൬. അസുഭകമ്മട്ഠാനനിദ്ദേസോ

ഉദ്ധുമാതകാദിപദത്ഥവണ്ണനാ

൧൦൨. കസിണാനന്തരമുദ്ദിട്ഠേസു പന ഉദ്ധുമാതകം, വിനീലകം, വിപുബ്ബകം, വിച്ഛിദ്ദകം, വിക്ഖായിതകം, വിക്ഖിത്തകം, ഹതവിക്ഖിത്തകം, ലോഹിതകം, പുളവകം, അട്ഠികന്തി ദസസു അവിഞ്ഞാണകാസുഭേസു ഭസ്താ വിയ വായുനാ ഉദ്ധം ജീവിതപരിയാദാനാ യഥാനുക്കമം സമുഗ്ഗതേന സൂനഭാവേന ഉദ്ധുമാതത്താ ഉദ്ധുമാതം, ഉദ്ധുമാതമേവ ഉദ്ധുമാതകം. പടിക്കൂലത്താ വാ കുച്ഛിതം ഉദ്ധുമാതന്തി ഉദ്ധുമാതകം. തഥാരൂപസ്സ ഛവസരീരസ്സേതം അധിവചനം.

വിനീലം വുച്ചതി വിപരിഭിന്നനീലവണ്ണം, വിനീലമേവ വിനീലകം. പടിക്കൂലത്താ വാ കുച്ഛിതം വിനീലന്തി വിനീലകം. മംസുസ്സദട്ഠാനേസു രത്തവണ്ണസ്സ പുബ്ബസന്നിചയട്ഠാനേസു സേതവണ്ണസ്സ യേഭുയ്യേന ച നീലവണ്ണസ്സ നീലട്ഠാനേ നീലസാടകപാരുതസ്സേവ ഛവസരീരസ്സേതമധിവചനം.

പരിഭിന്നട്ഠാനേസു വിസ്സന്ദമാനം പുബ്ബം വിപുബ്ബം, വിപുബ്ബമേവ വിപുബ്ബകം. പടിക്കൂലത്താ വാ കുച്ഛിതം വിപുബ്ബന്തി വിപുബ്ബകം. തഥാരൂപസ്സ ഛവസരീരസ്സേതമധിവചനം.

വിച്ഛിദ്ദം വുച്ചതി ദ്വിധാ ഛിന്ദനേന അപധാരിതം, വിച്ഛിദ്ദമേവ വിച്ഛിദ്ദകം. പടിക്കൂലത്താ വാ കുച്ഛിതം വിച്ഛിദ്ദന്തി വിച്ഛിദ്ദകം. വേമജ്ഝേ ഛിന്നസ്സ ഛവസരീരസ്സേതമധിവചനം.

ഇതോ ച ഏത്തോ ച വിവിധാകാരേന സോണസിങ്ഗാലാദീഹി ഖാദിതന്തി വിക്ഖായിതം, വിക്ഖായിതമേവ വിക്ഖായിതകം. പടിക്കൂലത്താ വാ കുച്ഛിതം വിക്ഖായിതന്തി വിക്ഖായിതകം. തഥാരൂപസ്സ ഛവസരീരസ്സേതമധിവചനം.

വിവിധം ഖിത്തം വിക്ഖിത്തം, വിക്ഖിത്തമേവ വിക്ഖിത്തകം. പടിക്കൂലത്താ വാ കുച്ഛിതം വിക്ഖിത്തന്തി വിക്ഖിത്തകം. അഞ്ഞേന ഹത്ഥം അഞ്ഞേന പാദം അഞ്ഞേന സീസന്തി ഏവം തതോ തതോ ഖിത്തസ്സ ഛവസരീരസ്സേതമധിവചനം.

ഹതഞ്ച തം പുരിമനയേനേവ വിക്ഖിത്തകഞ്ചാതി ഹതവിക്ഖിത്തകം. കാകപദാകാരേന അങ്ഗപച്ചങ്ഗേസു സത്ഥേന ഹനിത്വാ വുത്തനയേന വിക്ഖിത്തസ്സ ഛവസരീരസ്സേതമധിവചനം.

ലോഹിതം കിരതി വിക്ഖിപതി ഇതോ ചിതോ ച പഗ്ഘരതീതി ലോഹിതകം. പഗ്ഘരിതലോഹിതമക്ഖിതസ്സ ഛവസരീരസ്സേതമധിവചനം.

പുളവാ വുച്ചന്തി കിമയോ, പുളവേ കിരതീതി പുളവകം. കിമിപരിപുണ്ണസ്സ ഛവസരീരസ്സേതമധിവചനം.

അട്ഠിയേവ അട്ഠികം. പടിക്കൂലത്താ വാ കുച്ഛിതം അട്ഠീതി അട്ഠികം. അട്ഠിസങ്ഖലികായപി ഏകട്ഠികസ്സപേതമധിവചനം. ഇമാനി ച പന ഉദ്ധുമാതകാദീനി നിസ്സായ ഉപ്പന്നനിമിത്താനമ്പി നിമിത്തേസു പടിലദ്ധജ്ഝാനാനമ്പേതാനേവ നാമാനി.

ഉദ്ധുമാതകകമ്മട്ഠാനം

൧൦൩. തത്ഥ ഉദ്ധുമാതകസരീരേ ഉദ്ധുമാതകനിമിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ ഉദ്ധുമാതകസങ്ഖാതം ഝാനം ഭാവേതുകാമേന യോഗിനാ പഥവീകസിണേ വുത്തനയേനേവ വുത്തപ്പകാരം ആചരിയം ഉപസങ്കമിത്വാ കമ്മട്ഠാനം ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം. തേനസ്സ കമ്മട്ഠാനം കഥേന്തേന അസുഭനിമിത്തത്ഥായ ഗമനവിധാനം, സമന്താ നിമിത്തുപലക്ഖണം, ഏകാദസവിധേന നിമിത്തഗ്ഗാഹോ, ഗതാഗതമഗ്ഗപച്ചവേക്ഖണന്തി ഏവം അപ്പനാവിധാനപരിയോസാനം സബ്ബം കഥേതബ്ബം. തേനാപി സബ്ബം സാധുകം ഉഗ്ഗഹേത്വാ പുബ്ബേ വുത്തപ്പകാരം സേനാസനം ഉപഗന്ത്വാ ഉദ്ധുമാതകനിമിത്തം പരിയേസന്തേന വിഹാതബ്ബം.

൧൦൪. ഏവം വിഹരന്തേന ച അസുകസ്മിം നാമ ഗാമദ്വാരേ വാ അടവിമുഖേ വാ പന്ഥേ വാ പബ്ബതപാദേ വാ രുക്ഖമൂലേ വാ സുസാനേ വാ ഉദ്ധുമാതകസരീരം നിക്ഖിത്തന്തി കഥേന്താനം വചനം സുത്വാപി ന താവദേവ അതിത്ഥേന പക്ഖന്ദന്തേന വിയ ഗന്തബ്ബം. കസ്മാ? അസുഭം ഹി നാമേതം വാളമിഗാധിട്ഠിതമ്പി അമനുസ്സാധിട്ഠിതമ്പി ഹോതി. തത്രസ്സ ജീവിതന്തരായോപി സിയാ. ഗമനമഗ്ഗോ വാ പനേത്ഥ ഗാമദ്വാരേന വാ നഹാനതിത്ഥേന വാ കേദാരകോടിയാ വാ ഹോതി. തത്ഥ വിസഭാഗരൂപം ആപാഥമാഗച്ഛതി, തദേവ വാ സരീരം വിസഭാഗം ഹോതി. പുരിസസ്സ ഹി ഇത്ഥിസരീരം ഇത്ഥിയാ ച പുരിസസരീരം വിസഭാഗം, തദേതം അധുനാമതം സുഭതോപി ഉപട്ഠാതി, തേനസ്സ ബ്രഹ്മചരിയന്തരായോപി സിയാ. സചേ പന ‘‘നയിദം മാദിസസ്സ ഭാരിയ’’ന്തി അത്താനം തക്കയതി, ഏവം തക്കയമാനേന ഗന്തബ്ബം.

൧൦൫. ഗച്ഛന്തേന ച സങ്ഘത്ഥേരസ്സ വാ അഞ്ഞതരസ്സ വാ അഭിഞ്ഞാതസ്സ ഭിക്ഖുനോ കഥേത്വാ ഗന്തബ്ബം. കസ്മാ? സചേ ഹിസ്സ സുസാനേ അമനുസ്സസീഹബ്യഗ്ഘാദീനം രൂപസദ്ദാദിഅനിട്ഠാരമ്മണാഭിഭൂതസ്സ അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനി വാ പവേധേന്തി, ഭുത്തം വാ ന പരിസണ്ഠാതി, അഞ്ഞോ വാ ആബാധോ ഹോതി. അഥസ്സ സോ വിഹാരേ പത്തചീവരം സുരക്ഖിതം കരിസ്സതി. ദഹരേ വാ സാമണേരേ വാ പഹിണിത്വാ തം ഭിക്ഖും പടിജഗ്ഗിസ്സതി. അപിച സുസാനം നാമ നിരാസങ്കട്ഠാനന്തി മഞ്ഞമാനാ കതകമ്മാപി അകതകമ്മാപി ചോരാ സമോസരന്തി. തേ മനുസ്സേഹി അനുബദ്ധാ ഭിക്ഖുസ്സ സമീപേ ഭണ്ഡകം ഛഡ്ഡേത്വാപി പലായന്തി. മനുസ്സാ ‘‘സഹോഡ്ഢം ചോരം അദ്ദസാമാ’’തി ഭിക്ഖും ഗഹേത്വാ വിഹേഠേന്തി. അഥസ്സ സോ ‘‘മാ ഇമം വിഹേഠയിത്ഥ, മമായം കഥേത്വാ ഇമിനാ നാമ കമ്മേന ഗതോ’’തി തേ മനുസ്സേ സഞ്ഞാപേത്വാ സോത്ഥിഭാവം കരിസ്സതി. അയം ആനിസംസോ കഥേത്വാ ഗമനേ. തസ്മാ വുത്തപ്പകാരസ്സ ഭിക്ഖുനോ കഥേത്വാ അസുഭനിമിത്തദസ്സനേ സഞ്ജാതാഭിലാസേന യഥാനാമ ഖത്തിയോ അഭിസേകട്ഠാനം, യജമാനോ യഞ്ഞസാലം, അധനോ വാ പന നിധിട്ഠാനം പീതിസോമനസ്സജാതോ ഗച്ഛതി, ഏവം പീതിസോമനസ്സം ഉപ്പാദേത്വാ അട്ഠകഥാസു വുത്തേന വിധിനാ ഗന്തബ്ബം. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘ഉദ്ധുമാതകം അസുഭനിമിത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഏകോ അദുതിയോ ഗച്ഛതി ഉപട്ഠിതായ സതിയാ അസമ്മുട്ഠായ അന്തോഗതേഹി ഇന്ദ്രിയേഹി അബഹിഗതേന മാനസേന ഗതാഗതമഗ്ഗം പച്ചവേക്ഖമാനോ. യസ്മിം പദേസേ ഉദ്ധുമാതകം അസുഭനിമിത്തം നിക്ഖിത്തം ഹോതി, തസ്മിം പദേസേ പാസാണം വാ വമ്മികം വാ രുക്ഖം വാ ഗച്ഛം വാ ലതം വാ സനിമിത്തം കരോതി, സാരമ്മണം കരോതി. സനിമിത്തം കത്വാ സാരമ്മണം കത്വാ ഉദ്ധുമാതകം അസുഭനിമിത്തം സഭാവഭാവതോ ഉപലക്ഖേതി, വണ്ണതോപി ലിങ്ഗതോപി സണ്ഠാനതോപി ദിസതോപി ഓകാസതോപി പരിച്ഛേദതോപി സന്ധിതോ വിവരതോ നിന്നതോ ഥലതോ സമന്തതോ. സോ തം നിമിത്തം സുഗ്ഗഹിതം കരോതി, സൂപധാരിതം ഉപധാരേതി, സുവവത്ഥിതം വവത്ഥപേതി. സോ തം നിമിത്തം സുഗ്ഗഹിതം കത്വാ സൂപധാരിതം ഉപധാരേത്വാ സുവവത്ഥിതം വവത്ഥപേത്വാ ഏകോ അദുതിയോ ഗച്ഛതി ഉപട്ഠിതായ സതിയാ അസമ്മുട്ഠായ അന്തോഗതേഹി ഇന്ദ്രിയേഹി അബഹിഗതേന മാനസേന ഗതാഗതമഗ്ഗം പച്ചവേക്ഖമാനോ. സോ ചങ്കമന്തോപി തബ്ഭാഗിയഞ്ഞേവ ചങ്കമം അധിട്ഠാതി. നിസീദന്തോപി തബ്ഭാഗിയഞ്ഞേവ ആസനം പഞ്ഞപേതി.

‘‘സമന്താ നിമിത്തുപലക്ഖണാ കിമത്ഥിയാ കിമാനിസംസാതി? സമന്താ നിമിത്തുപലക്ഖണാ അസമ്മോഹത്ഥാ അസമ്മോഹാനിസംസാ. ഏകാദസവിധേന നിമിത്തഗ്ഗാഹോ കിമത്ഥിയോ കിമാനിസംസോതി? ഏകാദസവിധേന നിമിത്തഗ്ഗാഹോ ഉപനിബന്ധനത്ഥോ ഉപനിബന്ധനാനിസംസോ. ഗതാഗതമഗ്ഗപച്ചവേക്ഖണാ കിമത്ഥിയാ കിമാനിസംസാതി? ഗതാഗതമഗ്ഗപച്ചവേക്ഖണാ വീഥിസമ്പടിപാദനത്ഥാ വീഥിസമ്പടിപാദനാനിസംസാ.

‘‘സോ ആനിസംസദസ്സാവീ രതനസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ചിത്തീകാരം ഉപട്ഠപേത്വാ സമ്പിയായമാനോ തസ്മിം ആരമ്മണേ ചിത്തം ഉപനിബന്ധതി ‘അദ്ധാ ഇമായ പടിപദായ ജരാമരണമ്ഹാ പരിമുച്ചിസ്സാമീ’തി. സോ വിവിച്ചേവ കാമേഹി…പേ… പഠമം ഝാനം ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. തസ്സാധിഗതം ഹോതി രൂപാവചരം പഠമം ഝാനം ദിബ്ബോ ച വിഹാരോ ഭാവനാമയഞ്ച പുഞ്ഞകിരിയവത്ഥു’’ന്തി.

൧൦൬. തസ്മാ യോ ചിത്തസഞ്ഞത്തത്ഥായ സിവഥികദസ്സനം ഗച്ഛതി, സോ ഘണ്ഡിം പഹരിത്വാ ഗണം സന്നിപാതേത്വാപി ഗച്ഛതു. കമ്മട്ഠാനസീസേന പന ഗച്ഛന്തേന ഏകകേന അദുതിയേന മൂലകമ്മട്ഠാനം അവിസ്സജ്ജേത്വാ തം മനസികരോന്തേനേവ സുസാനേ സോണാദിപരിസ്സയവിനോദനത്ഥം കത്തരദണ്ഡം വാ യട്ഠിം വാ ഗഹേത്വാ, സൂപട്ഠിത ഭാവസമ്പാദനേന അസമ്മുട്ഠം സതിം കത്വാ, മനച്ഛട്ഠാനഞ്ച ഇന്ദ്രിയാനം അന്തോഗതഭാവസമ്പാദനതോ അബഹിഗതമനേന ഹുത്വാ ഗന്തബ്ബം.

വിഹാരതോ നിക്ഖമന്തേനേവ അസുകദിസായ അസുകദ്വാരേന നിക്ഖന്തോമ്ഹീതി ദ്വാരം സല്ലക്ഖേതബ്ബം. തതോ യേന മഗ്ഗേന ഗച്ഛതി, സോ മഗ്ഗോ വവത്ഥപേതബ്ബോ, അയം മഗ്ഗോ പാചിനദിസാഭിമുഖോ വാ ഗച്ഛതി, പച്ഛിമഉത്തരദക്ഖിണദിസാഭിമുഖോ വാ വിദിസാഭിമുഖോവാതി. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ വാമതോ ഗച്ഛതി, ഇമസ്മിം ഠാനേ ദക്ഖിണതോ, ഇമസ്മിം ചസ്സ ഠാനേ പാസാണോ, ഇമസ്മിം വമ്മികോ, ഇമസ്മിം രുക്ഖോ, ഇമസ്മിം ഗച്ഛോ, ഇമസ്മിം ലതാതി. ഏവം ഗമനമഗ്ഗം വവത്ഥപേന്തേന നിമിത്തട്ഠാനം ഗന്തബ്ബം. നോ ച ഖോ പടിവാതം. പടിവാതം ഗച്ഛന്തസ്സ ഹി കുണപഗന്ധോ ഘാനം പഹരിത്വാ മത്ഥലുങ്ഗം വാ സങ്ഖോഭേയ്യ, ആഹാരം വാ ഛഡ്ഡാപേയ്യ, വിപ്പടിസാരം വാ ജനേയ്യ ‘‘ഈദിസം നാമ കുണപട്ഠാനം ആഗതോമ്ഹീ’’തി. തസ്മാ പടിവാതം വജ്ജേത്വാ അനുവാതം ഗന്തബ്ബം. സചേ അനുവാതമഗ്ഗേന ന സക്കാ ഹോതി ഗന്തും, അന്തരാ പബ്ബതോ വാ പപാതോ വാ പാസാണോ വാ വതി വാ കണ്ടകട്ഠാനം വാ ഉദകം വാ ചിക്ഖല്ലം വാ ഹോതി, ചീവരകണ്ണേന നാസം പിദഹിത്വാ ഗന്തബ്ബം. ഇദമസ്സ ഗമനവത്തം.

൧൦൭. ഏവം ഗതേന പന ന താവ അസുഭനിമിത്തം ഓലോകേതബ്ബം. ദിസാ വവത്ഥപേതബ്ബാ. ഏകസ്മിം ഹി ദിസാഭാഗേ ഠിതസ്സ ആരമ്മണഞ്ച ന വിഭൂതം ഹുത്വാ ഖായതി, ചിത്തഞ്ച ന കമ്മനിയം ഹോതി. തസ്മാ തം വജ്ജേത്വാ യത്ഥ ഠിതസ്സ ആരമ്മണഞ്ച വിഭൂതം ഹുത്വാ ഖായതി, ചിത്തഞ്ച കമ്മനിയം ഹോതി, തത്ഥ ഠാതബ്ബം. പടിവാതാനുവാതഞ്ച പഹാതബ്ബം. പടിവാതേ ഠിതസ്സ ഹി കുണപഗന്ധേന ഉബ്ബാള്ഹസ്സ ചിത്തം വിധാവതി. അനുവാതേ ഠിതസ്സ സചേ തത്ഥ അധിവത്ഥാ അമനുസ്സാ ഹോന്തി, തേ കുജ്ഝിത്വാ അനത്ഥം കരോന്തി. തസ്മാ ഈസകം ഉക്കമ്മ നാതിഅനുവാതേ ഠാതബ്ബം. ഏവം തിട്ഠമാനേനാപി നാതിദൂരേ നാച്ചാസന്നേ നാനുപാദം നാനുസീസം ഠാതബ്ബം. അതിദൂരേ ഠിതസ്സ ഹി ആരമ്മണം അവിഭൂതം ഹോതി. അച്ചാസന്നേ ഭയമുപ്പജ്ജതി. അനുപാദം വാ അനുസീസം വാ ഠിതസ്സ സബ്ബം അസുഭം സമം ന പഞ്ഞായതി. തസ്മാ നാതിദൂരേ നാച്ചാസന്നേ ഓലോകേന്തസ്സ ഫാസുകട്ഠാനേ സരീരവേമജ്ഝഭാഗേ ഠാതബ്ബം.

൧൦൮. ഏവം ഠിതേന ‘‘തസ്മിം പദേസേ പാസാണം വാ…പേ… ലതം വാ സനിമിത്തം കരോതീ’’തി ഏവം വുത്താനി സമന്താ നിമിത്താനി ഉപലക്ഖേതബ്ബാനി. തത്രിദം ഉപലക്ഖണവിധാനം, സചേ തസ്സ നിമിത്തസ്സ സമന്താ ചക്ഖുപഥേ പാസാണോ ഹോതി, സോ ‘‘അയം പാസാണോ ഉച്ചോ വാ നീചോ വാ ഖുദ്ദകോ വാ മഹന്തോ വാ തമ്ബോ വാ കാളോ വാ സേതോ വാ ദീഘോ വാ പരിമണ്ഡലോ വാ’’തി വവത്ഥപേതബ്ബോ. തതോ ‘‘ഇമസ്മിം നാമ ഓകാസേ അയം പാസാണോ ഇദം അസുഭനിമിത്തം, ഇദം അസുഭനിമിത്തം അയം പാസാണോ’’തി സല്ലക്ഖേതബ്ബം. സചേ വമ്മികോ ഹോതി, സോപി ‘‘ഉച്ചോ വാ നീചോ വാ ഖുദ്ദകോ വാ മഹന്തോ വാ തമ്ബോ വാ കാളോ വാ സേതോ വാ ദീഘോ വാ പരിമണ്ഡലോ വാ’’തി വവത്ഥപേതബ്ബോ. തതോ ‘‘ഇമസ്മിം നാമ ഓകാസേ അയം വമ്മികോ ഇദം അസുഭനിമിത്ത’’ന്തി സല്ലക്ഖേതബ്ബം. സചേ രുക്ഖോ ഹോതി, സോപി ‘‘അസ്സത്ഥോ വാ നിഗ്രോധോ വാ കച്ഛകോ വാ കപീതനോ വാ ഉച്ചോ വാ നീചോ വാ ഖുദ്ദകോ വാ മഹന്തോ വാ തമ്ബോ വാ കാളോ വാ സേതോ വാ’’തി വവത്ഥപേതബ്ബോ. തതോ ‘‘ഇമസ്മിം നാമ ഓകാസേ അയം രുക്ഖോ ഇദം അസുഭനിമിത്ത’’ന്തി സല്ലക്ഖേതബ്ബം. സചേ ഗച്ഛോ ഹോതി, സോപി ‘‘സിന്ദിവാ കരമന്ദോ വാ കണവീരോ വാ കുരണ്ഡകോ വാ ഉച്ചോ വാ നീചോ വാ ഖുദ്ദകോ വാ മഹന്തോ വാ’’തി വവത്ഥപേതബ്ബോ. തതോ ‘‘ഇമസ്മിം നാമ ഓകാസേ അയം ഗച്ഛോ ഇദം അസുഭനിമിത്ത’’ന്തി സല്ലക്ഖേതബ്ബം. സചേ ലതാ ഹോതി, സാപി ‘‘ലാബു വാ കുമ്ഭണ്ഡീ വാ സാമാ വാ കാളവല്ലി വാ പൂതിലതാ വാ’’തി വവത്ഥപേതബ്ബാ. തതോ ‘‘ഇമസ്മിം നാമ ഓകാസേ അയം ലതാ ഇദം അസുഭനിമിത്തം, ഇദം അസുഭനിമിത്തം അയം ലതാ’’തി സല്ലക്ഖേതബ്ബം.

൧൦൯. യം പന വുത്തം സനിമിത്തം കരോതി സാരമ്മണം കരോതീതി, തം ഇധേവ അന്തോഗധം. പുനപ്പുനം വവത്ഥപേന്തോ ഹി സനിമിത്തം കരോതി നാമ. അയം പാസാണോ ഇദം അസുഭനിമിത്തം, ഇദം അസുഭനിമിത്തം അയം പാസാണോതി ഏവം ദ്വേ ദ്വേ സമാസേത്വാ സമാസേത്വാ വവത്ഥപേന്തോ സാരമ്മണം കരോതി നാമ.

ഏവം സനിമിത്തം സാരമ്മണഞ്ച കത്വാ പന സഭാവഭാവതോ വവത്ഥപേതീതി വുത്തത്താ യ്വാസ്സ സഭാവഭാവോ അനഞ്ഞസാധാരണോ അത്തനിയോ ഉദ്ധുമാതകഭാവോ, തേന മനസികാതബ്ബം. വണിതം ഉദ്ധുമാതകന്തി ഏവം സഭാവേന സരസേന വവത്ഥപേതബ്ബന്തി അത്ഥോ.

൧൧൦. ഏവം വവത്ഥപേത്വാ വണ്ണതോപി ലിങ്ഗതോപി സണ്ഠാനതോപി ദിസതോപി ഓകാസതോപി പരിച്ഛേദതോപീതി ഛബ്ബിധേന നിമിത്തം ഗഹേതബ്ബം. കഥം? തേന ഹി യോഗിനാ ഇദം സരീരം കാളസ്സ വാ ഓദാതസ്സ വാ മങ്ഗുരച്ഛവിനോ വാതി വണ്ണതോ വവത്ഥപേതബ്ബം. ലിങ്ഗതോ പന ഇത്ഥിലിങ്ഗം വാ പുരിസലിങ്ഗം വാതി അവവത്ഥപേത്വാ പഠമവയേ വാ മജ്ഝിമവയേ വാ പച്ഛിമവയേ വാ ഠിതസ്സ ഇദം സരീരന്തി വവത്ഥപേതബ്ബം. സണ്ഠാനതോ ഉദ്ധുമാതകസ്സ സണ്ഠാനവസേനേവ ഇദമസ്സ സീസസണ്ഠാനം, ഇദം ഗീവാസണ്ഠാനം, ഇദം ഹത്ഥസണ്ഠാനം, ഇദം ഉദരസണ്ഠാനം, ഇദം നാഭിസണ്ഠാനം, ഇദം കടിസണ്ഠാനം, ഇദം ഊരുസണ്ഠാനം, ഇദം ജങ്ഘാസണ്ഠാനം, ഇദം പാദസണ്ഠാനന്തി വവത്ഥപേതബ്ബം. ദിസതോ പന ഇമസ്മിം സരീരേ ദ്വേ ദിസാ നാഭിയാ അധോ ഹേട്ഠിമദിസാ ഉദ്ധം ഉപരിമദിസാതി വവത്ഥപേതബ്ബം. അഥ വാ അഹം ഇമിസ്സാ ദിസായ ഠിതോ അസുഭനിമിത്തം ഇമിസ്സാതി വവത്ഥപേതബ്ബം. ഓകാസതോ പന ഇമസ്മിം നാമ ഓകാസേ ഹത്ഥാ, ഇമസ്മിം പാദാ, ഇമസ്മിം സീസം, ഇമസ്മിം മജ്ഝിമകായോ ഠിതോതി വവത്ഥപേതബ്ബം. അഥ വാ അഹം ഇമസ്മിം ഓകാസേ ഠിതോ അസുഭനിമിത്തം ഇമസ്മിന്തി വവത്ഥപേതബ്ബം. പരിച്ഛേദതോ ഇദം സരീരം അധോ പാദതലേന ഉപരി കേസമത്ഥകേന തിരിയം തചേന പരിച്ഛിന്നം, യഥാപരിച്ഛിന്നേ ച ഠാനേ ദ്വത്തിംസകുണപഭരിതമേവാതി വവത്ഥപേതബ്ബം. അഥ വാ അയമസ്സ ഹത്ഥപരിച്ഛേദോ, അയം പാദപരിച്ഛേദോ, അയം സീസപരിച്ഛേദോ, അയം മജ്ഝിമകായപരിച്ഛേദോതി വവത്ഥപേതബ്ബം. യത്തകം വാ പന ഠാനം ഗണ്ഹതി, തത്തകമേവ ഇദം ഈദിസം ഉദ്ധുമാതകന്തി പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബം. പുരിസസ്സ പന ഇത്ഥിസരീരം ഇത്ഥിയാ വാ പുരിസസരീരം ന വട്ടതി. വിസഭാഗേ സരീരേ ആരമ്മണം ന ഉപട്ഠാതി, വിപ്ഫന്ദനസ്സേവ പച്ചയോ ഹോതി. ‘‘ഉഗ്ഘാടിതാപി ഹി ഇത്ഥീ പുരിസസ്സ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠതീ’’തി (അ. നി. ൫.൫൫) മജ്ഝിമട്ഠകഥായം വുത്തം. തസ്മാ സഭാഗസരീരേയേവ ഏവം ഛബ്ബിധേന നിമിത്തം ഗണ്ഹിതബ്ബം.

൧൧൧. യോ പന പുരിമബുദ്ധാനം സന്തികേ ആസേവിതകമ്മട്ഠാനോ പരിഹതധുതങ്ഗോ പരിമദ്ദിതമഹാഭൂതോ പരിഗ്ഗഹിതസങ്ഖാരോ വവത്ഥാപിതനാമരൂപോ ഉഗ്ഘാടിതസത്തസഞ്ഞോ കതസമണധമ്മോ വാസിതവാസനോ ഭാവിതഭാവനോ സബീജോ ഞാണുത്തരോ അപ്പകിലേസോ കുലപുത്തോ, തസ്സ ഓലോകിതോലോകിതട്ഠാനേയേവ പടിഭാഗനിമിത്തം ഉപട്ഠാതി. നോ ചേ ഏവം ഉപട്ഠാതി, അഥേവം ഛബ്ബിധേന നിമിത്തം ഗണ്ഹതോ ഉപട്ഠാതി. യസ്സ പന ഏവമ്പി ന ഉപട്ഠാതി, തേന സന്ധിതോ വിവരതോ നിന്നതോ ഥലതോ സമന്തതോതി പുനപി പഞ്ചവിധേന നിമിത്തം ഗഹേതബ്ബം.

൧൧൨. തത്ഥ സന്ധിതോതി അസീതിസതസന്ധിതോ. ഉദ്ധുമാതകേ പന കഥം അസീതിസതസന്ധയോ വവത്ഥപേസ്സതി. തസ്മാനേന തയോ ദക്ഖിണഹത്ഥസന്ധീ, തയോ വാമഹത്ഥസന്ധീ, തയോ ദക്ഖിണപാദസന്ധീ, തയോ വാമപാദസന്ധീ, ഏകോ ഗീവസന്ധി, ഏകോ കടിസന്ധീതി ഏവം ചുദ്ദസമഹാസന്ധിവസേന സന്ധിതോ വവത്ഥപേതബ്ബം. വിവരതോതി വിവരം നാമ ഹത്ഥന്തരം പാദന്തരം ഉദരന്തരം കണ്ണന്തരന്തി ഏവം വിവരതോ വവത്ഥപേതബ്ബം. അക്ഖീനമ്പി നിമ്മീലിതഭാവോ വാ ഉമ്മീലിതഭാവോ വാ മുഖസ്സ ച പിഹിതഭാവോ വാ വിവടഭാവോ വാ വവത്ഥപേതബ്ബോ. നിന്നതോതി യം സരീരേ നിന്നട്ഠാനം അക്ഖികൂപോ വാ അന്തോമുഖം വാ ഗലവാടകോ വാ, തം വവത്ഥപേതബ്ബം. അഥ വാ അഹം നിന്നേ ഠിതോ സരീരം ഉന്നതേതി വവത്ഥപേതബ്ബം. ഥലതോതി യം സരീരേ ഉന്നതട്ഠാനം ജണ്ണുകം വാ ഉരോ വാ നലാടം വാ, തം വവത്ഥപേതബ്ബം. അഥ വാ അഹം ഥലേ ഠിതോ സരീരം നിന്നേതി വവത്ഥപേതബ്ബം. സമന്തതോതി സബ്ബം സരീരം സമന്തതോ വവത്ഥപേതബ്ബം. സകലസരീരേ ഞാണം ചാരേത്വാ യം ഠാനം വിഭൂതം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി, തത്ഥ ‘‘ഉദ്ധുമാതകം ഉദ്ധുമാതക’’ന്തി ചിത്തം ഠപേതബ്ബം. സചേ ഏവമ്പി ന ഉപട്ഠാതി, ഉദരപരിയോസാനം അതിരേകം ഉദ്ധുമാതകം ഹോതി, തത്ഥ ‘‘ഉദ്ധുമാതകം ഉദ്ധുമാതക’’ന്തി ചിത്തം ഠപേതബ്ബം.

൧൧൩. ഇദാനി ‘‘സോ തം നിമിത്തം സുഗ്ഗഹിതം കരോതീ’’തിആദീസു അയം വിനിച്ഛയകഥാ –

തേന യോഗിനാ തസ്മിം സരീരേ യഥാവുത്തനിമിത്തഗ്ഗാഹവസേന സുട്ഠു നിമിത്തം ഗണ്ഹിതബ്ബം. സതിം സൂപട്ഠിതം കത്വാ ആവജ്ജിതബ്ബം. ഏവം പുനപ്പുനം കരോന്തേന സാധുകം ഉപധാരേതബ്ബഞ്ചേവ വവത്ഥപേതബ്ബഞ്ച. സരീരതോ നാതിദൂരേ നാച്ചാസന്നേ പദേസേ ഠിതേന വാ നിസിന്നേന വാ ചക്ഖും ഉമ്മീലേത്വാ ഓലോകേത്വാ നിമിത്തം ഗണ്ഹിതബ്ബം. ‘‘ഉദ്ധുമാതകപടിക്കൂലം ഉദ്ധുമാതകപടിക്കൂല’’ന്തി സതക്ഖത്തും സഹസ്സക്ഖത്തും ഉമ്മീലേത്വാ ഓലോകേതബ്ബം, നിമ്മീലേത്വാ ആവജ്ജിതബ്ബം. ഏവം പുനപ്പുനം കരോന്തസ്സ ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം സുഗ്ഗഹിതം ഹോതി. കദാ സുഗ്ഗഹിതം ഹോതി? യദാ ഉമ്മീലേത്വാ ഓലോകേന്തസ്സ നിമ്മീലേത്വാ ആവജ്ജേന്തസ്സ ച ഏകസദിസം ഹുത്വാ ആപാഥമാഗച്ഛതി, തദാ സുഗ്ഗഹിതം നാമ ഹോതി.

സോ തം നിമിത്തം ഏവം സുഗ്ഗഹിതം കത്വാ സൂപധാരിതം ഉപധാരേത്വാ സുവവത്ഥിതം വവത്ഥപേത്വാ സചേ തത്ഥേവ ഭാവനാപരിയോസാനം പത്തും ന സക്കോതി, അഥാനേന ആഗമനകാലേ വുത്തനയേനേവ ഏകകേന അദുതിയേന തദേവ കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്തേന സൂപട്ഠിതം സതിം കത്വാ അന്തോഗതേഹി ഇന്ദ്രിയേഹി അബഹിഗതേന മാനസേന അത്തനോ സേനാസനമേവ ഗന്തബ്ബം.

സുസാനാ നിക്ഖമന്തേനേവ ച ആഗമനമഗ്ഗോ വവത്ഥപേതബ്ബോ, യേന മഗ്ഗേന നിക്ഖന്തോസ്മി, അയം മഗ്ഗോ പാചീനദിസാഭിമുഖോ വാ ഗച്ഛതി, പച്ഛിമഉത്തരദക്ഖിണദിസാഭിമുഖോ വാ ഗച്ഛതി, വിദിസാഭിമുഖോ വാ ഗച്ഛതി. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ വാമതോ ഗച്ഛതി, ഇമസ്മിം ദക്ഖിണതോ, ഇമസ്മിം ചസ്സ ഠാനേ പാസാണോ, ഇമസ്മിം വമ്മികോ, ഇമസ്മിം രുക്ഖോ, ഇമസ്മിം ഗച്ഛോ, ഇമസ്മിം ലതാതി ഏവം ആഗമനമഗ്ഗം വവത്ഥപേത്വാ ആഗതേന ചങ്കമന്തേനാപി തബ്ഭാഗിയോവ ചങ്കമോ അധിട്ഠാതബ്ബോ, അസുഭനിമിത്തദിസാഭിമുഖേ ഭൂമിപ്പദേസേ ചങ്കമിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. നിസീദന്തേന ആസനമ്പി തബ്ഭാഗിയമേവ പഞ്ഞപേതബ്ബം. സചേ പന തസ്സം ദിസായം സോബ്ഭോ വാ പപാതോ വാ രുക്ഖോ വാ വതി വാ കലലം വാ ഹോതി, ന സക്കാ തംദിസാഭിമുഖേ ഭൂമിപ്പദേസേ ചങ്കമിതും, ആസനമ്പി അനോകാസത്താ ന സക്കാ പഞ്ഞപേതും. തം ദിസം അനപലോകേന്തേനാപി ഓകാസാനുരൂപേ ഠാനേ ചങ്കമിതബ്ബഞ്ചേവ നിസീദിതബ്ബഞ്ച. ചിത്തം പന തംദിസാഭിമുഖംയേവ കാതബ്ബം.

൧൧൪. ഇദാനി ‘‘സമന്താ നിമിത്തുപലക്ഖണാ കിമത്ഥിയാ’’തിആദിപഞ്ഹാനം ‘‘അസമ്മോഹത്ഥാ’’തിആദിവിസ്സജ്ജനേ അയം അധിപ്പായോ. യസ്സ ഹി അവേലായം ഉദ്ധുമാതകനിമിത്തട്ഠാനം ഗന്ത്വാ സമന്താ നിമിത്തുപലക്ഖണം കത്വാ നിമിത്തഗ്ഗഹണത്ഥം ചക്ഖും ഉമ്മീലേത്വാ ഓലോകേന്തസ്സേവ തം മതസരീരം ഉട്ഠഹിത്വാ ഠിതം വിയ അജ്ഝോത്ഥരമാനം വിയ അനുബന്ധമാനം വിയ ച ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി, സോ തം ബീഭച്ഛം ഭേരവാരമ്മണം ദിസ്വാ വിക്ഖിത്തചിത്തോ ഉമ്മത്തകോ വിയ ഹോതി, ഭയം ഛമ്ഭിതത്തം ലോമഹംസം പാപുണാതി. പാളിയം ഹി വിഭത്തഅട്ഠതിംസാരമ്മണേസു അഞ്ഞം ഏവരൂപം ഭേരവാരമ്മണം നാമ നത്ഥി. ഇമസ്മിം ഹി കമ്മട്ഠാനേ ഝാനവിബ്ഭന്തകോ നാമ ഹോതി. കസ്മാ? അതിഭേരവത്താ കമ്മട്ഠാനസ്സ. തസ്മാ തേന യോഗിനാ സന്ഥമ്ഭേത്വാ സതിം സൂപട്ഠിതം കത്വാ മതസരീരം ഉട്ഠഹിത്വാ അനുബന്ധനകം നാമ നത്ഥി. സചേ ഹി സോ ‘‘ഏതസ്സ സമീപേ ഠിതോ പാസാണോ വാ ലതാ വാ ആഗച്ഛേയ്യ, സരീരമ്പി ആഗച്ഛേയ്യ. യഥാ പന സോ പാസാണോ വാ ലതാ വാ നാഗച്ഛതി, ഏവം സരീരമ്പി നാഗച്ഛതി. അയം പന തുയ്ഹം ഉപട്ഠാനാകാരോ സഞ്ഞജോ സഞ്ഞാസമ്ഭവോ, കമ്മട്ഠാനം തേ അജ്ജ ഉപട്ഠിതം, മാ ഭായി ഭിക്ഖൂ’’തി താസം വിനോദേത്വാ ഹാസം ഉപ്പാദേത്വാ തസ്മിം നിമിത്തേ ചിത്തം സഞ്ചരാപേതബ്ബം. ഏവം വിസേസമധിഗച്ഛതി. ഇദമേതം സന്ധായ വുത്തം ‘‘സമന്താ നിമിത്തുപലക്ഖണാ അസമ്മോഹത്ഥാ’’തി.

ഏകാദസവിധേന പന നിമിത്തഗ്ഗാഹം സമ്പാദേന്തോ കമ്മട്ഠാനം ഉപനിബന്ധതി. തസ്സ ഹി ചക്ഖൂനി ഉമ്മീലേത്വാ ഓലോകനപച്ചയാ ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. തസ്മിം മാനസം ചാരേന്തസ്സ പടിഭാഗനിമിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. തത്ഥ മാനസം ചാരേന്തോ അപ്പനം പാപുണാതി. അപ്പനായം ഠത്വാ വിപസ്സനം വഡ്ഢേന്തോ അരഹത്തം സച്ഛികരോതി. തേന വുത്തം ‘‘ഏകാദസവിധേന നിമിത്തഗ്ഗാഹോ ഉപനിബന്ധനത്ഥോ’’തി.

൧൧൫. ഗതാഗതമഗ്ഗപച്ചവേക്ഖണാ വീഥിസമ്പടിപാദനത്ഥാതി ഏത്ഥ പന യാ ഗതമഗ്ഗസ്സ ച ആഗതമഗ്ഗസ്സ ച പച്ചവേക്ഖണാ വുത്താ, സാ കമ്മട്ഠാനവീഥിയാ സമ്പടിപാദനത്ഥാതി അത്ഥോ. സചേ ഹി ഇമം ഭിക്ഖും കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ ആഗച്ഛന്തം അന്തരാമഗ്ഗേ കേചി അജ്ജ, ഭന്തേ, കതിമീതി ദിവസം വാ പുച്ഛന്തി, പഞ്ഹം വാ പുച്ഛന്തി, പടിസന്ഥാരം വാ കരോന്തി, അഹം കമ്മട്ഠാനികോതി തുണ്ഹീഭൂതേന ഗന്തും ന വട്ടതി. ദിവസോ കഥേതബ്ബോ, പഞ്ഹോ വിസ്സജ്ജേതബ്ബോ. സചേ ന ജാനാതി, ന ജാനാമീതി വത്തബ്ബം. ധമ്മികോ പടിസന്ഥാരോ കാതബ്ബോ. തസ്സേവം കരോന്തസ്സ ഉഗ്ഗഹിതം തരുണനിമിത്തം നസ്സതി. തസ്മിം നസ്സന്തേപി ദിവസം പുട്ഠേന കഥേതബ്ബമേവ. പഞ്ഹം അജാനന്തേന ന ജാനാമീതി വത്തബ്ബം. ജാനന്തേന ഏകദേസേന കഥേതുമ്പി വട്ടതി, പടിസന്ഥാരോപി കാതബ്ബോ. ആഗന്തുകം പന ഭിക്ഖും ദിസ്വാ ആഗന്തുകപടിസന്ഥാരോ കാതബ്ബോവ. അവസേസാനിപി ചേതിയങ്ഗണവത്തബോധിയങ്ഗണവത്തഉപോസഥാഗാരവത്തഭോജനസാലാജന്താഘരആചരിയുപജ്ഝായആഗന്തുകഗമികവത്താദീനി സബ്ബാനി ഖന്ധകവത്താനി പൂരേതബ്ബാനേവ. തസ്സ താനി പൂരേന്തസ്സാപി തം തരുണനിമിത്തം നസ്സതി, പുന ഗന്ത്വാ നിമിത്തം ഗണ്ഹിസ്സാമീതി ഗന്തുകാമസ്സാപി അമനുസ്സേഹി വാ വാളമിഗേഹി വാ അധിട്ഠിതത്താ സുസാനമ്പി ഗന്തും ന സക്കാ ഹോതി, നിമിത്തം വാ അന്തരധായതി. ഉദ്ധുമാതകം ഹി ഏകമേവ വാ ദ്വേ വാ ദിവസേ ഠത്വാ വിനീലകാദിഭാവം ഗച്ഛതി. സബ്ബകമ്മട്ഠാനേസു ഏതേന സമം ദുല്ലഭം കമ്മട്ഠാനം നാമ നത്ഥി. തസ്മാ ഏവം നട്ഠേ നിമിത്തേ തേന ഭിക്ഖുനാ രത്തിട്ഠാനേ വാ ദിവാഠാനേ വാ നിസീദിത്വാ അഹം ഇമിനാ നാമ ദ്വാരേന വിഹാരാ നിക്ഖമിത്വാ അസുകദിസാഭിമുഖം മഗ്ഗം പടിപജ്ജിത്വാ അസുകസ്മിം നാമ ഠാനേ വാമം ഗണ്ഹി, അസുകസ്മിം ദക്ഖിണം. തസ്സ അസുകസ്മിം ഠാനേ പാസാണോ, അസുകസ്മിം വമ്മികരുക്ഖഗച്ഛലതാനമഞ്ഞതരം. സോഹം തേന മഗ്ഗേന ഗന്ത്വാ അസുകസ്മിം നാമ ഠാനേ അസുഭം അദ്ദസം. തത്ഥ അസുകദിസാഭിമുഖോ ഠത്വാ ഏവഞ്ചേവഞ്ച സമന്താ നിമിത്താനി സല്ലക്ഖേത്വാ ഏവം അസുഭനിമിത്തം ഉഗ്ഗഹേത്വാ അസുകദിസായ സുസാനതോ നിക്ഖമിത്വാ ഏവരൂപേന നാമ മഗ്ഗേന ഇദഞ്ചിദഞ്ച കരോന്തോ ആഗന്ത്വാ ഇധ നിസിന്നോതി ഏവം യാവ പല്ലങ്കം ആഭുജിത്വാ നിസിന്നട്ഠാനം, താവ ഗതാഗതമഗ്ഗോ പച്ചവേക്ഖിതബ്ബോ. തസ്സേവം പച്ചവേക്ഖതോ തം നിമിത്തം പാകടം ഹോതി, പുരതോ നിക്ഖിത്തം വിയ ഉപട്ഠാതി. കമ്മട്ഠാനം പുരിമാകാരേനേവ വീഥിം പടിപജ്ജതി. തേന വുത്തം ‘‘ഗതാഗതമഗ്ഗപച്ചവേക്ഖണാ വീഥിസമ്പടിപാദനത്ഥാ’’തി.

൧൧൬. ഇദാനി ആനിസംസദസ്സാവീ രതനസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ചിത്തീകാരം ഉപട്ഠപേത്വാ സമ്പിയായമാനോ തസ്മിം ആരമ്മണേ ചിത്തം ഉപനിബന്ധതീതി ഏത്ഥ ഉദ്ധുമാതകപടിക്കൂലേ മാനസം ചാരേത്വാ ഝാനം നിബ്ബത്തേത്വാ ഝാനപദട്ഠാനം വിപസ്സനം വഡ്ഢേന്തോ ‘‘അദ്ധാ ഇമായ പടിപദായ ജരാമരണമ്ഹാ പരിമുച്ചിസ്സാമീ’’തി ഏവം ആനിസംസദസ്സാവിനാ ഭവിതബ്ബം.

യഥാ പന ദുഗ്ഗതോ പുരിസോ മഹഗ്ഘം മണിരതനം ലഭിത്വാ ദുല്ലഭം വത മേ ലദ്ധന്തി തസ്മിം രതനസഞ്ഞീ ഹുത്വാ ഗാരവം ജനേത്വാ വിപുലേന പേമേന സമ്പിയായമാനോ തം രക്ഖേയ്യ, ഏവമേവ ‘‘ദുല്ലഭം മേ ഇദം കമ്മട്ഠാനം ലദ്ധം ദുഗ്ഗതസ്സ മഹഗ്ഘമണിരതനസദിസം. ചതുധാതുകമ്മട്ഠാനികോ ഹി അത്തനോ ചത്താരോ മഹാഭൂതേ പരിഗ്ഗണ്ഹാതി, ആനാപാനകമ്മട്ഠാനികോ അത്തനോ നാസികവാതം പരിഗ്ഗണ്ഹാതി, കസിണകമ്മട്ഠാനികോ കസിണം കത്വാ യഥാസുഖം ഭാവേതി, ഏവം ഇതരാനി കമ്മട്ഠാനാനി സുലഭാനി. ‘ഇദം പന ഏകമേവ വാ ദ്വേ വാ ദിവസേ തിട്ഠതി, തതോ പരം വിനീലകാദിഭാവം പാപുണാതീ’തി നത്ഥി ഇതോ ദുല്ലഭതര’’ന്തി തസ്മിം രതനസഞ്ഞിനാ ഹുത്വാ ചിത്തീകാരം ഉപട്ഠപേത്വാ സമ്പിയായമാനേന തം നിമിത്തം രക്ഖിതബ്ബം. രത്തിട്ഠാനേ ച ദിവാഠാനേ ച ‘‘ഉദ്ധുമാതകപടിക്കൂലം ഉദ്ധുമാതകപടിക്കൂല’’ന്തി തത്ഥ പുനപ്പുനം ചിത്തം ഉപനിബന്ധിതബ്ബം. പുനപ്പുനം തം നിമിത്തം ആവജ്ജിതബ്ബം, മനസികാതബ്ബം. തക്കാഹതം വിതക്കാഹതം കാതബ്ബം.

൧൧൭. തസ്സേവം കരോതോ പടിഭാഗനിമിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. തത്രിദം നിമിത്തദ്വയസ്സ നാനാകരണം, ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം വിരൂപം ബീഭച്ഛം ഭേരവദസ്സനം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി. പടിഭാഗനിമിത്തം പന യാവദത്ഥം ഭുഞ്ജിത്വാ നിപന്നോ ഥൂലങ്ഗപച്ചങ്ഗപുരിസോ വിയ. തസ്സ പടിഭാഗനിമിത്തപടിലാഭസമകാലമേവ ബഹിദ്ധാ കാമാനം അമനസികാരാ വിക്ഖമ്ഭനവസേന കാമച്ഛന്ദോ പഹീയതി. അനുനയപ്പഹാനേനേവ ചസ്സ ലോഹിതപ്പഹാനേന പുബ്ബോ വിയ ബ്യാപാദോപി പഹീയതി. തഥാ ആരദ്ധവീരിയതായ ഥിനമിദ്ധം, അവിപ്പടിസാരകരസന്തധമ്മാനുയോഗവസേന ഉദ്ധച്ചകുക്കുച്ചം, അധിഗതവിസേസസ്സ പച്ചക്ഖതായ പടിപത്തിദേസകേ സത്ഥരി പടിപത്തിയം പടിപത്തിഫലേ ച വിചികിച്ഛാ പഹീയതീതി പഞ്ച നീവരണാനി പഹീയന്തി. തസ്മിഞ്ഞേവ ച നിമിത്തേ ചേതസോ അഭിനിരോപനലക്ഖണോ വിതക്കോ, നിമിത്താനുമജ്ജനകിച്ചം സാധയമാനോ വിചാരോ, പടിലദ്ധവിസേസാധിഗമപച്ചയാ പീതി, പീതിമനസ്സ പസ്സദ്ധിസമ്ഭവതോ പസ്സദ്ധി, തന്നിമിത്തം സുഖം, സുഖിതസ്സ ചിത്തസമാധിസമ്ഭവതോ സുഖനിമിത്താ ഏകഗ്ഗതാ ചാതി ഝാനങ്ഗാനി പാതുഭവന്തി. ഏവമസ്സ പഠമജ്ഝാനപടിബിമ്ബഭൂതം ഉപചാരജ്ഝാനമ്പി തങ്ഖണഞ്ഞേവ നിബ്ബത്തതി. ഇതോ പരം യാവ പഠമജ്ഝാനസ്സ അപ്പനാ ചേവ വസിപ്പത്തി ച, താവ സബ്ബം പഥവീകസിണേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം.

വിനീലകാദികമ്മട്ഠാനാനി

൧൧൮. ഇതോ പരേസു പന വിനീലകാദീസുപി യം തം ‘‘ഉദ്ധുമാതകം അസുഭനിമിത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തോ ഏകോ അദുതിയോ ഗച്ഛതി ഉപട്ഠിതായ സതിയാ’’തിആദിനാ നയേന ഗമനം ആദിം കത്വാ ലക്ഖണം വുത്തം, തം സബ്ബം ‘‘വിനീലകം അസുഭനിമിത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തോ, വിപുബ്ബകം അസുഭനിമിത്തം ഉഗ്ഗണ്ഹന്തോ’’തി ഏവം തസ്സ തസ്സ വസേന തത്ഥ തത്ഥ ഉദ്ധുമാതകപദമത്തം പരിവത്തേത്വാ വുത്തനയേനേവ സവിനിച്ഛയാധിപ്പായം വേദിതബ്ബം.

അയം പന വിസേസോ – വിനീലകേ ‘‘വിനീലകപടിക്കൂലം വിനീലകപടിക്കൂല’’ന്തി മനസികാരോ പവത്തേതബ്ബോ. ഉഗ്ഗഹനിമിത്തഞ്ചേത്ഥ കബരകബരവണ്ണം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി. പടിഭാഗനിമിത്തം പന ഉസ്സദവസേന ഉപട്ഠാതി.

വിപുബ്ബകേ ‘‘വിപുബ്ബകപടിക്കൂലം വിപുബ്ബകപടിക്കൂല’’ന്തി മനസികാരോ പവത്തേതബ്ബോ. ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം പനേത്ഥ പഗ്ഘരന്തമിവ ഉപട്ഠാതി. പടിഭാഗനിമിത്തം നിച്ചലം സന്നിസിന്നം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി.

വിച്ഛിദ്ദകം യുദ്ധമണ്ഡലേ വാ ചോരാടവിയം വാ സുസാനേ വാ യത്ഥ രാജാനോ ചോരേ ഛിന്ദാപേന്തി. അരഞ്ഞേ വാ പന സീഹബ്യഗ്ഘേഹി ഛിന്നപുരിസട്ഠാനേ ലബ്ഭതി. തസ്മാ തഥാരൂപം ഠാനം ഗന്ത്വാ സചേ നാനാദിസായം പതിതമ്പി ഏകാവജ്ജനേന ആപാഥമാഗച്ഛതി ഇച്ചേതം കുസലം. നോ ചേ ആഗച്ഛതി, സയം ഹത്ഥേന ന പരാമസിതബ്ബം. പരാമസന്തോ ഹി വിസ്സാസം ആപജ്ജതി. തസ്മാ ആരാമികേന വാ സമണുദ്ദേസേന വാ അഞ്ഞേന വാ കേനചി ഏകട്ഠാനേ കാരേതബ്ബം. അലഭന്തേന കത്തരയട്ഠിയാ വാ ദണ്ഡകേന വാ ഏകങ്ഗുലന്തരം കത്വാ ഉപനാമേതബ്ബം. ഏവം ഉപനാമേത്വാ ‘‘വിച്ഛിദ്ദകപടിക്കൂലം വിച്ഛിദ്ദകപടിക്കൂല’’ന്തി മനസികാരോ പവത്തേതബ്ബോ. തത്ഥ ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം മജ്ഝേ ഛിദ്ദം വിയ ഉപട്ഠാതി. പടിഭാഗനിമിത്തം പന പരിപുണ്ണം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി.

വിക്ഖായിതകേ വിക്ഖായിതകപടിക്കൂലം വിക്ഖായിതകപടിക്കൂലന്തി മനസികാരോ പവത്തേതബ്ബോ. ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം പനേത്ഥ തഹിം തഹിം ഖായിതസദിസമേവ ഉപട്ഠാതി. പടിഭാഗനിമിത്തം പരിപുണ്ണംവ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി.

വിക്ഖിത്തകമ്പി വിച്ഛിദ്ദകേ വുത്തനയേനേവ അങ്ഗുലങ്ഗുലന്തരം കാരേത്വാ വാ കത്വാ വാ ‘‘വിക്ഖിത്തകപടിക്കൂലം വിക്ഖിത്തകപടിക്കൂല’’ന്തി മനസികാരോ പവത്തേതബ്ബോ. ഏത്ഥ ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം പാകടന്തരം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി. പടിഭാഗനിമിത്തം പന പരിപുണ്ണംവ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി.

ഹതവിക്ഖിത്തകമ്പി വിച്ഛിദ്ദകേ വുത്തപ്പകാരേസുയേവ ഠാനേസു ലബ്ഭതി. തസ്മാ തത്ഥ ഗന്ത്വാ വുത്തനയേനേവ അങ്ഗുലങ്ഗുലന്തരം കാരേത്വാ വാ കത്വാ വാ ‘‘ഹതവിക്ഖിത്തകപടിക്കൂലം ഹതവിക്ഖിത്തകപടിക്കൂല’’ന്തി മനസികാരോ പവത്തേതബ്ബോ. ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം പനേത്ഥ പഞ്ഞായമാനം പഹാരമുഖം വിയ ഹോതി. പടിഭാഗനിമിത്തം പരിപുണ്ണമേവ ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി.

ലോഹിതകം യുദ്ധമണ്ഡലാദീസു ലദ്ധപ്പഹാരാനം ഹത്ഥപാദാദീസു വാ ഛിന്നേസു ഭിന്നഗണ്ഡപീളകാദീനം വാ മുഖതോ പഗ്ഘരമാനകാലേ ലബ്ഭതി. തസ്മാ തം ദിസ്വാ ‘‘ലോഹിതകപടിക്കൂലം ലോഹിതകപടിക്കൂല’’ന്തി മനസികാരോ പവത്തേതബ്ബോ. ഏത്ഥ ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം വാതപ്പഹതാ വിയ രത്തപടാകാ ചലമാനാകാരം ഉപട്ഠാതി. പടിഭാഗനിമിത്തം പന സന്നിസിന്നം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി.

പുളവകം ദ്വീഹതീഹച്ചയേന കുണപസ്സ നവഹി വണമുഖേഹി കിമിരാസിപഗ്ഘരണകാലേ ഹോതി. അപിച തം സോണസിങ്ഗാലമനുസ്സഗോമഹിംസഹത്ഥിഅസ്സഅജഗരാദീനം സരീരപ്പമാണമേവ ഹുത്വാ സാലിഭത്തരാസി വിയ തിട്ഠതി. തേസു യത്ഥ കത്ഥചി ‘‘പുളവകപടിക്കൂലം പുളവകപടിക്കൂല’’ന്തി മനസികാരോ പവത്തേതബ്ബോ. ചൂളപിണ്ഡപാതികതിസ്സത്ഥേരസ്സ ഹി കാളദീഘവാപിയാ അന്തോ ഹത്ഥികുണപേ നിമിത്തം ഉപട്ഠാസി. ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം പനേത്ഥ ചലമാനം വിയ ഉപട്ഠാതി. പടിഭാഗനിമിത്തം സാലിഭത്തപിണ്ഡോ വിയ സന്നിസിന്നം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി.

അട്ഠികം ‘‘സേയ്യഥാപി പസ്സേയ്യ സരീരം സിവഥികായ ഛഡ്ഡിതം അട്ഠിസങ്ഖലികം സമംസലോഹിതം നഹാരുസമ്ബന്ധ’’ന്തിആദിനാ (മ. നി. ൩.൧൫൪) നയേന നാനപ്പകാരതോ വുത്തം. തത്ഥ യത്ഥ തം നിക്ഖിത്തം ഹോതി, തത്ഥ പുരിമനയേനേവ ഗന്ത്വാ സമന്താ പാസാണാദീനം വസേന സനിമിത്തം സാരമ്മണം കത്വാ ഇദം അട്ഠികന്തി സഭാവഭാവതോ ഉപലക്ഖേത്വാ വണ്ണാദിവസേന ഏകാദസഹാകാരേഹി നിമിത്തം ഉഗ്ഗഹേതബ്ബം.

൧൧൯. തം പന വണ്ണതോ സേതന്തി ഓലോകേന്തസ്സ ന ഉപട്ഠാതി, ഓദാതകസിണസമ്ഭേദോ ഹോതി. തസ്മാ അട്ഠികന്തി പടിക്കൂലവസേനേവ ഓലോകേതബ്ബം. ലിങ്ഗന്തി ഇധ ഹത്ഥാദീനം നാമം. തസ്മാ ഹത്ഥപാദസീസഉരബാഹുകടിഊരുജങ്ഘാനം വസേന ലിങ്ഗതോ വവത്ഥപേതബ്ബം. ദീഘരസ്സവട്ടചതുരസ്സഖുദ്ദകമഹന്തവസേന പന സണ്ഠാനതോ വവത്ഥപേതബ്ബം. ദിസോകാസാ വുത്തനയാ ഏവ. തസ്സ തസ്സ അട്ഠിനോ പരിയന്തവസേന പരിച്ഛേദതോ വവത്ഥപേത്വാ യദേവേത്ഥ പാകടം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതി, തം ഗഹേത്വാ അപ്പനാ പാപുണിതബ്ബാ. തസ്സ തസ്സ അട്ഠിനോ നിന്നട്ഠാനഥലട്ഠാനവസേന പന നിന്നതോ ച ഥലതോ ച വവത്ഥപേതബ്ബം. പദേസവസേനാപി അഹം നിന്നേ ഠിതോ, അട്ഠി ഥലേ, അഹം ഥലേ, അട്ഠി നിന്നേതിപി വവത്ഥപേതബ്ബം. ദ്വിന്നം പന അട്ഠികാനം ഘടിതഘടിതട്ഠാനവസേന സന്ധിതോ വവത്ഥപേതബ്ബം. അട്ഠികാനംയേവ അന്തരവസേന വിവരതോ വവത്ഥപേതബ്ബം. സബ്ബത്ഥേവ പന ഞാണം ചാരേത്വാ ഇമസ്മിം ഠാനേ ഇദമട്ഠീതി സമന്തതോ വവത്ഥപേതബ്ബം. ഏവമ്പി നിമിത്തേ അനുപട്ഠഹന്തേ നലാടട്ഠിമ്ഹി ചിത്തം സണ്ഠപേതബ്ബം.

൧൨൦. യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ഇദം ഏകാദസവിധേന നിമിത്തഗ്ഗഹണം ഇതോ പുരിമേസു പുളവകാദീസുപി യുജ്ജമാനവസേന സല്ലക്ഖേതബ്ബം. ഇദഞ്ച പന കമ്മട്ഠാനം സകലായപി അട്ഠികസങ്ഖലികായ ഏകസ്മിമ്പി അട്ഠികേ സമ്പജ്ജതി. തസ്മാ തേസു യത്ഥകത്ഥചി ഏകാദസവിധേന നിമിത്തം ഉഗ്ഗഹേത്വാ ‘‘അട്ഠികപടിക്കൂലം അട്ഠികപടിക്കൂല’’ന്തി മനസികാരോ പവത്തേതബ്ബോ. ഇധ ഉഗ്ഗഹനിമിത്തമ്പി പടിഭാഗനിമിത്തമ്പി ഏകസദിസമേവ ഹോതീതി വുത്തം, തം ഏകസ്മിം അട്ഠികേ യുത്തം. അട്ഠികസങ്ഖലികായ പന ഉഗ്ഗഹനിമിത്തേ പഞ്ഞായമാനേ വിവരതാ. പടിഭാഗനിമിത്തേ പരിപുണ്ണഭാവോ യുജ്ജതി. ഏകട്ഠികേപി ച ഉഗ്ഗഹനിമിത്തേന ബീഭച്ഛേന ഭയാനകേന ഭവിതബ്ബം. പടിഭാഗനിമിത്തേന പീതിസോമനസ്സജനകേന, ഉപചാരാവഹത്താ.

ഇമസ്മിം ഹി ഓകാസേ യം അട്ഠകഥാസു വുത്തം, തം ദ്വാരം ദത്വാവ വുത്തം. തഥാ ഹി തത്ഥ ‘‘ചതൂസു ബ്രഹ്മവിഹാരേസു ദസസു ച അസുഭേസു പടിഭാഗനിമിത്തം നത്ഥി. ബ്രഹ്മവിഹാരേസു ഹി സീമസമ്ഭേദോയേവ നിമിത്തം. ദസസു ച അസുഭേസു നിബ്ബികപ്പം കത്വാ പടിക്കൂലഭാവേയേവ ദിട്ഠേ നിമിത്തം നാമ ഹോതീ’’തി വത്വാപി പുന അനന്തരമേവ ‘‘ദുവിധം ഇധ നിമിത്തം ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം പടിഭാഗനിമിത്തം. ഉഗ്ഗഹനിമിത്തം വിരൂപം ബീഭച്ഛം ഭയാനകം ഹുത്വാ ഉപട്ഠാതീ’’തിആദി വുത്തം. തസ്മാ യം വിചാരേത്വാ അവോചുമ്ഹ, ഇദമേവേത്ഥ യുത്തം.

അപിച മഹാതിസ്സത്ഥേരസ്സ ദന്തട്ഠികമത്താവലോകനേന സകലിത്ഥിസരീരസ്സ അട്ഠിസങ്ഘാതഭാവേന ഉപട്ഠാനാദീനി ചേത്ഥ നിദസ്സനാനീതി.

ഇതി അസുഭാനി സുഭഗുണോ, ദസസതലോചനേന ഥുതകിത്തി;

യാനി അവോച ദസബലോ, ഏകേകജ്ഝാനഹേതുനീതി.

ഏവം താനി ച തേസഞ്ച, ഭാവനാനയമിമം വിദിത്വാന;

തേസ്വേവ അയം ഭിയ്യോ, പകിണ്ണകകഥാപി വിഞ്ഞേയ്യാ.

പകിണ്ണകകഥാ

൧൨൧. ഏതേസു ഹി യത്ഥ കത്ഥചി അധിഗതജ്ഝാനോ സുവിക്ഖമ്ഭിതരാഗത്താ വീതരാഗോ വിയ നില്ലോലുപ്പചാരോ ഹോതി. ഏവം സന്തേപി യ്വായം അസുഭപ്പഭേദോ വുത്തോ, സോ സരീരസഭാവപ്പത്തിവസേന ച രാഗചരിതഭേദവസേന ചാതി വേദിതബ്ബോ. ഛവസരീരം ഹി പടിക്കൂലഭാവം ആപജ്ജമാനം ഉദ്ധുമാതകസഭാവപ്പത്തം വാ സിയാ, വിനീലകാദീനം വാ അഞ്ഞതരസഭാവപ്പത്തം. ഇതി യാദിസം യാദിസം സക്കാ ഹോതി ലദ്ധും, താദിസേ താദിസേ ഉദ്ധുമാതകപടിക്കൂലം വിനീലകപടിക്കൂലന്തി ഏവം നിമിത്തം ഗണ്ഹിതബ്ബമേവാതി സരീരസഭാവപ്പത്തിവസേന ദസധാ അസുഭപ്പഭേദോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

വിസേസതോ ചേത്ഥ ഉദ്ധുമാതകം സരീരസണ്ഠാനവിപത്തിപ്പകാസനതോ സണ്ഠാനരാഗിനോ സപ്പായം. വിനീലകം ഛവിരാഗവിപത്തിപ്പകാസനതോ സരീരവണ്ണരാഗിനോ സപ്പായം. വിപുബ്ബകം കായവണപടിബദ്ധസ്സ ദുഗ്ഗന്ധഭാവസ്സ പകാസനതോ മാലാഗന്ധാദിവസേന സമുട്ഠാപിതസരീരഗന്ധരാഗിനോ സപ്പായം. വിച്ഛിദ്ദകം അന്തോസുസിരഭാവപ്പകാസനതോ സരീരേ ഘനഭാവരാഗിനോ സപ്പായം. വിക്ഖായിതകം മംസുപചയസമ്പത്തിവിനാസപ്പകാസനതോ ഥനാദീസു സരീരപ്പദേസേസു മംസുപചയരാഗിനോ സപ്പായം. വിക്ഖിത്തകം അങ്ഗപച്ചങ്ഗാനം വിക്ഖേപപ്പകാസനതോ അങ്ഗപച്ചങ്ഗലീലാരാഗിനോ സപ്പായം. ഹതവിക്ഖിത്തകം സരീരസങ്ഘാതഭേദവികാരപ്പകാസനതോ സരീരസങ്ഘാതസമ്പത്തിരാഗിനോ സപ്പായം. ലോഹിതകം ലോഹിതമക്ഖിതപടിക്കൂലഭാവപ്പകാസനതോ അലങ്കാരജനിതസോഭരാഗിനോ സപ്പായം. പുളവകം കായസ്സ അനേകകിമികുലസാധാരണഭാവപ്പകാസനതോ കായേ മമത്തരാഗിനോ സപ്പായം. അട്ഠികം സരീരട്ഠീനം പടിക്കൂലഭാവപ്പകാസനതോ ദന്തസമ്പത്തിരാഗിനോ സപ്പായന്തി ഏവം രാഗചരിതഭേദവസേനാപി ദസധാ അസുഭപ്പഭേദോ വുത്തോതി വേദിതബ്ബോ.

യസ്മാ പന ദസവിധേപി ഏതസ്മിം അസുഭേ സേയ്യഥാപി നാമ അപരിസണ്ഠിതജലായ സീഘസോതായ നദിയാ അരിത്തബലേനേവ നാവാ തിട്ഠതി, വിനാ അരിത്തേന ന സക്കാ ഠപേതും, ഏവമേവ ദുബ്ബലത്താ ആരമ്മണസ്സ വിതക്കബലേനേവ ചിത്തം ഏകഗ്ഗം ഹുത്വാ തിട്ഠതി, വിനാ വിതക്കേന ന സക്കാ ഠപേതും, തസ്മാ പഠമജ്ഝാനമേവേത്ഥ ഹോതി, ന ദുതിയാദീനി.

പടിക്കൂലേപി ച ഏതസ്മിം ആരമ്മണേ ‘‘അദ്ധാ ഇമായ പടിപദായ ജരാമരണമ്ഹാ പരിമുച്ചിസ്സാമീ’’തി ഏവമാനിസംസദസ്സാവിതായ ചേവ നീവരണസന്താപപ്പഹാനേന ച പീതിസോമനസ്സം ഉപ്പജ്ജതി, ‘‘ബഹും ദാനി വേതനം ലഭിസ്സാമീ’’തി ആനിസംസദസ്സാവിനോ പുപ്ഫഛഡ്ഡകസ്സ ഗൂഥരാസിമ്ഹി വിയ, ഉസ്സന്നബ്യാധിദുക്ഖസ്സ രോഗിനോ വമനവിരേചനപ്പവത്തിയം വിയ ച.

൧൨൨. ദസവിധമ്പി ചേതം അസുഭം ലക്ഖണതോ ഏകമേവ ഹോതി. ദസവിധസ്സാപി ഹേതസ്സ അസുചിദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛപടിക്കൂലഭാവോ ഏവ ലക്ഖണം. തദേതം ഇമിനാ ലക്ഖണേന ന കേവലം മതസരീരേ, ദന്തട്ഠികദസ്സാവിനോ പന ചേതിയപബ്ബതവാസിനോ മഹാതിസ്സത്ഥേരസ്സ വിയ, ഹത്ഥിക്ഖന്ധഗതം രാജാനം ഓലോകേന്തസ്സ സങ്ഘരക്ഖിതത്ഥേരൂപട്ഠാകസാമണേരസ്സ വിയ ച ജീവമാനകസരീരേപി ഉപട്ഠാതി. യഥേവ ഹി മതസരീരം, ഏവം ജീവമാനകമ്പി അസുഭമേവ. അസുഭലക്ഖണം പനേത്ഥ ആഗന്തുകേന അലങ്കാരേന പടിച്ഛന്നത്താ ന പഞ്ഞായതി. പകതിയാ പന ഇദം സരീരം നാമ അതിരേകതിസതഅട്ഠികസമുസ്സയം അസീതിസതസന്ധിസങ്ഘടിതം നവന്ഹാരുസതനിബന്ധനം നവമംസപേസിസതാനുലിത്തം അല്ലചമ്മപരിയോനദ്ധം ഛവിയാ പടിച്ഛന്നം ഛിദ്ദാവഛിദ്ദം മേദകഥാലികാ വിയ നിച്ചുഗ്ഘരിതപഗ്ഘരിതം കിമിസങ്ഘനിസേവിതം രോഗാനം ആയതനം ദുക്ഖധമ്മാനം വത്ഥു പരിഭിന്നപുരാണഗണ്ഡോ വിയ നവഹി വണമുഖേഹി സതതവിസ്സന്ദനം. യസ്സ ഉഭോഹി അക്ഖീഹി അക്ഖിഗൂഥകോ പഗ്ഘരതി, കണ്ണബിലേഹി കണ്ണഗൂഥകോ, നാസാപുടേഹി സിങ്ഘാണികാ, മുഖതോ ആഹാരപിത്തസേമ്ഹരുധിരാനി, അധോദ്വാരേഹി ഉച്ചാരപസ്സാവാ, നവനവുതിയാ ലോമകൂപസഹസ്സേഹി അസുചിസേദയൂസോ പഗ്ഘരതി. നീലമക്ഖികാദയോ സമ്പരിവാരേന്തി. യം ദന്തകട്ഠമുഖധോവനസീസമക്ഖനനഹാനനിവാസനപാരുപനാദീഹി അപ്പടിജഗ്ഗിത്വാ യഥാജാതോവ ഫരുസവിപ്പകിണ്ണകേസോ ഹുത്വാ ഗാമേന ഗാമം വിചരന്തോ രാജാപി പുപ്ഫഛഡ്ഡകചണ്ഡാലാദീസു അഞ്ഞതരോപി സമസരീരപടിക്കൂലതായ നിബ്ബിസേസോ ഹോതി, ഏവം അസുചിദുഗ്ഗന്ധജേഗുച്ഛപടിക്കൂലതായ രഞ്ഞോ വാ ചണ്ഡാലസ്സ വാ സരീരേ വേമത്തം നാമ നത്ഥി. ദന്തകട്ഠമുഖധോവനാദീഹി പനേത്ഥ ദന്തമലാദീനി പമജ്ജിത്വാ നാനാവത്ഥേഹി ഹിരികോപീനം പടിച്ഛാദേത്വാ നാനാവണ്ണേന സുരഭിവിലേപനേന വിലിമ്പിത്വാ പുപ്ഫാഭരണാദീഹി അലങ്കരിത്വാ ‘‘അഹം മമ’’ന്തി ഗഹേതബ്ബാകാരപ്പത്തം കരോന്തി. തതോ ഇമിനാ ആഗന്തുകേന അലങ്കാരേന പടിച്ഛന്നത്താ തദസ്സ യാഥാവസരസം അസുഭലക്ഖണം അസഞ്ജാനന്താ പുരിസാ ഇത്ഥീസു, ഇത്ഥിയോ ച പുരിസേസു രതിം കരോന്തി. പരമത്ഥതോ പനേത്ഥ രജ്ജിതബ്ബകയുത്തട്ഠാനം നാമ അണുമത്തമ്പി നത്ഥി. തഥാ ഹി കേസലോമനഖദന്തഖേളസിങ്ഘാണികഉച്ചാരപസ്സാവാദീസു ഏകകോട്ഠാസമ്പി സരീരതോ ബഹി പതിതം സത്താ ഹത്ഥേന ഛുപിതുമ്പി ന ഇച്ഛന്തി, അട്ടീയന്തി ഹരായന്തി ജിഗുച്ഛന്തി. യം യം പനേത്ഥ അവസേസം ഹോതി, തം തം ഏവം പടിക്കൂലമ്പി സമാനം അവിജ്ജന്ധകാരപരിയോനദ്ധാ അത്തസിനേഹരാഗരത്താ ‘‘ഇട്ഠം കന്തം നിച്ചം സുഖം അത്താ’’തി ഗണ്ഹന്തി. തേ ഏവം ഗണ്ഹന്താ അടവിയം കിംസുകരുക്ഖം ദിസ്വാ രുക്ഖതോ അപതിതപുപ്ഫം ‘‘അയം മംസപേസീ’’തി വിഹഞ്ഞമാനേന ജരസിങ്ഗാലേന സമാനതം ആപജ്ജന്തി. തസ്മാ –

യഥാപി പുപ്ഫിതം ദിസ്വാ, സിങ്ഗാലോ കിംസുകം വനേ;

മംസരുക്ഖോ മയാ ലദ്ധോ, ഇതി ഗന്ത്വാന വേഗസാ.

പതിതം പതിതം പുപ്ഫം, ഡംസിത്വാ അതിലോലുപോ;

നയിദം മംസം അദും മംസം, യം രുക്ഖസ്മിന്തി ഗണ്ഹതി.

കോട്ഠാസം പതിതംയേവ, അസുഭന്തി തഥാ ബുധോ;

അഗ്ഗഹേത്വാന ഗണ്ഹേയ്യ, സരീരട്ഠമ്പി നം തഥാ.

ഇമഞ്ഹി സുഭതോ കായം, ഗഹേത്വാ തത്ഥ മുച്ഛിതാ;

ബാലാ കരോന്താ പാപാനി, ദുക്ഖാ ന പരിമുച്ചരേ.

തസ്മാ പസ്സേയ്യ മേധാവീ, ജീവതോ വാ മതസ്സ വാ;

സഭാവം പൂതികായസ്സ, സുഭഭാവേന വജ്ജിതം.

വുത്തഞ്ഹേതം –

ദുഗ്ഗന്ധോ അസുചി കായോ, കുണപോ ഉക്കരൂപമോ;

നിന്ദിതോ ചക്ഖുഭൂതേഹി, കായോ ബാലാഭിനന്ദിതോ.

അല്ലചമ്മപടിച്ഛന്നോ, നവദ്വാരോ മഹാവണോ;

സമന്തതോ പഗ്ഘരതി, അസുചി പൂതിഗന്ധിയോ.

സചേ ഇമസ്സ കായസ്സ, അന്തോ ബാഹിരകോ സിയാ;

ദണ്ഡം നൂന ഗഹേത്വാന, കാകേ സോണേ നിവാരയേതി.

തസ്മാ ദബ്ബജാതികേന ഭിക്ഖുനാ ജീവമാനസരീരം വാ ഹോതു

മതസരീരം വാ യത്ഥ യത്ഥ അസുഭാകാരോ പഞ്ഞായതി, തത്ഥ തത്ഥേവ നിമിത്തം ഗഹേത്വാ കമ്മട്ഠാനം അപ്പനം പാപേതബ്ബന്തി.

ഇതി സാധുജനപാമോജ്ജത്ഥായ കതേ വിസുദ്ധിമഗ്ഗേ

സമാധിഭാവനാധികാരേ

അസുഭകമ്മട്ഠാനനിദ്ദേസോ നാമ

ഛട്ഠോ പരിച്ഛേദോ.