൨. ദുതിയവഗ്ഗോ

(൧൬) ൭. ചിത്തട്ഠിതികഥാ

൩൩൫. ഏകം ചിത്തം ദിവസം തിട്ഠതീതി? ആമന്താ. ഉപഡ്ഢദിവസോ ഉപ്പാദക്ഖണോ, ഉപഡ്ഢദിവസോ വയക്ഖണോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ.

ഏകം ചിത്തം ദ്വേ ദിവസേ തിട്ഠതീതി? ആമന്താ. ദിവസോ ഉപ്പാദക്ഖണോ, ദിവസോ വയക്ഖണോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ.

ഏകം ചിത്തം ചത്താരോ ദിവസേ തിട്ഠതി… അട്ഠ ദിവസേ തിട്ഠതി… ദസ ദിവസേ തിട്ഠതി… വീസതി ദിവസേ തിട്ഠതി… മാസം തിട്ഠതി… ദ്വേ മാസേ തിട്ഠതി… ചത്താരോ മാസേ തിട്ഠതി… അട്ഠ മാസേ തിട്ഠതി… ദസ മാസേ തിട്ഠതി… സംവച്ഛരം തിട്ഠതി… ദ്വേ വസ്സാനി തിട്ഠതി… ചത്താരി വസ്സാനി തിട്ഠതി… അട്ഠ വസ്സാനി തിട്ഠതി… ദസ വസ്സാനി തിട്ഠതി… വീസതി വസ്സാനി തിട്ഠതി… തിംസ വസ്സാനി തിട്ഠതി… ചത്താരീസ വസ്സാനി തിട്ഠതി… പഞ്ഞാസ വസ്സാനി തിട്ഠതി… വസ്സസതം തിട്ഠതി… ദ്വേ വസ്സസതാനി തിട്ഠതി… ചത്താരി വസ്സസതാനി തിട്ഠതി… പഞ്ച വസ്സസതാനി തിട്ഠതി… വസ്സസഹസ്സം തിട്ഠതി… ദ്വേ വസ്സസഹസ്സാനി തിട്ഠതി… ചത്താരി വസ്സസഹസ്സാനി തിട്ഠതി… അട്ഠ വസ്സസഹസ്സാനി തിട്ഠതി… സോളസ വസ്സസഹസ്സാനി തിട്ഠതി… കപ്പം തിട്ഠതി… ദ്വേ കപ്പേ തിട്ഠതി… ചത്താരോ കപ്പേ തിട്ഠതി… അട്ഠ കപ്പേ തിട്ഠതി… സോളസ കപ്പേ തിട്ഠതി… ബാത്തിംസ കപ്പേ തിട്ഠതി… ചതുസട്ഠി കപ്പേ തിട്ഠതി… പഞ്ച കപ്പസതാനി തിട്ഠതി… കപ്പസഹസ്സാനി തിട്ഠതി… ദ്വേ കപ്പസഹസ്സാനി തിട്ഠതി… ചത്താരി കപ്പസഹസ്സാനി തിട്ഠതി… അട്ഠ കപ്പസഹസ്സാനി തിട്ഠതി… സോളസ കപ്പസഹസ്സാനി തിട്ഠതി… വീസതി കപ്പസഹസ്സാനി തിട്ഠതി… ചത്താരീസ കപ്പസഹസ്സാനി തിട്ഠതി… സട്ഠി കപ്പസഹസ്സാനി തിട്ഠതി… ചതുരാസീതി കപ്പസഹസ്സാനി തിട്ഠതീതി? ആമന്താ. ദ്വേചത്താരീസ കപ്പസഹസ്സാനി ഉപ്പാദക്ഖണോ, ദ്വേചത്താരീസ കപ്പസഹസ്സാനി വയക്ഖണോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ.

ഏകം ചിത്തം ദിവസം തിട്ഠതീതി? ആമന്താ. അത്ഥഞ്ഞേ ധമ്മാ ഏകാഹം ബഹുമ്പി ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝന്തീതി? ആമന്താ. തേ ധമ്മാ ചിത്തേന ലഹുപരിവത്താതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ.

തേ ധമ്മാ ചിത്തേന ലഹുപരിവത്താതി? ആമന്താ. നനു വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘നാഹം, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞം ഏകധമ്മമ്പി സമനുപസ്സാമി ഏവം ലഹുപരിവത്തം യഥയിദം ചിത്തം. യാവഞ്ചിദം, ഭിക്ഖവേ, ഉപമാപി ന സുകരാ യാവ ലഹുപരിവത്തം ചിത്ത’’ന്തി [അ. നി. ൧.൪൮]. അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി? ആമന്താ. തേന ഹി ന വത്തബ്ബം – ‘‘തേ ധമ്മാ ചിത്തേന ലഹുപരിവത്താ’’തി.

തേ ധമ്മാ ചിത്തേന ലഹുപരിവത്താതി? ആമന്താ. നനു വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, മക്കടോ അരഞ്ഞേ പവനേ ചരമാനോ സാഖം ഗണ്ഹതി, തം മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞം ഗണ്ഹതി, തം മുഞ്ചിത്വാ അഞ്ഞം ഗണ്ഹതി; ഏവമേവ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, യമിദം [യദിദം (ബഹൂസു)] വുച്ചതി ചിത്തം ഇതിപി മനോ ഇതിപി വിഞ്ഞാണം ഇതിപി തം രത്തിയാ ച ദിവസസ്സ ച അഞ്ഞദേവ ഉപ്പജ്ജതി അഞ്ഞം നിരുജ്ഝതീ’’തി [സം. നി. ൨.൬൧]. അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി? ആമന്താ. തേന ഹി ന വത്തബ്ബം – ‘‘തേ ധമ്മാ ചിത്തേന ലഹുപരിവത്താ’’തി.

൩൩൬. ഏകം ചിത്തം ദിവസം തിട്ഠതീതി? ആമന്താ. ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം ദിവസം തിട്ഠതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ. സോതവിഞ്ഞാണം…പേ… ഘാനവിഞ്ഞാണം… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞാണം… കായവിഞ്ഞാണം… അകുസലം ചിത്തം… രാഗസഹഗതം… ദോസസഹഗതം… മോഹസഹഗതം… മാനസഹഗതം… ദിട്ഠിസഹഗതം… വിചികിച്ഛാസഹഗതം… ഥിനസഹഗതം… ഉദ്ധച്ചസഹഗതം… അഹിരികസഹഗതം… അനോത്തപ്പസഹഗതം ചിത്തം ദിവസം തിട്ഠതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

ഏകം ചിത്തം ദിവസം തിട്ഠതീതി? ആമന്താ. യേനേവ ചിത്തേന ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതി, തേനേവ ചിത്തേന സോതേന സദ്ദം സുണാതി…പേ… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായതി… ജിവ്ഹായ രസം സായതി… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസതി… മനസാ ധമ്മം വിജാനാതി…പേ… യേനേവ ചിത്തേന മനസാ ധമ്മം വിജാനാതി, തേനേവ ചിത്തേന ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതി…പേ… സോതേന സദ്ദം സുണാതി… ഘാനേന ഗന്ധം ഘായതി… ജിവ്ഹായ രസം സായതി…പേ… കായേന ഫോട്ഠബ്ബം ഫുസതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

ഏകം ചിത്തം ദിവസം തിട്ഠതീതി? ആമന്താ. യേനേവ ചിത്തേന അഭിക്കമതി, തേനേവ ചിത്തേന പടിക്കമതി; യേനേവ ചിത്തേന പടിക്കമതി, തേനേവ ചിത്തേന അഭിക്കമതി; യേനേവ ചിത്തേന ആലോകേതി, തേനേവ ചിത്തേന വിലോകേതി; യേനേവ ചിത്തേന വിലോകേതി, തേനേവ ചിത്തേന ആലോകേതി; യേനേവ ചിത്തേന സമിഞ്ജേതി, തേനേവ ചിത്തേന പസാരേതി; യേനേവ ചിത്തേന പസാരേതി, തേനേവ ചിത്തേന സമിഞ്ജേതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

൩൩൭. ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാനം ദേവാനം ഏകം ചിത്തം യാവതായുകം തിട്ഠതീതി? ആമന്താ. മനുസ്സാനം ഏകം ചിത്തം യാവതായുകം തിട്ഠതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ.

ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാനം ദേവാനം ഏകം ചിത്തം യാവതായുകം തിട്ഠതീതി? ആമന്താ. ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം…പേ… താവതിംസാനം ദേവാനം… യാമാനം ദേവാനം… തുസിതാനം ദേവാനം… നിമ്മാനരതീനം ദേവാനം… പരനിമ്മിതവസവത്തീനം ദേവാനം… ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാനം ദേവാനം… ബ്രഹ്മപുരോഹിതാനം ദേവാനം… മഹാബ്രഹ്മാനം ദേവാനം… പരിത്താഭാനം ദേവാനം… അപ്പമാണാഭാനം ദേവാനം… ആഭസ്സരാനം ദേവാനം… പരിത്തസുഭാനം ദേവാനം… അപ്പമാണസുഭാനം ദേവാനം… സുഭകിണ്ഹാനം ദേവാനം … വേഹപ്ഫലാനം ദേവാനം… അവിഹാനം ദേവാനം… അതപ്പാനം ദേവാനം… സുദസ്സാനം ദേവാനം… സുദസ്സീനം ദേവാനം… അകനിട്ഠാനം ദേവാനം ഏകം ചിത്തം യാവതായുകം തിട്ഠതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ.

ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാനം ദേവാനം വീസതി കപ്പസഹസ്സാനി ആയുപ്പമാണം, ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാനം ദേവാനം ഏകം ചിത്തം വീസതി കപ്പസഹസ്സാനി തിട്ഠതീതി? ആമന്താ. മനുസ്സാനം വസ്സസതം ആയുപ്പമാണം, മനുസ്സാനം ഏകം ചിത്തം വസ്സസതം തിട്ഠതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ.

ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാനം ദേവാനം വീസതി കപ്പസഹസ്സാനി ആയുപ്പമാണം, ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാനം ദേവാനം ഏകം ചിത്തം വീസതി കപ്പസഹസ്സാനി തിട്ഠതീതി? ആമന്താ. ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം പഞ്ച വസ്സസതാനി ആയുപ്പമാണം, ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം ഏകം ചിത്തം പഞ്ച വസ്സസതാനി തിട്ഠതി… വസ്സസഹസ്സം തിട്ഠതി… ദ്വേ വസ്സസഹസ്സാനി തിട്ഠതി… ചത്താരി വസ്സസഹസ്സാനി തിട്ഠതി… അട്ഠ വസ്സസഹസ്സാനി തിട്ഠതി… സോളസ വസ്സസഹസ്സാനി തിട്ഠതി… കപ്പസ്സ തതിയഭാഗം തിട്ഠതി… ഉപഡ്ഢകപ്പം തിട്ഠതി… ഏകം കപ്പം തിട്ഠതി… ദ്വേ കപ്പേ തിട്ഠതി… ചത്താരോ കപ്പേ തിട്ഠതി… അട്ഠ കപ്പേ തിട്ഠതി… സോളസ കപ്പേ തിട്ഠതി… ബാത്തിംസ കപ്പേ തിട്ഠതി… ചതുസട്ഠി കപ്പേ തിട്ഠതി… പഞ്ച കപ്പസതാനി തിട്ഠതി… കപ്പസഹസ്സം തിട്ഠതി… ദ്വേ കപ്പസഹസ്സാനി തിട്ഠതി… ചത്താരി കപ്പസഹസ്സാനി തിട്ഠതി… അട്ഠ കപ്പസഹസ്സാനി തിട്ഠതി… അകനിട്ഠാനം ദേവാനം സോളസ കപ്പസഹസ്സാനി ആയുപ്പമാണം, അകനിട്ഠാനം ദേവാനം ഏകം ചിത്തം സോളസ കപ്പസഹസ്സാനി തിട്ഠതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ.

ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാനം ദേവാനം ചിത്തം മുഹുത്തം മുഹുത്തം ഉപ്പജ്ജതി മുഹുത്തം മുഹുത്തം നിരുജ്ഝതീതി? ആമന്താ. ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാ ദേവാ മുഹുത്തം മുഹുത്തം ചവന്തി മുഹുത്തം മുഹുത്തം ഉപ്പജ്ജന്തീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ.

ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാനം ദേവാനം ഏകം ചിത്തം യാവതായുകം തിട്ഠതീതി? ആമന്താ. ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാ ദേവാ യേനേവ ചിത്തേന ഉപ്പജ്ജന്തി, തേനേവ ചിത്തേന ചവന്തീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

ചിത്തട്ഠിതികഥാ നിട്ഠിതാ.