനാ ച സമ്പജഞ്ഞേന ഉപേതോ ഹോതി…പേ… സമന്നാഗതോ. തേന വുച്ചതി ‘‘സതോ സമ്പജാനോ’’തി.

൫൫൧. ‘‘ഥിനമിദ്ധാ ചിത്തം പരിസോധേതീ’’തി. അത്ഥി ഥിനം, അത്ഥി മിദ്ധം.

തത്ഥ കതമം ഥിനം…പേ… ഇദം വുച്ചതി ‘‘ഥിനം’’.

തത്ഥ കതമം മിദ്ധം…പേ… ഇദം വുച്ചതി ‘‘മിദ്ധം’’.

തത്ഥ കതമം ചിത്തം…പേ… ഇദം വുച്ചതി ‘‘ചിത്തം’’. ഇദം ചിത്തം ഇമമ്ഹാ ഥിനമിദ്ധാ സോധേതി വിസോധേതി പരിസോധേതി മോചേതി വിമോചേതി പരിമോചേതി. തേന വുച്ചതി ‘‘ഥിനമിദ്ധാ ചിത്തം പരിസോധേതീ’’തി.

൫൫൨. ‘‘ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹായാ’’തി അത്ഥി ഉദ്ധച്ചം, അത്ഥി കുക്കുച്ചം.

തത്ഥ കതമം ഉദ്ധച്ചം? യം ചിത്തസ്സ ഉദ്ധച്ചം അവൂപസമോ ചേതസോ വിക്ഖേപോ ഭന്തത്തം ചിത്തസ്സ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ഉദ്ധച്ചം’’.

തത്ഥ കതമം കുക്കുച്ചം? അകപ്പിയേ കപ്പിയസഞ്ഞിതാ, കപ്പിയേ അകപ്പിയസഞ്ഞിതാ, അവജ്ജേ വജ്ജസഞ്ഞിതാ, വജ്ജേ അവജ്ജസഞ്ഞിതാ, യം ഏവരൂപം കുക്കുച്ചം കുക്കുച്ചായനാ കുക്കുച്ചായിതത്തം ചേതസോ വിപ്പടിസാരോ മനോവിലേഖാ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘കുക്കുച്ചം’’. ഇതി ഇദഞ്ച ഉദ്ധച്ചം ഇദഞ്ച കുക്കുച്ചം സന്താ ഹോന്തി സമിതാ വൂപസന്താ അത്ഥങ്ഗതാ അബ്ഭത്ഥങ്ഗതാ അപ്പിതാ ബ്യപ്പിതാ സോസിതാ വിസോസിതാ ബ്യന്തീകതാ. തേന വുച്ചതി ‘‘ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം പഹായാ’’തി.

൫൫൩. ‘‘അനുദ്ധതോ’’തി തസ്സ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചസ്സ ചത്തത്താ വന്തത്താ മുത്തത്താ പഹീനത്താ പടിനിസ്സട്ഠത്താ പഹീനപടിനിസ്സട്ഠത്താ. തേന വുച്ചതി ‘‘അനുദ്ധതോ’’തി.

൫൫൪. ‘‘വിഹരതീ’’തി …പേ… തേന വുച്ചതി ‘‘വിഹരതീ’’തി.

൫൫൫. ‘‘വൂപസന്തചിത്തോ’’തി. തത്ഥ കതമം ചിത്തം? യം ചിത്തം മനോ മാനസം…പേ… തജ്ജാമനോവിഞ്ഞാണധാതു – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ചിത്തം’’. ഇദം ചിത്തം അജ്ഝത്തം സന്തം ഹോതി സമിതം വൂപസന്തം. തേന വുച്ചതി ‘‘അജ്ഝത്തം വൂപസന്തചിത്തോ’’തി.

൫൫൬. ‘‘ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചാ ചിത്തം പരിസോധേതീ’’തി അത്ഥി ഉദ്ധച്ചം, അത്ഥി കുക്കുച്ചം.

തത്ഥ കതമം കുക്കുച്ചം…പേ… ഇദം വുച്ചതി ‘‘കുക്കുച്ചം’’.

തത്ഥ കതമം ചിത്തം…പേ… ഇദം വുച്ചതി ‘‘ചിത്തം’’. ഇദം ചിത്തം ഇമമ്ഹാ ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചാ സോധേതി വിസോധേതി പരിസോധേതി മോചേതി വിമോചേതി പരിമോചേതി. തേന വുച്ചതി ‘‘ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചാ ചിത്തം പരിസോധേതീ’’തി.

൫൫൭. ‘‘വിചികിച്ഛം പഹായാ’’തി, തത്ഥ കതമാ വിചികിച്ഛാ? യാ കങ്ഖാ കങ്ഖായനാ കങ്ഖായിതത്തം വിമതി വിചികിച്ഛാ ദ്വേള്ഹകം ദ്വിധാപഥോ സംസയോ അനേകംസഗ്ഗാഹോ ആസപ്പനാ പരിസപ്പനാ അപരിയോഗാഹണാ ഛമ്ഭിതത്തം ചിത്തസ്സ മനോവിലേഖോ – അയം വുച്ചതി ‘‘വിചികിച്ഛാ’’. അയം വിചികിച്ഛാ സന്താ ഹോതി സമിതാ വൂപസന്താ അത്ഥങ്ഗതാ അബ്ഭത്ഥങ്ഗതാ അപ്പിതാ ബ്യപ്പിതാ സോസിതാ വിസോസിതാ ബ്യന്തീകതാ. തേന വുച്ചതി ‘‘വിചികിച്ഛം പഹായാ’’തി.

൫൫൮. ‘‘തിണ്ണവിചികിച്ഛോ’’തി, ഇമം വിചികിച്ഛം തിണ്ണോ ഹോതി ഉത്തിണ്ണോ നിത്തിണ്ണോ പാരങ്ഗതോ പാരമനുപ്പത്തോ. തേന വുച്ചതി ‘‘തിണ്ണവിചികിച്ഛോ’’തി.

൫൫൯. ‘‘അകഥംകഥീ കുസലേസു ധമ്മേസൂ’’തി ഇമായ വിചികിച്ഛായ കുസലേസു ധമ്മേസു ന കങ്ഖതി ന വിചികിച്ഛതി അകഥംകഥീ ഹോതി നിക്കഥംകഥീ വികഥംകഥോ. തേന വുച്ചതി ‘‘അകഥംകഥീ കുസലേസു ധമ്മേസൂ’’തി.

൫൬൦. ‘‘വിചികിച്ഛായ ചിത്തം പരിസോധേതീ’’തി, തത്ഥ കതമാ വിചികിച്ഛാ? യാ കങ്ഖാ കങ്ഖായനാ കങ്ഖായിതത്തം ഛമ്ഭിതത്തം ചിത്തസ്സ മനോവിലേഖോ – അയം വുച്ചതി ‘‘വിചികിച്ഛാ’’.

തത്ഥ കതമം ചിത്തം? യം ചിത്തം മനോ മാനസം…പേ… തജ്ജാമനോവിഞ്ഞാണധാതു – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ചിത്തം’’. ഇദം ചിത്തം ഇമായ വിചികിച്ഛായ സോധേതി വിസോധേതി പരിസോധേതി മോചേതി വിമോചേതി പരിമോചേതി. തേന വുച്ചതി ‘‘വിചികിച്ഛായ ചിത്തം പരിസോധേതീ’’തി.

൫൬൧. ‘‘ഇമേ പഞ്ച നീവരണേ പഹായാ’’തി ഇമേ പഞ്ച നീവരണാ സന്താ ഹോന്തി സമിതാ വൂപസന്താ അത്ഥങ്ഗതാ അബ്ഭത്ഥങ്ഗതാ അപ്പിതാ ബ്യപ്പിതാ സോസിതാ വിസോസിതാ ബ്യന്തീകതാ. തേന വുച്ചതി ‘‘ഇമേ പഞ്ച നീവരണേ പഹായാ’’തി.

൫൬൨. ‘‘ചേതസോ ഉപക്കിലേസേ’’തി ഇമേ പഞ്ച നീവരണാ ചിത്തസ്സ ഉപക്കിലേസാ.

൫൬൩. ‘‘പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ’’തി ഇമേഹി പഞ്ചഹി നീവരണേഹി അനുപ്പന്നാ ചേവ പഞ്ഞാ ന ഉപ്പജ്ജതി ഉപ്പന്നാ ച പഞ്ഞാ നിരുജ്ഝതി. തേന വുച്ചതി ‘‘പഞ്ഞായ ദുബ്ബലീകരണേ’’തി.

൫൬൪. ‘‘വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹീ’’തി തത്ഥ കതമേ കാമാ? ഛന്ദോ കാമോ, രാഗോ കാമോ, ഛന്ദരാഗോ കാമോ, സങ്കപ്പോ കാമോ, രാഗോ കാമോ, സങ്കപ്പരാഗോ കാമോ – ഇമേ വുച്ചന്തി ‘‘കാമാ’’.

തത്ഥ കതമേ അകുസലാ ധമ്മാ? കാമച്ഛന്ദോ, ബ്യാപാദോ, ഥിനം, മിദ്ധം, ഉദ്ധച്ചം, കുക്കുച്ചം, വിചികിച്ഛാ – ഇമേ വുച്ചന്തി ‘‘അകുസലാ ധമ്മാ’’. ഇതി ഇമേഹി ച കാമേഹി ഇമേഹി ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹി വിവിത്തോ ഹോതി. തേന വുച്ചതി ‘‘വിവിച്ചേവ കാമേഹി വിവിച്ച അകുസലേഹി ധമ്മേഹീ’’തി.

൫൬൫. ‘‘സവിതക്കം സവിചാര’’ന്തി അത്ഥി വിതക്കോ, അത്ഥി വിചാരോ.

തത്ഥ കതമോ വിതക്കോ? യോ തക്കോ വിതക്കോ സങ്കപ്പോ അപ്പനാ ബ്യപ്പനാ ചേതസോ അഭിനിരോപനാ സമ്മാസങ്കപ്പോ – അയം വുച്ചതി ‘‘വിതക്കോ’’.

തത്ഥ കതമോ വിചാരോ? യോ ചാരോ വിചാരോ അനുവിചാരോ ഉപവിചാരോ ചിത്തസ്സ അനുസന്ധനതാ അനുപേക്ഖനതാ – അയം വുച്ചതി വിചാരോ. ഇതി ഇമിനാ ച വിതക്കേന ഇമിനാ ച വിചാരേന ഉപേതോ ഹോതി…പേ… സമന്നാഗതോ. തേന വുച്ചതി ‘‘സവിതക്കം സവിചാര’’ന്തി.

൫൬൬. ‘‘വിവേകജ’’ന്തി വിതക്കോ, വിചാരോ, പീതി, സുഖം, ചിത്തസ്സേകഗ്ഗതാ – തേ ഇമസ്മിം വിവേകേ ജാതാ ഹോന്തി സഞ്ജാതാ നിബ്ബത്താ അഭിനിബ്ബത്താ പാതുഭൂതാ. തേന വുച്ചതി ‘‘വിവേകജ’’ന്തി.

൫൬൭. ‘‘പീതിസുഖ’’ന്തി അത്ഥി പീതി, അത്ഥി സുഖം.

തത്ഥ കതമാ പീതി? യാ പീതി പാമോജ്ജം ആമോദനാ പമോദനാ ഹാസോ പഹാസോ വിത്തി ഓദഗ്യം അത്തമനതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘പീതി’’.

തത്ഥ കതമം സുഖം? യം ചേതസികം സാതം ചേതസികം സുഖം ചേതോസമ്ഫസ്സജം സാതം സുഖം വേദയിതം ചേതോസമ്ഫസ്സജാ സാതാ സുഖാ വേദനാ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘സുഖം’’. ഇദം സുഖം ഇമായ പീതിയാ സഹഗതം ഹോതി സഹജാതം സംസട്ഠം സമ്പയുത്തം. തേന വുച്ചതി ‘‘പീതിസുഖ’’ന്തി.

൫൬൮. ‘‘പഠമ’’ന്തി ഗണനാനുപുബ്ബതാ [ഗണനാനുപുബ്ബതോ (സ്യാ.) ഏവമുപരിപി] പഠമം. ഇദം പഠമം സമാപജ്ജതീതി പഠമം.

൫൬൯. ‘‘ഝാന’’ന്തി വിതക്കോ, വിചാരോ, പീതി, സുഖം, ചിത്തസ്സേകഗ്ഗതാ.

൫൭൦. ‘‘ഉപസമ്പജ്ജാ’’തി യോ പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭോ പടിലാഭോ പത്തി സമ്പത്തി ഫുസനാ സച്ഛികിരിയാ ഉപസമ്പദാ.

൫൭൧. ‘‘വിഹരതീ’’തി …പേ… തേന വുച്ചതി ‘‘വിഹരതീ’’തി.

൫൭൨. ‘‘വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ’’തി, അത്ഥി വിതക്കോ, അത്ഥി വിചാരോ.

തത്ഥ കതമോ വിതക്കോ? യോ തക്കോ വിതക്കോ…പേ… സമ്മാസങ്കപ്പോ – അയം വുച്ചതി ‘‘വിതക്കോ’’.

തത്ഥ കതമോ വിചാരോ? യോ ചാരോ വിചാരോ അനുവിചാരോ ഉപവിചാരോ ചിത്തസ്സ അനുസന്ധനതാ അനുപേക്ഖനതാ – അയം വുച്ചതി ‘‘വിചാരോ’’. ഇതി അയഞ്ച വിതക്കോ അയഞ്ച വിചാരോ സന്താ ഹോന്തി സമിതാ വൂപസന്താ അത്ഥങ്ഗതാ അബ്ഭത്ഥങ്ഗതാ അപ്പിതാ ബ്യപ്പിതാ സോസിതാ വിസോസിതാ ബ്യന്തീകതാ. തേന വുച്ചതി ‘‘വിതക്കവിചാരാനം വൂപസമാ’’തി.

൫൭൩. ‘‘അജ്ഝത്ത’’ന്തി യം അജ്ഝത്തം പച്ചത്തം.

൫൭൪. ‘‘സമ്പസാദന’’ന്തി യാ സദ്ധാ സദ്ദഹനാ ഓകപ്പനാ അഭിപ്പസാദോ.

൫൭൫. ‘‘ചേതസോ ഏകോദിഭാവ’’ന്തി യാ ചിത്തസ്സ ഠിതി…പേ… സമ്മാസമാധി.

൫൭൬. ‘‘അവിതക്കം അവിചാര’’ന്തി അത്ഥി വിതക്കോ, അത്ഥി വിചാരോ.

തത്ഥ കതമോ വിചാരോ? യോ ചാരോ അനുചാരോ വിചാരോ അനുവിചാരോ ഉപവിചാരോ ചിത്തസ്സ അനുസന്ധനതാ അനുപേക്ഖനതാ – അയം വുച്ചതി ‘‘വിചാരോ’’. ഇതി അയഞ്ച വിതക്കോ അയഞ്ച വിചാരോ സന്താ ഹോതി സമിതാ വൂപസന്താ അത്ഥങ്ഗതാ അബ്ഭത്ഥങ്ഗതാ അപ്പിതാ ബ്യപ്പിതാ സോസിതാ വിസോസിതാ ബ്യന്തീകതാ. തേന വുച്ചതി ‘‘അവിതക്കം അവിചാര’’ന്തി.

൫൭൭. ‘‘സമാധിജ’’ന്തി സമ്പസാദോ പീതിസുഖം – തേ ഇമസ്മിം സമാധിമ്ഹി ജാതാ ഹോന്തി സഞ്ജാതാ നിബ്ബത്താ അഭിനിബ്ബത്താ പാതുഭൂതാ. തേന വുച്ചതി ‘‘സമാധിജ’’ന്തി.

൫൭൮. ‘‘പീതിസുഖ’’ന്തി അത്ഥി പീതി, അത്ഥി സുഖം.

തത്ഥ കതമാ പീതി…പേ… അയം വുച്ചതി ‘‘പീതി’’.

തത്ഥ കതമം സുഖം…പേ… ഇദം വുച്ചതി ‘‘സുഖം’’. ഇദം സുഖം ഇമായ പീതിയാ സഹഗതം ഹോതി സഹജാതം സംസട്ഠം സമ്പയുത്തം. തേന വുച്ചതി ‘‘പീതിസുഖ’’ന്തി.

൫൭൯. ‘‘ദുതിയ’’ന്തി ഗണനാനുപുബ്ബതാ ദുതിയം. ഇദം ദുതിയം സമാപജ്ജതീതി ദുതിയം.

൫൮൦. ‘‘ഝാന’’ന്തി സമ്പസാദോ, പീതിസുഖം, ചിത്തസ്സേകഗ്ഗതാ.

൫൮൧. ‘‘ഉപസമ്പജ്ജാ’’തി യോ ദുതിയസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭോ പടിലാഭോ പത്തി സമ്പത്തി ഫുസനാ സച്ഛികിരിയാ ഉപസമ്പദാ.

൫൮൨. ‘‘വിഹരതീ’’തി …പേ… തേന വുച്ചതി ‘‘വിഹരതീ’’തി.

൫൮൩. ‘‘പീതിയാ ച വിരാഗാ’’തി തത്ഥ കതമാ പീതി? യാ പീതി പാമോജ്ജം ആമോദനാ പമോദനാ ഹാസോ പഹാസോ വിത്തി ഓദഗ്യം അത്തമനതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘പീതി’’. അയം പീതി സന്താ ഹോതി സമിതാ വൂപസന്താ അത്ഥങ്ഗതാ അബ്ഭത്ഥങ്ഗതാ അപ്പിതാ ബ്യപ്പിതാ സോസിതാ വിസോസിതാ ബ്യന്തീകതാ. തേന വുച്ചതി ‘‘പീതിയാ ച വിരാഗാ’’തി.

൫൮൪. ‘‘ഉപേക്ഖകോ’’തി തത്ഥ കതമാ ഉപേക്ഖാ? യാ ഉപേക്ഖാ ഉപേക്ഖനാ അജ്ഝുപേക്ഖനാ മജ്ഝത്തതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘ഉപേക്ഖാ’’. ഇമായ ഉപേക്ഖായ ഉപേതോ ഹോതി…പേ… സമന്നാഗതോ. തേന വുച്ചതി ‘‘ഉപേക്ഖകോ’’തി.

൫൮൫. ‘‘വിഹരതീ’’തി …പേ… തേന വുച്ചതി ‘‘വിഹരതീ’’തി.

൫൮൬. ‘‘സതോ ച സമ്പജാനോ’’തി തത്ഥ കതമാ സതി? യാ സതി അനുസ്സതി…പേ… സമ്മാസതി – അയം വുച്ചതി ‘‘സതി’’.

൫൮൭. ‘‘സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതീ’’തി തത്ഥ കതമം സുഖം? യം ചേതസികം സാതം ചേതസികം സുഖം ചേതോസമ്ഫസ്സജം സാതം സുഖം വേദയിതം ചേതോസമ്ഫസ്സജാ സാതാ സുഖാ വേദനാ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘സുഖം’’.

തത്ഥ കതമോ കായോ? സഞ്ഞാക്ഖന്ധോ, സങ്ഖാരക്ഖന്ധോ, വിഞ്ഞാണക്ഖന്ധോ – അയം വുച്ചതി ‘‘കായോ’’. ഇദം സുഖം ഇമിനാ കായേന പടിസംവേദേതി. തേന വുച്ചതി ‘‘സുഖഞ്ച കായേന പടിസംവേദേതീ’’തി.

൫൮൮. ‘‘യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തീ’’തി തത്ഥ കതമേ അരിയാ? അരിയാ വുച്ചന്തി ബുദ്ധാ ച ബുദ്ധസാവകാ ച. തേ ഇമം ആചിക്ഖന്തി ദേസേന്തി പഞ്ഞപേന്തി [പഞ്ഞാപേന്തി (സീ. സ്യാ.)] പട്ഠപേന്തി വിവരന്തി വിഭജന്തി ഉത്താനിം കരോന്തി പകാസേന്തി. തേന വുച്ചതി ‘‘യം തം അരിയാ ആചിക്ഖന്തീ’’തി.

൫൮൯. ‘‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’’തി തത്ഥ കതമാ ഉപേക്ഖാ? യാ ഉപേക്ഖാ ഉപേക്ഖനാ അജ്ഝുപേക്ഖനാ മജ്ഝത്തതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘ഉപേക്ഖാ’’.

തത്ഥ കതമാ സതി? യാ സതി അനുസ്സതി…പേ… സമ്മാസതി – അയം വുച്ചതി ‘‘സതി’’.

തത്ഥ കതമം സുഖം? യം ചേതസികം സാതം ചേതസികം സുഖം ചേതോസമ്ഫസ്സജം സാതം സുഖം വേദയിതം ചേതോസമ്ഫസ്സജാ സാതാ സുഖാ വേദനാ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘സുഖം’’. ഇതി ഇമായ ച ഉപേക്ഖായ ഇമായ ച സതിയാ ഇമിനാ ച സുഖേന സമന്നാഗതോ ഇരിയതി വത്തതി പാലേതി യപേതി യാപേതി ചരതി വിഹരതി. തേന വുച്ചതി ‘‘ഉപേക്ഖകോ സതിമാ സുഖവിഹാരീ’’തി.

൫൯൦. ‘‘തതിയ’’ന്തി ഗണനാനുപുബ്ബതാ തതിയം. ഇദം തതിയം സമാപജ്ജതീതി തതിയം.

൫൯൧. ‘‘ഝാന’’ന്തി ഉപേക്ഖാ, സതി, സമ്പജഞ്ഞം, സുഖം, ചിത്തസ്സേകഗ്ഗതാ.

൫൯൨. ‘‘ഉപസമ്പജ്ജാ’’തി യോ തതിയസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭോ പടിലാഭോ പത്തി സമ്പത്തി ഫുസനാ സച്ഛികിരിയാ ഉപസമ്പദാ.

൫൯൩. ‘‘വിഹരതീ’’തി…പേ… തേന വുച്ചതി ‘‘വിഹരതീ’’തി.

൫൯൪. ‘‘സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ’’തി, അത്ഥി സുഖം, അത്ഥി ദുക്ഖം.

തത്ഥ കതമം സുഖം? യം കായികം സാതം കായികം സുഖം കായസമ്ഫസ്സജം സാതം സുഖം വേദയിതം കായസമ്ഫസ്സജാ സാതാ സുഖാ വേദനാ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘സുഖം’’.

തത്ഥ കതമം ദുക്ഖം? യം കായികം അസാതം കായികം ദുക്ഖം കായസമ്ഫസ്സജം അസാതം ദുക്ഖം വേദയിതം കായസമ്ഫസ്സജാ അസാതാ ദുക്ഖാ വേദനാ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ദുക്ഖം’’. ഇതി ഇദഞ്ച സുഖം ഇദഞ്ച ദുക്ഖം സന്താ ഹോന്തി സമിതാ വൂപസന്താ അത്ഥങ്ഗതാ അബ്ഭത്ഥങ്ഗതാ അപ്പിതാ ബ്യപ്പിതാ സോസിതാ വിസോസിതാ ബ്യന്തീകതാ. തേന വുച്ചതി ‘‘സുഖസ്സ ച പഹാനാ ദുക്ഖസ്സ ച പഹാനാ’’തി.

൫൯൫. ‘‘പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ’’തി അത്ഥി സോമനസ്സം, അത്ഥി ദോമനസ്സം.

തത്ഥ കതമം സോമനസ്സം? യം ചേതസികം സാതം ചേതസികം സുഖം ചേതോസമ്ഫസ്സജം സാതം സുഖം വേദയിതം ചേതോസമ്ഫസ്സജാ സാതാ സുഖാ വേദനാ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘സോമനസ്സം’’.

തത്ഥ കതമം ദോമനസ്സം? യം ചേതസികം അസാതം ചേതസികം ദുക്ഖം ചേതോസമ്ഫസ്സജം അസാതം ദുക്ഖം വേദയിതം ചേതോസമ്ഫസ്സജാ അസാതാ ദുക്ഖാ വേദനാ – ഇദം വുച്ചതി ‘‘ദോമനസ്സം’’. ഇതി ഇദഞ്ച സോമനസ്സം ഇദഞ്ച ദോമനസ്സം പുബ്ബേവ സന്താ ഹോന്തി സമിതാ വൂപസന്താ അത്ഥങ്ഗതാ അബ്ഭത്ഥങ്ഗതാ അപ്പിതാ ബ്യപ്പിതാ സോസിതാ വിസോസിതാ ബ്യന്തീകതാ. തേന വുച്ചതി ‘‘പുബ്ബേവ സോമനസ്സദോമനസ്സാനം അത്ഥങ്ഗമാ’’തി.

൫൯൬. ‘‘അദുക്ഖമസുഖ’’ന്തി യം ചേതസികം നേവ സാതം നാസാതം ചേതോസമ്ഫസ്സജം അദുക്ഖമസുഖം വേദയിതം ചേതോസമ്ഫസ്സജാ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ. തേന വുച്ചതി ‘‘അദുക്ഖമസുഖ’’ന്തി.

൫൯൭. ‘‘ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധി’’ന്തി, തത്ഥ കതമാ ഉപേക്ഖാ? യാ ഉപേക്ഖാ ഉപേക്ഖനാ അജ്ഝുപേക്ഖനാ മജ്ഝത്തതാ ചിത്തസ്സ – അയം വുച്ചതി ‘‘ഉപേക്ഖാ’’.

തത്ഥ കതമാ സതി? യാ സതി അനുസ്സതി…പേ… സമ്മാസതി – അയം വുച്ചതി ‘‘സതി’’. അയം സതി ഇമായ ഉപേക്ഖായ വിവടാ ഹോതി പരിസുദ്ധാ പരിയോദാതാ. തേന വുച്ചതി ‘‘ഉപേക്ഖാസതിപാരിസുദ്ധി’’ന്തി.

൫൯൮. ‘‘ചതുത്ഥ’’ന്തി ഗണനാനുപുബ്ബതാ ചതുത്ഥം, ഇദം ചതുത്ഥം സമാപജ്ജതീതി ചതുത്ഥം.

൫൯൯. ‘‘ഝാന’’ന്തി ഉപേക്ഖാ, സതി, ചിത്തസ്സേകഗ്ഗതാ.

൬൦൦. ‘‘ഉപസമ്പജ്ജാ’’തി യോ ചതുത്ഥസ്സ ഝാനസ്സ ലാഭോ പടിലാഭോ പത്തി സമ്പത്തി ഫുസനാ സച്ഛികിരിയാ ഉപസമ്പദാ.

൬൦൧. ‘‘വിഹരതീ’’തി…പേ… തേന വുച്ചതി ‘‘വിഹരതീ’’തി.

൬൦൨. ‘‘സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ’’തി തത്ഥ കതമാ രൂപസഞ്ഞാ? രൂപാവചരസമാപത്തിം സമാപന്നസ്സ വാ ഉപപന്നസ്സ വാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരിസ്സ വാ സഞ്ഞാ സഞ്ജാനനാ സഞ്ജാനിതത്തം – ഇമാ വുച്ചന്തി ‘‘രൂപസഞ്ഞായോ’’. ഇമാ രൂപസഞ്ഞായോ അതിക്കന്തോ ഹോതി വീതിക്കന്തോ സമതിക്കന്തോ. തേന വുച്ചതി ‘‘സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ’’തി.

൬൦൩. ‘‘പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ’’തി തത്ഥ കതമാ പടിഘസഞ്ഞാ? രൂപസഞ്ഞാ സദ്ദസഞ്ഞാ…പേ… ഫോട്ഠബ്ബസഞ്ഞാ – ഇമാ വുച്ചന്തി പടിഘസഞ്ഞായോ. ഇമാ പടിഘസഞ്ഞായോ സന്താ ഹോന്തി സമിതാ വൂപസന്താ അത്ഥങ്ഗതാ അബ്ഭത്ഥങ്ഗതാ അപ്പിതാ ബ്യപ്പിതാ സോസിതാ വിസോസിതാ ബ്യന്തീകതാ. തേന വുച്ചതി ‘‘പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ’’തി.

൬൦൪. ‘‘നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ’’തി തത്ഥ കതമാ നാനത്തസഞ്ഞാ? അസമാപന്നസ്സ മനോധാതു സമങ്ഗിസ്സ വാ മനോവിഞ്ഞാണധാതു സമങ്ഗിസ്സ വാ സഞ്ഞാ സഞ്ജാനനാ സഞ്ജാനിതത്തം – ഇമാ വുച്ചന്തി ‘‘നാനത്തസഞ്ഞായോ’’. ഇമാ നാനത്തസഞ്ഞായോ ന മനസി കരോതി. തേന വുച്ചതി ‘‘നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ’’തി.

൬൦൫. ‘‘അനന്തോ ആകാസോ’’തി, തത്ഥ കതമോ ആകാസോ? യോ ആകാസോ ആകാസഗതം അഘം അഘഗതം വിവരോ വിവരഗതം അസമ്ഫുട്ഠം ചതൂഹി മഹാഭൂതേഹി – അയം വുച്ചതി ‘‘ആകാസോ’’. തസ്മിം ആകാസേ ചിത്തം ഠപേതി സണ്ഠപേതി അനന്തം ഫരതി. തേന വുച്ചതി ‘‘അനന്തോ ആകാസോ’’തി.

൬൦൬. ‘‘ആകാസാനഞ്ചായതന’’ന്തി ആകാസാനഞ്ചായതനം സമാപന്നസ്സ വാ ഉപപന്നസ്സ വാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരിസ്സ വാ ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ.

൬൦൭. ‘‘ഉപസമ്പജ്ജാ’’തി യോ ആകാസാനഞ്ചായതനസ്സ ലാഭോ പടിലാഭോ പത്തി സമ്പത്തി ഫുസനാ സച്ഛികിരിയാ ഉപസമ്പദാ.

൬൦൮. ‘‘വിഹരതീ’’തി…പേ… തേന വുച്ചതി ‘‘വിഹരതീ’’തി.