൫. പഞ്ചമവഗ്ഗോ
(൪൩) ൧. വിമുത്തികഥാ
൪൧൮. വിമുത്തിഞാണം വിമുത്തന്തി? ആമന്താ. യം കിഞ്ചി വിമുത്തിഞാണം സബ്ബം തം വിമുത്തന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ…. വിമുത്തിഞാണം വിമുത്തന്തി? ആമന്താ. പച്ചവേക്ഖണഞാണം വിമുത്തന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
വിമുത്തിഞാണം വിമുത്തന്തി? ആമന്താ. ഗോത്രഭുനോ പുഗ്ഗലസ്സ വിമുത്തിഞാണം വിമുത്തന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിമുത്തിഞാണം വിമുത്തന്തി? ആമന്താ. സോതാപന്നസ്സ ഞാണം, സോതാപത്തിഫലം പത്തസ്സ പടിലദ്ധസ്സ അധിഗതസ്സ സച്ഛികതസ്സ ഞാണന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… സകദാഗാമിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിമുത്തിഞാണം വിമുത്തന്തി? ആമന്താ. സകദാഗാമിസ്സ ഞാണം, സകദാഗാമിഫലം പത്തസ്സ പടിലദ്ധസ്സ അധിഗതസ്സ സച്ഛികതസ്സ ഞാണന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… അനാഗാമിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിമുത്തിഞാണം വിമുത്തന്തി? ആമന്താ. അനാഗാമിസ്സ ഞാണം, അനാഗാമിഫലം പത്തസ്സ പടിലദ്ധസ്സ അധിഗതസ്സ സച്ഛികതസ്സ ഞാണന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… അരഹത്തസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിമുത്തിഞാണം വിമുത്തന്തി? ആമന്താ. അരഹതോ ഞാണം, അരഹത്തം പത്തസ്സ പടിലദ്ധസ്സ അധിഗതസ്സ സച്ഛികതസ്സ ഞാണന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
൪൧൯. സോതാപത്തിഫലസമങ്ഗിസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിമുത്തിഞാണം വിമുത്തന്തി? ആമന്താ. സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിമുത്തിഞാണം വിമുത്തന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… സകദാഗാമിഫലസമങ്ഗിസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിമുത്തിഞാണം വിമുത്തന്തി? ആമന്താ. സകദാഗാമിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിമുത്തിഞാണം വിമുത്തന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… അനാഗാമിഫലസമങ്ഗിസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിമുത്തിഞാണം വിമുത്തന്തി? ആമന്താ. അനാഗാമിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിമുത്തിഞാണം വിമുത്തന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… അരഹത്തഫലസമങ്ഗിസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിമുത്തിഞാണം വിമുത്തന്തി? ആമന്താ. അരഹത്തസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിമുത്തിഞാണം വിമുത്തന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
൪൨൦. സോതാപത്തിഫലസമങ്ഗിസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിമുത്തിഞാണം വിമുത്തം തഞ്ച ഫലം പത്തസ്സ ഞാണന്തി? ആമന്താ. സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിമുത്തിഞാണം വിമുത്തം തഞ്ച ഫലം പത്തസ്സ ഞാണന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… സകദാഗാമിഫലസമങ്ഗിസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിമുത്തിഞാണം വിമുത്തം തഞ്ച ഫലം പത്തസ്സ ഞാണന്തി? ആമന്താ. സകദാഗാമിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിമുത്തിഞാണം വിമുത്തം തഞ്ച ഫലം പത്തസ്സ ഞാണന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… അനാഗാമിഫലസമങ്ഗിസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിമുത്തിഞാണം വിമുത്തം തഞ്ച ഫലം പത്തസ്സ ഞാണന്തി? ആമന്താ. അനാഗാമിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിമുത്തിഞാണം വിമുത്തം തഞ്ച ഫലം പത്തസ്സ ഞാണന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… അരഹത്തഫലസമങ്ഗിസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിമുത്തിഞാണം വിമുത്തം തഞ്ച ഫലം പത്തസ്സ ഞാണന്തി? ആമന്താ. അരഹത്തസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ വിമുത്തിഞാണം വിമുത്തം തഞ്ച ഫലം പത്തസ്സ ഞാണന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
വിമുത്തികഥാ നിട്ഠിതാ.
൫. പഞ്ചമവഗ്ഗോ
(൪൪) ൨. അസേഖഞാണകഥാ
൪൨൧. സേഖസ്സ അസേഖം ഞാണം അത്ഥീതി? ആമന്താ. സേഖോ അസേഖം ധമ്മം ജാനാതി പസ്സതി, ദിട്ഠം വിദിതം സച്ഛികതം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… നനു സേഖോ അസേഖം ധമ്മം ന ജാനാതി ന പസ്സതി, അദിട്ഠം അവിദിതം അസച്ഛികതം ന ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, ന കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതീതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി സേഖോ അസേഖം ധമ്മം ന ജാനാതി ന പസ്സതി, അദിട്ഠം അവിദിതം അസച്ഛികതം ന ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, ന കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതി, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘സേഖസ്സ അസേഖം ഞാണം അത്ഥീ’’തി.
അസേഖസ്സ അസേഖം ഞാണം അത്ഥി, അസേഖോ അസേഖം ധമ്മം ജാനാതി പസ്സതി, ദിട്ഠം വിദിതം സച്ഛികതം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതീതി? ആമന്താ. സേഖസ്സ അസേഖം ഞാണം അത്ഥി, സേഖോ അസേഖം ധമ്മം ജാനാതി പസ്സതി, ദിട്ഠം വിദിതം സച്ഛികതം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
൪൨൨. സേഖസ്സ അസേഖം ഞാണം അത്ഥി, സേഖോ അസേഖം ധമ്മം ന ജാനാതി ന പസ്സതി, അദിട്ഠം അവിദിതം അസച്ഛികതം ന ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, ന കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതീതി? ആമന്താ. അസേഖസ്സ അസേഖം ഞാണം അത്ഥി, അസേഖോ അസേഖം ധമ്മം ന ജാനാതി ന പസ്സതി, അദിട്ഠം അവിദിതം അസച്ഛികതം ന ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി, ന കായേന ഫുസിത്വാ വിഹരതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
സേഖസ്സ അസേഖം ഞാണം അത്ഥീതി? ആമന്താ. ഗോത്രഭുനോ പുഗ്ഗലസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗേ ഞാണം അത്ഥീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സോതാപത്തിഫലേ ഞാണം അത്ഥീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… സകദാഗാമിഫല… അനാഗാമിഫല… അരഹത്തസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അരഹത്തേ ഞാണം അത്ഥീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
൪൨൩. ന വത്തബ്ബം – ‘‘സേഖസ്സ അസേഖം ഞാണം അത്ഥീ’’തി? ആമന്താ. നനു ആയസ്മാ ആനന്ദോ സേഖോ – ‘‘ഭഗവാ ഉളാരോ’’തി ജാനാതി, ‘‘സാരിപുത്തോ ഥേരോ, മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഥേരോ ഉളാരോ’’തി ജാനാതീതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി ആയസ്മാ ആനന്ദോ സേഖോ – ‘‘ഭഗവാ ഉളാരോ’’തി ജാനാതി, ‘‘സാരിപുത്തോ ഥേരോ, മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ ഥേരോ ഉളാരോ’’തി ജാനാതി, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘സേഖസ്സ അസേഖം ഞാണം അത്ഥീ’’തി.
അസേഖഞാണകഥാ നിട്ഠിതാ.
൫. പഞ്ചമവഗ്ഗോ
(൪൫) ൩. വിപരീതകഥാ
൪൨൪. പഥവീകസിണം സമാപത്തിം [പഥവീകസിണസമാപത്തിം (സീ. ക.)] സമാപന്നസ്സ വിപരീതേ ഞാണന്തി? ആമന്താ. അനിച്ചേ നിച്ചന്തി വിപരിയേസോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… ദുക്ഖേ സുഖന്തി…പേ… അനത്തനി അത്താതി…പേ… അസുഭേ സുഭന്തി വിപരിയേസോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
പഥവീകസിണം സമാപത്തിം സമാപന്നസ്സ വിപരീതേ ഞാണന്തി? ആമന്താ. അകുസലന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… നനു കുസലന്തി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി കുസലം, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘പഥവീകസിണം സമാപത്തിം സമാപന്നസ്സ വിപരീതേ ഞാണ’’ന്തി.
അനിച്ചേ നിച്ചന്തി വിപരിയേസോ, സോ ച അകുസലോതി? ആമന്താ. പഥവീകസിണം സമാപത്തിം സമാപന്നസ്സ വിപരീതേ ഞാണം, തഞ്ച അകുസലന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… ദുക്ഖേ സുഖന്തി…പേ… അനത്തനി അത്താതി…പേ… അസുഭേ സുഭന്തി വിപരിയേസോ, സോ ച അകുസലോതി? ആമന്താ. പഥവീകസിണം സമാപത്തിം സമാപന്നസ്സ വിപരീതേ ഞാണം, തഞ്ച അകുസലന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
൪൨൫. പഥവീകസിണം സമാപത്തിം സമാപന്നസ്സ വിപരീതേ ഞാണം, തഞ്ച അകുസലന്തി? ആമന്താ. അനിച്ചേ നിച്ചന്തി വിപരിയേസോ, സോ ച കുസലോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… പഥവീകസിണം സമാപത്തിം സമാപന്നസ്സ വിപരീതേ ഞാണം, തഞ്ച അകുസലന്തി? ആമന്താ. ദുക്ഖേ സുഖന്തി…പേ… അനത്തനി അത്താതി…പേ… അസുഭേ സുഭന്തി വിപരിയേസോ, സോ ച കുസലോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
൪൨൬. പഥവീകസിണം സമാപത്തിം സമാപന്നസ്സ വിപരീതേ ഞാണന്തി? ആമന്താ. അരഹാ പഥവീകസിണം സമാപത്തിം സമാപജ്ജേയ്യാതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി അരഹാ പഥവീകസിണം സമാപത്തിം സമാപജ്ജേയ്യ, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘പഥവീകസിണം സമാപത്തിം സമാപന്നസ്സ വിപരീതേ ഞാണ’’ന്തി.
പഥവീകസിണം സമാപത്തിം സമാപന്നസ്സ വിപരീതേ ഞാണം, അരഹാ പഥവീകസിണം സമാപത്തിം സമാപജ്ജേയ്യാതി? ആമന്താ. അത്ഥി അരഹതോ വിപരിയേസോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
അത്ഥി അരഹതോ വിപരിയേസോതി? ആമന്താ. അത്ഥി അരഹതോ സഞ്ഞാവിപരിയേസോ ചിത്തവിപരിയേസോ ദിട്ഠിവിപരിയേസോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
നത്ഥി അരഹതോ സഞ്ഞാവിപരിയേസോ ചിത്തവിപരിയേസോ ദിട്ഠിവിപരിയേസോതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി നത്ഥി അരഹതോ സഞ്ഞാവിപരിയേസോ ചിത്തവിപരിയേസോ ദിട്ഠിവിപരിയേസോ, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘അത്ഥി അരഹതോ വിപരിയേസോ’’തി.
൪൨൭. ന വത്തബ്ബം – പഥവീകസിണം സമാപത്തിം സമാപന്നസ്സ വിപരീതേ ഞാണന്തി? ആമന്താ. പഥവീകസിണം സമാപത്തിം സമാപജ്ജന്തസ്സ സബ്ബേവ പഥവീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ. തേന ഹി പഥവീകസിണം സമാപത്തിം സമാപന്നസ്സ വിപരീതേ ഞാണന്തി.
പഥവീകസിണം സമാപത്തിം സമാപന്നസ്സ വിപരീതേ ഞാണന്തി? ആമന്താ. നനു പഥവീ അത്ഥി, അത്ഥി ച കോചി പഥവിം പഥവിതോ സമാപജ്ജതീതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി പഥവീ അത്ഥി, അത്ഥി ച കോചി പഥവിം പഥവിതോ സമാപജ്ജതി, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘പഥവീകസിണം സമാപത്തിം സമാപന്നസ്സ വിപരീതേ ഞാണ’’ന്തി.
പഥവീ അത്ഥി, പഥവിം പഥവിതോ സമാപജ്ജന്തസ്സ വിപരീതം ഹോതീതി? ആമന്താ. നിബ്ബാനം അത്ഥി, നിബ്ബാനം നിബ്ബാനതോ സമാപജ്ജന്തസ്സ വിപരീതം ഹോതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… തേന ഹി ന വത്തബ്ബം – ‘‘പഥവീകസിണം സമാപത്തിം സമാപന്നസ്സ വിപരീതേ ഞാണ’’ന്തി.
വിപരീതകഥാ നിട്ഠിതാ.
൫. പഞ്ചമവഗ്ഗോ
(൪൬) ൪. നിയാമകഥാ
൪൨൮. അനിയതസ്സ നിയാമഗമനായ അത്ഥി ഞാണന്തി? ആമന്താ. നിയതസ്സ അനിയാമഗമനായ അത്ഥി ഞാണന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
നിയതസ്സ അനിയാമഗമനായ നത്ഥി ഞാണന്തി? ആമന്താ. അനിയതസ്സ നിയാമഗമനായ നത്ഥി ഞാണന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
അനിയതസ്സ നിയാമഗമനായ അത്ഥി ഞാണന്തി? ആമന്താ. നിയതസ്സ നിയാമഗമനായ അത്ഥി ഞാണന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
നിയതസ്സ നിയാമഗമനായ നത്ഥി ഞാണന്തി? ആമന്താ. അനിയതസ്സ നിയാമഗമനായ നത്ഥി ഞാണന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
അനിയതസ്സ നിയാമഗമനായ അത്ഥി ഞാണന്തി? ആമന്താ. അനിയതസ്സ അനിയാമഗമനായ അത്ഥി ഞാണന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
അനിയതസ്സ അനിയാമഗമനായ നത്ഥി ഞാണന്തി? ആമന്താ. അനിയതസ്സ നിയാമഗമനായ നത്ഥി ഞാണന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
൪൨൯. അനിയതസ്സ നിയാമഗമനായ അത്ഥി ഞാണന്തി? ആമന്താ. അനിയതസ്സ നിയാമഗമനായ അത്ഥി നിയാമോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
അനിയതസ്സ നിയാമഗമനായ അത്ഥി ഞാണന്തി? ആമന്താ. അനിയതസ്സ നിയാമഗമനായ അത്ഥി സതിപട്ഠാനാ… സമ്മപ്പധാനാ… ഇദ്ധിപാദാ… ഇന്ദ്രിയാ… ബലാ… ബോജ്ഝങ്ഗാതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
അനിയതസ്സ നിയാമഗമനായ നത്ഥി നിയാമോതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി അനിയതസ്സ നിയാമഗമനായ നത്ഥി നിയാമോ, നോ വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘അനിയതസ്സ നിയാമഗമനായ അത്ഥി ഞാണ’’ന്തി.
അനിയതസ്സ നിയാമഗമനായ നത്ഥി സതിപട്ഠാനാ…പേ… ബോജ്ഝങ്ഗാതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി അനിയതസ്സ നിയാമഗമനായ നത്ഥി ബോജ്ഝങ്ഗാ, നോ വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘അനിയതസ്സ നിയാമഗമനായ അത്ഥി ഞാണ’’ന്തി.
൪൩൦. അനിയതസ്സ നിയാമഗമനായ അത്ഥി ഞാണന്തി? ആമന്താ. ഗോത്രഭുനോ പുഗ്ഗലസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗേ ഞാണം അത്ഥീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സോതാപത്തിഫലേ ഞാണം അത്ഥീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ …പേ… അരഹത്തസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അരഹത്തേ ഞാണം അത്ഥീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
൪൩൧. ന വത്തബ്ബം – ‘‘അനിയതസ്സ നിയാമഗമനായ അത്ഥി ഞാണ’’ന്തി? ആമന്താ. നനു ഭഗവാ ജാനാതി – ‘‘അയം പുഗ്ഗലോ സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമിസ്സതി, ഭബ്ബോ അയം പുഗ്ഗലോ ധമ്മം അഭിസമേതു’’ന്തി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി ഭഗവാ ജാനാതി – ‘‘അയം പുഗ്ഗലോ സമ്മത്തനിയാമം ഓക്കമിസ്സതി, ഭബ്ബോ അയം പുഗ്ഗലോ ധമ്മം അഭിസമേതും,’’ തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘അനിയതസ്സ നിയാമഗമനായ അത്ഥി ഞാണ’’ന്തി.
നിയാമകഥാ നിട്ഠിതാ.
൫. പഞ്ചമവഗ്ഗോ
(൪൭) ൫. പടിസമ്ഭിദാകഥാ
൪൩൨. സബ്ബം ഞാണം പടിസമ്ഭിദാതി? ആമന്താ. സമ്മുതിഞാണം പടിസമ്ഭിദാതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… സമ്മുതിഞാണം പടിസമ്ഭിദാതി? ആമന്താ. യേ കേചി സമ്മുതിം ജാനന്തി, സബ്ബേ തേ പടിസമ്ഭിദാപത്താതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… സബ്ബം ഞാണം പടിസമ്ഭിദാതി? ആമന്താ. ചേതോപരിയായേ ഞാണം പടിസമ്ഭിദാതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… ചേതോപരിയായേ ഞാണം പടിസമ്ഭിദാതി? ആമന്താ. യേ കേചി പരചിത്തം ജാനന്തി, സബ്ബേ തേ പടിസമ്ഭിദാപത്താതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
സബ്ബം ഞാണം പടിസമ്ഭിദാതി? ആമന്താ. സബ്ബാ പഞ്ഞാ പടിസമ്ഭിദാതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… സബ്ബാ പഞ്ഞാ പടിസമ്ഭിദാതി? ആമന്താ. പഥവീകസിണം സമാപത്തിം സമാപന്നസ്സ അത്ഥി പഞ്ഞാ, സാ പഞ്ഞാ പടിസമ്ഭിദാതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… ആപോകസിണം…പേ… തേജോകസിണം…പേ… വായോകസിണം…പേ… നീലകസിണം…പേ… പീതകസിണം…പേ… ലോഹിതകസിണം…പേ… ഓദാതകസിണം…പേ… ആകാസാനഞ്ചായതനം…പേ… വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം…പേ… ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം…പേ… നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമാപന്നസ്സ…പേ… ദാനം ദദന്തസ്സ…പേ… ചീവരം ദദന്തസ്സ…പേ… പിണ്ഡപാതം ദദന്തസ്സ…പേ… സേനാസനം ദദന്തസ്സ…പേ… ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം ദദന്തസ്സ അത്ഥി പഞ്ഞാ, സാ പഞ്ഞാ പടിസമ്ഭിദാതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
൪൩൩. ന വത്തബ്ബം – ‘‘സബ്ബം ഞാണം പടിസമ്ഭിദാ’’തി? ആമന്താ. അത്ഥി ലോകുത്തരാ പഞ്ഞാ, സാ പഞ്ഞാ ന പടിസമ്ഭിദാതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… തേന ഹി സബ്ബം ഞാണം പടിസമ്ഭിദാതി.
പടിസമ്ഭിദാകഥാ നിട്ഠിതാ.
൫. പഞ്ചമവഗ്ഗോ
(൪൮) ൬. സമ്മുതിഞാണകഥാ
൪൩൪. ന വത്തബ്ബം – ‘‘സമ്മുതിഞാണം സച്ചാരമ്മണഞ്ഞേവ ന അഞ്ഞാരമ്മണ’’ന്തി? ആമന്താ. നനു പഥവീകസിണം സമാപത്തിം സമാപന്നസ്സ അത്ഥി ഞാണം, പഥവീകസിണഞ്ച സമ്മുതിസച്ചമ്ഹീതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി പഥവീകസിണം സമാപത്തിം സമാപന്നസ്സ അത്ഥി ഞാണം, പഥവീകസിണഞ്ച സമ്മുതിസച്ചമ്ഹി, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘സമ്മുതിഞാണം സച്ചാരമ്മണഞ്ഞേവ ന അഞ്ഞാരമ്മണ’’ന്തി.
ന വത്തബ്ബം – ‘‘സമ്മുതിഞാണം സച്ചാരമ്മണഞ്ഞേവ ന അഞ്ഞാരമ്മണ’’ന്തി? ആമന്താ…പേ… നനു ആപോകസിണം…പേ… തേജോകസിണം…പേ… ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം ദദന്തസ്സ അത്ഥി ഞാണം, ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരോ ച സമ്മുതിസച്ചമ്ഹീതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരം ദദന്തസ്സ അത്ഥി ഞാണം, ഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരോ ച സമ്മുതിസച്ചമ്ഹി, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘സമ്മുതിഞാണം സച്ചാരമ്മണഞ്ഞേവ ന അഞ്ഞാരമ്മണ’’ന്തി.
൪൩൫. സമ്മുതിഞാണം സച്ചാരമ്മണഞ്ഞേവ ന അഞ്ഞാരമ്മണന്തി? ആമന്താ. തേന ഞാണേന ദുക്ഖം പരിജാനാതി, സമുദയം പജഹതി, നിരോധം സച്ഛികരോതി, മഗ്ഗം ഭാവേതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
സമ്മുതിഞാണകഥാ നിട്ഠിതാ.
൫. പഞ്ചമവഗ്ഗോ
(൪൯) ൭. ചിത്താരമ്മണകഥാ
൪൩൬. ചേതോപരിയായേ ഞാണം ചിത്താരമ്മണഞ്ഞേവ ന അഞ്ഞാരമ്മണന്തി? ആമന്താ. നനു അത്ഥി കോചി ‘‘സരാഗം ചിത്തം സരാഗം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതീതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി അത്ഥി കോചി ‘‘സരാഗം ചിത്തം സരാഗം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘ചേതോപരിയായേ ഞാണം ചിത്താരമ്മണഞ്ഞേവ ന അഞ്ഞാരമ്മണ’’ന്തി.
നനു അത്ഥി കോചി വീതരാഗം ചിത്തം…പേ… സദോസം ചിത്തം… വീതദോസം ചിത്തം… സമോഹം ചിത്തം… വീതമോഹം ചിത്തം… സംഖിത്തം ചിത്തം… വിക്ഖിത്തം ചിത്തം… മഹഗ്ഗതം ചിത്തം… അമഹഗ്ഗതം ചിത്തം… സഉത്തരം ചിത്തം… അനുത്തരം ചിത്തം… സമാഹിതം ചിത്തം… അസമാഹിതം ചിത്തം… വിമുത്തം ചിത്തം…പേ… അവിമുത്തം ചിത്തം ‘‘അവിമുത്തം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതീതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി അത്ഥി കോചി ‘‘അവിമുത്തം ചിത്തം അവിമുത്തം ചിത്ത’’ന്തി പജാനാതി, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘ചേതോപരിയായേ ഞാണം ചിത്താരമ്മണഞ്ഞേവ ന അഞ്ഞാരമ്മണ’’ന്തി.
൪൩൭. ഫസ്സാരമ്മണേ ഞാണം വത്തബ്ബം – ‘‘ചേതോപരിയായേ ഞാണ’’ന്തി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി ഫസ്സാരമ്മണേ ഞാണം വത്തബ്ബം ചേതോപരിയായേ ഞാണം, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘ചേതോപരിയായേ ഞാണം ചിത്താരമ്മണഞ്ഞേവ ന അഞ്ഞാരമ്മണ’’ന്തി. വേദനാരമ്മണേ ഞാണം…പേ… സഞ്ഞാരമ്മണേ ഞാണം… ചേതനാരമ്മണേ ഞാണം… ചിത്താരമ്മണേ ഞാണം… സദ്ധാരമ്മണേ ഞാണം… വീരിയാരമ്മണേ ഞാണം… സതാരമ്മണേ ഞാണം… സമാധാരമ്മണേ ഞാണം… പഞ്ഞാരമ്മണേ ഞാണം… രാഗാരമ്മണേ ഞാണം … ദോസാരമ്മണേ ഞാണം… മോഹാരമ്മണേ ഞാണം…പേ… അനോത്തപ്പാരമ്മണേ ഞാണം വത്തബ്ബം – ‘‘ചേതോപരിയായേ ഞാണ’’ന്തി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി അനോത്തപ്പാരമ്മണേ ഞാണം വത്തബ്ബം ചേതോപരിയായേ ഞാണം, നോ ച വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘ചേതോപരിയായേ ഞാണം ചിത്താരമ്മണഞ്ഞേവ ന അഞ്ഞാരമ്മണ’’ന്തി.
ഫസ്സാരമ്മണേ ഞാണം ന വത്തബ്ബം – ‘‘ചേതോപരിയായേ ഞാണ’’ന്തി? ആമന്താ. ഫസ്സപരിയായേ ഞാണന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… വേദനാരമ്മണേ ഞാണം…പേ… സഞ്ഞാരമ്മണേ ഞാണം…പേ… അനോത്തപ്പാരമ്മണേ ഞാണം ന വത്തബ്ബം – ‘‘ചേതോപരിയായേ ഞാണ’’ന്തി? ആമന്താ. അനോത്തപ്പപരിയായേ ഞാണന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
൪൩൮. ന വത്തബ്ബം – ‘‘ചേതോപരിയായേ ഞാണം ചിത്താരമ്മണഞ്ഞേവ ന അഞ്ഞാരമ്മണ’’ന്തി? ആമന്താ. നനു ചേതോപരിയായേ ഞാണന്തി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി ചേതോപരിയായേ ഞാണം, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘ചേതോപരിയായേ ഞാണം ചിത്താരമ്മണഞ്ഞേവ ന അഞ്ഞാരമ്മണ’’ന്തി.
ചിത്താരമ്മണകഥാ നിട്ഠിതാ.
൫. പഞ്ചമവഗ്ഗോ
(൫൦) ൮. അനാഗതഞാണകഥാ
൪൩൯. അനാഗതേ ഞാണം അത്ഥീതി? ആമന്താ. അനാഗതം മൂലതോ ജാനാതി, ഹേതുതോ ജാനാതി, നിദാനതോ ജാനാതി, സമ്ഭവതോ ജാനാതി, പഭവതോ ജാനാതി, സമുട്ഠാനതോ ജാനാതി, ആഹാരതോ ജാനാതി, ആരമ്മണതോ ജാനാതി, പച്ചയതോ ജാനാതി, സമുദയതോ ജാനാതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
അനാഗതേ ഞാണം അത്ഥീതി? ആമന്താ. അനാഗതം ഹേതുപച്ചയതം ജാനാതി, ആരമ്മണപച്ചയതം ജാനാതി, അധിപതിപച്ചയതം ജാനാതി, അനന്തരപച്ചയതം ജാനാതി, സമനന്തരപച്ചയതം ജാനാതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
അനാഗതേ ഞാണം അത്ഥീതി? ആമന്താ. ഗോത്രഭുനോ പുഗ്ഗലസ്സ സോതാപത്തിമഗ്ഗേ ഞാണം അത്ഥീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ…. സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സോതാപത്തിഫലേ ഞാണം അത്ഥീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
സകദാഗാമി…പേ… അനാഗാമി …പേ… അരഹത്തസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അരഹത്തേ ഞാണം അത്ഥീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
൪൪൦. ന വത്തബ്ബം – ‘‘അനാഗതേ ഞാണം അത്ഥീ’’തി? ആമന്താ. നനു വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘പാടലിപുത്തസ്സ ഖോ, ആനന്ദ, തയോ അന്തരായാ ഭവിസ്സന്തി – അഗ്ഗിതോ വാ ഉദകതോ വാ മിഥുഭേദാ വാ’’തി [മഹാവ. ൨൮൬; ദീ. നി. ൨.൧൫൨; ഉദാ. ൭൬]! അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി? ആമന്താ. തേന ഹി അനാഗതേ ഞാണം അത്ഥീതി.
അനാഗതഞാണകഥാ നിട്ഠിതാ.
൫. പഞ്ചമവഗ്ഗോ
(൫൧) ൯. പടുപ്പന്നകഥാ
൪൪൧. പടുപ്പന്നേ [പച്ചുപ്പന്നേ (സീ. സ്യാ.)] ഞാണം അത്ഥീതി? ആമന്താ. തേന ഞാണേന തം ഞാണം ജാനാതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… തേന ഞാണേന തം ഞാണം ജാനാതീതി? ആമന്താ. തേന ഞാണേന തം ഞാണം ‘‘ഞാണ’’ന്തി ജാനാതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… തേന ഞാണേന തം ഞാണം ‘‘ഞാണ’’ന്തി ജാനാതീതി? ആമന്താ. തം ഞാണം തസ്സ ഞാണസ്സ ആരമ്മണന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
തം ഞാണം തസ്സ ഞാണസ്സ ആരമ്മണന്തി? ആമന്താ. തേന ഫസ്സേന തം ഫസ്സം ഫുസതി, തായ വേദനായ തം വേദനം വേദേതി, തായ സഞ്ഞായ തം സഞ്ഞം സഞ്ജാനാതി, തായ ചേതനായ തം ചേതനം ചേതേതി, തേന ചിത്തേന തം ചിത്തം ചിന്തേതി, തേന വിതക്കേന തം വിതക്കം വിതക്കേതി, തേന വിചാരേന തം വിചാരം വിചാരേതി, തായ പീതിയാ തം പീതിം പിയായതി, തായ സതിയാ തം സതിം സരതി, തായ പഞ്ഞായ തം പഞ്ഞം പജാനാതി, തേന ഖഗ്ഗേന തം ഖഗ്ഗം ഛിന്ദതി, തേന ഫരസുനാ തം ഫരസും തച്ഛതി, തായ കുധാരിയാ തം കുധാരിം തച്ഛതി, തായ വാസിയാ തം വാസിം തച്ഛതി, തായ സൂചിയാ തം സൂചിം സിബ്ബേതി, തേന അങ്ഗുലഗ്ഗേന തം അങ്ഗുലഗ്ഗം പരാമസതി, തേന നാസികഗ്ഗേന തം നാസികഗ്ഗം പരാമസതി, തേന മത്ഥകേന തം മത്ഥകം പരാമസതി, തേന ഗൂഥേന തം ഗൂഥം ധോവതി, തേന മുത്തേന തം മുത്തം ധോവതി, തേന ഖേളേന തം ഖേളം ധോവതി, തേന പുബ്ബേന തം പുബ്ബം ധോവതി, തേന ലോഹിതേന തം ലോഹിതം ധോവതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ …പേ….
൪൪൨. ന വത്തബ്ബം – ‘‘പടുപ്പന്നേ ഞാണം അത്ഥീ’’തി? ആമന്താ. നനു സബ്ബസങ്ഖാരേ അനിച്ചതോ ദിട്ഠേ തമ്പി ഞാണം അനിച്ചതോ ദിട്ഠം ഹോതീതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി സബ്ബസങ്ഖാരേ അനിച്ചതോ ദിട്ഠേ തമ്പി ഞാണം അനിച്ചതോ ദിട്ഠം ഹോതി, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘പടുപ്പന്നേ ഞാണം അത്ഥീ’’തി.
പടുപ്പന്നഞാണകഥാ [പച്ചുപ്പന്നകഥാ (സീ.)] നിട്ഠിതാ.
൫. പഞ്ചമവഗ്ഗോ
(൫൨) ൧൦. ഫലഞാണകഥാ
൪൪൩. സാവകസ്സ ഫലേ ഞാണം അത്ഥീതി? ആമന്താ. സാവകോ ഫലസ്സ കതം പഞ്ഞാപേതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബ…പേ….
സാവകസ്സ ഫലേ ഞാണം അത്ഥീതി? ആമന്താ. അത്ഥി സാവകസ്സ ഫലപരോപരിയത്തി ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തി പുഗ്ഗലപരോപരിയത്തീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
സാവകസ്സ ഫലേ ഞാണം അത്ഥീതി? ആമന്താ. അത്ഥി സാവകസ്സ ഖന്ധപഞ്ഞത്തി ആയതനപഞ്ഞത്തി ധാതുപഞ്ഞത്തി സച്ചപഞ്ഞത്തി ഇന്ദ്രിയപഞ്ഞത്തി പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
സാവകസ്സ ഫലേ ഞാണം അത്ഥീതി? ആമന്താ. സാവകോ ജിനോ സത്ഥാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ സബ്ബഞ്ഞൂ സബ്ബദസ്സാവീ ധമ്മസ്സാമീ ധമ്മപ്പടിസരണോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
സാവകസ്സ ഫലേ ഞാണം അത്ഥീതി? ആമന്താ. സാവകോ അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദേതാ അസഞ്ജാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ സഞ്ജനേതാ അനക്ഖാതസ്സ മഗ്ഗസ്സ അക്ഖാതാ മഗ്ഗഞ്ഞൂ മഗ്ഗവിദൂ മഗ്ഗകോവിദോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….
൪൪൪. ന വത്തബ്ബം – ‘‘സാവകസ്സ ഫലേ ഞാണം അത്ഥീ’’തി? ആമന്താ. സാവകോ അഞ്ഞാണീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… തേന ഹി സാവകസ്സ ഫലേ ഞാണം അത്ഥീതി…പേ….
ഫലഞാണകഥാ നിട്ഠിതാ.
പഞ്ചമവഗ്ഗോ.
തസ്സുദ്ദാനം –
വിമുത്തിഞാണം വിമുത്തം, സേഖസ്സ അസേഖം ഞാണം, വിപരീതേ ഞാണം, അനിയതസ്സ നിയാമഗമനായ അത്ഥി ഞാണം, സബ്ബം ഞാണം പടിസമ്ഭിദാതി, സമ്മുതിഞാണം, ചേതോപരിയായേ ഞാണം, അനാഗതേ ഞാണം, പടുപ്പന്നേ ഞാണം, സാവകസ്സ ഫലേ ഞാണന്തി.
മഹാപണ്ണാസകോ.
തസ്സാപി ഉദ്ദാനം –
സത്തുപലദ്ധിം, ഉപഹരതോ, ബലം, ഗിഹിസ്സ അരഹാ ച, വിമുത്തിപഞ്ചമന്തി.