൨൧. സച്ചികട്ഠസഭാഗാനുയോഗോ

൨൦൮. പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി? ആമന്താ. പുഗ്ഗലോ സങ്ഖതോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… പുഗ്ഗലോ അസങ്ഖതോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… പുഗ്ഗലോ നേവ സങ്ഖതോ നാസങ്ഖതോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ.

൨൦൯. പുഗ്ഗലോ നേവ സങ്ഖതോ നാസങ്ഖതോതി? ആമന്താ. സങ്ഖതഞ്ച അസങ്ഖതഞ്ച ഠപേത്വാ അത്ഥഞ്ഞാ തതിയാ കോടീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

൨൧൦. സങ്ഖതഞ്ച അസങ്ഖതഞ്ച ഠപേത്വാ അത്ഥഞ്ഞാ തതിയാ കോടീതി? ആമന്താ. നനു വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘ദ്വേമാ, ഭിക്ഖവേ, ധാതുയോ. കതമാ ദ്വേ? സങ്ഖതാ ച ധാതു അസങ്ഖതാ ച ധാതു. ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വേ ധാതുയോ’’തി [മ. നി. ൧.൧൨൫, ആലപനമത്തമേവ നാനം]! അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി? ആമന്താ. തേന ഹി ന വത്തബ്ബം – ‘‘സങ്ഖതഞ്ച അസങ്ഖതഞ്ച ഠപേത്വാ അത്ഥഞ്ഞാ തതിയാ കോടീ’’തി.

൨൧൧. പുഗ്ഗലോ നേവ സങ്ഖതോ നാസങ്ഖതോതി? ആമന്താ. അഞ്ഞം സങ്ഖതം, അഞ്ഞം അസങ്ഖതം, അഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

൨൧൨. ഖന്ധാ സങ്ഖതാ, നിബ്ബാനം അസങ്ഖതം, പുഗ്ഗലോ നേവ സങ്ഖതോ നാസങ്ഖതോതി? ആമന്താ. അഞ്ഞേ ഖന്ധാ, അഞ്ഞം നിബ്ബാനം, അഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

൨൧൩. രൂപം സങ്ഖതം, നിബ്ബാനം അസങ്ഖതം, പുഗ്ഗലോ നേവ സങ്ഖതോ നാസങ്ഖതോതി? ആമന്താ. അഞ്ഞം രൂപം, അഞ്ഞം നിബ്ബാനം, അഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ. വേദനാ… സഞ്ഞാ… സങ്ഖാരാ… വിഞ്ഞാണം സങ്ഖതം, നിബ്ബാനം അസങ്ഖതം, പുഗ്ഗലോ നേവ സങ്ഖതോ നാസങ്ഖതോതി? ആമന്താ. അഞ്ഞം വിഞ്ഞാണം, അഞ്ഞം നിബ്ബാനം, അഞ്ഞോ പുഗ്ഗലോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

൨൧൪. പുഗ്ഗലസ്സ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീതി? ആമന്താ. പുഗ്ഗലോ സങ്ഖതോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഖതസ്സ സങ്ഖതലക്ഖണാനി. സങ്ഖതാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം [കതമാനി തീണി (അ. നി. ൩.൪൭)] ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതാനം അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീ’’തി [അ. നി. ൩.൪൭]. പുഗ്ഗലസ്സ ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, വയോ പഞ്ഞായതി, ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി; തേന ഹി പുഗ്ഗലോ സങ്ഖതോതി.

൨൧൫. പുഗ്ഗലസ്സ ന ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, ന വയോ പഞ്ഞായതി, ന ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീതി? ആമന്താ. പുഗ്ഗലോ അസങ്ഖതോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘തീണിമാനി, ഭിക്ഖവേ, അസങ്ഖതസ്സ അസങ്ഖതലക്ഖണാനി. അസങ്ഖതാനം, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മാനം ന ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, ന വയോ പഞ്ഞായതി, ന ഠിതാനം അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതീ’’തി [അ. നി. ൩.൪൮]. പുഗ്ഗലസ്സ ന ഉപ്പാദോ പഞ്ഞായതി, ന വയോ പഞ്ഞായതി, ന ഠിതസ്സ അഞ്ഞഥത്തം പഞ്ഞായതി; തേന ഹി പുഗ്ഗലോ അസങ്ഖതോതി.

൨൧൬. പരിനിബ്ബുതോ പുഗ്ഗലോ അത്ഥത്ഥമ്ഹി, നത്ഥത്ഥമ്ഹീതി? അത്ഥത്ഥമ്ഹീതി. പരിനിബ്ബുതോ പുഗ്ഗലോ സസ്സതോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… നത്ഥത്ഥമ്ഹീതി. പരിനിബ്ബുതോ പുഗ്ഗലോ ഉച്ഛിന്നോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

൨൧൭. പുഗ്ഗലോ കിം നിസ്സായ തിട്ഠതീതി? ഭവം നിസ്സായ തിട്ഠതീതി. ഭവോ അനിച്ചോ സങ്ഖതോ പടിച്ചസമുപ്പന്നോ ഖയധമ്മോ വയധമ്മോ വിരാഗധമ്മോ നിരോധധമ്മോ വിപരിണാമധമ്മോതി? ആമന്താ. പുഗ്ഗലോപി അനിച്ചോ സങ്ഖതോ പടിച്ചസമുപ്പന്നോ ഖയധമ്മോ വയധമ്മോ വിരാഗധമ്മോ നിരോധധമ്മോ വിപരിണാമധമ്മോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

൨൧൮. ന വത്തബ്ബം – ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി? ആമന്താ. നനു അത്ഥി കോചി സുഖം വേദനം വേദിയമാനോ ‘‘സുഖം വേദനം വേദിയാമീ’’തി പജാനാതീതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി അത്ഥി കോചി സുഖം വേദനം വേദിയമാനോ ‘‘സുഖം വേദനം വേദിയാമീ’’തി പജാനാതി, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി.

൨൧൯. ന വത്തബ്ബം – ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി? ആമന്താ. നനു അത്ഥി കോചി ദുക്ഖം വേദനം വേദിയമാനോ…പേ… അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദിയമാനോ ‘‘അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദിയാമീ’’തി പജാനാതീതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി അത്ഥി കോചി അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദിയമാനോ ‘‘അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദിയാമീ’’തി പജാനാതി, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി.

൨൨൦. അത്ഥി കോചി സുഖം വേദനം വേദിയമാനോ ‘‘സുഖം വേദനം വേദിയാമീ’’തി പജാനാതീതി കത്വാ തേന ച കാരണേന പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി? ആമന്താ. യോ സുഖം വേദനം വേദിയമാനോ ‘‘സുഖം വേദനം വേദിയാമീ’’തി പജാനാതി, സ്വേവ പുഗ്ഗലോ; യോ സുഖം വേദനം വേദിയമാനോ ‘‘സുഖം വേദനം വേദിയാമീ’’തി ന പജാനാതി, ന സോ പുഗ്ഗലോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

യോ ദുക്ഖം വേദനം വേദിയമാനോ…പേ… യോ അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദിയമാനോ ‘‘അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദിയാമീ’’തി പജാനാതി, സ്വേവ പുഗ്ഗലോ; യോ അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദിയമാനോ ‘‘അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദിയാമീ’’തി ന പജാനാതി, ന സോ പുഗ്ഗലോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

൨൨൧. അത്ഥി കോചി സുഖം വേദനം വേദിയമാനോ ‘‘സുഖം വേദനം വേദിയാമീ’’തി പജാനാതീതി കത്വാ തേന ച കാരണേന പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി? ആമന്താ. അഞ്ഞാ സുഖാ വേദനാ, അഞ്ഞോ സുഖം വേദനം വേദിയമാനോ ‘‘സുഖം വേദനം വേദിയാമീ’’തി പജാനാതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… അഞ്ഞാ ദുക്ഖാ വേദനാ…പേ… അഞ്ഞാ അദുക്ഖമസുഖാ വേദനാ, അഞ്ഞോ അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദിയമാനോ ‘‘അദുക്ഖമസുഖം വേദനം വേദിയാമീ’’തി പജാനാതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ …പേ….

൨൨൨. ന വത്തബ്ബം – ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി? ആമന്താ. നനു അത്ഥി കോചി കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതീതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി അത്ഥി കോചി കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി.

൨൨൩. ന വത്തബ്ബം – ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി? ആമന്താ. നനു അത്ഥി കോചി വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതീതി? ആമന്താ. ഹഞ്ചി അത്ഥി കോചി ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി, തേന വത രേ വത്തബ്ബേ – ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി.

൨൨൪. അത്ഥി കോചി കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതീതി കത്വാ തേന ച കാരണേന പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി? ആമന്താ. യോ കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി, സ്വേവ പുഗ്ഗലോ; യോ ന കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതി, ന സോ പുഗ്ഗലോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

യോ വേദനാസു…പേ… ചിത്തേ… ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി, സ്വേവ പുഗ്ഗലോ; യോ ന ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതി, ന സോ പുഗ്ഗലോതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

൨൨൫. അത്ഥി കോചി കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതീതി കത്വാ തേന ച കാരണേന പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി? ആമന്താ. അഞ്ഞോ കായോ, അഞ്ഞോ കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… അഞ്ഞാ വേദനാ… അഞ്ഞം ചിത്തം… അഞ്ഞേ ധമ്മാ, അഞ്ഞോ ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

൨൨൬. പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി? ആമന്താ. നനു വുത്തം ഭഗവതാ –

‘‘സുഞ്ഞതോ ലോകം അവേക്ഖസ്സു, മോഘരാജ സദാ സതോ;

അത്താനുദിട്ഠിം ഊഹച്ച [ഓഹച്ച (സ്യാ.), ഉഹച്ച (ക.)], ഏവം മച്ചുതരോ സിയാ;

ഏവം ലോകം അവേക്ഖന്തം, മച്ചുരാജാ ന പസ്സതീ’’തി [സു. നി. ൧൧൨൫; ചൂളനി. ൮൮ മോഘരാജമാണവപുച്ഛാനിദ്ദേസ].

അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി? ആമന്താ. തേന ഹി ന വത്തബ്ബം – ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി.

൨൨൭. പുഗ്ഗലോ അവേക്ഖതീതി? ആമന്താ. സഹ രൂപേന അവേക്ഖതി, വിനാ രൂപേന അവേക്ഖതീതി? സഹ രൂപേന അവേക്ഖതീതി. തം ജീവം തം സരീരന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… വിനാ രൂപേന അവേക്ഖതീതി, അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

൨൨൮. പുഗ്ഗലോ അവേക്ഖതീതി? ആമന്താ. അബ്ഭന്തരഗതോ അവേക്ഖതി, ബഹിദ്ധാ നിക്ഖമിത്വാ അവേക്ഖതീതി? അബ്ഭന്തരഗതോ അവേക്ഖതീതി. തം ജീവം തം സരീരന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… ബഹിദ്ധാ നിക്ഖമിത്വാ അവേക്ഖതീതി, അഞ്ഞം ജീവം അഞ്ഞം സരീരന്തി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ….

൨൨൯. ന വത്തബ്ബം – ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി? ആമന്താ. നനു ഭഗവാ സച്ചവാദീ കാലവാദീ ഭൂതവാദീ തഥവാദീ അവിതഥവാദീ അനഞ്ഞഥവാദീതി? ആമന്താ. വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘അത്ഥി പുഗ്ഗലോ അത്തഹിതായ പടിപന്നോ’’തി. അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി? ആമന്താ. തേന ഹി പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി.

൨൩൦. ന വത്തബ്ബം – ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി? ആമന്താ. നനു ഭഗവാ സച്ചവാദീ കാലവാദീ ഭൂതവാദീ തഥവാദീ അവിതഥവാദീ അനഞ്ഞഥവാദീതി? ആമന്താ. വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘ഏകപുഗ്ഗലോ, ഭിക്ഖവേ, ലോകേ ഉപ്പജ്ജമാനോ ഉപ്പജ്ജതി ബഹുജനഹിതായ ബഹുജനസുഖായ ലോകാനുകമ്പായ അത്ഥായ ഹിതായ സുഖായ ദേവമനുസ്സാന’’ന്തി [അ. നി. ൧.൧൬൨-൧൬൯]. അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി? ആമന്താ. തേന ഹി പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി.

൨൩൧. പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി? ആമന്താ. നനു ഭഗവാ സച്ചവാദീ കാലവാദീ ഭൂതവാദീ തഥവാദീ അവിതഥവാദീ അനഞ്ഞഥവാദീതി? ആമന്താ. വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘സബ്ബേ ധമ്മാ അനത്താ’’തി [മ. നി. ൧.൩൫൬; ധ. പ. ൨൭൯ ധമ്മപദേ]. അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി? ആമന്താ. തേന ഹി ന വത്തബ്ബം – ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി.

൨൩൨. പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി? ആമന്താ. നനു ഭഗവാ സച്ചവാദീ കാലവാദീ ഭൂതവാദീ തഥവാദീ അവിതഥവാദീ അനഞ്ഞഥവാദീതി? ആമന്താ. വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘ദുക്ഖമേവ ഉപ്പജ്ജമാനം ഉപ്പജ്ജതി, ദുക്ഖമേവ [ദുക്ഖം (സം. നി. ൨.൧൫)] നിരുജ്ഝമാനം നിരുജ്ഝതീതി ന കങ്ഖതി ന വിചികിച്ഛതി, അപരപ്പച്ചയഞ്ഞാണമേവസ്സ ഏത്ഥ ഹോതി. ഏത്താവതാ ഖോ, കച്ചാന, സമ്മാദിട്ഠി ഹോതീ’’തി [സം. നി. ൨.൧൫]. അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി? ആമന്താ. തേന ഹി ന വത്തബ്ബം – ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി.

൨൩൩. പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി? ആമന്താ. നനു വജിരാ ഭിക്ഖുനീ മാരം പാപിമന്തം ഏതദവോച –

‘‘കിന്നു സത്തോതി പച്ചേസി, മാര ദിട്ഠിഗതം നു തേ;

സുദ്ധസങ്ഖാരപുഞ്ജോയം, നയിധ സത്തുപലബ്ഭതി.

‘‘യഥാ ഹി [യഥാപി (ബഹൂസു)] അങ്ഗസമ്ഭാരാ, ഹോതി സദ്ദോ രഥോ ഇതി;

ഏവം ഖന്ധേസു സന്തേസു, ഹോതി സത്തോതി സമ്മുതി [സമ്മതി (സ്യാ. കം.)].

‘‘ദുക്ഖമേവ ഹി സമ്ഭോതി, ദുക്ഖം തിട്ഠതി വേതി ച;

നാഞ്ഞത്ര ദുക്ഖാ സമ്ഭോതി, നാഞ്ഞം ദുക്ഖാ നിരുജ്ഝതീ’’തി [സം. നി. ൧.൧൭൧].

അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി? ആമന്താ. തേന ഹി ന വത്തബ്ബം – ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി.

൨൩൪. പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി? ആമന്താ. നനു ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘സുഞ്ഞോ ലോകോ സുഞ്ഞോ ലോകോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ‘സുഞ്ഞോ ലോകോ’തി വുച്ചതീ’’തി? ‘‘യസ്മാ ഖോ, ആനന്ദ, സുഞ്ഞം അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ, തസ്മാ ‘സുഞ്ഞോ ലോകോ’തി വുച്ചതി. കിഞ്ചാനന്ദ, സുഞ്ഞം അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ? ചക്ഖും ഖോ, ആനന്ദ, സുഞ്ഞം അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ, രൂപാ സുഞ്ഞാ…പേ… ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം സുഞ്ഞം… ചക്ഖുസമ്ഫസ്സോ സുഞ്ഞോ… യമ്പിദം ചക്ഖുസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, തമ്പി സുഞ്ഞം അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ, സോതം സുഞ്ഞം…പേ… സദ്ദാ സുഞ്ഞാ… ഘാനം സുഞ്ഞം… ഗന്ധാ സുഞ്ഞാ… ജിവ്ഹാ സുഞ്ഞാ… രസാ സുഞ്ഞാ… കായോ സുഞ്ഞോ… ഫോട്ഠബ്ബാ സുഞ്ഞാ… മനോ സുഞ്ഞോ… ധമ്മാ സുഞ്ഞാ… മനോവിഞ്ഞാണം സുഞ്ഞം… മനോസമ്ഫസ്സോ സുഞ്ഞോ… യമ്പിദം മനോസമ്ഫസ്സപച്ചയാ ഉപ്പജ്ജതി വേദയിതം സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ, തമ്പി സുഞ്ഞം അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ. യസ്മാ ഖോ, ആനന്ദ, സുഞ്ഞം അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ, തസ്മാ ‘സുഞ്ഞോ ലോകോ’തി വുച്ചതീ’’തി [സം. നി. ൪.൮൫]. അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി? ആമന്താ. തേന ഹി ന വത്തബ്ബം – ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി.

൨൩൫. പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി? ആമന്താ. നനു ഭഗവാ സച്ചവാദീ കാലവാദീ ഭൂതവാദീ തഥവാദീ അവിതഥവാദീ അനഞ്ഞഥവാദീതി? ആമന്താ. വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘അത്തനി വാ, ഭിക്ഖവേ, സതി ‘അത്തനിയം മേ’തി അസ്സാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘അത്തനിയേ വാ, ഭിക്ഖവേ, സതി ‘അത്താ മേ’തി അസ്സാ’’തി? ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’. ‘‘അത്തനി ച, ഭിക്ഖവേ, അത്തനിയേ ച സച്ചതോ ഥേതതോ അനുപലബ്ഭിയമാനേ [അനുപലബ്ഭമാനേ (മ. നി. ൧.൨൪൪)] യമ്പിദം [യമിദം (സ്യാ.) യമ്പിതം (മ. നി. ൧.൨൪൪)] ദിട്ഠിട്ഠാനം സോ ലോകോ സോ അത്താ സോ പേച്ച ഭവിസ്സാമി നിച്ചോ ധുവോ സസ്സതോ അവിപരിണാമധമ്മോ, സസ്സതിസമം തഥേവ ഠസ്സാമീതി – ‘നന്വായം, ഭിക്ഖവേ, കേവലോ പരിപൂരോ ബാലധമ്മോ’’’തി? ‘‘കിഞ്ഹി നോ സിയാ, ഭന്തേ, കേവലോ ഹി, ഭന്തേ, പരിപൂരോ ബാലധമ്മോ’’തി [മ. നി. ൧.൨൪൪]. അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി? ആമന്താ. തേന ഹി ന വത്തബ്ബം – ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി.

൨൩൬. പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി? ആമന്താ. നനു ഭഗവാ സച്ചവാദീ കാലവാദീ ഭൂതവാദീ തഥവാദീ അവിതഥവാദീ അനഞ്ഞഥവാദീതി? ആമന്താ. വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘തയോ മേ, സേനിയ, സത്ഥാരോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ തയോ? ഇധ, സേനിയ, ഏകച്ചോ സത്ഥാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ അത്താനം സച്ചതോ ഥേതതോ പഞ്ഞാപേതി, അഭിസമ്പരായഞ്ച അത്താനം സച്ചതോ ഥേതതോ പഞ്ഞാപേതി.

‘‘ഇധ പന, സേനിയ, ഏകച്ചോ സത്ഥാ ദിട്ഠേവ ഹി ഖോ ധമ്മേ അത്താനം സച്ചതോ ഥേതതോ പഞ്ഞാപേതി, നോ ച ഖോ അഭിസമ്പരായം അത്താനം സച്ചതോ ഥേതതോ പഞ്ഞാപേതി.

‘‘ഇധ പന, സേനിയ, ഏകച്ചോ സത്ഥാ ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അത്താനം സച്ചതോ ഥേതതോ ന പഞ്ഞാപേതി, അഭിസമ്പരായഞ്ച അത്താനം സച്ചതോ ഥേതതോ ന പഞ്ഞാപേതി.

‘‘തത്ര, സേനിയ, യ്വായം സത്ഥാ ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അത്താനം സച്ചതോ ഥേതതോ പഞ്ഞാപേതി, അഭിസമ്പരായഞ്ച അത്താനം സച്ചതോ ഥേതതോ പഞ്ഞാപേതി – അയം വുച്ചതി, സേനിയ, സത്ഥാ സസ്സതവാദോ.

‘‘തത്ര, സേനിയ, യ്വായം സത്ഥാ ദിട്ഠേവ ഹി ഖോ ധമ്മേ അത്താനം സച്ചതോ ഥേതതോ പഞ്ഞാപേതി, നോ ച ഖോ അഭിസമ്പരായം അത്താനം സച്ചതോ ഥേതതോ പഞ്ഞാപേതി – അയം വുച്ചതി, സേനിയ, സത്ഥാ ഉച്ഛേദവാദോ.

‘‘തത്ര, സേനിയ, യ്വായം സത്ഥാ ദിട്ഠേ ചേവ ധമ്മേ അത്താനം സച്ചതോ ഥേതതോ ന പഞ്ഞാപേതി, അഭിസമ്പരായഞ്ച അത്താനം സച്ചതോ ഥേതതോ ന പഞ്ഞാപേതി – അയം വുച്ചതി, സേനിയ, സത്ഥാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. ഇമേ ഖോ, സേനിയ, തയോ സത്ഥാരോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി [പു. പ. ൧൩൧ പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തിയം, അത്ഥതോ ഏകം]. അത്ഥേവ സുത്തന്തോതി? ആമന്താ. തേന ഹി ന വത്തബ്ബം – ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി.

൨൩൭. പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി? ആമന്താ. നനു ഭഗവാ സച്ചവാദീ കാലവാദീ ഭൂതവാദീ തഥവാദീ അവിതഥവാദീ അനഞ്ഞഥവാദീതി? ആമന്താ. വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘സപ്പികുമ്ഭോ’’തി? ആമന്താ. അത്ഥി കോചി സപ്പിസ്സ കുമ്ഭം കരോതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ…പേ… തേന ഹി ന വത്തബ്ബം – ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി.

൨൩൮. പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാതി? ആമന്താ. നനു ഭഗവാ സച്ചവാദീ കാലവാദീ ഭൂതവാദീ തഥവാദീ അവിതഥവാദീ അനഞ്ഞഥവാദീതി? ആമന്താ. വുത്തം ഭഗവതാ – ‘‘തേലകുമ്ഭോ… മധുകുമ്ഭോ… ഫാണിതകുമ്ഭോ… ഖീരകുമ്ഭോ… ഉദകകുമ്ഭോ… പാനീയഥാലകം… പാനീയകോസകം… പാനീയസരാവകം… നിച്ചഭത്തം… ധുവയാഗൂ’’തി? ആമന്താ. അത്ഥി കാചി യാഗു നിച്ചാ ധുവാ സസ്സതാ അവിപരിണാമധമ്മാതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ.…പേ…. തേന ഹി ന വത്തബ്ബം – ‘‘പുഗ്ഗലോ ഉപലബ്ഭതി സച്ചികട്ഠപരമത്ഥേനാ’’തി. (സംഖിത്തം)

അട്ഠകനിഗ്ഗഹപേയ്യാലാ, സന്ധാവനിയാ ഉപാദായ;

ചിത്തേന പഞ്ചമം കല്യാണം, ഇദ്ധിസുത്താഹരണേന അട്ഠമം.

സച്ചികട്ഠസഭാഗാനുയോഗോ.

പുഗ്ഗലകഥാ നിട്ഠിതാ.