൩. ഗുണാവബോധപരിച്ഛേദ

അനുസന്ധിവണ്ണനാ

൧൧൬. സമ്ഭവന്തി ഗുണാ യസ്മാ,

ദോസാനേ’വ’മതിക്കമേ;

ദസ്സേസ്സം തേ തതോ ദാനി,

സദ്ദേ സമ്ഭൂസയന്തി യേ.

൧൧൬. ഏവം ദോസപരിഹാരോപദേസം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ദോസപരിഹാരാ സമുപഗതഗുണം ഉപദസ്സിതുമധികാരം വിരചയന്തോ ആഹ ‘‘സമ്ഭവന്തി’’ഇച്ചാദി. ദോസാനം യഥാവുത്താനം പദദോസാദീനം ഏവം യഥാവുത്തനയേന അതിക്കമേ സതി ഗുണാ ധമ്മാ സദ്ദാലങ്കാരസഭാവാ പസാദാദയോ യസ്മാ കാരണാ സമ്ഭവന്തി സിജ്ഝന്തി, തഞ്ച ‘‘പസാദോ കിലിട്ഠാദീനം വജ്ജനാ സമ്ഭവതീ’’ത്യാദിനാ യഥായോഗം വിഞ്ഞേയ്യം, തതോ തസ്മാ കാരണാ യേ ഗുണാ സദ്ദേ സമ്ഭൂസയന്തി അലങ്കരോന്തി, തേ സദ്ദാലങ്കാരസങ്ഖാതേ ഗുണേ ഇദാനി ദസ്സേസ്സം ഉപദിസിസ്സാമി.

൧൧൬. ഏവം ദോസപരിഹാരപവേസോപായം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി യഥാവുത്തദോസാനം പരിഹാരേന ‘‘ബന്ധനിസ്സിതഗുണാ ഏതേ’’തി ദസ്സേതും പുബ്ബാപരപരിച്ഛേദാനം സമ്ബന്ധം ഘടേന്തോ ‘‘സമ്ഭവന്തി’’ച്ചാദിഗാഥമാഹ. ദോസാനം നിദ്ദിട്ഠപദദോസാദീനം ഏവം അനന്തരപരിച്ഛേദേ നിദ്ദിട്ഠക്കമേന അതിക്കമേ സതി ഗുണാ പസാദാദിസദ്ദാലങ്കാരസങ്ഖാതാ പസാദാദയോ സദ്ദധമ്മാ യസ്മാ സമ്ഭവന്തി, തതോ യേ സദ്ദധമ്മാ സദ്ദേ സമ്ഭൂസയന്തി സജ്ജന്തി, തേ സദ്ദധമ്മേ ദസ്സേസ്സം പകാസിസ്സാമീതി. ഏത്ഥ കിലിട്ഠദോസബ്യാകിണ്ണദോസപരിഹാരേഹി പസാദാലങ്കാരോ സിജ്ഝതി, സേസാപി യഥാലാഭതോ ഞാതബ്ബാ.

സദ്ദാലങ്കാരഉദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൧൭. പസാദോ’ജോ മധുരതാ,

സമതാ സുഖുമാലതാ;

സിലേസോ’ദാരതാ കന്തി,

അത്ഥബ്യത്തിസമാധയോ.

൧൧൭. ഇദാനി തേ വിഭജതി ‘‘പസാദോ’’ഇച്ചാദിനാ പസത്ഥി പസാദോ പകാസത്ഥതാ, ഓജോ സമാസവുത്തിബാഹുല്ലം അത്ഥപാരിണത്യഞ്ച, മധുരതാ സദ്ദാനം രസവന്തതാ, സമതാ പജ്ജാപേക്ഖായ ചതുന്നം പാദാനമേകജാതിയസമ്ബന്ധതാ, ഗജ്ജാപേക്ഖായ തു പദാനം, സുഖുമാലതാ അഫരുസക്ഖരബാഹുല്ലം, സിലേസനം സിലേസോ ബന്ധഗാരവം, ഉദാരതാ ഉക്കംസതാ കേനചി അത്ഥേന സനാഥതാ വിസിട്ഠവിസേസനയുത്തതാ ച, കന്തി സബ്ബലോകമനോഹരതാ, അത്ഥബ്യത്തി സിദ്ധേന ഞായേന വാ അഭിധേയ്യസ്സ ഗഹണം, സമാധി ലോകപ്പതീത്യനുസാരിഅമുഖ്യത്ഥതാ, തേസു ഓജഉദാരതാ സദ്ദത്ഥഗുണാ, സമാധി അത്ഥഗുണോ, അത്ഥാനുഗാമിത്താ ഏത്ഥ സദ്ദാനം, അഞ്ഞേ തു സദ്ദഗുണാവ.

൧൧൭. ഇദാനി ‘‘പസാദോജോ’’ഇച്ചാദിനാ തേ സദ്ദാലങ്കാരേ കമേന വിഭജിതും ഉദ്ദിസതി. പസാദോ പസന്നഫളികാവലി അത്തനി ആവുനിതരത്തകമ്ബലസുത്തമിവ സദ്ദാനം അത്ഥസ്സ പസാദനസങ്ഖാതോ പസാദാലങ്കാരോ ച, ഓജോ സമാസവുത്തിബാഹുല്യഅത്ഥപാരിണത്യസങ്ഖതോ സദ്ദത്ഥാനം ഗുണോ ച, മധുരതാ സദ്ദാനം രസവന്തഭാവസങ്ഖാതകണ്ണമധുരതാ ച, സമതാ പജ്ജേ പാദസ്സ സുതിതോ സദിസതാ ച, ഗജ്ജേ പദാനം തഥേവ സദിസതാതി ഏവം പാദാനം പദാനഞ്ച തുല്യഗുണതാ ച, സുഖുമാലതാ വണ്ണാനം അതിഫരുസഅതിസിഥിലഭാവം വിനാ സമപ്പമാണമുദുഗുണോ ച, സിലേസോ ഠാനകരണാദിസമ്ഭൂതസഭാഗവണ്ണസുതീഹി അച്ഛിദ്ദഗുരുഗുണോ ച, ഉദാരതാ ഉക്കട്ഠേന കേനചി അത്ഥേന ബന്ധസ്സ സജ്ജിതഭാവോ ച, വിസിട്ഠവിസേസനപദേന യുത്തതാ ച, കന്തി സബ്ബേസം പിയഗുണതാ ച, അത്ഥബ്യത്തി ഇച്ഛിതത്ഥസ്സ സിദ്ധേന വാ ന്യായേന വാ സുപാകടഭാവോ ച, സമാധയോ ലോകപ്പതീതിഅനതിക്കന്തഅഞ്ഞധമ്മാരോപനേന അമുഖ്യത്ഥതാ ചാതി ഇമേ സദ്ദത്ഥഗുണാ ദസ ഹോന്തി. ‘‘സമാധയോ’’തി തസ്സേവ ബഹുത്തം ദീപേതി, ഇമേസു ദസസു ഓജോദാരതാതി ദ്വേ സദ്ദത്ഥഗുണാ, സമാധി അത്ഥഗുണോ പരിയായേന തദത്ഥജോതകസദ്ദഗുണോപി, സേസാ സത്ത സദ്ദഗുണാ ഏവ, ഏതേ സബ്ബേപി അലങ്കരോന്തി ബന്ധമനേനാതി വാക്യേന അലങ്കാരാ നാമ.

സദ്ദാലങ്കാരപയോജനവണ്ണനാ

൧൧൮. ഗുണേഹേ’തേഹി സമ്പന്നോ, ബന്ധോ കവിമനോഹരോ;

സമ്പാദയതി കത്തൂനം, കിത്തിമച്ചന്തനിമ്മലം.

൧൧൮. ‘‘ഗുണേഹി’’ച്ചാദി. ഏതേഹിയേവ വുത്തേഹി ദസഹി ഗുണേഹി ധമ്മേഹി സദ്ദാലങ്കാരസബ്ഭാവേഹി സമ്പന്നോ യുത്തോ സമിദ്ധോ വാ കവീനം മനോ ഹരതി സവസേ വത്തേതീതി കവിമനോഹരോ കവിഹദയഹിലാദകാരീ ബന്ധോ കത്തൂനം ബന്ധന്താനം കവീനം അച്ചന്തനിമ്മലം അതിസയപരിസുദ്ധം അഗുണലേസേനാപ’നാലിമ്പത്താ കിത്തിം ഗുണഘോസം സമ്പാദയതി നിപ്ഫാദേതി.

൧൧൮. ‘‘ഗുണേ’’ച്ചാദി. ഏതേഹി ഗുണേഹി ഇമേഹി സദ്ദാലങ്കാരസങ്ഖാതദസവിധസദ്ദധമ്മേഹി സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോ സമിദ്ധോ വാ ബന്ധോ പജ്ജാദിബന്ധോ കവിമനോഹരോ അത്തനോ നിരവജ്ജത്താ കവീനം ചിത്തം പീണേന്തോ കത്തൂനം രചയന്താനം അച്ചന്തനിമ്മലം അപ്പകദോസേനാപി അസമ്മിസ്സത്താ അതിപരിസുദ്ധം കിത്തിം ബന്ധനവിസയഭൂതയസോരാസിം സമ്പാദയതി നിപ്ഫാദേതീതി. ഇമിനാ കാരണേന ബന്ധസ്സ യഥാവുത്തദസവിധഗുണപരിഗ്ഗഹോ സഉസ്സാഹം കാതബ്ബോതി അധിപ്പായോ. മനോ ഹരതീതി മനോഹരോ, കവീനം മനോഹരോ കവിമനോഹരോതി വിഗ്ഗഹോ.

സദ്ദാലങ്കാരനിദ്ദേസവണ്ണനാ

൧൧൯. അദൂരാഹിതസമ്ബന്ധ-സുഭഗാ യാ പദാവലി;

സുപസിദ്ധാഭിധേയ്യാ’യം, പസാദം ജനയേ യഥാ.

൧൧൯. ഇദാനി യഥോദ്ദേസാനമേസം നിദ്ദേസം സോദാഹരണം കരോന്തോ ആഹ ‘‘അദൂര’’ഇച്ചാദി. അദൂരേ ആസന്നേ അദൂരേന വാ അദൂരാഹിതക്രിയാകത്തുകമ്മാദിപദവസേന ആഹിതോ ഠപിതോ കതോ സമ്ബന്ധോ അന്വയോ, തേന സുഭഗാ മനോഹരാ സുപസിദ്ധോ സുപ്പകാസോ സുഗമ്മോ അഭിധേയ്യോ അത്ഥോ യസ്സാ സാതി തഥാ, ന തു ഭാവത്ഥോ തസ്സ സഭാവഗമ്ഭീരത്താ. വുത്തഞ്ഹി –

‘‘കവീന’ധിപ്പായ’മസദ്ദഗോചരം,

പദേ ഫുരന്തം മുദുകമ്ഹി കേവലം;

വിസന്തി ഭാവാവഗമാ കതസ്സമാ,

പകാസയന്ത്യാ’കതിയോ തു താദിസാ’’തി.

താദിസാ യാ പദാവലി പദപന്തി അയം പസാദം തന്നാമകം ഗുണം ജനയേ ഉപ്പാദയതി. യഥാതി തമുദാഹരതി.

൧൧൯. ഇദാനി ഉദ്ദേസക്കമേന ഏതേസം സദ്ദാലങ്കാരാദീനം നിദ്ദേസം സോദാഹരണം ദസ്സേന്തോ ആഹ ‘‘അദൂരാഹിതേ’’ച്ചാദി. അദൂരേ ആസന്നപദേസേ തദുപചാരേന ആസന്നേ വാ ആഹിതോ ക്രിയായ, ലദ്ധക്രിയായോഗകത്തുകമ്മാദിപദാനം വസേന ച കതോ, നോ ചേ വിന്യാസവസേന ഠപിതോ വാ സമ്ബന്ധോ ഇച്ഛിതത്ഥപതീതിക്കമേന അഞ്ഞമഞ്ഞാപേക്ഖലക്ഖണക്രിയാകാരകയോഗോ തേന സുഭഗാ മനോഹരാ, സുപസിദ്ധോ പസിദ്ധത്ഥവിസയേ സദ്ദപയോഗതോ അതിപാകടോ അഭിധേയ്യോ സദ്ദത്ഥോ യസ്സാ സാ അയം പദാവലി പദപന്തി പസാദം പസാദനാമകം ഗുണം ജനയേ ഉപ്പാദയതി. യഥാതി ലക്ഖിയം ദസ്സേതി. അദൂരേ ആഹിതോതി വാ, ഉപചരിതത്താ അദൂരോ ച സോ ആഹിതോ ചാതി വാ, സോ ച സോ സമ്ബന്ധോ ചേതി ച, തേന സുഭഗാതി ച, സു അതിസയേന പസിദ്ധോതി ച, സോ അഭിധേയ്യോ അസ്സേതി ച വാക്യം. ഏത്ഥ സുപസിദ്ധോ നാമ സദ്ദത്ഥോ, അധിപ്പായത്ഥോ പന പകതിഗമ്ഭീരോ. വുത്തഞ്ഹി –

‘‘കവീന’ധിപ്പായ’മസദ്ദഗോചരം,

പദേ ഫുരന്തം മുദുകമ്ഹി കേവലം;

വിസന്തി ഭാവാവഗമാ കതസ്സമാ,

പകാസയന്ത്യാ’കതിയോ തു താദിസാ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – അസദ്ദഗോചരം സദ്ദസ്സ അവിസയം ഹുത്വാ മുദുകമ്ഹി പദേ കേവലം വിസും ഫുരന്തം ചാപേന്തം കവീനധിപ്പായം കവീനമജ്ഝാസയം കതസ്സമാ സദ്ദത്ഥവിസയേ കതപരിചയാ പണ്ഡിതാ ഭാവാവഗമാ പദത്ഥാവബോധേന വിസന്തി പവിസന്തി, താദിസാ ആകതിയോ തു സദ്ദസദ്ദത്ഥാനം ആകാരാ പകാസയന്തി അധിപ്പായത്ഥം ജോതേന്തീതി.

൧൨൦. അലങ്കരോന്താ വദനം, മുനിനോ’ധരരംസിയോ;

സോഭന്തേ’രുണരംസീ’വ, സമ്പതന്താ’മ്ബുജോദരേ.

൧൨൦. ‘‘അലങ്കരോന്താ’’ഇച്ചാദി. മുനിനോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ വദനം സഭാവമധുരപകതിമുഖം അലങ്കരോന്താ സജ്ജന്താ സോഭയമാനാ അധരാനം രംസിയോ സുപക്കബിമ്ബഫലോപമഓട്ഠയുഗളവിനിസ്സടബഹുതരകന്തിച്ഛിതാഭാ മുനിനോതി വിഞ്ഞായതി സുതത്താ. അമ്ബുജോദരേ താ കാലോപനതപുപ്ഫകാസരമണീയേ പദുമബ്ഭന്തരേ സമ്പതന്താ പവത്തമാനാ അരുണരംസീവ ബാലസൂരിയരംസിയോ വിയ സോഭന്തേ വിരാജന്തി.

൧൨൦. ‘‘അലങ്കരോന്തേ’’ച്ചാദി. മുനിനോ വദനം പകതിസുന്ദരമുഖം അലങ്കരോന്താ സജ്ജന്താ അധരരംസിയോ തസ്സേവ മുനിനോ ഓട്ഠദ്വയതോ നിക്ഖന്തകന്തിസമൂഹാ അമ്ബുജോദരേ വികസനാനുരൂപകാലാഭിമുഖേ പദുമഗബ്ഭേ ഉപഡ്ഢവികസിതേതി വുത്തം ഹോതി. സമ്പതന്താ പവത്തമാനാ അരുണരംസീ ഇവ ബാലസൂരിയരംസീവ സോഭന്തേ ദിബ്ബന്തീതി. ഏത്ഥ അദൂരസമ്ബന്ധം പസിദ്ധത്ഥഞ്ച നിസ്സായ പസാദഗുണോ പാകടോ. അധരരംസീനം മുനിസമ്ബന്ധോ സുതാനുമിതസമ്ബന്ധേസു സുതസമ്ബന്ധസ്സ ബലവത്താ [സുതാനുമിതേസു സുതസമ്ബന്ധോ ബലവാ (പരിഭാസേന്ദുസേരേ ൧൧൨)], കാകക്ഖിഗോളകനയേന വാ ലബ്ഭതീതി. അധരേ രംസീതി ച, അമ്ബുജസ്സ ഉദരന്തി ച വാക്യം.

൧൨൧. ഓജോ സമാസബാഹുല്യ-

മേസോ ഗജ്ജസ്സ ജീവിതം;

പജ്ജേപ്യ’നാകുലോ സോ’യം,

കന്തോ കാമീയതേ യഥാ.

൧൨൧. ‘‘ഓജോ’’ഇച്ചാദി. സമാസസ്സ ഏകത്ഥവുത്തിയാ ബാഹുല്യം ഭിയ്യോഭാവോ ഇത്യനുവദിത്വാ പുന ഓജോ വിധീയതേ, ഏസോ ഓജോ സമാസബാഹുല്ലലക്ഖണോ ഗജ്ജസ്സ വുത്തിരൂപസ്സ ജീവിതം ഹദയം സാരം തപ്പധാനത്താ ഗജ്ജസ്സ, ന പജ്ജസ്സ, സോയം ഓജോ അനാകുലോ അഗഹനോ അതോയേവ കന്തോ ഹദയങ്ഗമോ, പജ്ജേപി ന കേവലം ഗജ്ജേ കാമീയതേ പയുജ്ജതേ. യഥേത്യുദാഹരതി.

൧൨൧. ഇദാനി ഓജഗുണം ദസ്സേതി ‘‘ഓജോ’’ച്ചാദിനാ. ഓജോ നാമ സമാസബാഹുല്യം ഭിന്നത്ഥേസു പവത്തസദ്ദാനം ഏകത്ഥപവത്തിലക്ഖണസ്സ സമാസസ്സ ബഹുലതാ, ഏസോ ഓജോ ഗജ്ജസ്സ ഗജ്ജബന്ധസ്സ ജീവിതം ഹദയം, ജീവിതസീസേന ഹദയസങ്ഖതം ചിത്തം വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. സോ അയം ഓജോ അനാകുലോ നിബ്യാകുലോ കന്തോ തതോയേവ വിഞ്ഞൂനം പിയഭൂതോ പജ്ജേപി പജ്ജബന്ധേപി കാമീയതേ കവീഹി പയുജ്ജതേതി. ബഹുലസ്സ ഭാവോ ബാഹുല്യം, സമാസസ്സ ബാഹുല്യന്തി വിഗ്ഗഹോ. ഗജ്ജബന്ധാധികാരസ്സാഭാവാ പജ്ജവിസയസ്സ ഓജഗുണസ്സ ലക്ഖിയം ദസ്സേതി ‘‘യഥേ’’ച്ചാദിനാ.

൧൨൨. മുനിന്ദമന്ദസഞ്ജാത-ഹാസചന്ദനലിമ്പിതാ;

പല്ലവാ ധവലാ തസ്സേ-വേകോനാ’ധരപല്ലവോ.

൧൨൨. ‘‘മുനിന്ദ’’ഇച്ചാദി. മുനിന്ദസ്സ മന്ദം ഈസകം സഞ്ജാതോ പവത്തോ തംസഭാവത്താ ഭഗവതോ ഹാസസ്സ [യസസ്സ (ക.)] ഹാസോ ഹസിതം സോവ ചന്ദനമിവ ചന്ദനം ധവലത്തരൂപത്താ, തേന ലിമ്പിതാ ഉപദേഹിതാ പല്ലവാ സബ്ബാനി കിലസയാനി ‘‘ഇദമേവേ’’തി നിയമാഭാവതോ, ധവലാ പകതിവണ്ണപരിച്ചാഗേന സുക്കാ അഹേസും ഗാഹാപിതത്താ സഗുണസ്സ താദിസവിസിട്ഠസ്സ പടിലാഭതോ, ഏവം സന്തേപി തസ്സ മുനിന്ദസ്സേവ ഏകോ അഞ്ഞസ്സ താദിസസ്സാഭാവാ അധരപല്ലവോ ന ധവലോ ധവലോ നാഹോസി. അച്ചാസന്നദേസിയോപി ബഹുമന്തബ്ബോ’യ’മസ്സാനുഭാവോതി.

‘‘പേമാവബന്ധഹദയേ സദയേ ജിനസ്മിം,

തസ്മിം നു കിം കുമതയോ ഭവഥ’പ്പസന്നാ;

കിം തേന വോ ന വിഹിതം ഹിത’മുഗ്ഗദുഗ്ഗ-

സംസാരസാഗരസമുത്തരണാവസാനം’’.

ഇച്ചപരമുദാഹരണം. ഏവമേതാദിസോ അനാകുലോ കന്തോ ഓജോ ജാനിതബ്ബോതി. നനു ച യ-തസദ്ദാനം നിച്ചോ സമ്ബന്ധോ, തസ്മാ കഥം ‘‘തസ്സേവേകോ നാധരപല്ലവോ’’തി ഏത്ഥ യസദ്ദാഭാവോതി? സച്ചം, കിന്തു പക്കന്തവിസയോ, തഥാ പസിദ്ധവിസയോ, അനുഭൂതവിസയോ ച തസദ്ദോ യസദ്ദം നാപേക്ഖതേ. യഥാ –

‘‘സവാസനേ കിലേസേ സോ, ഏകോ സബ്ബേ നിഘാതിയ;

അഹു സുസുദ്ധസന്താനോ, പൂജാനഞ്ച സദാരഹോ’’.

ഇച്ചാദി. ഏത്ഥ ബുദ്ധോ ‘‘ബുദ്ധാനുസ്സതിമാദിതോ’’തി പക്കന്തോ.

പസിദ്ധവിസയോ യഥാ –

‘‘അഗ്ഗിം പക്ഖന്ദ’ അഥ വാ, ‘പബ്ബതഗ്ഗാ പതേ’തി വാ;

യദി വക്ഖതി കത്തബ്ബം, ഞാതകാരീഹി സോ ജിനോ’’.

ഇച്ചാദി.

അനുഭൂതവിസയോ യഥാ –

‘‘അതീതം നാനുസോചാമി, നപ്പജപ്പാമ’നാഗതം;

പച്ചുപ്പന്നേന യാപേമി, തേന വണ്ണോ പസീദതി’’.

ഇച്ചാദി.

യസദ്ദോ തുത്തരവാക്യട്ഠോ പുബ്ബവാക്യേ തസദ്ദമേവ ഗമയതി. യഥാ –

‘‘ബോധിം നമാമി നതിഭാജനമച്ചുളാരം,

പുഞ്ഞാകരം ഭുവനമണ്ഡലസോത്ഥിഭൂതം;

യോ ചക്ഖുസോതസതിഗോചരതം സമേതോ,

ദോസാരിദപ്പമഥനേ’കരസോ ബുധാനം’’.

ഇച്ചാദി.

പുബ്ബവാക്യോപാത്തോ തു യസദ്ദോ ഉത്തരവാക്യേതസദ്ദോപാദാനം വിനാ സാകങ്ഖേ വാക്യസ്സ ഊനത്തം ജനേതി. ഏത്ഥ പക്കന്തവിസയോ തസദ്ദോ.

൧൨൨. മുനിന്ദസ്സ മന്ദം ഈസകം സഞ്ജാതോ പവത്തോ ഹാസോയേവ സിതം ചന്ദനചുണ്ണമിവ തേന ലിമ്പിതാ ആലേപിതാ പല്ലവാ രുക്ഖലതാദീനം പകതിരത്താനി കിസലയാനി ധവലാ സഗുണപരിച്ചാഗേന സേതാ അഹേസും, തഥാപി തസ്സേവ തഥാഗതസ്സ ഏകോ അതുലോ അസഹായോ വാ അധരപല്ലവോ ദന്താവരണസങ്ഖാതപല്ലവോ ന രംസിസംസട്ഠോപി സമീപട്ഠോപി ധവലോ സേതോ നാഹോസി. ഏവമേത്ഥ അഗഹനസമാസബാഹുല്യം ദീപിതം ഹോതി.

‘‘പേമാവബന്ധഹദയേ സദയേ ജിനസ്മിം,

തസ്മിം നു കിം കുമതയോ ഭവഥ’പ്പസന്നാ;

കിം തേന വോ ന വിഹിതം ഹിത’മുഗ്ഗദുഗ്ഗ-

സംസാരസാഗരസമുത്തരണാവസാന’’ന്തി.

അപരമുദാഹരണം. തസ്സത്ഥോ – കുമതയോ ഹേ അഞ്ഞാണാ! പേമാവബന്ധഹദയേ സബ്ബേസു തുമ്ഹേസു നിച്ചം പവത്തിതദള്ഹപേമാനുബന്ധചിത്തേ സദയേ തതോയേവ ദയാസഹിതേ തസ്മിം ജിനസ്മിം വിസയഭൂതേ കിം നു കസ്മാ അപ്പസന്നാ ഭവഥ, തഥാ ഹി വോ തുമ്ഹാകം തേന ജിനേന ഉഗ്ഗോ ദാരുണോ ച, ദുഗ്ഗോ ഗന്തുമസക്കുണേയ്യോ ച, സോയേവ സംസാരസാഗരോ തസ്സ സമുത്തരണം പരിയന്തപ്പത്തിയേവ അവസാനം യസ്സ തം ന വിഹിതം അകതം ഹിതം വുദ്ധി നാമ കിം ഹോതി, ന ഹോതേവ. ഏത്ഥാപി സമാസസ്സ പാകടത്താ ഓജോ ഗുണോ കന്തോ ഹോതീതി.

നനു യ-തസദ്ദാനം നിച്ചസമ്ബന്ധോതി കഥം ‘‘തസ്സേവേകോ’’തി ച ‘‘തസ്മിം നു കിം കുമതയോ’’തി ച ഇച്ചാദീസു ഹേട്ഠാ വുത്തയസദ്ദോ നത്ഥീതി? സച്ചം, തഥാപി പക്കന്തത്ഥവിസയോ, പസിദ്ധത്ഥവിസയോ, അനുഭൂതത്ഥവിസയോ വാ തസദ്ദോ യസദ്ദം നാപേക്ഖതി. തഥാ ഹി –

‘‘സവാസനേ കിലേസേ സോ, ഏകോ സബ്ബേ നിഘാതിയ;

അഹു സുസുദ്ധസന്താനോ, പൂജാനഞ്ച സദാരഹോ’’തി.

ഏവമാദീസു ‘‘സോ’’തി നിദ്ദിട്ഠതസദ്ദോ ‘‘ബുദ്ധാനുസ്സതിമാദിതോ’’തി ഏത്ഥ അതീതേന ബുദ്ധസദ്ദേന വചനീയവിസയോ ഹോതി.

‘‘അഗ്ഗിം പക്ഖന്ദ’ അഥവാ, ‘പബ്ബതഗ്ഗാ പതേ’തി വാ;

യദി വക്ഖതി കത്തബ്ബം, ഞാതകാരീഹി സോ ജിനോ’’തി.

ഏവമാദീസു തസദ്ദോ ഞാതകാരീഹി കത്തബ്ബത്താ പസിദ്ധബുദ്ധപദത്ഥവിസയോ.

‘‘അതീതം നാനുസോചാമി, നപ്പജപ്പാമ’നാഗതം;

പച്ചുപ്പന്നേന യാപേമി, തേന വണ്ണോ പസീദതീ’’തി.

ഏവമാദീസു തസദ്ദോ അനനുസോചനനപ്പജപ്പനയാപനസങ്ഖാതവിജാനനവസേന അനുഭൂതത്ഥവിസയോ, തസ്മാ തീസുപി ഠാനേസു തസദ്ദോ യസദ്ദം നാപേക്ഖതേ. ഏത്ഥ പന പക്കന്തവിസയോ തസദ്ദോ അധിപ്പേതോ. അപിച ഉത്തരവാക്യേ ഠിതോ യസദ്ദോ പുബ്ബവാക്യേ തസദ്ദേ അസതിപി തമേവ ദീപേതി. തഥാ ഹി –

ബോധിം നമാമി നതിഭാജനമച്ചുളാരം,

പുഞ്ഞാകരം ഭുവനമണ്ഡലസോത്ഥിഭൂതം;

യോ ചക്ഖുസോതസതിഗോചരതം സമേതോ,

ദോസാരിദപ്പമഥനേ’കരസോ ബുധാനന്തി.

യോ ബുധാനം ചക്ഖുസോതസതീനം ഗോചരതം വിസയഭാവം സമേതോ പത്തോ, തേസംയേവ ദോസാരീനം കിലേസപച്ചത്ഥികാനം ദപ്പമഥനേ ദപ്പമദ്ദനേ ഏകരസോ പധാനകിച്ചോ സമിദ്ധിവന്തോ വാ ഹോതി, തം ബോധിം നമാമീതി സമ്ബന്ധോ. പുബ്ബവാക്യേ പയോജിതോ യസദ്ദോ ഉത്തരവാക്യേ തസദ്ദോപാദാനേ അസതി സംസയമുപ്പാദയമാനോ വാക്യസ്സ ഊനത്തം കരോതി. ഉദാഹരണം പന പാകടം.

൧൨൩. പദാഭിധേയ്യവിസയം,

സമാസബ്യാസസമ്ഭവം;

യം പാരിണത്യം ഹോതി’ഹ,

സോപി ഓജോവ തം യഥാ.

൧൨൩. ‘‘പദി’’ച്ചാദി. പദസ്സ അഭിധേയ്യോ അത്ഥോ സോ വിസയോ യസ്സ. യത്ഥ പചുരസദ്ദാഭിധേയ്യോ അത്ഥോ സംഖിത്തപദേഹി വുച്ചതേ, സോ സമാസോ. യത്ഥപ്പകേഹി പദേഹി അഭിധേയ്യത്ഥോ പചുരപദേഹി വുച്ചതേ, സോ ബ്യാസോ. തതോ സമാസബ്യാസതോ സമ്ഭവോ യസ്സ. തം തഥാവിധം യം പാരിണത്യം പരിണതഭാവോ ഹോതീതി അനുവദിത്വാ സോപി ഇഹ സസത്ഥേ ഓജോവാതി വിധീയതേ. തം യഥേത്യുഭയമ്പി ഉദാഹരതി.

൧൨൩. ‘‘പദേ’’ച്ചാദി. പദാനം ബഹൂനം അപ്പകാനം വാ പദാനം അഭിധേയ്യവിസയം വിത്ഥാരസംഖിത്തത്ഥവിസയവന്തം സമാസബ്യാസസമ്ഭവം യഥാക്കമം സങ്ഖേപവിത്ഥാരദ്വയേന നിപ്ഫന്നം നിപ്ഫത്തിവന്തം വാ യം പാരിണത്യം കത്തൂനം ഗന്ഥവിസയേ പരിണതിപ്പകാസകോ യോ സദ്ദധമ്മോ അത്ഥധമ്മോ ഹോതി, സദ്ദഗുണോ അത്ഥഗുണോതി വുത്തം ഹോതി, സോപി ഇഹ സുബോധാലങ്കാരേ ഓജോ നാമ സദ്ദഗുണോ അത്ഥഗുണോ. തം യഥാതി ദ്വീസു ലക്ഖിയം ദസ്സേതി, പദാനം അഭിധേയ്യോ വിസയോ യസ്സ പാരിണത്യസ്സേതി ച, സമാസോ ച ബ്യാസോ ചാതി ച, തതോ സമ്ഭവന്തി ച, തതോ സമ്ഭവോ അസ്സാതി ച, പരിണതസ്സ കത്തുനോ ഗന്ഥസ്സ ഏവ വാ ഭാവോതി ച വിഗ്ഗഹോ. കത്തു പാരിണത്യപക്ഖേ തപ്പകാസകഗന്ഥസ്സ തദത്ഥേന പാരിണത്യം സിദ്ധം.

൧൨൪. ജോതയിത്വാന സദ്ധമ്മം,

സന്താരേത്വാ സദേവകേ;

ജലിത്വാ അഗ്ഗിഖന്ധോ’വ,

നിബ്ബുതോ സോ സസാവകോ.

൧൨൪. ‘‘ജോതയിത്വാനേ’’ച്ചാദി. ഇമിനാ ഹേട്ഠാ പചുരപദാഭിഹിതോ ബുദ്ധവംസോ സങ്ഖേപരൂപേന വുത്തോ.

൧൨൪. ‘‘ജോതയി’’ച്ചാദി. സോ തഥാഗതോ സദ്ധമ്മം സപരിയത്തികം നവലോകുത്തരസദ്ധമ്മം ജോതയിത്വാന ഞാണാലോകേന ഓഭാസേത്വാ സദേവകേ സത്തേ സന്താരേത്വാ സംസാരസാഗരപരിയന്തമുപനേത്വാ അഗ്ഗിഖന്ധോവ മഹാതേജേന അഗ്ഗിക്ഖന്ധോ വിയ ജലിത്വാ അനഞ്ഞസാധാരണരൂപകായസമ്പത്തിയാ പജ്ജലിത്വാ അന്തേ സസാവകോ സാവകേഹി സഹ നിബ്ബുതോ ഖന്ധപരിനിബ്ബാനേന പരിനിബ്ബുതോതി. ഇമിനാ സകലബുദ്ധവംസേ ബഹൂഹി പദേഹി വുത്തത്ഥോ സങ്ഖേപക്കമേന വുത്തോ. സതം ധമ്മോ, സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ വാ ധമ്മോതി ച, സഹ ദേവേഹി വത്തമാനാതി ച, സഹ സാവകേഹി വത്തമാനോതി ച വിഗ്ഗഹോ.

൧൨൫. മത്ഥകട്ഠീ മതസ്സാപി, രജോഭാവം വജന്തു മേ;

യതോ പുഞ്ഞേന തേ സേന്തി [സേന്തു (ക.)], ജേനപാദമ്ബുജദ്വയേ.

൧൨൫. ‘‘മത്ഥകട്ഠീ’’ഇച്ചാദി. മതസ്സാപി മരണമാപന്നസ്സാപി മേ മത്ഥകേ മുദ്ധനി അട്ഠീ രജോഭാവം ധൂലിത്തം വജന്തു പാപുണന്തു. കസ്മാതി ചേ? യതോ യസ്മാ കാരണാ പുഞ്ഞേന കുസലേന കമ്മേന ഹേതുനാ തേ രജാ ജിനസ്സ ഇമേ ജേനാ, പാദാ, തേയേവ അമ്ബുജാനിവ അമ്ബുജാനി, തേസം ദ്വയേ സേന്തി പവത്തന്തി, തഥാ ഹോതു വാ മാ വാ, പണതിഗേധേനേവ വദതി. ഏത്ഥ ‘‘കഥമഹം ഭഗവതോ പാദേ നിച്ചം സിരസാ പണമാമീ’’ത്യധിപ്പായോ വിത്ഥാരേന വുത്തോ.

൧൨൫. ‘‘മത്ഥകി’’ച്ചാദി, മതസ്സാപി മേ മയ്ഹം മത്ഥകട്ഠീ മുദ്ധനി അട്ഠീനി രജോഭാവം അതിസുഖുമരജത്തം വജന്തു പാപുണന്തു. കസ്മാ ആസീസനം കരോതീതി ചേ? യതോ യസ്മാ കാരണാ പുഞ്ഞേന മയ്ഹം തഥാവിധേന കുസലകമ്മേന ഹേതുനാ തേ രജാ ജേനപാദമ്ബുജദ്വയേ ജിനപടിബദ്ധചരണപദുമയുഗളേ സേന്തി പവത്തന്തി, ബുദ്ധസ്സ സിരിപാദേ കിഞ്ചിപി രജോജല്ലം ന ഉപലിമ്പതേവ, തഥാപി വന്ദനാഭിലാസേന ഏവം വുത്തം. ഏത്ഥ ‘‘കഥമഹം ഭഗവതോ സിരിപാദേ മുദ്ധനാ നിച്ചം പണമാമീ’’ത്യഭിലാസോ വിത്ഥാരേന വുത്തോ. മത്ഥകേ അട്ഠീതി ച, രജസോ ഭാവോതി ച, ജിനസ്സ ഇമേതി ച, ജേനാ ച തേ പാദാ ചേതി ച, തേയേവ അമ്ബുജാനീതി ച, തേസം ദ്വയന്തി ച വിഗ്ഗഹോ.

൧൨൬. ഇച്ചത്ര നിച്ചംപണതി-ഗേധോ സാധു പദിസ്സതി;

ജായതേ’യം ഗുണോ തിക്ഖ-പഞ്ഞാന’മഭിയോഗതോ.

൧൨൬. ബ്യാസത്തമേവസ്സ വിവരതി ‘‘ഇച്ചത്രി’’ച്ചാദിനാ. ഇച്ചേവം അത്ര ഗാഥായം പണതിയം പണാമേ ഗേധോ അധികച്ഛന്ദോ സാധു സുന്ദരം പദിസ്സതി വിഞ്ഞായതേ, അയം യഥാവുത്തോ ഓജോ ഗുണോ പരിണതഭാവസങ്ഖാതോ തിക്ഖപഞ്ഞാനം സാതിസയമതീനം ഏവം സന്തേപി അഭിയോഗതോ പുനപ്പുനപ്പവത്തിതപരിചയബലേന ജായതേ ഉപ്പജ്ജതി.

൧൨൬. ഇദാനി സംഖിത്തസ്സത്ഥസ്സ വിത്ഥാരേന പകാസിതഭാവം ‘‘ഇച്ചത്ര’’ഇച്ചാദിനാ നിദ്ദിസതി. ഇതി ഇമിനാ അനന്തരഗാഥായം വുത്തക്കമേന അത്ര ഇമിസ്സം ഗാഥായം നിച്ചംപണതിഗേധോ നിരന്തരപണാമേ അധികകത്തുകാമതാകുസലച്ഛന്ദോ സാധു വിഭൂതോ വിഭൂതം വാ പദിസ്സതി പഞ്ഞായതി, അയം ഗുണോ യഥാവുത്തോ അയം പരിണതഭാവസങ്ഖാതോ ഓജോ നാമ സദ്ദത്ഥഗുണോ തിക്ഖപഞ്ഞാനം സുഖുമബുദ്ധിമന്താനം അഭിയോഗതോ ഗന്ഥവിസയഭൂതേന നിരന്തരാഭ്യാസേനേവ ജായതേ സിജ്ഝതി, വത്തു പാരിണത്യേനേവ ഭവനതോ യേസം കേസഞ്ചി യേന കേനചി പകാരേന ന സിജ്ഝതീതി. നിച്ചം പവത്താ പണതീതി ച, തസ്സം ഗേധോതി ച, തിക്ഖാ പഞ്ഞാ യേസന്തി ച, അഭി പുനപ്പുനം യോഗോ യുഞ്ജനന്തി ച വിഗ്ഗഹോ.

൧൨൭. മധുരത്തം പദാസത്തി-രനുപ്പാസവസാ ദ്വിധാ;

സിയാ സമസുതി പുബ്ബാ, വണ്ണാവുത്തി പരോ യഥാ.

൧൨൭. മാധുരിയമവധാരയമാഹ ‘‘മധുരത്ത’’മിച്ചാദി. സവനീയത്തേന മനോഹരത്തം മധുരത്തം. തം പദാനി വാക്യാലങ്കാരാനി സമാനാനി ഉത്തരുത്തരേഹി, തേസം ആസത്തി ഠാനാദിനായഥാകഥഞ്ചി സമസുതീനം ആസന്നതാ പദാസത്തി, പഠമപ്പയുത്തസ്സക്ഖരസ്സ പച്ഛാ പാസോ പക്ഖേപോ അനുപ്പാസോ, പദാസത്തി ച അനുപ്പാസോ ച, തേസം വസേന ദ്വിധാ ഹോതി. ‘‘കീദിസാ തേ’’തി ആഹ ‘‘സിയാ’’തിആദി. പുബ്ബാ പഠമാഭിഹിതാ പദാസത്തി സമാ യേന കേനചി ഠാനമത്താസംയോഗാദിനാ പദന്തരേന സുതി വണ്ണോ യസ്സാ സാ സിയാ ഭവേയ്യ, പരോ പച്ഛിമോ അനുപ്പാസോ തു വണ്ണസ്സ സരബ്യഞ്ജനലക്ഖണസ്സ ആവുത്തി പുനപ്പുനുച്ചാരണം സിയാതി. ഏവം കത്ഥചി ബന്ധേ സമാനപദാസത്തി കത്ഥചി അനുപ്പാസോ കത്ഥചി തദുഭയം, ദ്വയേന രഹിതോ വിരസോ ബന്ധോ നസ്സാദീയതേ കവീഹി, താദിസം മധുരത്തം ദുവിധം പടിപജ്ജിതബ്ബം, സിലേസസമതാന്വിതന്തുച്ചന്തമേവ രമണീയം സിയാതി ലക്ഖണം ദസ്സേത്വാ ‘‘യഥേ’’തി ലക്ഖിയമുഭയത്ഥോദാഹരതി ‘‘യദേ’’ച്ചാദിനാ, ‘‘മുനിന്ദി’’ച്ചാദിനാ ച.

൧൨൭. ഇദാനി മധുരഗുണം ദസ്സേതി ‘‘മധുരി’’ച്ചാദിനാ. മധുരത്തം സവനീയഭാവതോ മനോഹരത്തം മധുരഗുണം, പദാനം വാക്യാവയവസങ്ഖാതാനം സ്യാദ്യന്താദീനം ഉപരൂപരിപദേഹി സമാനാനം ആസത്തി ഠാനകരണാദിനാ യേന കേനചി പകാരേന അഞ്ഞമഞ്ഞം ആസന്നതാ, അനുപ്പാസോ പുബ്ബുച്ചാരിതവണ്ണാനം പുന പക്ഖിപനഞ്ചാതി ദ്വിന്നം വസാ വിഭാഗേന ദ്വിധാ ഹോതി. തത്ഥ പുബ്ബാ പദാസത്തി സമസുതി സിയാ, പുബ്ബാപരവണ്ണാനം ഠാനമത്താകരണാദീഹി ആസന്നസുതിസങ്ഖതവണ്ണവുത്തി ഹോതി, പരോ അനുപ്പാസോ പന വണ്ണാവുത്തി സരബ്യഞ്ജനസഭാവാനം പുബ്ബുച്ചാരിതവണ്ണാനം പുനപ്പുനുച്ചാരണം സിയാതി. യഥാതി ദ്വീസു ഉദാഹരണമാദിസതി. ഏവം കത്ഥചി ബന്ധേ പദാസത്തി കത്ഥചി അനുപ്പാസോ കത്ഥചി തദുഭയം, ദ്വീഹി വിനിമുത്തോ പന ബന്ധോ വിഞ്ഞൂഹി അസ്സാദനീയോ ന ഹോതി. ഉപരി വക്ഖമാനാഹി സിലേസസമതാഹി യുത്തം മധുരത്തം പന വിസേസതോ അസ്സാദനീയം ഹോതീതി. മധുരസ്സ ബന്ധസ്സ ഭാവോതി ച, പദാനം ആസത്തീതി ച, അനു പച്ഛാ പാസോ പക്ഖേപോതി ച, പദാസത്തി ച അനുപ്പാസോ ചാതി ച, തേസം വസോ ഭേദോതി ച, സമാ സുതി വണ്ണോ യസ്സാതി ച, വണ്ണസ്സ ആവുത്തീതി ച വിഗ്ഗഹോ.

൧൨൮. യദാ ഏസോ’ഭിസമ്ബോധിം,

സമ്പത്തോ മുനിപുങ്ഗവോ;

തദാ പഭുതി ധമ്മസ്സ,

ലോകേ ജാതോ മഹുസ്സവോ.

൧൨൮. ഏസോ മുനിപുങ്ഗവോ യദാ യതോ പഭുതി അഭിസമ്ബോധിം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം സമ്പത്തോ സമധിഗതോ, തദാ പഭുതി തതോ ആരബ്ഭ ധമ്മസ്സ ചതുസതിപട്ഠാനാദിഭേദസ്സ സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയസങ്ഖാതസ്സ മഹുസ്സവോ മഹന്തോ അബ്ഭുദയോ നിപ്പടിപക്ഖാ പവത്തി ലോകേ തിവിധേ ജാതോ അഹോസീതി. ഇഹ ക്വചി ദീഘതാകതം സദിസത്തം, ക്വചി ഠാനകതം, ക്വചി സംയോഗകതം, ക്വചി അഞ്ഞഥാ, തേനാഹ ‘‘സിയാ സമസുതി പുബ്ബാ’’തി.

൧൨൮. ‘‘യദി’’ച്ചാദി. ഏസോ മുനിപുങ്ഗവോ യദാ അഭിസമ്ബോധിം സബ്ബഞ്ഞുതം സമ്പത്തോ സസന്താനേ ഉപ്പാദനവസേന സമ്പാപുണി, തദാ പഭുതി തതോ പട്ഠായ ധമ്മസ്സ കായാനുപസ്സനാസതിപട്ഠാനാദിപഭേദസ്സ സത്തതിംസബോധിപക്ഖിയധമ്മസ്സ മഹുസ്സവോ മഹാഭിവുദ്ധി ലോകേ കാമാദിലോകത്തയേ ജാതോതി. ഇഹ ‘‘യദാ ഏസോ’’തി ദീഘകാലവസേന ആസന്നതാ, ‘‘യ ഏ’’തി ഠാനവസേന ആസന്നതാ, ‘‘അഭിസമ്ബോധിം സമ്പത്തോ’’തി സംയോഗവസേന ആസന്നതാ, ‘‘ഭി ധി’’ന്തി ധനിതതോ ആസന്നതാതി ഇച്ചാദിനാ പദാസത്തി ദട്ഠബ്ബാ. അഭിസമ്ബുജ്ഝതി ഏതായാതി ച, പുമാ ച സോ ഗോചേതി ച, മുനീനം പുങ്ഗവോതി ച, മഹന്തോ ച സോ ഉസ്സവോ ചാതി ച വിഗ്ഗഹോ.

൧൨൯. മുനിന്ദമന്ദഹാസാ തേ, കുന്ദസന്ദോഹവിബ്ഭമാ;

ദിസന്ത’മനുധാവന്തി, ഹസന്താ ചന്ദകന്തിയോ.

൧൨൯. കുന്ദാനം കുസുമാനം സന്ദോഹോ സമൂഹോ, തസ്സ വിബ്ഭമോ യേസം തേ, മുനിന്ദസ്സ മന്ദഹാസാ മനുഞ്ഞാ ഹസിതാനി ചന്ദസ്സ കന്തിയോ സോഭായോ ഹസന്താ വിഡമ്ബയന്താ ദിസന്തമനുധാവന്തി അനുവിചരന്തി. ഇച്ചത്ര നകാരസഹിതസ്സ ദകാരസ്സ, തകാരസ്സ ചാനുവത്തനം.

‘‘ഇന്ദനീലദലദ്വന്ദ-സുന്ദരം സിരിമന്ദിരം;

മുനിന്ദനയനദ്വന്ദം, വിന്ദതി’ന്ദീവരജ്ജുതിം’’.

ഇച്ചപരമുദാഹരണം.

൧൨൯. ‘‘മുനിന്ദി’’ച്ചാദി. കുന്ദസന്ദോഹവിബ്ഭമാ സുപുപ്ഫിതകുന്ദകുസുമരാസിസദിസലീലാവന്താ തേ മുനിന്ദമന്ദഹാസാ ബുദ്ധസ്സ മനുഞ്ഞാ ഹസിതാ ചന്ദകന്തിയോ നിമ്മലചന്ദകിരണേ ഹസന്താ നിന്ദന്താ ദിസന്തം തം തം ദിസം, ദിസാപരിയന്തം വാ അനുധാവന്തി വിധാവന്തീതി. ഏത്ഥ നകാരസഹിതദകാരസ്സ, നകാരസഹിതതകാരസ്സ ച ആവുത്തി ദട്ഠബ്ബാ. മന്ദാ ച തേ ഹാസാ ചേതി ച, മുനിന്ദസ്സ മന്ദഹാസാതി ച, കുന്ദാനം സന്ദോഹോതി ച, തസ്സ വിബ്ഭമോ യേസന്തി ച, ദിസായേവ ദിസന്തം, ദിസാനം വാ അന്തന്തി ച വിഗ്ഗഹോ.

‘‘ഇന്ദനീലദലദ്വന്ദ-സുന്ദരം സിരിമന്ദിരം;

മുനിന്ദനയനദ്വന്ദം, വിന്ദതി’ന്ദീവരജ്ജുതി’’ന്തി.

ഇദമ്പി നകാരസഹിതദകാരവണ്ണാവുത്തിയാ അപരമുദാഹരണം.

തത്ഥ ഇന്ദനീലദലദ്വന്ദസുന്ദരം ഇന്ദനീലമണിസകലികായുഗളമിവ മനോഹരം സിരിമന്ദിരം തതോയേവ സോഭായ നിവാസട്ഠാനഭൂതം മുനിന്ദനയനദ്വന്ദം ഇന്ദീവരജ്ജുതിം നീലുപ്പലകന്തിം വിന്ദതി അനുഭോതി, ഇന്ദീവരജ്ജുതിസമാനാതി അധിപ്പായോ.

൧൩൦. സബ്ബകോമലവണ്ണേഹി, നാ’നുപ്പാസോ പസംസിയോ;

യഥാ’യം മാലതീമാലാ, ലിനലോലാലിമാലിനീ.

൧൩൦. യേഹി കേഹിചി ആവുത്തിതോ അനുപ്പാസോതി ചേ? നേത്യാഹ ‘‘സബ്ബ’’ഇച്ചാദി. സബ്ബേഹി കോമലേഹി സുകുമാരേഹി വണ്ണേഹി അക്ഖരേഹി അനുപ്പാസോ ന പസംസിയോ സിലാഘനീയോ ന ഹോതി സിലേസവിരോധിത്താ. ‘‘യഥേ’’തി തം ഉദാഹരതി. അയം മാലതീമാലാ ജാതികുസുമദാമം ലിനാനം ബ്യാധിതാനം ലോലാനം കുസുമരസാരബ്ഭ ലോലുപാനം അലീനം ഭമരാനം മാലാ പന്തി സാ അസ്സാ അത്ഥീതി ലിനലോലാലിമാലിനീ.

൧൩൦. വുത്താനുപ്പാസോപി സബ്ബകോമലവണ്ണേഹി വിരചിതോ ന പസംസിയോതി ദസ്സേതും ‘‘സബ്ബകോമലവണ്ണേഹീ’’തിആദിമാഹ. സബ്ബകോമലവണ്ണേഹി സബ്ബേഹി സുകുമാരക്ഖരേഹി കതോ അനുപ്പാസോ വണ്ണാവുത്തിലക്ഖണോ ന പസംസിയോ സിലേസാലങ്കാരവിരുദ്ധത്താ പസത്ഥോ ന ഹോതി. ‘‘യഥാ’’തി തമുദാഹരതി. അയം മാലതീമാലാ ഏസാ ജാതിസുമനമാലികാ ലിനാനം ബ്യാവടാനം പതന്താനം ലോലാനം ഗന്ധലുദ്ധാനം അലീനം ഭമരാനം മാലിനീ പന്തിയുത്താതി. ഏത്ഥ ലകാരസ്സേവ പുനപ്പുനപ്പയോഗേന കോമലവണ്ണാവുത്തി. മാലതീനം മാലാതി ച, ലോലാ ച തേ അലയോ ചാതി ച, ലിനാ ച തേ ലോലാലയോ ചാതി ച, തേസം മാലാതി ച, സാ അസ്സ അത്ഥീതി ച വിഗ്ഗഹോ.

൧൩൧. മുദൂഹി വാ കേവലേഹി,

കേവലേഹി ഫുടേഹി വാ;

മിസ്സേഹി വാ തിധാ ഹോതി,

വണ്ണേഹി സമതാ യഥാ.

൧൩൧. സമതം സമ്ഭാവേതി ‘‘മുദൂഹി’’ച്ചാദിനാ. കേവലേഹി കേവലഫുടാദിഭാവാപവത്തേഹി സകലേഹി മുദൂഹി ചതൂസുപി പാദേസു സജാതിയേഹി അസിഥിലകോമലേഹി വാ കകാരാദീഹി വാ സിഥിലകോമലസ്സ സിലേസപടിപക്ഖത്താ കേവലേഹി ഫുടേഹി വാ അധിമത്തസുതീഹി ഭകാരാദീഹി [രാഗാദീഹി (ക.)] വാ അകിച്ഛവചനീയേ കിച്ഛവചനീയസ്സ സുഖുമാലവിപരിയയത്താ മിസ്സേഹി വാ മജ്ഝിമസുതീഹി മുദുഭൂതസംസട്ഠേഹി വാ വണ്ണേഹി അക്ഖരേഹി കരണഭൂതേഹി സമതാ തിധാ ഹോതി ഗജ്ജേ പജ്ജേ വാ. ‘‘യഥേ’’തി തിവിധമുദാഹരതി.

൧൩൧. ഇദാനി സമതം വിഭാവേതും ‘‘മുദൂഹി’’ച്ചാദിമാഹ. കേവലേഹി ഫുടമിസ്സേഹി അഞ്ഞത്താ സകലേഹി മുദൂഹി സിഥിലകോമലേഹി വണ്ണേഹി കകാരാദീഹി വാ കേവലേഹി ഫുടേഹി കേവലകോമലവണ്ണരഹിതത്താ സകലേഹി അകിച്ഛുച്ചാരണീയേഹി അധിമത്തസുതീഹി ഭകാരാദീഹി വണ്ണേഹി വാ മിസ്സേഹി യഥാവുത്തമുദുഫുടസമ്മിസ്സേഹി വണ്ണേഹി വാ കരണഭൂതേഹി സമതാ ഗജ്ജേ വാ പജ്ജേ വാ തിധാ ഹോതീതി. യദി സിഥിലകോമലവണ്ണേഹി വിചരിതം സിലേസാലങ്കാരസ്സ, കിച്ഛുച്ചാരണീയേഹി ഫുടവണ്ണേഹി കതം സുഖുമാലാലങ്കാരസ്സ ച വിരുജ്ഝതീതി. ‘‘യഥാ’’തി തിവിധമുദാഹരതി.

കേവലമുദുസമതാ

൧൩൨. കോകിലാലാപസംവാദീ,

മുനിന്ദാലാപവിബ്ഭമോ;

ഹദയങ്ഗമതം യാതി,

സതം ദേതി ച നിബ്ബുതിം.

൧൩൨. ‘‘കോകിലേ’’ച്ചാദി. കോകിലാനം കരവീകസകുണാനം ആലാപോ കൂജിതം, തം സംവദതി പകാസതി സീലേനാതി കോകിലാലാപസംവാദീ, തംസദിസോതി അത്ഥോ, മുനിന്ദസ്സ ആലാപോ വിസട്ഠാദിഅട്ഠങ്ഗികോ സരോ തസ്സ വിബ്ഭമോ വിലാസോ സതം സപ്പുരിസാനം ഹദയങ്ഗമതം മനോനുസാരിതം മധുരഭാവം യാതി, നിബ്ബുതിം നിബ്ബാനഞ്ച തേസം ദേതി.

൧൩൨. ‘‘കോകിലി’’ച്ചാദി. കോകിലാനം കരവീകസകുണാനം ആലാപം നാദലീലം സംവാദീ പകാസനസീലോ, തംസദിസോതി അധിപ്പായോ, മുനിന്ദസ്സ സബ്ബഞ്ഞുനോ ആലാപസ്സ വിസട്ഠാദിഅട്ഠങ്ഗികനാദസ്സ വിബ്ഭമോ വിലാസോ സതം സപ്പുരിസാനം ഹദയങ്ഗമതം ചിത്താരാധിതഭാവം യാതി ച, നിബ്ബുതിം സുതസമ്ബന്ധേന തേസംയേവ സാധൂനം നിബ്ബാനം ദേതി ച ദേന്തോപി ഹോതീതി. ഏത്ഥ കോകിലാലാപസദ്ദേന നിസ്സിതേ നിസ്സയവോഹാരേന ലീലാ ഗഹിതാ.