൧൮. അട്ഠാരസമവഗ്ഗോ

(൧൭൭) ൧. മനുസ്സലോകകഥാ

൮൦൨. ന വത്തബ്ബം – ‘‘ബുദ്ധോ ഭഗവാ മനുസ്സലോകേ അട്ഠാസീ’’തി? ആമന്താ. നനു അത്ഥി ബുദ്ധവുത്ഥാനി ചേതിയാനി ആരാമവിഹാരഗാമനിഗമനഗരാനി രട്ഠാനി ജനപദാനീതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി അത്ഥി ബുദ്ധവുത്ഥാനി ചേതിയാനി ആരാമവിഹാരഗാമനിഗമനഗരാനി രട്ഠാനി ജനപദാനി, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘ബുദ്ധോ ഭഗവാ മനുസ്സലോകേ അട്ഠാസീ’’തി.

ന വത്തബ്ബം – ‘‘ബുദ്ധോ ഭഗവാ മനുസ്സലോകേ അട്ഠാസീ’’തി? ആമന്താ. നനു ഭഗവാ ലുമ്ബിനിയാ ജാതോ, ബോധിയാ മൂലേ അഭിസമ്ബുദ്ധോ, ബാരാണസിയം ഭഗവതാ ധമ്മചക്കം പവത്തിതം, ചാപാലേ ചേതിയേ ആയുസങ്ഖാരോ ഓസ്സട്ഠോ, കുസിനാരായം ഭഗവാ പരിനിബ്ബുതോതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി ഭഗവാ ലുമ്ബിനിയാ ജാതോ…പേ… കുസിനാരായം ഭഗവാ പരിനിബ്ബുതോ, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘ബുദ്ധോ ഭഗവാ മനുസ്സലോകേ അട്ഠാസീ’’തി.

ന വത്തബ്ബം – ‘‘ബുദ്ധോ ഭഗവാ മനുസ്സലോകേ അട്ഠാസീ’’തി? ആമന്താ. നനു വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘ഏകമിദാഹം, ഭിക്ഖവേ, സമയം ഉക്കട്ഠായം വിഹരാമി സുഭഗവനേ സാലരാജമൂലേ’’തി [ദീ. നി. ൨.൯൧]; ‘‘ഏകമിദാഹം, ഭിക്ഖവേ, സമയം ഉരുവേലായം വിഹരാമി അജപാലനിഗ്രോധേ പഠമാഭിസമ്ബുദ്ധോ’’തി [അ. നി. ൪.൨൧]; ‘‘ഏകമിദാഹം, ഭിക്ഖവേ, സമയം രാജഗഹേ വിഹരാമി വേളുവനേ കളന്ദകനിവാപേ’’തി [ദീ. നി. ൨.൧൮൦]; ‘‘ഏകമിദാഹം, ഭിക്ഖവേ, സമയം സാവത്ഥിയം വിഹരാമി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ’’തി; ‘‘ഏകമിദാഹം, ഭിക്ഖവേ, സമയം വേസാലിയം വിഹരാമി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായ’’ന്തി [ദീ. നി. ൩.൧൧]! അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി? ആമന്താ. തേന ഹി ബുദ്ധോ ഭഗവാ മനുസ്സലോകേ അട്ഠാസീതി.

൮൦൩. ബുദ്ധോ ഭഗവാ മനുസ്സലോകേ അട്ഠാസീതി? ആമന്താ. നനു ഭഗവാ ലോകേ ജാതോ, ലോകേ സംവഡ്ഢോ, ലോകം അഭിഭുയ്യ വിഹരതി അനുപലിത്തോ ലോകേനാതി [അ. നി. ൪.൩൬]? ആമന്താ. ഹഞ്ചി ഭഗവാ ലോകേ ജാതോ, ലോകേ സംവഡ്ഢോ, ലോകം അഭിഭുയ്യ വിഹരതി അനുപലിത്തോ ലോകേന, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘ബുദ്ധോ ഭഗവാ മനുസ്സലോകേ അട്ഠാസീ’’തി.

മനുസ്സലോകകഥാ നിട്ഠിതാ.

൧൮. അട്ഠാരസമവഗ്ഗോ

(൧൭൮) ൨. ധമ്മദേസനാകഥാ

൮൦൪. ന വത്തബ്ബം – ‘‘ബുദ്ധേന ഭഗവതാ ധമ്മോ ദേസിതോ’’തി? ആമന്താ. കേന ദേസിതോതി? അഭിനിമ്മിതേന ദേസിതോതി. അഭിനിമ്മിതോ ജിനോ സത്ഥാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ സബ്ബഞ്ഞൂ സബ്ബദസ്സാവീ ധമ്മസ്സാമീ ധമ്മപ്പടിസരണോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

ന വത്തബ്ബം – ‘‘ബുദ്ധേന ഭഗവതാ ധമ്മോ ദേസിതോ’’തി? ആമന്താ. കേന ദേസിതോതി? ആയസ്മതാ ആനന്ദേന ദേസിതോതി. ആയസ്മാ ആനന്ദോ ജിനോ സത്ഥാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ സബ്ബഞ്ഞൂ സബ്ബദസ്സാവീ ധമ്മസ്സാമീ ധമ്മപ്പടിസരണോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

൮൦൫. ന വത്തബ്ബം – ‘‘ബുദ്ധേന ഭഗവതാ ധമ്മോ ദേസിതോ’’തി? ആമന്താ. നനു വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘സംഖിത്തേനപി ഖോ അഹം, സാരിപുത്ത, ധമ്മം ദേസേയ്യം; വിത്ഥാരേനപി ഖോ അഹം, സാരിപുത്ത, ധമ്മം ദേസേയ്യം; സംഖിത്തവിത്ഥാരേനപി ഖോ അഹം, സാരിപുത്ത, ധമ്മം ദേസേയ്യം; അഞ്ഞാതാരോ ച ദുല്ലഭാ’’തി [അ. നി. ൩.൩൩ സാരിപുത്തസുത്തേ]! അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി? ആമന്താ. തേന ഹി ബുദ്ധേന ഭഗവതാ ധമ്മോ ദേസിതോതി.

൮൦൬. ന വത്തബ്ബം – ‘‘ബുദ്ധേന ഭഗവതാ ധമ്മോ ദേസിതോ’’തി? ആമന്താ. നനു വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘‘അഭിഞ്ഞായാഹം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേമി, നോ അനഭിഞ്ഞായ; സനിദാനാഹം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേമി, നോ അനിദാനം; സപ്പാടിഹാരിയാഹം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മം ദേസേമി, നോ അപ്പാടിഹാരിയം; തസ്സ [യഞ്ചസ്സ (സീ. പീ. ക.)] മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, അഭിഞ്ഞായ ധമ്മം ദേസയതോ നോ അനഭിഞ്ഞായ, സനിദാനം ധമ്മം ദേസയതോ നോ അനിദാനം, സപ്പാടിഹാരിയം ധമ്മം ദേസയതോ നോ അപ്പാടിഹാരിയം കരണീയോ ഓവാദോ കരണീയാ അനുസാസനീ; അലഞ്ച പന വോ, ഭിക്ഖവേ, തുട്ഠിയാ അലം അത്തമനതായ അലം സോമനസ്സായ – സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ, സ്വാക്ഖാതോ ധമ്മോ, സുപ്പടിപന്നോ സങ്ഘോ’തി. ഇമസ്മിഞ്ച പന വേയ്യാകരണസ്മിം ഭഞ്ഞമാനേ ദസസഹസ്സിലോകധാതു അകമ്പിത്ഥാ’’തി [അ. നി. ൩.൧൨൬]! അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി? ആമന്താ. തേന ഹി ബുദ്ധേന ഭഗവതാ ധമ്മോ ദേസിതോതി.

ധമ്മദേസനാകഥാ നിട്ഠിതാ.

൧൮. അട്ഠാരസമവഗ്ഗോ

(൧൭൯) ൩. കരുണാകഥാ

൮൦൭. നത്ഥി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ കരുണാതി? ആമന്താ. നത്ഥി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ മേത്താതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… നത്ഥി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ കരുണാതി? ആമന്താ. നത്ഥി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ മുദിതാ…പേ… ഉപേക്ഖാതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

അത്ഥി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ മേത്താതി? ആമന്താ. അത്ഥി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ കരുണാതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… അത്ഥി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ മുദിതാ…പേ… ഉപേക്ഖാതി? ആമന്താ. അത്ഥി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ കരുണാതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

നത്ഥി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ കരുണാതി? ആമന്താ. ഭഗവാ അകാരുണികോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… നനു ഭഗവാ കാരുണികോ ലോകഹിതോ ലോകാനുകമ്പകോ ലോകത്ഥചരോതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി ഭഗവാ കാരുണികോ ലോകഹിതോ ലോകാനുകമ്പകോ ലോകത്ഥചരോ, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘നത്ഥി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ കരുണാ’’തി…പേ….

നത്ഥി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ കരുണാതി? ആമന്താ. നനു ഭഗവാ മഹാകരുണാസമാപത്തിം സമാപജ്ജീതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി ഭഗവാ മഹാകരുണാസമാപത്തിം സമാപജ്ജി, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘നത്ഥി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ കരുണാ’’തി.

൮൦൮. അത്ഥി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ കരുണാതി? ആമന്താ. ഭഗവാ സരാഗോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ. തേന ഹി നത്ഥി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ കരുണാതി.

കരുണാകഥാ നിട്ഠിതാ.

൧൮. അട്ഠാരസമവഗ്ഗോ

(൧൮൦) ൪. ഗന്ധജാതികഥാ

൮൦൯. ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഉച്ചാരപസ്സാവോ അതിവിയ അഞ്ഞേ ഗന്ധജാതേ അധിഗ്ഗണ്ഹാതീതി? ആമന്താ. ഭഗവാ ഗന്ധഭോജീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… നനു ഭഗവാ ഓദനകുമ്മാസം ഭുഞ്ജതീതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി ഭഗവാ ഓദനകുമ്മാസം ഭുഞ്ജതി, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഉച്ചാരപസ്സാവോ അതിവിയ അഞ്ഞേ ഗന്ധജാതേ അധിഗ്ഗണ്ഹാതീ’’തി.

ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഉച്ചാരപസ്സാവോ അതിവിയ അഞ്ഞേ ഗന്ധജാതേ അധിഗ്ഗണ്ഹാതീതി? ആമന്താ. അത്ഥി കേചി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഉച്ചാരപസ്സാവം ന്ഹായന്തി വിലിമ്പന്തി ഉച്ഛാദേന്തി [ഉച്ചാരേന്തി (സീ. പീ. ക.)] പേളായ പടിസാമേന്തി കരണ്ഡായ നിക്ഖിപന്തി ആപണേ പസാരേന്തി, തേന ച ഗന്ധേന ഗന്ധകരണീയം കരോന്തീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

ഗന്ധജാതികഥാ നിട്ഠിതാ.

൧൮. അട്ഠാരസമവഗ്ഗോ

(൧൮൧) ൫. ഏകമഗ്ഗകഥാ

൮൧൦. ഏകേന അരിയമഗ്ഗേന ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി സച്ഛികരോതീതി? ആമന്താ. ചതുന്നം ഫസ്സാനം…പേ… ചതുന്നം സഞ്ഞാനം സമോധാനം ഹോതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… ഏകേന അരിയമഗ്ഗേന ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി സച്ഛികരോതീതി? ആമന്താ. സോതാപത്തിമഗ്ഗേനാതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… സകദാഗാമി…പേ… അനാഗാമിമഗ്ഗേനാതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

കതമേന മഗ്ഗേനാതി? അരഹത്തമഗ്ഗേനാതി. അരഹത്തമഗ്ഗേന സക്കായദിട്ഠിം വിചികിച്ഛം സീലബ്ബതപരാമാസം ജഹതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… അരഹത്തമഗ്ഗേന സക്കായദിട്ഠിം വിചികിച്ഛം സീലബ്ബതപരാമാസം ജഹതീതി? ആമന്താ. നനു തിണ്ണം സംയോജനാനം പഹാനം സോതാപത്തിഫലം വുത്തം ഭഗവതാതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി തിണ്ണം സംയോജനാനം പഹാനം സോതാപത്തിഫലം വുത്തം ഭഗവതാ, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗേന സക്കായദിട്ഠിം വിചികിച്ഛം സീലബ്ബതപരാമാസം ജഹതീ’’തി.

അരഹത്തമഗ്ഗേന ഓളാരികം കാമരാഗം ഓളാരികം ബ്യാപാദം ജഹതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… അരഹത്തമഗ്ഗേന ഓളാരികം കാമരാഗം ഓളാരികം ബ്യാപാദം ജഹതീതി? ആമന്താ. നനു കാമരാഗബ്യാപാദാനം തനുഭാവം സകദാഗാമിഫലം വുത്തം ഭഗവതാതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി കാമരാഗബ്യാപാദാനം തനുഭാവം സകദാഗാമിഫലം വുത്തം ഭഗവതാ, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗേന ഓളാരികം കാമരാഗം ഓളാരികം ബ്യാപാദം ജഹതീ’’തി.

അരഹത്തമഗ്ഗേന അണുസഹഗതം കാമരാഗം അണുസഹഗതം ബ്യാപാദം ജഹതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… അരഹത്തമഗ്ഗേന അണുസഹഗതം കാമരാഗം അണുസഹഗതം ബ്യാപാദം ജഹതീതി? ആമന്താ. നനു കാമരാഗബ്യാപാദാനം അനവസേസപ്പഹാനം അനാഗാമിഫലം വുത്തം ഭഗവതാതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി കാമരാഗബ്യാപാദാനം അനവസേസപ്പഹാനം അനാഗാമിഫലം വുത്തം ഭഗവതാ, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗേന അണുസഹഗതം കാമരാഗം അണുസഹഗതം ബ്യാപാദം ജഹതീ’’തി.

൮൧൧. ന വത്തബ്ബം – ‘‘ഏകേന അരിയമഗ്ഗേന ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി സച്ഛികരോതീ’’തി? ആമന്താ. ഭഗവതാ സോതാപത്തിമഗ്ഗോ ഭാവിതോതി? ആമന്താ. ഭഗവാ സോതാപന്നോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… ഭഗവതാ സകദാഗാമി…പേ… അനാഗാമിമഗ്ഗോ ഭാവിതോതി? ആമന്താ. ഭഗവാ അനാഗാമീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

൮൧൨. ഭഗവാ ഏകേന അരിയമഗ്ഗേന ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി സച്ഛികരോതി, സാവകാ ചതൂഹി അരിയമഗ്ഗേഹി ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി സച്ഛികരോന്തീതി? ആമന്താ. സാവകാ ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ അദിട്ഠം ദക്ഖന്തി അനധിഗതം അധിഗച്ഛന്തി അസച്ഛികതം സച്ഛികരോന്തീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

ഏകമഗ്ഗകഥാ നിട്ഠിതാ.

൧൮. അട്ഠാരസമവഗ്ഗോ

(൧൮൨) ൬. ഝാനസങ്കന്തികഥാ

൮൧൩. ഝാനാ ഝാനം സങ്കമതീതി? ആമന്താ. പഠമാ ഝാനാ തതിയം ഝാനം സങ്കമതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… ഝാനാ ഝാനം സങ്കമതീതി? ആമന്താ. ദുതിയാ ഝാനാ ചതുത്ഥം ഝാനം സങ്കമതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

പഠമാ ഝാനാ ദുതിയം ഝാനം സങ്കമതീതി? ആമന്താ. യാ പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ഉപ്പാദായ ആവട്ടനാ…പേ… പണിധി, സാവ ദുതിയസ്സ ഝാനസ്സ ഉപ്പാദായ ആവട്ടനാ…പേ… പണിധീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

പഠമാ ഝാനാ ദുതിയം ഝാനം സങ്കമതി, ന വത്തബ്ബം – ‘‘യാ പഠമസ്സ ഝാനസ്സ ഉപ്പാദായ ആവട്ടനാ…പേ… പണിധി, സാവ ദുതിയസ്സ ഝാനസ്സ ഉപ്പാദായ ആവട്ടനാ…പേ… പണിധീ’’തി? ആമന്താ. ദുതിയം ഝാനം അനാവട്ടേന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി…പേ… അപ്പണിദഹന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… നനു ദുതിയം ഝാനം ആവട്ടേന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി…പേ… പണിദഹന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതീതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി ദുതിയം ഝാനം ആവട്ടേന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി…പേ… പണിദഹന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘പഠമാ ഝാനാ ദുതിയം ഝാനം സങ്കമതീ’’തി…പേ….

പഠമാ ഝാനാ ദുതിയം ഝാനം സങ്കമതീതി? ആമന്താ. പഠമം ഝാനം കാമേ ആദീനവതോ മനസികരോതോ ഉപ്പജ്ജതീതി? ആമന്താ. ദുതിയം ഝാനം കാമേ ആദീനവതോ മനസികരോതോ ഉപ്പജ്ജതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

പഠമം ഝാനം സവിതക്കം സവിചാരന്തി? ആമന്താ. ദുതിയം ഝാനം സവിതക്കം സവിചാരന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… പഠമാ ഝാനാ ദുതിയം ഝാനം സങ്കമതീതി? ആമന്താ. തഞ്ഞേവ പഠമം ഝാനം തം ദുതിയം ഝാനന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

൮൧൪. ദുതിയാ ഝാനാ തതിയം ഝാനം സങ്കമതീതി? ആമന്താ. യാ ദുതിയസ്സ ഝാനസ്സ ഉപ്പാദായ ആവട്ടനാ…പേ… പണിധി, സാവ തതിയസ്സ ഝാനസ്സ ഉപ്പാദായ ആവട്ടനാ…പേ… പണിധീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

ദുതിയാ ഝാനാ തതിയം ഝാനം സങ്കമതി, ന വത്തബ്ബം – ‘‘യാ ദുതിയസ്സ ഝാനസ്സ ഉപ്പാദായ ആവട്ടനാ…പേ… പണിധി, സാവ തതിയസ്സ ഝാനസ്സ ഉപ്പാദായ ആവട്ടനാ…പേ… പണിധീ’’തി? ആമന്താ. തതിയം ഝാനം അനാവട്ടേന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി…പേ… അപ്പണിദഹന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ …പേ… നനു തതിയം ഝാനം ആവട്ടേന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി…പേ… പണിദഹന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതീതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി തതിയം ഝാനം ആവട്ടേന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി…പേ… പണിദഹന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘ദുതിയാ ഝാനാ തതിയം ഝാനം സങ്കമതീ’’തി.

ദുതിയാ ഝാനാ തതിയം ഝാനം സങ്കമതീതി? ആമന്താ. ദുതിയം ഝാനം വിതക്കവിചാരേ ആദീനവതോ മനസികരോതോ ഉപ്പജ്ജതീതി? ആമന്താ. തതിയം ഝാനം വിതക്കവിചാരേ ആദീനവതോ മനസികരോതോ ഉപ്പജ്ജതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

ദുതിയം ഝാനം സപ്പീതികന്തി? ആമന്താ. തതിയം ഝാനം സപ്പീതികന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… ദുതിയാ ഝാനാ തതിയം ഝാനം സങ്കമതീതി? ആമന്താ. തഞ്ഞേവ ദുതിയം ഝാനം തം തതിയം ഝാനന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

൮൧൫. തതിയാ ഝാനാ ചതുത്ഥം ഝാനം സങ്കമതീതി? ആമന്താ. യാ തതിയസ്സ ഝാനസ്സ ഉപ്പാദായ ആവട്ടനാ…പേ… പണിധി, സാവ ചതുത്ഥസ്സ ഝാനസ്സ ഉപ്പാദായ ആവട്ടനാ…പേ… പണിധീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

തതിയാ ഝാനാ ചതുത്ഥം ഝാനം സങ്കമതി, ന വത്തബ്ബം – ‘‘യാ തതിയസ്സ ഝാനസ്സ ഉപ്പാദായ ആവട്ടനാ…പേ… പണിധി, സാവ ചതുത്ഥസ്സ ഝാനസ്സ ഉപ്പാദായ ആവട്ടനാ…പേ… പണിധീ’’തി? ആമന്താ. ചതുത്ഥം ഝാനം അനാവട്ടേന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി…പേ… അപ്പണിദഹന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… നനു ചതുത്ഥം ഝാനം ആവട്ടേന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി…പേ… പണിദഹന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതീതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി ചതുത്ഥം ഝാനം ആവട്ടേന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി…പേ… പണിദഹന്തസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘തതിയാ ഝാനാ ചതുത്ഥം ഝാനം സങ്കമതീ’’തി.

തതിയാ ഝാനാ ചതുത്ഥം ഝാനം സങ്കമതീതി? ആമന്താ. തതിയം ഝാനം പീതിം ആദീനവതോ മനസികരോതോ ഉപ്പജ്ജതീതി? ആമന്താ. ചതുത്ഥം ഝാനം പീതിം ആദീനവതോ മനസികരോതോ ഉപ്പജ്ജതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

തതിയം ഝാനം സുഖസഹഗതന്തി? ആമന്താ. ചതുത്ഥം ഝാനം സുഖസഹഗതന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… തതിയാ ഝാനാ ചതുത്ഥം ഝാനം സങ്കമതീതി? ആമന്താ. തഞ്ഞേവ തതിയം ഝാനം തം ചതുത്ഥം ഝാനന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

൮൧൬. ന വത്തബ്ബം – ‘‘ഝാനാ ഝാനം സങ്കമതീ’’തി? ആമന്താ. നനു വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതീ’’തി [അ. നി. ൨.൧൩; ൪.൧൬൩]! അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി? ആമന്താ. തേന ഹി ഝാനാ ഝാനം സങ്കമതീതി.

ഝാനസങ്കന്തികഥാ നിട്ഠിതാ.

൧൮. അട്ഠാരസമവഗ്ഗോ

(൧൮൩) ൭. ഝാനന്തരികകഥാ

൮൧൭. അത്ഥി ഝാനന്തരികാതി? ആമന്താ. അത്ഥി ഫസ്സന്തരികാ…പേ… അത്ഥി സഞ്ഞന്തരികാതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

അത്ഥി ഝാനന്തരികാതി? ആമന്താ. ദുതിയസ്സ ച ഝാനസ്സ തതിയസ്സ ച ഝാനസ്സ അന്തരേ അത്ഥി ഝാനന്തരികാതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

അത്ഥി ഝാനന്തരികാതി? ആമന്താ. തതിയസ്സ ച ഝാനസ്സ ചതുത്ഥസ്സ ച ഝാനസ്സ അന്തരേ അത്ഥി ഝാനന്തരികാതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

ദുതിയസ്സ ച ഝാനസ്സ തതിയസ്സ ച ഝാനസ്സ അന്തരേ നത്ഥി ഝാനന്തരികാതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി ദുതിയസ്സ ച ഝാനസ്സ തതിയസ്സ ച ഝാനസ്സ അന്തരേ നത്ഥി ഝാനന്തരികാ, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘അത്ഥി ഝാനന്തരികാ’’തി.

തതിയസ്സ ച ഝാനസ്സ ചതുത്ഥസ്സ ച ഝാനസ്സ അന്തരേ നത്ഥി ഝാനന്തരികാതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി തതിയസ്സ ച ഝാനസ്സ ചതുത്ഥസ്സ ച ഝാനസ്സ അന്തരേ നത്ഥി ഝാനന്തരികാ, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘അത്ഥി ഝാനന്തരികാ’’തി.

൮൧൮. പഠമസ്സ ച ഝാനസ്സ ദുതിയസ്സ ച ഝാനസ്സ അന്തരേ അത്ഥി ഝാനന്തരികാതി? ആമന്താ. ദുതിയസ്സ ച ഝാനസ്സ തതിയസ്സ ച ഝാനസ്സ അന്തരേ അത്ഥി ഝാനന്തരികാതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

പഠമസ്സ ച ഝാനസ്സ ദുതിയസ്സ ച ഝാനസ്സ അന്തരേ അത്ഥി ഝാനന്തരികാതി? ആമന്താ. തതിയസ്സ ച ഝാനസ്സ ചതുത്ഥസ്സ ച ഝാനസ്സ അന്തരേ അത്ഥി ഝാനന്തരികാതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

ദുതിയസ്സ ച ഝാനസ്സ തതിയസ്സ ച ഝാനസ്സ അന്തരേ നത്ഥി ഝാനന്തരികാതി? ആമന്താ. പഠമസ്സ ച ഝാനസ്സ ദുതിയസ്സ ച ഝാനസ്സ അന്തരേ നത്ഥി ഝാനന്തരികാതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

തതിയസ്സ ച ഝാനസ്സ ചതുത്ഥസ്സ ച ഝാനസ്സ അന്തരേ നത്ഥി ഝാനന്തരികാതി? ആമന്താ. പഠമസ്സ ച ഝാനസ്സ ദുതിയസ്സ ച ഝാനസ്സ അന്തരേ നത്ഥി ഝാനന്തരികാതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

൮൧൯. അവിതക്കോ വിചാരമത്തോ സമാധി ഝാനന്തരികാതി? ആമന്താ. സവിതക്കോ സവിചാരോ സമാധി ഝാനന്തരികാതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

അവിതക്കോ വിചാരമത്തോ സമാധി ഝാനന്തരികാതി? ആമന്താ. അവിതക്കോ അവിചാരോ സമാധി ഝാനന്തരികാതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

സവിതക്കോ സവിചാരോ സമാധി ന ഝാനന്തരികാതി? ആമന്താ. അവിതക്കോ വിചാരമത്തോ സമാധി ന ഝാനന്തരികാതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

അവിതക്കോ അവിചാരോ സമാധി ന ഝാനന്തരികാതി? ആമന്താ. അവിതക്കോ വിചാരമത്തോ സമാധി ന ഝാനന്തരികാതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

൮൨൦. ദ്വിന്നം ഝാനാനം പടുപ്പന്നാനമന്തരേ അവിതക്കോ വിചാരമത്തോ സമാധീതി? ആമന്താ. നനു അവിതക്കേ വിചാരമത്തേ സമാധിമ്ഹി വത്തമാനേ പഠമം ഝാനം നിരുദ്ധം ദുതിയം ഝാനം പടുപ്പന്നന്തി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി അവിതക്കേ വിചാരമത്തേ സമാധിമ്ഹി വത്തമാനേ പഠമം ഝാനം നിരുദ്ധം ദുതിയം ഝാനം പടുപ്പന്നം, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘ദ്വിന്നം ഝാനാനം പടുപ്പന്നാനമന്തരേ അവിതക്കോ വിചാരമത്തോ സമാധി ഝാനന്തരികാതി.

൮൨൧. അവിതക്കോ വിചാരമത്തോ സമാധി ന ഝാനന്തരികാതി? ആമന്താ. അവിതക്കോ വിചാരമത്തോ സമാധി പഠമം ഝാനം…പേ… ദുതിയം ഝാനം…പേ… തതിയം ഝാനം…പേ… ചതുത്ഥം ഝാനന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ. തേന ഹി അവിതക്കോ വിചാരമത്തോ സമാധി ഝാനന്തരികാതി.

൮൨൨. അവിതക്കോ വിചാരമത്തോ സമാധി ഝാനന്തരികാതി? ആമന്താ. നനു തയോ സമാധീ വുത്താ ഭഗവതാ – സവിതക്കോ സവിചാരോ സമാധി, അവിതക്കോ വിചാരമത്തോ സമാധി, അവിതക്കോ അവിചാരോ സമാധീതി [ദീ. നി. ൩.൩൦൫, ൩൫൩]? ആമന്താ. ഹഞ്ചി തയോ സമാധീ വുത്താ ഭഗവതാ – സവിതക്കോ…പേ… അവിചാരോ സമാധി, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘അവിതക്കോ വിചാരമത്തോ സമാധി ഝാനന്തരികാ’’തി.

ഝാനന്തരികകഥാ നിട്ഠിതാ.

൧൮. അട്ഠാരസമവഗ്ഗോ

(൧൮൪) ൮. സദ്ദം സുണാതീതികഥാ

൮൨൩. സമാപന്നോ സദ്ദം സുണാതീതി? ആമന്താ. സമാപന്നോ ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതി…പേ… സോതേന…പേ… ഘാനേന…പേ… ജിവ്ഹായ…പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

സമാപന്നോ സദ്ദം സുണാതീതി? ആമന്താ. സോതവിഞ്ഞാണസമങ്ഗീ സമാപന്നോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ. നനു സമാധി മനോവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിസ്സാതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി സമാധി മനോവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിസ്സ, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘സമാപന്നോ സദ്ദം സുണാതീ’’തി.

സമാധി മനോവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിസ്സ, സോതവിഞ്ഞാണസമങ്ഗീ സദ്ദം സുണാതീതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി സമാധി മനോവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിസ്സ, സോതവിഞ്ഞാണസമങ്ഗീ സദ്ദം സുണാതി, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘സമാപന്നോ സദ്ദം സുണാതീ’’തി. സമാധി മനോവിഞ്ഞാണസമങ്ഗിസ്സ, സോതവിഞ്ഞാണസമങ്ഗീ സദ്ദം സുണാതീതി? ആമന്താ. ദ്വിന്നം ഫസ്സാനം…പേ… ദ്വിന്നം ചിത്താനം സമോധാനം ഹോതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

൮൨൪. ന വത്തബ്ബം – ‘‘സമാപന്നോ സദ്ദം സുണാതീ’’തി? ആമന്താ. നനു പഠമസ്സ ഝാനസ്സ സദ്ദോ കണ്ടകോ വുത്തോ ഭഗവതാതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി പഠമസ്സ ഝാനസ്സ സദ്ദോ കണ്ടകോ വുത്തോ ഭഗവതാ, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘സമാപന്നോ സദ്ദം സുണാതീ’’തി.

൮൨൫. പഠമസ്സ ഝാനസ്സ സദ്ദോ കണ്ടകോ വുത്തോ ഭഗവതാതി, സമാപന്നോ സദ്ദം സുണാതീതി? ആമന്താ. ദുതിയസ്സ ഝാനസ്സ വിതക്കോ വിചാരോ കണ്ടകോ വുത്തോ ഭഗവതാ, അത്ഥി തസ്സ വിതക്കവിചാരാതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

പഠമസ്സ ഝാനസ്സ സദ്ദോ കണ്ടകോ വുത്തോ ഭഗവതാതി, സമാപന്നോ സദ്ദം സുണാതീതി? ആമന്താ. തതിയസ്സ ഝാനസ്സ പീതി കണ്ടകോ…പേ… ചതുത്ഥസ്സ ഝാനസ്സ അസ്സാസപസ്സാസോ കണ്ടകോ … ആകാസാനഞ്ചായതനം സമാപന്നസ്സ രൂപസഞ്ഞാ കണ്ടകോ… വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമാപന്നസ്സ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞാ കണ്ടകോ… ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമാപന്നസ്സ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞാ കണ്ടകോ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമാപന്നസ്സ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞാ കണ്ടകോ… സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നസ്സ സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച കണ്ടകോ വുത്തോ ഭഗവതാ, അത്ഥി തസ്സ സഞ്ഞാ ച വേദനാ ചാതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

സദ്ദം സുണാതീതികഥാ നിട്ഠിതാ.

൧൮. അട്ഠാരസമവഗ്ഗോ

(൧൮൫) ൯. ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതീതികഥാ

൮൨൬. ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതീതി? ആമന്താ. രൂപേന രൂപം പസ്സതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… രൂപേന രൂപം പസ്സതീതി? ആമന്താ. രൂപേന രൂപം പടിവിജാനാതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… രൂപേന രൂപം പടിവിജാനാതീതി? ആമന്താ. രൂപം മനോവിഞ്ഞാണന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതീതി? ആമന്താ. അത്ഥി ചക്ഖുസ്സ ആവട്ടനാ…പേ… പണിധീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… നനു നത്ഥി ചക്ഖുസ്സ ആവട്ടനാ…പേ… പണിധീതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി നത്ഥി ചക്ഖുസ്സ ആവട്ടനാ…പേ… പണിധി, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതീ’’തി.

സോതേന സദ്ദം സുണാതീതി…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായതീതി…പേ… ജിവ്ഹായ രസം സായതീതി…പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസതീതി? ആമന്താ. രൂപേന രൂപം ഫുസതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

രൂപേന രൂപം ഫുസതീതി? ആമന്താ. രൂപേന രൂപം പടിവിജാനാതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… രൂപേന രൂപം പടിവിജാനാതീതി? ആമന്താ. രൂപം മനോവിഞ്ഞാണന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ …പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസതീതി? ആമന്താ. അത്ഥി കായസ്സ ആവട്ടനാ…പേ… പണിധീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… നനു നത്ഥി കായസ്സ ആവട്ടനാ…പേ… പണിധീതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി നത്ഥി കായസ്സ ആവട്ടനാ…പേ… പണിധി, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസതീ’’തി…പേ….

൮൨൭. ന വത്തബ്ബം – ‘‘ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതീ’’തി…പേ… ‘‘കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസതീ’’തി? ആമന്താ. നനു വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതി…പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസതീ’’തി [മ. നി. ൧.൩൪൯; അ. നി. ൪.൩൭ (അട്ഠകഥാ പസ്സിതബ്ബാ)]! അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി? ആമന്താ. തേന ഹി ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതി…പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസതീതി.

ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതീതികഥാ നിട്ഠിതാ.

അട്ഠാരസമവഗ്ഗോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ബുദ്ധോ ഭഗവാ മനുസ്സലോകേ അട്ഠാസി, ബുദ്ധേന ഭഗവതാ ധമ്മോ ദേസിതോ, നത്ഥി ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ കരുണാ, ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ ഉച്ചാരപസ്സാവോ അതിവിയ അഞ്ഞേ ഗന്ധജാതേ അധിഗ്ഗണ്ഹാതി, ഏകേന അരിയമഗ്ഗേന ചത്താരി സാമഞ്ഞഫലാനി സച്ഛികരോതി, ഝാനാ ഝാനം സങ്കമതി, അത്ഥി ഝാനന്തരികാ, സമാപന്നോ സദ്ദം സുണാതി, ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതി കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസതി.