൪. അത്ഥാലങ്കാരാവബോധപരിച്ഛേദ

൧൬൪. അത്ഥാലങ്കാരസഹിതാ, സഗുണാ ബന്ധപദ്ധതി;

അച്ചന്തകന്താ കന്താവ [യതോഅച്ചന്തകന്താവ (ക.)], വുച്ചന്തേതേ തതോ’ധുനാ.

൧൬൪. ഏവം സദ്ദാലങ്കാരേ പരിച്ഛിജ്ജ സമ്പത്യത്ഥാലങ്കാരം ബോധയിതുമാഹ ‘‘അത്ഥാലങ്കാര’’ഇച്ചാദി. സഗുണാ യഥാവുത്തേഹി പസാദാദീഹി സദ്ദഗുണേഹി സഹിതാ ബന്ധപദ്ധതി കബ്ബരചനം. അലങ്കരീയതി കന്തിം നീയതി ബന്ധോ ഏതേഹി സരീരമിവ ഹാരാദീഹീതി അലങ്കാരാ, തേഹി അത്ഥാലങ്കാരേഹി ജാത്യാദിലക്ഖണേഹി സഹിതാ സംയുത്താ സതീ സഗുണാ പതിബ്ബതാദിഗുണോപേതാ അത്ഥേന ധനേന അലങ്കാരേന ആഭരണേന സഹിതാ യുത്താ കന്താവ അങ്ഗനാ വിയ. യതോ അച്ചന്തകന്താ അതിസയരമണീയാ സിയാ, തതോ തേന കാരണേന യേ അത്ഥാലങ്കാരാ അവസരം പത്താ, തേ അധുനാ ഇദാനി വുച്ചന്തേ കഥീയന്തി.

൧൬൪. ഏവം സദ്ദാലങ്കാരവിഭാഗം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി തന്നിസ്സയംയേവ അത്ഥാലങ്കാരബന്ധമാരഭന്തോ ‘‘അത്ഥാലങ്കാരി’’ച്ചാദിമാഹ. സഗുണാ യഥാവുത്തപസാദാദിസദ്ദഗുണയുത്താ ബന്ധപദ്ധതി പജ്ജഗജ്ജാദിപഭേദാ രചനാവലി അത്ഥാലങ്കാരസഹിതാ സഭാവവുത്തിവങ്കവുത്തിസങ്ഖാതേന അത്ഥാലങ്കാരേന സംയുത്താ സഗുണാ അത്ഥാലങ്കാരസഹിതാ കന്താ ഇവ പതിബ്ബതാദീഹി ഗുണേഹി യുത്താ സുവണ്ണരജതമണിമുത്താദിധനേഹി ഗീവേയ്യകടകനൂപുരാദീഹി ആഭരണേഹി ച യുത്താ അങ്ഗനാവ അച്ചന്തകന്താ യതോ അതിസയേന രമണീയാ, തതോ തസ്മാ തേ അത്ഥാലങ്കാരാ അധുനാ ദാനി വുച്ചന്തേ. അലങ്കരോന്തി ബന്ധം സരീരം വാ ഏതേഹീതി ച, അത്ഥസ്സ അലങ്കാരാതി ച, തേഹി സഹിതാതി ച, ഗുണേഹി സഹ വത്തതീതി ച, ബന്ധസ്സ പദ്ധതീതി ച, അച്ചന്തം അതിസയേന കന്താതി ച വിഗ്ഗഹോ.

൧൬൫. സഭാവവങ്കവുത്തീനം, ഭേദാ ദ്വിധാ അലംക്രിയാ;

പഠമാ തത്ഥ വത്ഥൂനം, നാനാവത്ഥാവിഭാവിനീ.

൧൬൫. കതിപ്പഭേദാ തേ ഇച്ചാഹ ‘‘സഭാവ’’ഇച്ചാദി. സഭാവവുത്തി വങ്കവുത്തീതി ഇമേസം ഭേദാ പഭേദേന അലംക്രിയാ അത്ഥാലങ്കാരാദ്വിധാദ്വിപ്പകാരാ. തേസു സഭാവവുത്തി കീദിസീതി ആഹ ‘‘പഠമാ’’തിആദി. തത്ഥ താസു പഠമാ സഭാവവുത്തി വത്ഥൂനം പദത്ഥാനം ജാതിഗുണക്രിയാദബ്ബസഭാവാനം നാനാ വിചിത്താ, ന ദ്വേകാവ അവത്ഥാ അവസരാ വിഭാവിനീ പകാസികാ വിഞ്ഞേയ്യാ. ജാത്യാദീനം പദത്ഥാനം യഥാസഭാവമനേകപ്പകാരം സമ്മദേവ വിവരന്തീ സഭാവം പദത്ഥാനം വിചിത്തം വദതീതി സഭാവവുത്തി നാമാതി അധിപ്പായോ, സാവ ജാതിയാ പദത്ഥസരൂപസ്സ തഥാതഥാപടിപാദകത്തേന വുത്തിയാ [ദത്തിയാ (ക.)] ജാതിപി വുച്ചതി.

൧൬൫. പസത്ഥാലങ്കാരാ [പസത്ഥാദിഅലങ്കാരാ (ക.)] പഭേദതോ ഏത്തകാതി ദസ്സേന്തോ ‘‘സഭാവി’’ച്ചാദിമാഹ. അലംക്രിയാ അത്ഥാലങ്കാരാ സഭാവവങ്കവുത്തീനം ഭേദാ പഭേദതോ ദ്വിധാ ദ്വിപ്പകാരാ ഹോന്തി. തത്ഥ താസുദ്വീസു പഠമാ സഭാവവുത്തി വത്ഥൂനം ജാതിഗുണക്രിയാദബ്ബലക്ഖണാനം പദത്ഥാനം നാനാവത്ഥാവിഭാവിനീ അനേകപ്പകാരസ്സ പകാസിനീ ഹോതി. ഏത്ഥ ജാത്യാദീനം പദത്ഥാനം അനേകപ്പകാരസഭാവപകാസിനീ സഭാവവുത്തി നാമ. ഏസാവ ജാതി ഗുണാദിചതുബ്ബിധപദത്ഥാനം സരൂപസങ്ഖാതജാതിയാ തേഹി ആകാരേഹി പടിപാദനതോ ഉപചാരതോ ജാതി നാമ ഹോതി. ജാത്യാദിപദത്ഥാനംയേവ യഥാസഭാവം ഹിത്വാ വത്ഥുപരികപ്പിതഅതിസയോപമാരൂപകാദിസരൂപസങ്ഖാതം വങ്കസഭാവം പകാസേന്തീ വങ്കവുത്തി നാമ. യഭാവോ ച വങ്കോ ചാതി ച, തേസം വുത്തീതി ച, അലംകരോന്തി ഏതാഹീതി ച, നാനാ അനേകാ ച സാ അവത്ഥാ ചാതി ച വാക്യം.

യഥാ –

൧൬൬. ലീലാവികന്തിസുഭഗോ,

ദിസാഥിരവിലോകനോ;

ബോധിസത്തങ്കുരോ ഭാസം,

വിരോചി വാചമാസഭിം.

൧൬൬. ‘‘യഥേ’’തി തം ഉദാഹരതി. ലീലായ വിലാസേന വിഹിതായ വികന്തിയാ ഗമനേന സത്തപദവീതിഹാരസങ്ഖാതേന സുഭഗോ സുന്ദരോ ദിസാസു ദസസു ഥിരമചലം വിലോകനം യസ്സ സോ ബോധിസത്തങ്കുരോ തദഹുജാതോ മഹാബോധിസത്തോ ആസഭിം വാചം ‘‘അഗ്ഗോഹമസ്മീ’’തിആദികമുത്തമം നിബ്ഭയവചനം ഭാസം വദന്തോ വിരോചി വിസേസേന രമണീയത്തം പത്തോ. അയം സഭാവവുത്തി. ഏവം ജാതിസഭാവവുത്യാദയോപി പരികപ്പനീയാ.

൧൬൬. ഇദാനി സഭാവവുത്തിയാ ഉദാഹരണം ആഹ ‘‘യഥാ – ലീലാവികന്തി’’ച്ചാദി. ലീലാവികന്തിസുഭഗോ വിലാസഗമനേന സത്തപദവീതിഹാരേന സുന്ദരോ ദിസാഥിരവിലോകനോ ദസദിസാസു അചലഓലോകനോ ബോധിസത്തങ്കുരോ മഹാബോധിസത്തങ്കുരോ ആസഭിം വാചം ‘‘അഗ്ഗോഹമസ്മീ’’തിആദിനാ അഭീതവചനം ഭാസം വദന്തോ വിരോചി അസോഭീതി. ഇഹ ബോധിസത്തസങ്ഖാതസ്സ ദബ്ബസ്സ ലീലാവികന്തിദിസാഥിരവിലോകനവചോനിച്ഛാരണസങ്ഖതാനം അവത്ഥാനം പകാസിതത്താ ദബ്ബസഭാവവുത്തീതി ഞാതബ്ബാ. ഏസായേവ ദബ്ബഗതഗത്യാദിവിചിത്രസരൂപം അലങ്കരണതോ അലങ്കാരോ നാമ, ദബ്ബഗതഗത്യാദയോ പന അലംകിരിയമാനത്താ അലംകിരിയാ നാമ. ജാതിഗുണക്രിയാസഭാവവുത്തിയോപി ഏവമേവ ദട്ഠബ്ബാ. ലീലായ യുത്താ വികന്തീതി ച, തായ സുഭഗോതി ച, ദിസാസു ഥിരം വിലോകനം യസ്സേതി ച, ബോധിയാ പഞ്ഞായ സത്തോതി ച, സോയേവ അങ്കുരോതി ച, ഉസഭസ്സ ഭാവോതി ച വാക്യം. ഉസഭസ്സ ഭാവസങ്ഖാതാ അകമ്പനീയാ ഠിതി ആസഭം നാമ, അകമ്പഭാവതോ തേന സമാപി വാചാ ഉപചാരതോ ആസഭീ നാമ ഹോതി.

൧൬൭. വുത്തി വത്ഥുസഭാവസ്സ, യാ’ഞ്ഞഥാ സാ പരാഭവേ;

തസ്സാ’നന്തവികപ്പത്താ, ഹോതി ബീജോപദസ്സനം.

൧൬൭. ദുതിയമാഹ ‘‘വുത്തി’’ച്ചാദിനാ. വത്ഥുനോ ജാത്യാദിരൂപസ്സ പദത്ഥസ്സ സഭാവോ യസ്സം അവത്ഥായം യാദിസം രൂപം തസ്സ അഞ്ഞഥാഭാവേന തസ്സ രൂപസ്സ തഥേതം ദബ്ബാപനേന വുത്തി വചനം. പരാ ഭവേ അഞ്ഞാ വങ്കവുത്തി നാമ സിയാ. കിം സാ സാകല്ലേന വത്തും സക്കാതി ആഹ ‘‘തസ്സാ’’ഇച്ചാദി. തസ്സാ വങ്കവുത്തിയാ അനന്തവികപ്പത്താ അപരിമിതഭേദകത്താ ബീജസ്സ കാരണത്താ സകലബ്യത്തിബ്യാപിസാമഞ്ഞരൂപസ്സ യതോ പരേ വിചിത്താലങ്കാരാ പസവന്തി, ഉപദസ്സനം കഥനം ഹോതി നിരവസേസാഭിധാനസ്സ കേനാപ്യസക്കുണേയ്യത്താ.

൧൬൭. ഇദാനി വങ്കവുത്തിം ദസ്സേതി ‘‘വുത്തി’’ച്ചാദിനാ. വത്ഥുസഭാവസ്സ ജാത്യാദിപദത്ഥസമ്ബന്ധിനോ താസു താസു അവത്ഥാസു യോ സഭാവോ വിജ്ജതി, തസ്സ സഭാവസ്സ അഞ്ഞഥാ വിജ്ജമാനാകാരം ഹിത്വാ വത്തുപരികപ്പിതേന അതിസയഉപമാരൂപകാദിഅഞ്ഞപകാരേന യാ വുത്തി യം കഥനം അത്ഥി, സാ പരാഭവേ സഭാവവുത്തിതോ അഞ്ഞാ വങ്കവുത്തി നാമ സിയാ. തസ്സാ വങ്കവുത്തിയാ അനന്തവികപ്പത്താ അപ്പമാണപക്ഖത്താ കഥനേന പരിസമാപേതും അസക്കുണേയ്യത്താ നയതോ തസ്സ അനന്തപക്ഖസ്സ പരിഗ്ഗഹണത്ഥം ബീജോപദസ്സനം കാരണമത്തസ്സ നിദസ്സനം ഹോതി. വക്ഖമാനഭേദതോ ഏകമേകമ്പി അത്തനാ സദിസം അനന്തഭേദപരിഗ്ഗഹജാനനത്ഥം പഹോതീതി അധിപ്പായോ. വത്ഥൂനം സഭാവോതി ച, അനന്താ വികപ്പാ യസ്സ സഭാവസ്സേതി ച, തസ്സ ഭാവോതി ച, ബീജസ്സ ഉപദസ്സനന്തി ച വിഗ്ഗഹോ.

വങ്കവുത്തിഅത്ഥാലങ്കാരഉദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൬൮. തത്ഥാ’തിസയഉപമാ-

രൂപകാവുത്തിദീപകം;

അക്ഖേപോ’ത്ഥന്തരന്യാസോ,

ബ്യതിരേകോ വിഭാവനാ.

൧൬൯. ഹേതുക്കമോ പിയതരം, സമാസപരികപ്പനാ;

സമാഹിതം പരിയായ-വുത്തിബ്യാജോപവണ്ണനം.

൧൭൦. വിസേസ രുള്ഹാഹങ്കാരാ,

സിലേസോ തുല്യയോഗിതാ;

നിദസ്സനം മഹന്തത്തം,

വഞ്ചനാ’പ്പകതത്ഥുതി.

൧൭൧. ഏകാവലി അഞ്ഞമഞ്ഞം, സഹവുത്തി വിരോധിതാ;

പരിവുത്തിബ്ഭമോഭാവോ, മിസ്സ’മാസീ രസീ ഇതി.

൧൭൨. ഏതേ ഭേദാ സമുദ്ദിട്ഠാ, ഭാവോ ജീവിതമുച്ചതേ;

വങ്കവുത്തീസു പോസേതി, സിലേസോ തു സിരിം പരം.

൧൬൮-൧൭൨. യഥോദ്ദേസം നിദ്ദിസിതുകാമോ ഉദ്ദിസതി ‘‘തത്ഥേ’’ച്ചാദി. തത്ഥാതി തസ്സം വങ്കവുത്തിയം ‘‘ഏതേ ഭേദാ സമുദ്ദിട്ഠാ’’തി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ. സമുദ്ദിട്ഠാതി സങ്ഖേപനയേന വുത്താ. അതിസയോ ഉപമാ രൂപകം ആവുത്തി ദീപകഞ്ച, സമാസോ സമാസവുത്തി പരികപ്പനാ ച, വിസേസോ രുള്ഹാഹങ്കാരോ ച, ജീവിതമുച്ചതേതി തദഭാവേ ബന്ധസ്സ ഛവസ്സേവ ഹേയ്യത്താ വുത്തം, സിലേസോ തു വങ്കവുത്തീസു സഭാവവുത്തിം ഹിത്വാ വത്ഥുസഭാവതോ അഞ്ഞഥാ യഥാ തഥാ പരികപ്പനരൂപാസു അതിസയാദീസു വുത്തീസു പരം സിരിം കന്തിം പോസേതി തം പൂരേതി ആവഹതീതി.

൧൬൮-൧൭൨. ഭേദവന്താനം പദത്ഥാനം സഭാവകഥനം ഉദ്ദേസക്കമേന പാകടം ഹോതീതി വത്തമാനേഹി അലങ്കാരേഹി ഉദ്ദിസന്തോ ‘‘തത്ഥാതിസയ…പേ… രസീ’’തി ഗാഥാചതുക്കമാഹ. തത്ഥ തത്ഥാതി തിസ്സം വങ്കവുത്തിയം ഇതി ഏവം ഏതേ പഞ്ചതിംസ ഭേദാ സമുദ്ദിട്ഠാ സങ്ഖേപേന വുത്താതി. ഏതേസം പന പദാനം അത്ഥോ നിദ്ദേസേ ആവിഭവിസ്സതി. ഇമിനാ ഭാവോ ച സിലേസോ ച അതിപ്പസത്ഥോതി ദീപേതി. ഭാവോ ഭാവാലങ്കാരോ ജീവിതം ബന്ധസ്സ പാണഭൂതോതി വുച്ചതേ, ഭാവരഹിതസ്സ ബന്ധസ്സ ഛവസരീരസ്സ വിയ അനുപാദേയ്യത്താ, സിലേസോ തു സിലേസാലങ്കാരോ പന വങ്കവുത്തീസു അതിസയോപമാദിവങ്കവുത്തീസു പരമുക്കംസഭൂതം സിരിം സോഭം പോസേതി പൂരേതി.

നിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൭൩. പകാസികാ വിസേസസ്സ,

സിയാ’തിസയവുത്തി യാ;

ലോകാതിക്കന്തവിസയാ,

ലോകിയാതി ച സാ ദ്വിധാ.

൧൭൩. തത്ഥാതിസയവുത്തീനം താവ നിദ്ദിസന്തോ ആഹ ‘‘പകാസികാ’’ഇച്ചാദി. വിസേസസ്സ വത്ഥുഗതസ്സാതിമത്തസ്സ പകാസികായാതി അനുവദിത്വാ സാ അതിസയവുത്തി സിയാതി വിധീയതേ, അതിസയസ്സ വത്ഥുനോ ഉക്കംസസ്സ പടിപാദികാ വുത്തി അതിസയവുത്തി. സാ ച ദുവിധാതി ആഹ ‘‘ലോക’’ഇച്ചാദി. ലോകം ലോകപ്പതീതിം അതിക്കന്തോ വിസയോ ഗോചരോ യസ്സാ സാ ലോകാതിക്കന്തവിസയാ ച ലോകേ ഭവാ ലോകഠിതിമനതിക്കന്തത്താതി ലോകിയാ ചാതി അതിസയവുത്തി ദ്വിധാ ദ്വിപ്പകാരാ ഭവതി.

൧൭൩. ഇദാനി ഉദ്ദേസക്കമേന അതിസയവുത്തിം ദസ്സേതി ‘‘പകാസി’’ച്ചാദിനാ. വിസേസസ്സ ജാത്യാദിപദത്ഥഗതഅധികവിസേസസ്സ യാ വുത്തി പകാസികാ, സാ അതിസയവുത്തി നാമ സിയാ, സാ അതിസയവുത്തി ലോകാതിക്കന്തവിസയാ ച ജാത്യാദിപദത്ഥാനം യഥാസഭാവസങ്ഖതലോകഠിത്യാതിക്കന്തവിസയത്താ ലോകാതിക്കന്ത വിസയാതി ച ലോകിയാതി ച യഥാവുത്തലോകമനതിക്കമ്മ പവത്തനതോ ലോകിയാതി ചേവം ദ്വിധാ ദ്വിപ്പകാരാ ഹോന്തി. വദതീതി വുത്തി, അതിസയസ്സ വുത്തീതി ച, ലോകം അതിക്കന്തോ വിസയോ ഏതിസ്സാതി ച, ലോകേ ഭവാതി ച വിഗ്ഗഹോ. ‘‘വിസേസസ്സ പകാസികാ’’തി പസിദ്ധഗുണാനുവാദേന സാ അതിസയവുത്തി സിയാതി അപസിദ്ധം അതിസയവുത്തിവിധാനം കരോതി, യഥാ ‘‘യോ കുണ്ഡലീ, സോ ദേവദത്തോ’’തി. അനുവാദകഅനുവാദനീയഭേദോ ഉപരിപ്യേവമേവ ദട്ഠബ്ബോ.

൧൭൪. ലോകിയാതിസയസ്സേ’തേ,

ഭേദാ യേ ജാതിആദയോ;

പടിപാദീയതേ ത്വ’ജ്ജ,

ലോകാതിക്കന്തഗോചരാ.

൧൭൪. അയം ദ്വിപ്പകാരാ അതിസയവുത്തി സഭാവവുത്യാദീഹി ഭിന്നാതി ചേ? ആഹ ‘‘ലോക’’ഇച്ചാദി. ജാതിആദയോ യതോ പദത്ഥസ്സ വിചിത്തം സരൂപം വദതീതി വിചിത്തസരൂപപടിപാദികാ സഭാവവുത്തിപി അലങ്കാരോ, അലങ്കാരിയം തു വത്ഥുമത്തം, തതോ സഭാവവുത്യാദയോ യേ ഭേദാ വിസേസാ, ഏതേ ലോകിയാതിസയസ്സ ഭേദാ, യഥാ സരീരേ യം സഹജം സുന്ദരത്തം, തസ്സ പോസകാപി മുത്താവലിപ്പഭുതി അലങ്കാരോതി വുച്ചതി, ഏവം ബന്ധേപ്യലങ്കാരിയവത്ഥുനിമിത്തം ധമ്മത്തം യായ ഉക്കംസീയതി, സാ ഉക്കംസോതി വുച്ചതി. സാ ച വുത്തി അലങ്കാരസദ്ദേന വുച്ചതേ. സാ പന അതിസയവുത്തിയേവ. തേനേവാഹ ‘‘ലോകിയാതിസയസ്സേതേ, ഭേദാ യേ ജാതിആദയോ’’തി. യതോ ഏവം, തതോ ലോകാതിക്കന്തവിസയാ ച വിസും ദസ്സനീയാതി ആഹ ‘‘പടീ’’തിആദി. തുസദ്ദോ ഭേദേ. അജ്ജ തു ഇദാനി പന ലോകാതിക്കന്തഗോചരാ പടിപാദീയതേതി സമ്ബന്ധോ.

൧൭൪. ഇദാനി ഏസാ ദ്വിപ്പകാരാപി അതിസയവുത്തിസഭാവവുത്യാദീഹി അനഞ്ഞാതി ദസ്സേതും ‘‘ലോകിയേ’’ച്ചാദിമാഹ. ജാതിആദയോ ജാതിഗുണാദിപദത്ഥഗതവിചിത്തസരൂപസ്സ പകാസനതോ നിസ്സയവോഹാരേന ‘‘ജാത്യാദയോ’’തി നിദ്ദിട്ഠാ ജാതിസഭാവവുത്തിഗുണസഭാവവുത്യാദയോ യേ ഭേദാ വിസേസാ, ഏതേ ലോകിയാതിസയസ്സ ലോകിയാതിസയവുത്തിയായേവ ഭേദാ അവയവാ. തത്ഥ ലോകിയാതിസയവുത്തി നാമ ജാതിസഭാവവുത്തിഗുണസഭാവവുത്യാദയോയേവാതി. ഏസായേവ വിചിത്രരൂപപടിപാദികാ ഉക്കംസാതി ച വുച്ചതി. ഏവം ലോകിയാതിസയവുത്തിയാ ‘‘ലീലാവികന്തിസുഭഗോ’’തി ഉദാഹരണസ്സ ഗമ്യമാനത്താ വക്ഖമാനം പടിജാനാതി ‘‘പടിപാദീയതേ’’ച്ചാദിനാ. അജ്ജ തു ഇദാനി പന ലോകാതിക്കന്തഗോചരാ അതിസയവുത്തി പടിപാദീയതേ ഉദാഹരണതോ നിപ്ഫാദീയതി. ലോകേ ഭവോതി ച, തസ്സ അതിസയോ ആധിക്കമിതി ച വാക്യം.

൧൭൫. പിവന്തി ദേഹകന്തീ യേ,

നേത്തഞ്ജലിപുടേന തേ;

നാ’ലം ഹന്തും ജിനേ’സം ത്വം,

തണ്ഹം തണ്ഹാഹരോപി കിം.

൧൭൫. തമുദാഹരതി ‘‘പിവന്തി’’ച്ചാദിനാ. ജിന തേ ദേഹകന്തീ സരീരസോഭായോ യേ ജനാ നേത്തഞ്ജലിപുടേന അത്തനോ നയനദ്വന്ദസങ്ഖാതേന അഞ്ജലിപുടേന പിവന്തി, ഏസം ജനാനം തണ്ഹം പിപാസം ലോഭമേവ വാ ഹരതി അനുപതതി [അപനയതി (?)]. തണ്ഹാഹരോപി സമാനോ ത്വം ഹന്തും നിവത്തിതും കിം നാലം കസ്മാ അസമത്ഥോസി. തണ്ഹാഹരാ നാമ തണ്ഹമേവ നുദന്തി. അത്ര ഹനന്താമപിഹ സമ്പനുദതി ലോകഠിതിം അതിക്കമ്മ ദേഹകന്തിയാ ബഹുത്തനധമ്മോ വുത്തോ.

൧൭൫. ഇദാനി പടിഞ്ഞാതാനുസാരേന പടിപാദേതി ‘‘പിവന്തി’’ച്ചാദിനാ. ഭോ ജിന തേ തുയ്ഹം ദേഹകന്തീ സരീരസോഭായോ യേ ജനാ നേത്തഞ്ജലിപുടേന നേത്തസങ്ഖാതേന ഹത്ഥപുടേന പിവന്തി, ഏസം സാധുജനാനം തണ്ഹം പിപാസം ലോഭമേവ വാ തണ്ഹാഹരോപി ത്വം സബ്ബേസം തണ്ഹാവിനാസകോപി ഹന്തും നിവാരേതും കിം നാലം കസ്മാ അസമത്ഥോസീതി. ഏത്ഥ പിവനം നാമ പിപാസം വിനേതീതി ലോകസഭാവോ. തണ്ഹം ഹന്തും നാലമിതി ലോകസഭാവമതിക്കന്തത്ഥോ. കന്തീനം അധികപിയതാ അതിസയധമ്മോ, തസ്സ വുത്തി പന തണ്ഹം ഹന്തും നാലമിതി ലോകാതിക്കന്തഅത്ഥം വിസയം കത്വാ പവത്തോ ഹോതി. സാ പന കഥേതുമിച്ഛിതം കന്തീനം അധികപിയതം തണ്ഹാഹനനേ അസമത്ഥം വത്വാ ദീപേതീതി വങ്കവുത്തി നാമ. വുച്ചമാനാനം ഉപമാരൂപകാദീനമ്പി വങ്കവുത്തിതാ ഇച്ഛിതത്ഥസ്സ പകാരന്തരേന പകാസനതോയേവ. യഥാ നാമ സരീരസഹജം പീനത്താദിസുന്ദരത്തം ഉദ്ദീപനാകാരേന ഠിതാ കടകഉണ്ഹീസഹാരാദയോ അലങ്കാരാ നാമ ഭവന്തി, ഏവം ബന്ധസരീരസങ്ഖാതേ അലങ്കരണീയവത്ഥുമ്ഹി വിജ്ജമാനഅതിപിയതാദിമേവ ഉദ്ദീപേത്വാ അലങ്കുരുമാനാ ‘‘തണ്ഹാഹരോസി ത്വം ഏസം കന്തീ പിവന്താനം തണ്ഹം ഹന്തും നാല’’മിതി വാചാഭങ്ഗീ അലങ്കാരോ നാമ. അലങ്കാരിയം നാമ അലങ്കാതബ്ബകന്തിപിയതായ ബഹുത്തന്തി. ഉത്തരിപി അലങ്കാരഅലങ്കാരിയവിഭാഗോ ച അനുരൂപതോ യോജനക്കമോ ച ഏവമേവ ദട്ഠബ്ബോ. ദേഹേ കന്തീതി ച, അഞ്ജലീയേവ പുടോതി ച, നേത്താനിയേവ അഞ്ജലിപുടോതി ച, തണ്ഹം ഹരതീതി ച വിഗ്ഗഹോ.

൧൭൬. ഉപമാനോപമേയ്യാനം, സധമ്മത്തം സിയോ’പമാ;

സദ്ദത്ഥഗമ്മാ വാക്യത്ഥ-വിസയാതി ച സാ തിധാ.

൧൭൬. ഉപമം നിദ്ദിസതി ‘‘ഉപമാനേ’’ച്ചാദിനാ. ഉപമീയതേ അനേനാതി ഉപമാനം, പദുമാദികവത്ഥു. പദുമാദികോ തു സദ്ദോ ഉപമാനവാചകോ. ഉപമീയതീതി ഉപമേയ്യം, മുഖാദികവത്ഥു. മുഖാദികോ സദ്ദോ തു ഉപമേയ്യവാചകോ. തേസം ഉപമാനോപമേയ്യാനം പദുമാദിമുഖാദിവത്ഥൂനഞ്ച. സധമ്മത്തന്തി സമാനോ ധമ്മോ കന്തിമന്തതാ യസ്സ സോ സധമ്മോ, തസ്സ ഭാവോ സധമ്മസദ്ദസ്സ പവത്തിനിമിത്തസമാനേന ധമ്മേന സഹ സമ്ബന്ധോ സധമ്മത്തം ഉപമാനോപമേയ്യപതിട്ഠിതം ഉപമാ സിയാ, ഉപമീയതി യഥാവുത്തോ സമ്ബന്ധോതി കത്വാ. സാ പനാലങ്കാരിയസ്സ ധമ്മസ്സാതിസയപടിപാദനപ്പകാരോ. കതിവിധാ സാതി ആഹ ‘‘സദ്ദ’’ഇച്ചാദി. സദ്ദോ ച അത്ഥോ ച, തേഹി ഗമ്മാ പതീയമാനാ സദ്ദത്ഥഗമ്മാ. വാക്യം പദസമുദായോ. തസ്സ അത്ഥോ വിസയോ ഗോചരോ യസ്സാ വാക്യത്ഥവിസയാതി ച സാ ഉപമാ തിവിധാ സദ്ദഗമ്മഅത്ഥഗമ്മവാക്യത്ഥവിസയാതി തിധാ ഹോതി.

൧൭൬. ഇദാനി ഉപമാലങ്കാരം നിദ്ദിസതി ‘‘ഉപമാനോ’’ച്ചാദിനാ. ഉപമാനോപമേയ്യാനം ചന്ദനീലുപ്പലദലാഭാദീനം ആനനനയനാദീനഞ്ച പദത്ഥാനം സധമ്മത്തം കന്തിമന്തതാപീനതാദിതുല്യധമ്മസമ്ബന്ധോ ഉപമാ നാമ സിയാ, സാ അലങ്കരണീയവത്ഥുനോ ആധിക്കപടിപാദനപ്പകാരാ ഉപമാ സദ്ദത്ഥഗമ്മാ സദ്ദഗമ്മാ ച അത്ഥഗമ്മാ ച വാക്യത്ഥവിസയാ ച, ഇതി ഏവം തിധാ തിപ്പകാരാ ഹോതി. ഏത്ഥ ഉപമാനോപമേയ്യഭൂതാനം ചന്ദാനനാദിപദത്ഥാനം സധമ്മസങ്ഖതോ അഞ്ഞമഞ്ഞതുല്യകന്തിമന്തതാപീനതാദിധമ്മയോഗോ പദത്ഥാനം ഉപമത്ഥസ്സ പതിട്ഠിതത്താ ഉപട്ഠാനതായ ഉപമാ നാമ ഹോതി, തന്നിസ്സയചന്ദാദയോ പന നിസ്സിതവോഹാരേന ഉപമാ നാമ ഹോതി, ഉപമാനഭൂതചന്ദാദിഅത്ഥപടിപാദകോ ചന്ദിമാദിസദ്ദോപി തദത്ഥേന ഉപമാ നാമ ഹോതി, ഉപമേയ്യുപമേയ്യനിസ്സയതപ്പടിപാദകാനമ്പി ഉപമേയ്യഭാവോ ഏവമേവ ദട്ഠബ്ബോ. ഉപമീയതേ അനേനാതി ഉപമാനന്തി കത്വാ ചന്ദാദി ഉപമാനം വുച്ചതി, ഉപമീയതീതി ഉപമേയ്യം, ആനനാദി, ഉപമാനഞ്ച ഉപമേയ്യഞ്ചാതി ച, സമാനോ ച സോ ധമ്മോ ചേതി ച, തസ്സ ഭാവോതി ച, സദ്ദോ ച അത്ഥോ ചാതി ച, തേഹി ഗമ്മാതി ച, വാക്യസ്സ അത്ഥോതി ച, സോ വിസയോ യസ്സാ ഉപമായാതി ച വാക്യം.

൧൭൭. സമാസപച്ചയേവാദീ, സദ്ദാ തേസം വസാ തിധാ;

സദ്ദഗമ്മാ സമാസേന, മുനിന്ദോ ചന്ദിമാനനോ.

൧൭൭. തത്ഥ സദ്ദഗമ്മാപി തിധാ സിയാതി ദസ്സേതുമാഹ ‘‘സമാസ’’ഇച്ചാദി. സമാസോ ച പച്ചയോ ച ഇവാദി ച, തേ സദ്ദാ നാമ, സദ്ദസദ്ദേന സമാസാദയോ വത്തുമധിപ്പേതാതി അത്ഥോ. തേസം സമാസാദീനം വസാ സദ്ദഗമ്മാ തിധാ ഹോതി സമാസസദ്ദഗമ്മാ പച്ചയസദ്ദഗമ്മാ ഇവാദിസദ്ദഗമ്മാതി, സമാസേന സമാസസദ്ദേന ഗമ്മാ ഉപമാ വുച്ചതീതി സേസോ. ഉദാഹരതി ‘‘മുനിന്ദോ ചന്ദിമാനനോ’’തി, ചന്ദിമാ വിയ രുചിരമാനനം മുഖം യസ്സ സോ ചന്ദിമാനനോ. ഏത്ഥ ച ചന്ദിമം ഉപമാനം, ആനനം ഉപമേയ്യം, രുചിരത്തം ധമ്മോ, ചന്ദിമാനനാനം സമാനധമ്മസമ്ബന്ധിജോതകോ വിയസദ്ദോ, തേസു സാധാരണധമ്മവാചകസ്സ വിയസദ്ദസ്സ ചോപമാജോതകസ്സാപ്പയോഗോ സമാസേനേവ വുത്തത്താ, ഏത്ഥ പന വിയസദ്ദോ ചന്ദിമാസദ്ദേന ഉപമാനവാചകേന സമ്ബന്ധമുപഗതോ ചന്ദഗതമേവ സദിസത്തം വദതി, മുഖഗതം പന സാമത്ഥിയാ പദീയതേ, ഏവമീദിസം ദട്ഠബ്ബം.

൧൭൭. തേസു യഥാവുത്തേസു സദ്ദഗമ്മസ്സ തിവിധത്തം ദസ്സേതും ആഹ ‘‘സമാസേ’’ച്ചാദി. സമാസപച്ചയേവാദീ സമാസോ, ആയാദിപച്ചയാ, ഇവാദയോ ച സദ്ദാ നാമ, തേസം സമാസാദീനം വസാ ഭേദേന സദ്ദഗമ്മാ തിധാ സമാസസദ്ദഗമ്മാ പച്ചയസദ്ദഗമ്മാ ഇവാദിസദ്ദഗമ്മാതി തിവിധാ ഹോതി. സമാസേന സമാസസദ്ദേന ഗമ്മോപമാ വുച്ചതി ‘‘മുനിന്ദോ ചന്ദിമാനനോ’’തി. മുനിന്ദോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ചന്ദിമാനനോ ചന്ദസമാനമനോഹരമുഖമണ്ഡലേന യുത്തോ ഹോതി, സമാസോ ച പച്ചയോ ച ഇവഇതി ഇദം ആദി യേസം വാദീനന്തി ച, സദ്ദേന ഗമ്മാതി ച, മുനീനം ഇന്ദോതി ച, ചന്ദിമാ വിയ രുചിരം ആനനം മുഖം യസ്സേതി ച വിഗ്ഗഹോ. ഏത്ഥ ‘‘ചന്ദിമാ’’തി ഉപമാനം, ‘‘ആനന’’ന്തി ഉപമേയ്യം, രുചിരത്തം ഉപമാനോപമേയ്യാനം സാധാരണധമ്മോ, ‘‘വിയാ’’തി സദ്ദോ ചന്ദാനനാനം ദ്വിന്നം ആനനഗതരുചിരത്തം ചന്ദേ ച, ചന്ദഗതരുചിരത്തം ആനനേ ച അത്ഥീതി സമാനധമ്മസമ്ബന്ധം ജോതേതി, ഇഹ സാധാരണധമ്മവാചകസ്സ രുചിരസദ്ദസ്സ, തുല്യധമ്മസങ്ഖാതോപമാജോതകസ്സ വിയസദ്ദസ്സ ച അപ്പയോഗോ തേസം അത്ഥാനം സമാസേന വുത്തത്താ. ഏത്ഥ ഉപമാനവാചകേന ചന്ദിമാസദ്ദേന യുത്തോ വിയ സദ്ദോ ചന്ദഗതസദിസത്തം ജോതേതി, മുഖഗതസദിസത്തം പന സാമത്ഥിയാ പതീയതേ. തഥാ ഹി മുഖം ചന്ദസമാനമാഗച്ഛന്തം ചന്ദസ്സ മുഖസദിസത്തം വിനാ ന ഭവതീതി അഞ്ഞഥാനുപപത്തി സാമത്ഥിയന്തി.

൧൭൮. ആയാദീ പച്ചയാ തേഹി, വദനം പങ്കജായതേ;

മുനിന്ദനയനദ്വന്ദം, നീലുപ്പലദലീയതി.

൧൭൮. ഇദാനി പച്ചയസദ്ദഗമ്മം ദസ്സേതി ‘‘ആയാദി’’ച്ചാദിനാ. ആയാദീതി ആയഈയകപച്ചയാദയോ പച്ചയാ പച്ചയസദ്ദാ നാമ, തേഹി പച്ചയസദ്ദേഹി ഗമ്മാ ഉപമാ വുച്ചതി. ഉദാഹരതി ‘‘വദന’’മിച്ചാദി. പങ്കജമിവ രുചിരമാചരതി പങ്കജായതേ. ഏത്ഥാപി പങ്കജമുപമാനം, ആചരണക്രിയായ കത്തുഭൂതം ആനനമുപമേയ്യം, രുചിരത്തം സധമ്മോ, പങ്കജാനനാനം സമാനധമ്മസമ്ബന്ധജോതകോ ഇവസദ്ദോ. തത്ഥ രുചിര ഇവസദ്ദാനം പുബ്ബേ വിയാപ്പയോഗോ പച്ചയേന വുത്തത്താതി സബ്ബത്ഥ വിഞ്ഞേയ്യം. ഏവമുപരിപി.

൧൭൮. ഇദാനി പച്ചയസദ്ദഗമ്മോപമം നിദസ്സേതി ‘‘ആയാദി’’ച്ചാദിനാ. ആയാദീ ‘‘ആയ ഈയ ക’’ഇതിആദയോ പച്ചയാ പച്ചയസദ്ദാ നാമ, തേഹി പച്ചയസദ്ദേഹി ഗമ്മോപമാ വുച്ചതി ‘‘വദനം…പേ… ദലീയതീ’’തി. വദനം മുഖം പങ്കജായതേ പദുമമിവ രുചിരം ആചരതി. മുനിന്ദനയനദ്വന്ദം സബ്ബഞ്ഞുനോ നേത്തയുഗളം നീലുപ്പലദലീയതി നീലുപ്പലപത്തമിവ രുചിരമാചരതി. ആയോ ആദി യേസം ഈയാദീനന്തി ച, പങ്കജമിവ രുചിരമാചരതി പവത്തതീതി ച, മുനിന്ദസ്സ നയനദ്വന്ദമിതി ച, നീലുപ്പലസ്സ ദലമിതി ച, തമിവ രുചിരമാചരതീതി ച വാക്യം. ഏത്ഥ ‘‘പങ്കജ’’മിതി ച ‘‘നീലുപ്പല’’മിതി ച ഉപമാനം, ആചരണക്രിയായ കത്തുഭൂതം വദനം നയനദ്വന്ദഞ്ച ഉപമേയ്യം, രുചിരത്തം ഉപമാനോപമേയ്യാനം സധമ്മോ, ഉപമാനോപമേയ്യാനം സമാനധമ്മജോതകോ ഇവസദ്ദോ, തേസം അത്ഥാനം പച്ചയേന വുത്തത്താ തേസമപ്പയോഗോ. ഏവരൂപേസു അഞ്ഞേസുപി ഏവമേവ വേദിതബ്ബോ.

൧൭൯. ഇവാദീ ഇവ വാ തുല്യ-സമാന നിഭ സന്നിഭാ;

യഥാസങ്കാസ തുലിത-പ്പകാസ പതിരൂപകാ.

൧൮൦. സരീസരിക്ഖ സംവാദീ, വിരോധീ സദിസാ വിയ;

പടിപക്ഖപച്ചനീക-സപക്ഖോ’പമിതോ’പമാ.

൧൮൧. പടിബിമ്ബ പടിച്ഛന്ന-സരൂപ സമ സമ്മിതാ;

സവണ്ണാ’ഭാ പടിനിധി, സധമ്മാദി സലക്ഖണാ.

൧൮൨. ജയത്യ’ക്കോസതി ഹസതി, പതിഗജ്ജതി ദൂഭതി;

ഉസൂയത്യ’വജാനാതി, നിന്ദതി’സ്സതി രുന്ധതി.

൧൮൩. തസ്സ ചോരേതി സോഭഗ്ഗം, തസ്സ കന്തിം വിലുമ്പതി;

തേന സദ്ധിം വിവദതി, തുല്യം തേനാധിരോഹതി.

൧൮൪. കച്ഛംവിഗാഹതേ തസ്സ, തമന്വേത്യ’നുബന്ധതി;

തംസീലം, തം നിസേധേതി, തസ്സ ചാനുകരോതി’മേ.

൧൭൯-൧൮൪. ഇവാദീ ഇവാദയോ നാമ ഇമേതി സമ്ബന്ധോ. ഇവോ ച വാ ച തുല്യോ ച സമാനോ ച നിഭോ ച സന്നിഭോ ചാതി ദ്വന്ദേ ഇവ…പേ… സന്നിഭാ. സദ്ദമപേക്ഖിയ പുല്ലിങ്ഗതാ. ഏവമുപരിപി യഥായോഗം. ‘‘സധമ്മാദീ’’തി ആദിസദ്ദേന സാധാരണസച്ഛായാദീനം പരിഗ്ഗഹോ. ജയതിച്ചാദീസു കമ്മം.

൧൭൯-. ൧൮൪. ഇവാദിസദ്ദഗമ്മോപമാധികാരേ പഠമം താവ ‘‘ഇവാദയോ നാമ ഏതേ’’തി ദസ്സേതി ‘‘ഇവാദി’’ച്ചാദിനാ. ഇവാദീതി പദസ്സ ഛട്ഠമഗാഥായ ഇമേതി ഇമിനാ സമ്ബന്ധോ, തസ്സ ചാതി ചസദ്ദം യുജ്ജനട്ഠാനേ യോജേത്വാ സന്നിഭാ ചാതിആദയോ യോജേതബ്ബാ. ‘‘സധമ്മാദീ’’തിആദിസദ്ദേന സാധാരണസച്ഛായാദയോ ഗഹിതാ. നിന്ദതി ഇസ്സതീതി പദച്ഛേദോ, ഇമേ ദ്വേപഞ്ഞാസ ഇവാദയോ നാമ. ‘‘ജയതി അക്കോസതി ഹസതി’’ഇച്ചാദികം തംതംക്രിയാപദസങ്ഖതഅനുകാരിയാനം അനുകരണന്തി കത്വാ ദ്വന്ദോയേവ, ‘‘സന്ധിസമാസാ അദ്ധസ്സാ’’തി [സന്ധിസമാസോ തദദ്ധസ്സാതി (ക.)] വുത്തത്താ സന്ധിസമാസാനം ഗാഥദ്ധസ്സ വിനാ ഉഭയദ്ധമജ്ഝേ അലബ്ഭനതോ ദൂഭതിപദതോ പുബ്ബേയേവ സമാസോ കാതബ്ബോ, നോ ചേ, അസമാസോതി ഗഹേതബ്ബോ. തസ്സ ചോരേതി സോഭഗ്ഗമിച്ചാദികമ്പി വാക്യാനുകരണന്തി കത്വാ തത്ഥ സമാസോ, വാക്യേ കേവലപദാനീതി വാ ഗഹേതബ്ബോ. ഇമേസം സബ്ബേസമ്പി ഇവ സദ്ദപരിയായത്താ സദിസത്ഥാതി സബ്ബത്ഥ ഭാവത്ഥോ, അവയവത്ഥോ പന പാകടോയേവ.

൧൮൫. ഉപമാനോപമേയ്യാനം, സധമ്മത്തം വിഭാവിഹി;

ഇമേഹി ഉപമാഭേദാ, കേചി നിയ്യന്തി സമ്പതി.

൧൮൫. ഇവാദീനം വിനിയോഗവിസയം ദസ്സേത്വാ ഉപമാഭേദം ദസ്സേതും പടിജാനാതി ‘‘ഉപമാന’’ഇച്ചാദി. കേചീതി ഇമിനാ അപരിയന്തത്തമേസം [അപരിയന്തപഭേദം (ക.)] ദസ്സേതി. തഥാ ച വക്ഖതി ‘‘പരിയന്തോ വികപ്പാന’’ന്തിആദി. നിയ്യന്തി ഉദാഹരീയന്തി.

൧൮൫. ഇദാനി ഇവാദിസദ്ദഗമ്മോപമം ദസ്സേതും പടിജാനാതി ‘‘ഉപമാനോ’’ച്ചാദിനാ. ഉപമാനോപമേയ്യാനം സധമ്മത്തം സമാനധമ്മസമ്ബന്ധോ. വിഭാവിഹി പകാസകേഹി. ഇമേഹി ഇവാദീഹി സദ്ദേഹി ജാനിതബ്ബാ കേചി ഉപമാഭേദാ അപരിയന്തത്താ സമ്പതി ദാനി ലദ്ധാവസരേ നിയ്യന്തി ഉദാഹരണമത്തേന പടിപാദീയന്തി.

൧൮൬. വികാസിപദുമം’വാ’തി-സുന്ദരം സുഗതാനനം;

ഇതി ധമ്മോപമാ നാമ, തുല്യധമ്മനിദസ്സനാ.

൧൮൬. ‘‘വികാസി’’ച്ചാദി. സുഗതാനനം മുനിന്ദസ്സ വദനം അതിസുന്ദരം അച്ചന്തരമണീയം. കിമിവ? വികാസിപദുമംവ പബുജ്ഝമാനപദുമംവിയ. ഇതി അയമേവംവിധാ ധമ്മോപമാ നാമ ഹോതി. കസ്മാ? ആനനപദുമാനം സമാനസ്സ ധമ്മസ്സ ഗുണസ്സ സുന്ദരസ്സ ലക്ഖണസ്സ നിദസ്സനാ സുന്ദരത്തന്തി പടിപാദനതോ.

൧൮൬. ഉദാഹരണമാഹ ‘‘വികാസി’’ച്ചാദിനാ. സുഗതാനനം ഭഗവതോ മുഖം വികാസിപദുമംവ ബുജ്ഝമാനപങ്കജമിവ അതിസുന്ദരം ഹോതി. ഇതി ഈദിസാ ഉപമാ തുല്യധമ്മനിദസ്സനാ അതിസുന്ദരമിതി സമാനഗുണദസ്സനേന ധമ്മോപമാ നാമ ഹോതി. പദുമാനനാനം സാധാരണഗുണസ്സ പകാസനതോ അതിസുന്ദരമിതി തുല്യധമ്മോ നാമ ഹോതി. ഏത്ഥ പദുമഗതതുല്യധമ്മസമ്ബന്ധസങ്ഖാതായ ഉപമായ ഇവസദ്ദേന ജോതിയമാനത്തേപി അതിസുന്ദരന്തി വുത്തത്താ യഥാവുത്തോപമായ ധമ്മേന യുത്തത്താ ധമ്മോപമാ നാമ ഹോതീതി അധിപ്പായോ.

൧൮൭. ധമ്മഹീനാ മുഖ’മ്ഭോജ-സദിസം മുനിനോ ഇതി;

വിപരീതോപമാ തുല്യ-മാനനേന’മ്ബുജം തവ.

൧൮൭. ‘‘ധമ്മ’’ഇച്ചാദി. മുനിനോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ മുഖം അമ്ഭോജേന പദുമേന സദിസം സമാനം. ഇതി അയം ധമ്മഹീനോപമാ നാമ സുന്ദരസങ്ഖാതസ്സ ഗുണസ്സ അനിദ്ദിട്ഠത്താ, സാ തു അത്ഥവസാ ഗമ്യതേ. കഥമഞ്ഞഥാ യുജ്ജതീതി? ഏത്ഥ പന സദിസസദ്ദോ ഉപമേയ്യസ്സ മുഖസ്സ വിസേസനന്തി മുഖഗതമേവ സദിസത്തം വദതി, അമ്ഭോജഗതം തു സാമത്ഥിയാ ഗമ്യതേ. ഏവമീദിസം ഞേയ്യം. ‘‘വിപരീതേ’’ച്ചാദി. മുനീതി ഗമ്യതേ സുതത്താ, ഭോ മുനി തവ ആനനേന മുഖേന അമ്ബുജം തുല്യന്തി അയം വിപരീതോപമാ. ധമ്മഹീനത്തേപി പസിദ്ധിവിപരിയയേനാഭിഹിതത്താ തന്നാമേനേവ വുത്താ. ഏവമുപരിപി.

൧൮൭. ‘‘ധമ്മഹീനേ’’ച്ചാദി. ‘‘മുഖമ്ഭോജസദിസം മുനിനോ’’ത്യയം ഉപമാ. ധമ്മഹീനാ തുല്യധമ്മപകാസകസുന്ദരാദിസദ്ദഹീനത്താ ധമ്മഹീനാ നാമ. വാചകാഭാവേ തുല്യധമ്മോ കഥം പതീയതീതി ചേ? മുനിനോ മുഖം വദനം അമ്ഭോജസദിസം പദുമസദിസമിതി. ഏത്ഥ മുഖസ്സ അമ്ഭോജസമാനത്തം മുഖമ്ഭോജാനം സാധാരണധമ്മേ അസതി കഥം ഭവതീതി? അഞ്ഞഥാനുപപത്തിലക്ഖണസാമത്ഥിയാതി, ഇവപരിയായോ സദിസസദ്ദോ മുഖസ്സ വിസേസനം യസ്മാ ഹോതി, തസ്മാ മുഖഗതസദിസത്തം വദതി, അമ്ഭോജഗതസദിസത്തം പന സാമത്ഥിയാ ഏവ വിഞ്ഞായതേ. ഹേ മുനി തവ തുയ്ഹം ആനനേന അമ്ഭോജം തുല്യം സമാനന്തി അയം വിപരീതോപമാ. ‘‘അമ്ബുജേന ആനനം തുല്യ’’ന്തി ലോകപ്പസിദ്ധിയാ വിപരിയയേന ‘‘ആനനേന അമ്ബുജം തുല്യ’’ന്തി വുത്തത്താ ധമ്മഹീനത്തേ സതിപി വിപരീതോപമാ നാമ ഹോതി. ‘‘സുതാനുമിതേസു സുതസമ്ബന്ധോ ബലവാ’’തി [പരിഭാസേന്ദുസേഖര ൧൧൨] വുത്തത്താ ഏത്ഥ ‘‘മുനീ’’തി അവിജ്ജമാനേപി പുബ്ബദ്ധേ ‘‘മുനിനോ’’തി സുതത്താ ലബ്ഭമാനോ ‘‘തവാ’’തി തുമ്ഹസദ്ദസന്നിധാനേന ആമന്തനത്ഥോ വിഞ്ഞായതി. ഏത്ഥ ഇവപരിയായോ തുല്യസദ്ദോ അമ്ബുജവിസേസനഭൂതോ അമ്ബുജഗതസദിസത്തം വദതി, ആനനഗതസദിസത്തഞ്ച അമ്ബുജാനനാനം സാധാരണധമ്മോ ച സാമത്ഥിയാ ഞായതിച്ചാദികം വുത്തനയേന ഞാതബ്ബം. ഉപരിപി പാകടട്ഠാനം യഥാരഹം യോജേതബ്ബം.

൧൮൮. തവാനന’മിവ’മ്ഭോജം, അമ്ഭോജ’മിവ തേ മുഖം;

അഞ്ഞമഞ്ഞോപമാ സാ’യം, അഞ്ഞമഞ്ഞോപമാനതോ.

൧൮൮. ‘‘തവ’’ഇച്ചാദി. അഞ്ഞമഞ്ഞോപമാനതോതി അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ മുഖസ്സ അമ്ഭോജസ്സ ച അഞ്ഞമഞ്ഞേന തംദ്വയേന ഉപമാനതോ.

൧൮൮. ‘‘തവാനനി’’ച്ചാദി. ‘‘അമ്ഭോജം തവാനനമിവ, തേ മുഖം അമ്ഭോജമിവാ’’തി അയമുപമാ. അഞ്ഞമഞ്ഞോപമാനതോ അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഉപമാനത്താ അഞ്ഞമഞ്ഞോപമാ നാമ ഹോതി. അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഉപമാതി ച, അഞ്ഞമഞ്ഞസ്സ ഉപമാനന്തി ച വിഗ്ഗഹോ. വിഗ്ഗഹദ്വയേപി പുബ്ബവിഭത്തിലോപോ. സബ്ബാദീനം ബ്യതിഹാരലക്ഖണേന ഉത്തരവിഭത്തിലോപോ. സമാസലക്ഖണേന അഞ്ഞത്ഥസ്സ അപേക്ഖാസിദ്ധത്താ മുഖാപേക്ഖായ അഞ്ഞം അമ്ഭോജഞ്ച, അമ്ഭോജാപേക്ഖായ അഞ്ഞം മുഖഞ്ച കമേന ഉപമേയ്യാ നാമ. അമ്ഭോജാപേക്ഖായ അഞ്ഞം മുഖഞ്ച, മുഖാപേക്ഖായ അഞ്ഞം അമ്ഭോജഞ്ച ഉപമാനം നാമ.

൧൮൯. യദി കിഞ്ചി ഭവേ’മ്ഭോജം,

ലോചനബ്ഭമുവിബ്ഭമം;

ധാരേതും മുഖസോഭം തം,

തവേ’തി അബ്ഭുതോപമാ.

൧൮൯. ‘‘യദി’’ച്ചാദി. ലോചനാനി ച ഭമുയോ ച, താസം വിബ്ഭമോ യസ്മിം, തം, താദിസമമ്ഭോജം കിഞ്ചി കിമപി യദി ഭവേ. തമീദിസമമ്ഭോജം തവ മുഖസോഭം വദനകന്തിം ധാരേതും നിസിജ്ഝതേ. കിം ന്വച്ഛരിയമീദിസന്തി അബ്ഭുതത്ഥവിഭാവനേന വദനമമ്ബുജേനോപമീയതീതി അയമബ്ഭുതോപമാ ഞാതബ്ബാതി.

൧൮൯. ‘‘യദി’’ച്ചാദി. ലോചനബ്ഭമുവിബ്ഭമം ലോചനഭമൂനം ലീലാവന്തം കിഞ്ചി അമ്ഭോജം കിഞ്ചി അച്ഛരിയം പദുമം യദി ഭവേ ചേ സിയാ, തമമ്ഭോജം തവ മുഖസോഭം വദനകന്തിം ധാരേതും സമത്ഥോ ഹോതി. ഇതി ഈദിസീ ഉപമാ അബ്ഭുതോപമാ അബ്ഭുതധമ്മപകാസകത്താ അബ്ഭുതോപമാ നാമ. ഏത്ഥ അവിജ്ജമാനോപി വിജ്ജമാനത്തേന പരികപ്പിതോ പദുമഗതോ ലോചനബ്ഭമുവിബ്ഭമസമ്ബന്ധോ അമ്ഭോജവിസേസനേന ‘‘ലോചനബ്ഭമുവിബ്ഭമ’’ന്തി ഇമിനാ ജോതിതോ. തസ്മാ അമ്ഭോജം ലോചനബ്ഭമുവിബ്ഭമസമ്ബന്ധസങ്ഖതഉപമായ ജോതകത്താ നിസ്സിതവോഹാരേന ഉപമാ, മുഖം ഉപമേയ്യന്തി മുഖഗതോ ലോചനബ്ഭമുവിബ്ഭമസമ്ബന്ധോ യദി മുഖേ ന ഭവേയ്യ, താദിസം മുഖസോഭം ധാരേതും കഥം സമത്ഥോതി സാമത്ഥിയാ ഞായതി. ലോചനബ്ഭമുവിബ്ഭമസങ്ഖാതസാധാരണധമ്മോ പന ‘‘ലോചനാനി ച ഭമുയോ ചേതി ച, താസം വിബ്ഭമോ യസ്മി’’ന്തി ച വിഗ്ഗഹേ നിപ്ഫന്നേന ഭിന്നാധികരണഅഞ്ഞപദത്ഥസമാസേന ഗുണീഭൂതസ്സപി ഗഹിതത്താ വിഞ്ഞായതി [ഗഹണസ്സ വിഞ്ഞായമാനത്താ (ക.)].

൧൯൦. സുഗന്ധി സോഭസമ്ബന്ധി, സിസിരംസുവിരോധി ച;

മുഖം തവ’മ്ബുജംവേ’തി, സാ സിലേസോപമാ മതാ.

൧൯൦. ‘‘സുഗന്ധി’’ച്ചാദി. തവ മുഖം അമ്ഭോജമിവ സിസിരംസുനോചന്ദസ്സ വിരോധി പച്ചനീകം, മുഖം തംസമാനകന്തിത്താ അമ്ബുജഞ്ച തദുദയേ സങ്കോചഭജനതോ. സോഭസമ്ബന്ധി കന്തിയുത്തം, മുഖമമ്ബുജഞ്ച. സുഗന്ധോ അസ്സ അത്ഥീതി സുഗന്ധി ച ദ്വയമപീതി ഏവം സിലേസപരിഗ്ഗഹേന മുഖമ്ബുജാനം ഉപമായോഗതോ സാ യഥാവുത്താ സിലേസോപമാ മതാ.

൧൯൦. ‘‘സുഗന്ധി’’ച്ചാദി. തവ മുഖം അമ്ഭോജമിവ സിസിരംസുവിരോധി ചന്ദസ്സ വിരുദ്ധം ഹോതി തുല്യത്താ. പദുമം പന ചന്ദോദയേന അത്തനോ സങ്കോചനത്താ തസ്സ വിരുദ്ധം ഹോതി. സോഭസമ്ബന്ധി ച അനഞ്ഞസാധാരണമുഖഗതകന്തിസമ്ബന്ധയുത്തഞ്ച ഹോതി. പദുമം പന പദുമഗതകന്തിസമ്ബന്ധിനാ യുത്തം ഹോതി. സുഗന്ധി ച ചതുജ്ജാതിസുഗന്ധവഹനതോ […വമനതോ (ക.)] സുഗന്ധി ച ഹോതി. അമ്ബുജം പന പദുമസുഗന്ധേനേവ യുത്തം ഹോതി. ഇതി ഈദിസീ ഉപമാ സിലേസോപമാ ഏകപദാതിഹിതഉഭയത്ഥലക്ഖണേന സിലേസവസേന വുത്തത്താ സിലേസോപമാ നാമ ഹോതി. സിസിരാ സീതലാ അംസു കന്തി അസ്സേതി ച, തസ്സ വിരുജ്ഝതി സീലേനേതി ച, പച്ചയസാമത്ഥിയവസേന ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം അത്ഥാനം ലബ്ഭനതോ സിലിസ്സതി അപരോപി അത്ഥോ ഏത്ഥ അലങ്കാരേതി ച, സിലേസവസേന വുത്താ ഉപമാതി ച വിഗ്ഗഹോ. ഏത്ഥ സുഗന്ധോ ച സോതസമ്ബന്ധോ ച സിസിരംസുവിരോധിത്തഞ്ചേതി ഇമേ ഉപമാനോപമേയ്യാനമമ്ബുജമുഖാനം തുല്യധമ്മോ, തേസു അമ്ബുജഗതതുല്യധമ്മസമ്ബന്ധോ സധമ്മത്താ ഉപമാ നാമ ഹോതി, സാ അമ്ബുജസമ്ബന്ധിനാ ഇവസദ്ദേന ജോതിതാ, മുഖഗതതുല്യധമ്മോ പന അസ്സത്ഥിതസ്സീലത്ഥേ കതപച്ചയേ സതിപി സാമത്ഥിയായേവ ഗമ്യതേ.

൧൯൧. സരൂപസദ്ദവാച്ചത്താ, സാ സന്താനോപമാ യഥാ;

ബാലാ’വു’യ്യാനമാലാ’യം, സാലകാനനസോഭിനീ.

൧൯൧. ‘‘സരൂപ’’ഇച്ചാദി. അയമുയ്യാനമാലാ ബാലാവ ഇത്ഥീ വിയ. കഥം? സാലകാനനസോഭിനീ ബാലാ താവ സഹാലകേന കേസസന്നിവേസവിസേസേന വത്തതേ സാലകമാനനം തേന സോഭതേ. സാലകാനനസോഭിനീ ഉയ്യാനമാലാപി സാലാനം രുക്ഖവിസേസാനം കാനനേന ഗഹനേന സോഭതേ, ഏവരൂപാ സാ താദിസീ സന്താനോപമാ ആഖ്യായതേ, കസ്മാ? സിലേസോപമത്തസഭാവേപി സരൂപേന സദിസേന സദ്ദേന ‘‘സാലകാനനസോഭിനീ’’ത്വേവംവിധേന സദ്ദസന്താനേന വിസേസഭൂതേന വാച്ചത്താ പകാസിയത്താ തസ്സാഇതി ഗമ്യതേ. യഥേതി നിദസ്സനേ.

൧൯൧. ‘‘സരൂപേ’’ച്ചാദി. സരൂപസദ്ദവാച്ചത്താ തുല്യസുതിയാ അച്ഛിന്നസമ്ബന്ധവചനമാലായ വുച്ചമാനത്താ സാ ഉപമാ സന്താനോപമാ നാമ ഹോതി, സിലേസത്തേ സതിപി കതസമാസേഹി പദസന്താനേഹി വുച്ചമാനത്താ സന്താനോപമാ നാമ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ‘‘യഥേ’’തി ഉദാഹരതി. അയം ഉയ്യാനമാലാ ഏസാ ഉയ്യാനപന്തി സാലകാനനസോഭിനീ അലകസങ്ഖാതകേസസന്നിവേസസഹിതേന മുഖേന സോഭമാനാ ബാലാവ അങ്ഗനാ ഇവ സാലകാനനസോഭിനീ സാലവനേഹി സോഭമാനാ ഹോതി. ഉപമാനോപമേയ്യാനം സമാനം രൂപം യേസന്തി ച, സരൂപാ ച തേ സദ്ദാ ചേതി ച, തേഹി വാച്ചാ ഉപമാതി ച, തസ്സാ ഭാവോതി ച, സന്താനേന യുത്താ ഉപമാതി ച, ഉയ്യാനാനം മാലാതി ച, സഹ അലകേന വത്തമാനന്തി ച, തഞ്ച തം ആനനഞ്ചാതി ച, തേന സോഭതി സീലേനാതി ച, സാലാനം കാനനന്തി ച, തേന സോഭതി സീലേനാതി ച വാക്യം.

൧൯൨. ഖയീ ചന്ദോ ബഹുരജം, പദുമം തേഹി തേ മുഖം;

സമാനമ്പി സമുക്കംസീ-ത്യ’യം നിന്ദോപമാ മതാ.

൧൯൨. ‘‘ഖയീ’’ഇച്ചാദി. ചന്ദോ ഖയീ ഖയോ അച്ചയോ യസ്സേതി, പദുമം ബഹുരജം ബഹൂനി രജാനി പരാഗാവയവാ യസ്മിന്തി, തേഹി ഏവംഭൂതേഹി ചന്ദപദുമേഹി കന്തിആദിനാ സമാനമ്പി സദിസമ്പി സന്തം തവ മുഖം സമുക്കംസി പരമുക്കംസവന്തം, ഖയസദ്ദസ്സ ച രജസ്സ ച ദോസേപി വത്തനതോ, സദ്ദച്ഛലേന ഖയസ്സ ദോസരൂപസ്സ ബഹുരജത്തസ്സ ച തത്ഥാഭാവതോതി. ഇതി ഏവരൂപാ അയം നിന്ദോപമാ മതാ നിന്ദിതേന ചന്ദാദിനാ ഖയസ്സോപമിതത്താ.

൧൯൨. ‘‘ഖയി’’ച്ചാദി. ചന്ദോ ഖയീ പാടിപദതോ പട്ഠായ ദിനേ ദിനേ ഏകമേകായ കലായ സൂരിയസ്സ ആസന്നഹേതു ഖീയനസഭാവയുത്തോ ഹോതി, പദുമം ബഹുരജം ബഹുരേണുസമന്നാഗതം ഹോതി, തേഹി ചന്ദപദുമേഹി സമാനമ്പി കന്തിസുഗന്ധാദീഹി സദിസമ്പി തേ മുഖം തവാനനം സമുക്കംസി ഖയരജസദ്ദേഹി ദോസസ്സാപി വാച്ചത്താ സദ്ദച്ഛലേഹി ഗമ്യമാനസ്സ താദിസസ്സ ദോസസ്സ മുഖേ അവിജ്ജമാനത്താ അധികുക്കംസഗുണവന്തം ഹോതി, ഇതി ഈദിസീ അയം ഉപമാ നിന്ദോപമാ നിന്ദിതാനം ചന്ദപദുമാനം മുഖസ്സ ഉപമിതാതി നിന്ദോപമാ നാമ ഹോതി, മുഖവിസേസനേന ഇവസദ്ദപരിയായേന സമാനസദ്ദേന മുഖഗതസധമ്മോ ജോതിതോ ഹോതി, ഉപമാസങ്ഖതചന്ദപദുമഗതസധമ്മോപി ദ്വീസു തുല്യധമ്മോപി സാമത്ഥിയാ ഗമ്യതേ, അപിസദ്ദോ ചേത്ഥ വത്തബ്ബന്തരസമുച്ചയേ, സമുക്കംസോതി വത്തബ്ബന്തരോ.

൧൯൩. അസമത്ഥോ മുഖേനി’ന്ദു, ജിന തേ പടിഗജ്ജിതും;

ജളോ കലങ്കീ’തി അയം, പടിസേധോപമാ സിയാ.

൧൯൩. ‘‘അസമത്ഥോ’’ഇച്ചാദി. ജിന തേ മുഖേന ജളോ സീതോ അകുസലോ ച കലങ്കോ മിഗലഞ്ഛനലക്ഖണോ ദോസോ അസ്സ അത്ഥീതി കലങ്കീ. സദ്ദച്ഛലേന ദോസകഥനം. താദിസോ ഇന്ദു ചന്ദോ പടിഗജ്ജിതും വിവദിതും അസമത്ഥോ, മുഖന്തു വിസദം അലങ്കതഞ്ചേതി കഥമനേനായം സദിസോതി നിസേധദ്വാരേന സധമ്മതാവ ഗമ്മതേ, അയം പടിസേധോപമാ സിയാ.

൧൯൩. ‘‘അസമത്ഥോ’’ച്ചാദി. ഹേ ജിന തേ തുയ്ഹം മുഖേന പടിഗജ്ജിതും വിവദിതും ജളോ സീതലോ അവിസദോ കലങ്കീ സസലക്ഖണോ വാ സദോസോ വാ ഇന്ദു ചന്ദോ അസമത്ഥോ ഹോതീതി, അയം ഏദിസീ ഉപമാ പടിസേധോപമാ നാമ. കലങ്കോ അസ്സ അത്ഥീതി വാക്യം. ഏത്ഥ വിസദേന കലങ്കരഹിതേന മുഖേന സീതലോ അവിസദോ സദോസോ ചന്ദോ സമാനോ ഭവിതുമസമത്ഥോതി ഏവം പടിസേധദ്വയേന ഇന്ദമുഖസങ്ഖാതാനം ഉപമാനോപമേയ്യാനം തുല്യധമ്മസമ്ബന്ധസ്സ പകാസിതത്താ സതിപി നിന്ദോപമാഭാവേ പടിസേധോപമാ നാമ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ‘‘പടിഗജ്ജിതു’’ന്തി ഇദം ചന്ദസ്സ വിസേസനത്താ ചന്ദഗതസധമ്മം ജോതേതി.

൧൯൪. കച്ഛം ചന്ദാരവിന്ദാനം, അതിക്കമ്മ മുഖം തവ;

അത്തനാവ സമം ജാത-മിത്യ’സാധാരണോപമാ.

൧൯൪. ‘‘കച്ഛ’’മിച്ചാദി. ചന്ദസ്സ അരവിന്ദസ്സ ച കച്ഛം പദവിം അതിക്കമ്മ അവത്ഥരിയ തേസ’മവകംസതോ [അവത്ഥുയതേസമണംസതോ (ക.)], തവ മുഖം അത്തനോ സരൂപേനേവ സമം ജാതമിതി ഏവരൂപാ അസാധാരണതാഭിധാനേന സദിസത്തപതീതിയാ അസാധാരണോപമേതി നിഗദ്യതേ.

൧൯൪. ‘‘കച്ഛ’’മിച്ചാദി. ഹേ മുനി തവ മുഖം ചന്ദാരവിന്ദാനം ലോകപൂജിതാനം സസിഅമ്ബുജാനം കച്ഛം പദവിം അവത്ഥം വാ അതിക്കമ്മ അത്തനോ അതുല്യത്തേന അത്തനാ ഏവ സമാനത്തവത്ഥുനോ അഭാവാ സമം ജാതം, ഇതി ഈദിസാ ഉപമാ അസാധാരണോപമാ അതുല്യധമ്മഭാവസ്സ പകാസനതോ അസാധാരണോപമാ നാമ ഹോതി. ഇഹ ഉപമാഭൂതാനം ചന്ദാരവിന്ദാനം മുഖസ്സ ഹീനഭാവപടിപാദനദ്വാരേന ചന്ദാരവിന്ദേഹി മുഖം തുല്യന്തി പഞ്ഞാപനതോ ചന്ദാരവിന്ദാ അസാധാരണോപമാ നാമ ഹോതി. സമസദ്ദോ മുഖഗതസ്സ സാധാരണധമ്മം ജോതേതി. സേസം സുവിഞ്ഞേയ്യം.

൧൯൫. സബ്ബമ്ഭോജപ്പഭാസാരോ, രാസിഭൂതോവ കത്ഥചി;

തവാ’നനം വിഭാതീതി, ഹോതാ’ഭൂതോപമാ അയം.

൧൯൫. ‘‘സബ്ബ’’ഇച്ചാദി. കത്ഥചി ഏകട്ഠാനേ രാസിഭൂതോ സബ്ബേസമമ്ഭോജാനം പഭാസാരോവ തവാനനം വിഭാതീതി ഏവംഭൂതാ അയം അഭൂതോപമാ ഹോതി.

൧൯൫. ‘‘സബ്ബ’’മിച്ചാദി. കത്ഥചി ഠാനേ രാസിഭൂതോ സബ്ബമ്ഭോജപ്പഭാസാരോവ സകലപദുമാനം ഉത്തമകന്തിപുഞ്ജോ വിയ തവാനനം വിഭാതി വിസേസേന പഭാതി, ഇതി ഈദിസീ ഉപമാ അഭൂതോപമാ അവിജ്ജമാനവത്ഥുനോ ഉപമിതത്താ അഭൂതോപമാ നാമ ഹോതി. അരാസി രാസിഭൂതോതി വിഗ്ഗഹോ. ഏത്ഥ യോജനാവിഭൂതോ താദിസപഭാസാരാഭാവതോ അവിജ്ജമാനത്ഥേന പരികപ്പിതോ.

൧൯൬. പതീയതേ’ത്ഥഗമ്മാ തു, സദ്ദസാമത്ഥിയാ ക്വചി;

സമാസപ്പച്ചയേവാദി-സദ്ദയോഗം വിനാ അപി.

൧൯൬. അത്ഥഗമ്മോപമം ദസ്സേതി ‘‘പതീയതേ’’ഇച്ചാദി. അത്ഥഗമ്മാ തു’പമാ ക്വചി കിസ്മിഞ്ചി ഠാനേ സമാസാദിസദ്ദാനം യോഗം വിനാ അപി സദ്ദാനം പയോഗവിസേസാദിഗാള്ഹേന അഞ്ഞഥാനുപപത്തിലക്ഖണേന സാമത്ഥിയേന പതീയതേ.

൧൯൬. തിവിധം സദ്ദഗമ്മോപമം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി അത്ഥഗമ്മോപമം ദസ്സേതി ‘‘പതീയതേ’’ത്യാദിനാ. അത്ഥഗമ്മാ തു അത്ഥഗമ്മോപമാ പന ക്വചി ഠാനേ സമാസപച്ചയേവാദിസദ്ദയോഗം വിനാപി തേസം സദ്ദാനം സമ്ബന്ധം ഹിത്വാപി സദ്ദസാമത്ഥിയാ സമ്ബന്ധേ പയുത്താവസേസസദ്ദാനം അത്ഥസത്തിയാ പതീയതേ. സദ്ദാനം സാമത്ഥിയന്തി വിഗ്ഗഹോ.

൧൯൭. ഭിങ്ഗാനേ’മാനി ചക്ഖൂനി, നാ’മ്ബുജം മുഖ’മേവി’ദം;

സുബ്യത്തസദിസത്തേന, സാ സരൂപോപമാ മതാ.

൧൯൭. ഉദാഹരതി ‘‘ഭിങ്ഗേ’’ച്ചാദിനാ. ന ഭിങ്ഗാ ഏതേ, കിഞ്ചരഹി ചക്ഖൂനിമാനി, നമ്ബുജമേതം, കിന്തു മുഖമേവിദന്തി ഏവരൂപാ സാ സരൂപോപമാ മതാ ഭിങ്ഗാദീനമവിപരീതസരൂപസ്സ ദീപനതോ. തേനാഹ ‘‘സുബ്യത്തേ’’ത്യാദി. സുബ്യത്തേന ഭിങ്ഗചക്ഖൂനം അമ്ബുജമുഖാനഞ്ച പരിഫുടേന സദിസത്തേന ചഞ്ചലത്തകന്ത്യാദിലക്ഖണേന തേനേവാഭേദസങ്കാപുബ്ബമേവ വിവേചിതം അഞ്ഞത്ര ചക്ഖാദീസു യം ഭിങ്ഗാദിഞ്ഞാണമുപ്പന്നം, തസ്സ പച്ചക്ഖാനതോ ഉപമാജോതകാനമിവാദീനമഭാവേപി ഭിങ്ഗലോചനാദീനം സദിസത്തം പതീയതേ സാമത്ഥിയതോ. ഏവമുപരിപി യഥായോഗം.

൧൯൭. ഇദാനി ഉദാഹരണമാഹരതി ‘‘ഭിങ്ഗാനി’’ച്ചാദിനാ. ഇമാനി ഭിങ്ഗാനി ഭമരാ ന ഭവന്തി, കിഞ്ചരഹി ചക്ഖൂനി. അമ്ബുജം ന ഇദം പദുമം ന ഹോതി, കിന്തു മുഖമേവാതി. ഈദിസീ സാ ഉപമാ സുബ്യത്തസദിസത്തേന സുപാകടേന ഭിങ്ഗലോചനാനം അമ്ബുജമുഖാനഞ്ച തുല്യഭാവേന സരൂപോപമാ നാമ ഹോതി. ഏത്ഥ സമാസപച്ചയഇവാദിസദ്ദപയോഗാഭാവേപി ‘‘ഭിങ്ഗാനേമാനി ചക്ഖൂനി’’ച്ചാദിനാ ചക്ഖുമുഖേസു ഭിങ്ഗഅമ്ബുജന്തി വിപരീതപവത്തബുദ്ധിം പടിസേധേത്വാ ചക്ഖുമുഖവിധാനതോ ചഞ്ചലത്തകന്തിമത്താദീസു സുബ്യത്തം തുല്യത്തം വിനാ ചക്ഖുമുഖേസു ഭിങ്ഗമ്ബുജബുദ്ധിം കീദിസമുപ്പജ്ജതീതി അഞ്ഞഥാനുപപത്തിലക്ഖണസാമത്ഥിയാ ഉപമാനഭൂതാനം ഭിങ്ഗമ്ബുജാനം ഉപമേയ്യഭൂതാനം ചക്ഖുമുഖാനഞ്ച സദിസത്തം ഞായതി. സുട്ഠു ബ്യത്തം പാകടന്തി ച, തഞ്ച തം സദിസത്തഞ്ചാതി ച, സമാനം രൂപം സഭാവോ യസ്സാ ഉപമായാതി ച, സാ ച സാ ഉപമാ ചാതി ച വാക്യം.

൧൯൮. മയേവ മുഖസോഭാ’സ്സേ-ത്യല’മിന്ദു വികത്ഥനാ;

യതോ’മ്ബുജേപിസാ’ത്ഥീതി, പരികപ്പോപമാ അയം.

൧൯൮. ‘‘മയേവി’’ച്ചാദി. ഇന്ദു ചന്ദ, അസ്സ മുനിനോ മുഖസോഭാ വദനജുതി മയേവ, നാഞ്ഞത്രാതി ഏവരൂപാ വികത്ഥനാ അത്ഥപസംസനേന അലമിതി പടിസേധോ. കിമിതി? യതോ യസ്മാ കാരണാ സാ മുഖസോഭാ അമ്ബുജേപി ന കേവലമിന്ദുമ്ഹി അത്ഥി, നോ നത്ഥീതി അസതോപി തഥാ വികത്ഥനസ്സ പരികപ്പനതോ വദനമിന്ദുനോപമീയതീതി ഏവരൂപാ അയം പരികപ്പോപമാ.

൧൯൮. ‘‘മയേ’’ച്ചാദി. ഹേ ഇന്ദു അസ്സ ഇമസ്സ ലോകസാമിനോ മുഖസോഭാ വദനകന്തി ഏകകേ മയി ഏവ, ഈദിസീ വികത്ഥനാ അത്തസിലാഘേന അലം നിപ്പയോജനം. കസ്മാതി ചേ? യതോ സാ മുഖസോഭാ അമ്ബുജേപി അത്ഥി, തസ്മാതി. ഇതി ഈദിസാ അയം ഉപമാ പരികപ്പോപമാ നാമ ഹോതി. യതോതി അനിയമനിദ്ദിട്ഠകാരണം പന അമ്ബുജേപി സാ അത്ഥീതി ദസ്സിയമാനം പദുമേപി തസ്സ അത്ഥിത്തമേവ. പരികപ്പനായ വുത്താ ഉപമാതി വിഗ്ഗഹോ. ഇധ ചന്ദസ്സ അവിജ്ജമാനവികത്ഥനസ്സ വിജ്ജമാനത്തേന പരികപ്പനതോ സധമ്മജോതകസദ്ദന്തരേ അസതിപി ഉപമാനഭൂതഇന്ദുനോ ച ഉപമേയ്യഭൂതമുഖസ്സ ച സദിസത്തം ഇമേസം ദ്വിന്നം സദിസത്തം വിനാ വത്തുനോ താദിസകപ്പനാ കഥം ഹോതീതി ഇമായ അത്ഥസത്തിയാ ഗമ്യതേ.

൧൯൯. കിം വാ’മ്ബുജ’ന്തോഭന്താലി,

കിം ലോലനയനം മുഖം;

മമ ദോലായതേ ചിത്ത-

മിച്ച’യം സംസയോപമാ.

൧൯൯. ‘‘കിം വാ’’ഇച്ചാദി. അന്തോ ഭന്താ അലീ ഭമരാ യസ്മിം, തമീദിസമമ്ബുജം കിം വാ. ലോലാനി ചപലാനി നയനാനി യസ്മിം, താദിസം വാ. ജിന തവേദം മുഖം കിന്തി മമ ചിത്തം ദോലായതേ ദോലേവാചരതി. ഏവം പക്ഖദ്വയപരിഗ്ഗഹേന സംസയതീതി അത്ഥോ. ഇച്ചയമീദിസീ സംസയവേസേന അമ്ബുജമുഖാനമോപമാവഗമാ സംസയോപമാ.

൧൯൯. ‘‘കിം വാ’മ്ബുജേ’’ച്ചാദി. അന്തോഭന്താലി അബ്ഭന്തരേ ഭമമാനഭമരവന്തം അമ്ബുജം കിം വാ, തുയ്ഹം ലോലനയനം ചഞ്ചലനേത്തം മുഖം കിം വാതി മമ ചിത്തം ദോലായതേ ഉഭയസമ്ഭമജനനതോ ദോലാ വിയ ഹോതി. ഇതി അയം ഏവരൂപാ ഉപമാ സംസയോപമാ ദ്വിന്നം സദിസത്തസ്സ സംസയേന പകാസിതത്താ സംസയോപമാ നാമ ഹോതി. അന്തോ ഭന്താ അലീ യസ്മിന്തി ച, ലോലാനി നയനാനി യസ്മിന്തി ച, ദോലാ വിയ ആചരതീതി ച, സംസയേന വുത്താ ഉപമാതി ച വിഗ്ഗഹോ. ഇഹാപി സധമ്മപകാസകേ സദ്ദന്തരേ അസതിപി യഥാവുത്തവിസേസനദ്വയേന വിസിട്ഠാനം ദ്വിന്നം അമ്ബുജമുഖാനം സംസയനിമിത്തേ തുല്യത്തേ അസതി കഥം സംസയോ ഉപ്പജ്ജതീതി ഇമിനാ സാമത്ഥിയേനേവ തുല്യധമ്മസമ്ബന്ധോ ഗമ്യതേ.

൨൦൦. കിഞ്ചി വത്ഥും പദസ്സേത്വാ,

സധമ്മസ്സാ’ഭിധാനതോ;

സാമ്യപ്പതീതിസബ്ഭാവാ,

പതിവത്ഥൂപമാ യഥാ.