൨. ദോസപരിഹാരാവബോധപരിച്ഛേദവണ്ണനാ

൬൮. കദാചി കവികോസല്ലാ, വിരോധോ സകലോപ്യ’യം;

ദോസസങ്ഖ്യമതിക്കമ്മ, ഗുണവീഥിം വിഗാഹതേ.

൬൯. തേന വുത്തവിരോധാന-മവിരോധോ യഥാ സിയാ;

തഥാ ദോസപരിഹാരാ-വബോധോ ദാനി നീയതേ.

൬൮-൬൯. ഇച്ചേവം ദോസവിഭാഗം പരിച്ഛിജ്ജ ഇദാനി യഥാവുത്തദോസപരിഹാരക്കമമുപദിസിതുമാഹ ‘‘കദാചീ’’ത്യാദി. സകലോപി അയം വിരോധോ വിരുദ്ധത്ഥന്തരാദികതോ ന കോചി ഏകോ ഏവ ദോസേസു, ദോസാനം വാ സങ്ഖ്യം ഗണനം ദോസഭാവം അതിക്കമ്മ പരിച്ഛിജ്ജ ഗുണാനം വീഥിം പദവിം ഗുണസഭാവതം വിഗാഹതേ അബ്ഭുപഗച്ഛതി കദാചി, ന സബ്ബദാ. കവിനോ പയുജ്ജകസ്സ കോസല്ലാ താദിസവിസയപരിഗ്ഗഹലക്ഖണനേപുഞ്ഞകാരണാ, ന തു യഥാ തഥാ ചേതി. ‘‘തേനേ’’ച്ചാദി. യേനേവം, തേന കാരണേന വുത്താനം വിരുദ്ധത്ഥന്തരാദീനം വിരോധാനം യഥാ യേന പകാരേന അവിരോധോ നിദ്ദോസതാ സിയാ ഭവേയ്യ, തഥാ തേന പകാരേന ദോസാനം പരിഹാരോ ദൂരീകരണം അവബുജ്ഝതി ഞായതി ഏതേനാതി അവബോധോ, തസ്സ അവബോധോ, തന്നാമികോ പരിച്ഛേദോ ഇദാനി നീയതേ ആനീയതേ വുച്ചതേതി അത്ഥോ.

൬൮-൬൯. ഏവം ദോസവിഭാഗം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഇദാനി യഥാവുത്തദോസാനം പരിഹാരത്ഥമാരഭന്തോ ‘‘കദാചീ’’ത്യാദിമാഹ. സകലോപി അയം വിരോധോ പദദോസാദികോ ദോസസങ്ഖ്യം ദോസാനം, ദോസേസു വാ ഗണനം ദോസഭാവം അതിക്കമ്മ കദാചി കവികോസല്ലാ കവിനോ ബ്യാകരണാഭിധാനഛന്ദോഅലങ്കതിആദീസു പരിചയലക്ഖണേന പഞ്ഞാപാടവേന യതോ ഗുണവീഥിം ഗുണപദവിം കേവലം ഗുണസഭാവം വിഗാഹതേ അബ്ഭുപഗച്ഛതി, തേന കാരണേന വുത്തവിരോധാനം യഥാവുത്തപദദോസാദിവിരോധാനം അവിരോധോ അവിരുദ്ധതാ യഥാ സിയാ യേന പകാരേന ഭവേയ്യ, തഥാ തേന പകാരേന ദോസപരിഹാരാവബോധോ യഥാവുത്തപദദോസാദിസമ്ബന്ധിനോ പരിഹരണക്കമസ്സ അവബോധകാരണത്താ തന്നാമികപരിച്ഛേദോ ഇദാനി ലദ്ധാവസരേ നീയതേ വുച്ചതേ. യഥാവുത്തദോസാ കവിസാമത്ഥിയേന നിദ്ദോസത്തം ഭജന്തി, തസ്സ സാമത്ഥിയസ്സ ഉപദേസം ദസ്സാമാതി അധിപ്പായോ.

പദദോസപരിഹാരവണ്ണനാ

തത്ഥ വിരുദ്ധത്ഥന്തരസ്സ പരിഹാരോ യഥാ –

൭൦. വിന്ദന്തം പാകസാലീനം, സാലീനം ദസ്സനാ സുഖം;

തം കഥം നാമ മേഘോ’യം, വിസദോ സുഖയേ ജനം.

൭൦. ‘‘വിന്ദന്ത’’മിച്ചാദി. പാകേന പരിണതഭാവേന സാലീനം യുത്താനം, മനുഞ്ഞാനം വാ സാലീനം രത്തസാലിആദീനം സാലിജാതീനം ദസ്സനാ സുഖം ചേതസികം സോമനസ്സം വിന്ദന്തം തം ജനം വിസദോ അയം മേഘോ അമ്ബുദോ കഥം നാമ സുഖയേതി. ഏത്ഥ താദിസസ്സ ജനസ്സ അസുഖപ്പദാനം ഗരളസ്സ മേഘസ്സാനുരൂപന്തി വിരുദ്ധത്ഥന്തരതാ പരിഹടാ.

൭൦. തത്ഥ വിരുദ്ധത്ഥന്തരസ്സ പരിഹാരോ യഥാ ഏവം. ‘‘വിന്ദന്തി’’ച്ചാദി. പാകസാലീനം പരിണാമേന യുത്താനം, മനുഞ്ഞാനം വാ സാലീനം രത്തസാലിആദീനം ദസ്സനാ ദസ്സനഹേതു സുഖം ചേതസികസോമനസ്സം വിന്ദന്തം അനുഭോന്തം തം ജനം തം കസ്സകജനം വിസദോ ജലദായകോ അയം മേഘോ കഥം നാമ സുഖയേ, ന സുഖയതേവ. താദിസസ്സ ജനസ്സ ദുക്ഖദാനം ഗരളദായകസ്സ മേഘസ്സാപി അനുരൂപമിതി വിരുദ്ധഞ്ഞത്ഥോ അപനീതോ ഹോതി. പാകേന സാലിനോതി വിഗ്ഗഹോ. സുഖം കരോതീതി സുഖയേതി നാമധാതു.

യഥാ വാ –

൭൧. വിനായകോപി നാഗോസി,

ഗോതമോപി മഹാമതി;

പണീതോപി രസാപേതോ,

ചിത്താ മേ സാമി തേ ഗതി.

൭൧. ‘‘വിനായകോപി’’ച്ചാദി. വീനം പക്ഖീനം നായകോ, ഗരുളോ, സത്തേ വിനേതീതി വിനായകോ, വുദ്ധോ, ഭഗവാ ച. തത്ഥ യദാ വിനായകോ ഗരുളോ, തദാ തു നാഗോ പന്നഗോസീതി വിരുദ്ധം, പക്ഖന്തരേ ത്വവിരുദ്ധം ഭഗവതോ ആഗുസ്സ രാഗാദിനോ അഭാവതോ. ഇമേസം ഗുന്നം അതിസയേന ഗോ ഗോതമോ ഹീനപസു, ഗോതമവംസാവതിണ്ണത്താ ഗോതമോ ഭഗവാ ച. ഹീനപസു ച ത്വം മഹാമതി അസീതി വിരുദ്ധം അച്ചന്തഹീനപസുനോ മഹതിയാ പഞ്ഞായ അഭാവതോ. പക്ഖന്തരേ തു ന ബ്യാഘാതോ. പണീതോ മധുരോ രസോ, ഉത്തമോ ച സുഗതോ. തത്ഥ മധുരരസതോ അപേതോ അപഗതോസീതി വിരുജ്ഝതി, ഭഗവതോ തു രസേഹി സിങ്ഗാരാദീഹി അപേതോതി യുജ്ജതി. മേ മമ. സാമീതി ആമന്തനം. തേ തവ ഗതി പവത്തി ചിത്താ അബ്ഭുതാതി. ഏത്ഥ വിരുദ്ധത്ഥന്തരം വിരോധാലങ്കാരം സിലാഘനീയന്തി തേന തം പരിഹടം.

൭൧. യഥാ വാ ഉത്തദോസസ്സ പരിഹാരോ ഈദിസോ വാ. ‘‘വിനായകോ’’ച്ചാദി. ഹേ സാമി ത്വം വിനായകോപി ഗരുളോപി നാഗോസി പന്നഗോ അസി. നോ ചേ, വിനായകോപി സത്തേ വിനേന്തോ ഏവ നാഗോസി നിക്കിലേസോ അസി. ഗോതമോപി പസുതമോപി മഹാമതി മഹാപഞ്ഞവാസി. നോ ചേ, ഗോതമോപി ഗോത്തതോ ഗോതമോയേവ മഹാമതി മഹാപഞ്ഞവാസി. പണീതോപി മധുരോപി രസാപേതോ മധുരരസതോ അപഗതോസി. നോ ചേ, പണീതോപി ഉത്തമോ ഏവ രസാപേതോ സിങ്ഗാരാദിരസതോ അപഗതോസി. തേ തുയ്ഹം ഗതി പവത്തി മേ മയ്ഹം ചിത്താ അച്ഛരിയാ. ഏത്ഥ ഗരുളസ്സ നാഗത്തഞ്ച പസുതമസ്സ പഞ്ഞവന്തത്തഞ്ച പണീതസ്സ നിരസത്തഞ്ച വിരുദ്ധം, തഥാപി അഞ്ഞപക്ഖസ്സ അവിരുദ്ധത്താ വിരുദ്ധത്ഥന്തരദോസോ പസത്ഥേന വിരുദ്ധാലങ്കാരേന നിരാകതോ. വീനം പക്ഖീനം നായകോ, ഗരുളോ. സത്തേ വിനേതീതി വിനായകോ, ബുദ്ധോ. നത്ഥി ആഗു [അഗോ (ക.)] ഏതസ്സാതി നാഗോ, ബുദ്ധോ. ഗുന്നമതിസയേന ഗോതമോ, പസു. മഹതീ മതി അസ്സാതി മഹാമതി, ബുദ്ധോ. പധാനത്തം നീതോ പണീതോ, മധുരോ രസോ. രസതോ അപേതോതി രസാപേതോ, ബുദ്ധോതി വിഗ്ഗഹോ.

അഝത്ഥസ്സ യഥാ –

൭൨. കഥം താദിഗുണാഭാവേ,

ലോകം തോസേതി ദുജ്ജനോ;

ഓഭാസിതാസേസദിസോ,

ഖജ്ജോതോ നാമ കിം ഭവേ.

൭൨. ‘‘കഥ’’മിച്ചാദി. ദുജ്ജനോ താദിനോ ഗുണാ ലോകം തോസേന്തി, താദീനം ഗുണാനം അത്തനി അഭാവേ സതി ലോകം സത്തലോകം കഥം തോസേതി, ന തോസേതീതി അത്ഥോ. വുത്തമേവത്ഥന്തരേന സാധേതി ‘‘ഖജ്ജോതോ നാമ ഓഭാസിതാ ദീപിതാ അസേസദിസാ യേന തഥാവിധോ കിം ഭവേ, ന ഭവേയ്യ താദിനോ ഗുണസ്സ അഭാവതോ’’തി. ഏത്ഥ ഖജ്ജോതസ്സ അധികത്ഥഭാവേന സിതോ ഓഭാസിതാസേസദിസത്തദോസോ ‘‘കഥം താദിഗുണാഭാവേ’’തിആദിവചോഭങ്ഗിയാ പരിഹടോ.

൭൨. അഝത്ഥസ്സ യഥാതി ഏത്ഥ പരിഹാരോ അജ്ഝാഹാരോ, ഏവമുപരിപി. ‘‘കഥി’’ച്ചാദി. ദുജ്ജനോ ഗുണഹീനജനോ താദിഗുണാഭാവേ സന്തോസജനനകാരണാനം താദിസാനം സീലാദിഗുണാനം അത്തനി അവിജ്ജമാനത്തേ സതി ലോകം സത്തലോകം കഥം തോസേതി, ന തോസേതിയേവ, തഥാ ഹി ഖജ്ജോതോ നാമ ഓഭാസിതാസേസദിസോ കിം ഭവേ, ന ഭവത്യേവ. ഏത്ഥ ഖജ്ജോതസ്സ സകലദിസോഭാസനസങ്ഖാതമധികത്ഥദോസോ ‘‘കഥം താദിഗുണാഭാവേ’’ച്ചാദിവാക്യലീലായ നിരാകതോ. താദീ ച തേ ഗുണാ ചേതി വിഗ്ഗഹോ.

൭൩. പഹേളികായമാരുള്ഹാ, ന ഹി ദുട്ഠാ കിലിട്ഠതാ;

പിയാ സുഖാ’ലിങ്ഗിതം ക-മാലിങ്ഗതി നു നോ ഇതി.

൭൩. ‘‘പഹേളികായം’’ഇച്ചാദി. കിലിട്ഠതാ കിലിട്ഠപദദോസോ പഹേളികായ വിസയേ ആരുള്ഹാ സഹീ ന ഹി നോ ദുട്ഠോ സിയാ. കീദിസീതി ആഹ ‘‘പിയേ’’ച്ചാദി. ഇതീതി നിദസ്സനേ. പിയാ വല്ലഭായ ആലിങ്ഗിതം കം ജനം സുഖം കായികം ചേതസികഞ്ച നോ ആലിങ്ഗതി ന സംയുജ്ജതി നു. നുഇതി പരിവിതക്കേ നിപാതോ. ഏത്ഥ പിയാതി കിലിട്ഠം പഹേളികായ സമാരോപേന പരിഹടം.

൭൩. ‘‘പഹേളികേ’’ച്ചാദി. കിലിട്ഠതാ കിലിട്ഠപദദോസസങ്ഖാതാ പഹേളികായം വിസയേ ആരുള്ഹാ ചേ, ന ഹി ദുട്ഠാ ദുട്ഠാ ന ഹോതി. കിമുദാഹരണം? പിയാ സുഖാലിങ്ഗിതം കമാലിങ്ഗതി നു നോ ഇതി, ഇതിസദ്ദസ്സ നിദസ്സനത്ഥത്താ സേസഉദാഹരണാനമേതമുപലക്ഖണന്തി ഞാതബ്ബം. നോ ചേ, ഏവംപകാരാനമുദാഹരണാനമപരിഗ്ഗഹേതബ്ബത്താ ഇതിസദ്ദോ പകാരത്ഥോതി. പിയാ വല്ലഭായ ആലിങ്ഗിതം ഉപഗുഹിതം കം നാമ ജനം സുഖം കായികമാനസികം നോ ആലിങ്ഗതി നു, ആലിങ്ഗതേവാതി. ഏത്ഥ പിയാതി കിലിട്ഠപദം പഹേളികായമാരോപനേന നിരാകതം ഹോതി.

൭൪. യമകേ നോ പയോജേയ്യ, കിലിട്ഠപദ’മിച്ഛിതേ;

തതോ യമക’മഞ്ഞം തു, സബ്ബമേതംമയം വിയ.

൭൪. ‘‘യമകേ’’ച്ചാദി. തതോ അഞ്ഞന്തി ഇച്ഛിതയമകതോ അഞ്ഞം. തുഇതി വിസേസജോതകോ. ഏതംമയം വിയാതി ഏതേന കിലിട്ഠപദേന നിബ്ബത്തം വിയ.

൭൪. ‘‘യമകേ’’ച്ചാദി. കിലിട്ഠപദം ഇച്ഛിതേ യമകേ ഇട്ഠയമകേ നോ പയോജേയ്യ നപ്പയുജ്ജേയ്യ, തതോ ഇട്ഠയമകതോ അഞ്ഞം സബ്ബം യമകം പന ഏതംമയം വിയ ഇമിനാ കിലിട്ഠപദദോസേന കതം വിയ ഹോതി. ഏത്ഥ ഇട്ഠയമകം വുത്തനയേന ഞാതബ്ബം, ഏതേന നിബ്ബത്തം ഏതംമയന്തി വിഗ്ഗഹോ.

ദേസവിരോധിനോ യഥാ –

൭൫. ബോധിസത്തപ്പഭാവേന, ഥലേപി ജലജാന്യ’ഹും;

നുദന്താനി’വ സുചിരാ-വാസക്ലേസം തഹിം ജലേ.

൭൫. ‘‘ബോധിസത്തേ’’ച്ചാദി. ബോധിസത്തസ്സ മായാദേവിയാ സുതസ്സ വക്ഖമാനസ്സ വിസേസസ്സ തദുപ്പന്നദിനേ സമ്ഭവാ പഭാവേന പുഞ്ഞപ്പഭാവതോ ജലജാനി അമ്ബുജാനി ഥലേപി അഹും അഹേസും അചിന്തനീയത്താ പുഞ്ഞപ്പഭാവസ്സ. കിം പന വാപ്യാദീസു കിം കരോന്താവ തഹിം തസ്മിഞ്ച ജലേ സുചിരം സബ്ബദാവ ആവസനമാവാസോ തേന ജാതോ ക്ലേസോ തം നുദന്താനിവ ദൂരതോ ജഹന്താനിവേതി. അചിന്തനീയത്താ പുഞ്ഞപ്പഭാവസ്സ ഈദിസമ്പി അച്ഛരിയമഹോസീതി ന ദേസവിരോധോ.

൭൫. ബോധിസത്തപ്പഭാവേന ബോധിസത്തസ്സ അചിന്തേയ്യാനുഭാവേന ജലജാനി ജലജസദിസത്താ തന്നാമകാനി പദുമകേരവാദീനി തഹിം ജലേ വിസയത്തേന പസിദ്ധേ തസ്മിം ഉദകേ സുചിരാവാസക്ലേസം അതിചിരം നിവാസതോ ജാതആയാസം നുദന്താനി ഇവ ചജന്താനി ഇവ ഥലേപി അഹും അഹേസും, വാപിആദീസു കാ കഥാ. ഏത്ഥ ജലജാനം ഥലുപ്പത്തികഥനസങ്ഖാതം ദേസവിരോധം അചിന്തേയ്യപുഞ്ഞപ്പഭാവേന ഈദിസാനം അച്ഛരിയാനം പാതുഭാവതോ ‘‘ബോധിസത്തപ്പഭാവേനാ’’തി ഇമിനാ നിരാകരോതി. ബോധിയം ചതുമഗ്ഗപഞ്ഞായം സത്തോതി ച, തസ്സ പഭാവോതി ച, സുചിരം ആവാസോതി ച, തേന ഭൂതോ ക്ലേസോതി ച വാക്യം.

കാലവിരോധിനോ യഥാ –

൭൬. മഹാനുഭാവപിസുനോ, മുനിനോ മന്ദമാരുതോ;

സബ്ബോതുകമയം വായി, ധുനന്തോ കുസുമം സമം.

൭൬. ‘‘മഹാ’’ഇച്ചാദി. മന്ദോ മുദുഭൂതോ മാരുതോ അയം സബ്ബോതുകം സബ്ബേസു ഉതൂസു പുപ്ഫനകം കുസുമം പുപ്ഫം സമം ഏകതോ കത്വാ ധുനന്തോ വികിരന്തോ മുനിനോ മുനിസദിസത്താ ഭവിസ്സന്തമുനിഭാവേന ച ബോധിസത്തസ്സ, മുനിനോയേവ വാ സമ്മാസമ്ബോധിസമധിഗമസമയേ മഹാനുഭാവസ്സ പിസുനോ സൂചകോ വായി പവായതീതി. ഏത്ഥ യദ്യപേകദാ സബ്ബോതുകാസമ്ഭവോ നാനാഉതൂസു നാനാകുസുമസ്സ സമ്ഭവാ, തഥാപി ഭഗവതോ മഹാനുഭാവപിസുനമീദിസമേകപദികം സമ്ഭവതീതി കാലവിരോധോ ഇമിനാ പരിഹടോ.

൭൬. ‘‘മഹാനുഭാവേ’’ച്ചാദി. അയം മന്ദമാരുതോ അചണ്ഡസമീരണോ സബ്ബോതുകം വസന്താദീസു സബ്ബഉതൂസു വികസന്തം കുസുമം പുപ്ഫജാതം സമം ഏകതോ കത്വാ ധുനന്തോ കമ്പേന്തോ മുനിനോ ഏകന്തഭാവിത്താ മുനിസങ്ഖാതസ്സ ബോധിസത്തസ്സ, സമ്മാസമ്ബോധിസമധിഗമസമയേ ഭൂതത്താ മുനിനോ സബ്ബഞ്ഞുനോ വാ മഹാനുഭാവപിസുനോ മഹന്തം പുഞ്ഞപ്പഭാവം പകാസേന്തോ വായി സമ്പവായീതി. ഏത്ഥ നാനാകാലേ സമ്ഭവന്താനമ്പി കുസുമാനം ഏകകാലേ സമ്ഭവസ്സ കാലവിരോധത്തേപി ഭഗവതോ പുഞ്ഞാനുഭാവോ താദിസമച്ഛരിയമേകക്ഖണേ ജനേതും സമത്ഥോതി കാലവിരോധം ‘‘മഹാനുഭാവപിസുനോ’’തി ഇമിനാ നിരാകരോതി. മഹാനുഭാവസ്സ, മഹാനുഭാവം വാ പിസുനോതി വാക്യം.

കലാവിരോധിനോ യഥാ –

൭൭. നിമുഗ്ഗമനസോ ബുദ്ധ-ഗുണേ പഞ്ചസിഖസ്സപി;

തന്തിസ്സരവിരോധോ സോ, ന സമ്പീണേതി കം ജനം.

൭൭. ‘‘നിമുഗ്ഗി’’ച്ചാദി. ബുദ്ധസ്സ ഗുണേ സീലാദികേ അപരിമാണേ നിമുഗ്ഗം ഓഗാള്ഹം മനം ചിത്തം യസ്സ തസ്സ പഞ്ചസിഖസ്സ ഗന്ധബ്ബദേവപുത്തസ്സപി വീണായ തന്തിയാ സരോ കിരിയാകാലമാനലക്ഖണവിലമ്ബിതദുതമജ്ഝഭേദഭിന്നോ ഛജ്ജാദികോ തസ്സ വിരോധോ കലാസത്ഥപരിനിദ്ദിട്ഠകമവേസമം കം ജനം ന സമ്പീണേതി, പീണേതിയേവ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ലോകിയഗുണാനുബന്ധബുദ്ധീനം വിക്ഖേപപ്പവത്തിപി തഥാവിധം പീണേതീതി. ‘‘ബുദ്ധഗുണേ നിമുഗ്ഗമനസോ’’തി ഇമിനാ കലാവിരോധോ പരിഹടോ.

൭൭. ‘‘നിമുഗ്ഗി’’ച്ചാദി. ബുദ്ധഗുണേ സബ്ബഞ്ഞുനോ വിമ്ഹയജനകസീലാദിഗുണസമ്ഭാരേ നിമുഗ്ഗമനസോ ഓതിണ്ണചിത്തസ്സ പഞ്ചസിഖസ്സപി ഗന്ധബ്ബദേവപുത്തസ്സാപി സോ തന്തിസ്സരവിരോധോ വീണായ തന്തിയാ ഘട്ടനകിരിയാ, അദ്ധമത്തികാദികാലോ, ഹത്ഥാദീനം സന്നിവേസലക്ഖണോ മാനോതി ഇമേഹി തീഹി ലക്ഖണേഹി യുത്തസ്സ മന്ദസീഘമജ്ഝിമപ്പമാണേഹി ഭിന്നസ്സ ഛജ്ജാദിസത്തസരസ്സ കലാസത്ഥാഗതക്കമസ്സ വിനാസസങ്ഖാതോ വിരോധോ കം ജനം ന സമ്പീണേതി, സമ്പീണേതി ഏവ. ഏത്ഥ അകന്തിയാ കാരണഭൂതോ കലാസത്ഥാഗതക്കമഭങ്ഗോ ലോകുത്തരബുദ്ധഗുണാനുഗതബുദ്ധിയാ ജാതോതി സോ ഭങ്ഗോ ‘‘നിമുഗ്ഗമനസോ ബുദ്ധഗുണേ’’തി വുത്തത്താ പീതിയാ കാരണമേവേതി ന വിരോധോ. നിമുഗ്ഗോ മനോ അസ്സാതി ച, തന്തിയാ സരോതി ച, തേസം വിരോധോതി ച വാക്യം.

ലോകവിരോധിനോ യഥാ –

൭൮. ഗണയേ ചക്കവാളം സോ, ചന്ദനായപി സീതലം;

സമ്ബോധിസത്തഹദയോ, പദിത്തങ്ഗാരപൂരിതം.

൭൮. ‘‘ഗണയേ’’ച്ചാദി. ചന്ദനായ അപി സീതലം ഗണയേ ചിന്തേസി. കിന്തം? പദിത്തങ്ഗാരപൂരിതം ചക്കവാളം. കോ സോ? സമ്ബോധിയം സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേ സത്തം പരിബദ്ധം ഹദയം ചിത്തം യസ്സ സോ. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണാനുബന്ധബുദ്ധിനോ ഹി താദിസോ മനോബന്ധോതി ന ലോകവിരോധോ.

൭൮. ‘‘ഗണയേ’’ച്ചാദി. സമ്ബോധിസത്തഹദയോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേ ആസത്തചിത്തോ സോ ബോധിസത്തോ പദിത്തങ്ഗാരപൂരിതം ആദിത്തങ്ഗാരേഹി പരിപുണ്ണം ചക്കവാളം ചക്കവാളഗബ്ഭം ചന്ദനായപി ചന്ദനതോ അപി സീതലം അതിസീതലം കത്വാ ഗണയേ ചിന്തേയ്യാതി. ഇട്ഠത്ഥലുദ്ധസ്സ ചിത്തപ്പവത്തിയാ ഈദിസത്താ അഗ്ഗിനോ ചന്ദനതോപി അധികസീതത്തകപ്പനാ ‘‘ചന്ദനം സീതലം, അഗ്ഗി ഉണ്ഹോ’’തി പവത്തലോകസീമായ വിരുദ്ധാ ന ഹോതി. സമ്ബോധിയം സത്തഹദയം യസ്സേതി ച, പദിത്താനി അങ്ഗാരാനീതി ച, തേഹി പൂരിതന്തി ച വിഗ്ഗഹോ.

ഞായവിരോധിനോ യഥാ –

൭൯. പരിച്ചത്തഭവോപി ത്വ-മുപനീതഭവോ അസി;

അചിന്ത്യഗുണസാരായ, നമോ തേ മുനിപുങ്ഗവ.

൭൯. ‘‘പരിച്ചത്തേ’’ച്ചാദി. മുനിപുങ്ഗവ മുനീനം ഉത്തമ പരിച്ചത്തോ വിസട്ഠോ ഭവോ സുഗതിദുഗ്ഗതിസങ്ഖാതോ യേനാതി പരിച്ചത്തഭവോപി ത്വം ഉപനീതോ ആനീതോ പവത്തിതോ ഭവോ വുഡ്ഢി യേനാതി ഉപനീതഭവോ അസി. തസ്മാ കാരണാ അചിന്ത്യഗുണസാരായ തേ നമോ അത്ഥൂതി സേസോ. ഈദിസം ന ഞായവിരുദ്ധമേവംവിധത്താ മുനിപുങ്ഗവസ്സ.

൭൯. ‘‘പരിച്ചത്തേ’’ച്ചാദി. മുനിപുങ്ഗവ മുനിസേട്ഠ ത്വം പരിച്ചത്തഭവോപി അപനീതസുഗതിദുഗ്ഗതിഭവോപി ഉപനീതഭവോ ലോകസ്സാനീതഅഭിവുദ്ധികോ അസി ഭവസി, അചിന്ത്യഗുണസാരായ തതോ ഏവ ചിന്താവിസയാതിക്കന്തസാരഗുണസ്സ തേ തുയ്ഹം നമോ അത്ഥൂതി സബ്ബാകാരതോ ഭവസ്സ പരിച്ചത്തത്താ അത്തനി അവിജ്ജമാനം സുഗതിഭവം ലോകസ്സ ദേതീതി ഏതം ഞായാഗതം ന ഹോതീതി പടിഭാതി, തഥാപി ച സബ്ബഞ്ഞൂനം പവത്തി ഈദിസായേവാതി ഞായവിരോധോ നിരാകതോ. അചിന്ത്യാ ഗുണസാരാ യസ്മിന്തി വിഗ്ഗഹോ.

ആഗമവിരോധിനോ യഥാ –

൮൦. നേവാലപതി കേനാപി, വചീവിഞ്ഞത്തിതോ യതി;

സമ്പജാനമുസാവാദാ, ഫുസേയ്യാപത്തിദുക്കടം.

൮൦. ‘‘നേവേ’’തിആദി. യതീതി ഭിക്ഖു കേനാപി സഹ നേവാലപതി ന വദത്യേവ, തഥാപി വചീവിഞ്ഞത്തിതോ ചോപനവാചാസങ്ഖാതേന വചീവിഞ്ഞത്തിഹേതുനാ പവത്തിതോ സമ്പജാനന്തസ്സ മുസാവാദതോ കാരണാ ആപത്തിദുക്കടം ‘‘സമ്പജാനമുസാവാദസ്സ ഹോതീ’’തി വുത്തദുക്കടാപത്തി ഫുസേയ്യ ആപജ്ജതീതി. ഏത്ഥ അനാലപതോ വചീവിഞ്ഞത്തിയാ കഥം മുസാവാദോതി അഭിധമ്മാപന്നവിരോധോ നത്ഥി, അപരവചനത്ഥേ ത്വീദിസോ വിരുജ്ഝതീതി.

൮൦. ‘‘നേവി’’ച്ചാദി. യതി സമണോ കേനാപി കേനചി സദ്ധിം നേവാലപതി നോ ഭാസതി, തഥാപി വചീവിഞ്ഞത്തിതോ ചോപനവാചാസങ്ഖാതവിഞ്ഞത്തികാരണാ പവത്തനതോ സമ്പജാനമുസാവാദാ സമ്പജാനന്തസ്സ മുസാഭണനതോ ആപത്തിദുക്കടം ദുക്കടാപത്തിം ഫുസേയ്യ ആപജ്ജേയ്യാതി. ഏത്ഥ അനാലപന്തസ്സ വചീവിഞ്ഞത്തിതോ മുസാവാദോ കഥം സമ്ഭവതീതി അഭിധമ്മാപന്നവിരോധോ, ‘‘സന്തിം ആപത്തിം നാവികരേയ്യ, സമ്പജാനമുസാവാദ’സ്സ ഹോതീ’’തി നിദാനുദ്ദേസേ നിദ്ദിട്ഠവചീദ്വാരേ അകിരിയസമുട്ഠാനാ ദുക്കടാപത്തി ഹോതീതി ആഗമവിരോധോ നിരാകതോ. മുസാഭണനം വിനാ ആപത്തി കഥം ഭവതീതി? യഥാ കാലേ അവസ്സമാനമേഘതോ സഞ്ജാതദുബ്ഭിക്ഖം ‘‘മേഘകതം ദുബ്ഭിക്ഖ’’ന്തി വത്തബ്ബം ഹോതി, ഏവം കഥേതബ്ബകാലേ അകഥനതോ സഞ്ജാതാ വചീദ്വാരേ അകിരിയസമുട്ഠാനാ ദുക്കടാപത്തിപി തതോ സഞ്ജാതാതി വത്തബ്ബാ ഹോതി. സമ്പജാനന്തസ്സ മുസാവാദോതി ച, ആപത്തിയേവ ദുക്കടന്തി ച വാക്യം.

നേയ്യസ്സ യഥാ –

൮൧. മരീചിചന്ദനാലേപ-ലാഭാ സീതമരീചിനോ [സിതമരീചിനോ (സീ.)];

ഇമാ സബ്ബാപി ധവലാ, ദിസാ രോചന്തി നിബ്ഭരം.

൮൧. ‘‘മരീചീ’’ത്യാദി. സീതമരീചിനോ ചന്ദസ്സ മരീചിയോ ദീധിതിയോ ഏവ ചന്ദനം, തസ്സ ആലേപോ ഉപദേഹോ, തസ്സ ലാഭേന ഇമാ സബ്ബാപി ദിസാ നിബ്ഭരമതിസയം ധവലാ സേതാ രോചന്തീതി നത്ഥേത്ഥ നേയ്യതാ മരീചിയാ സദ്ദോപാത്തത്ഥായ തു.

൮൧. ‘‘മരീചി’’ച്ചാദി. സീതമരീചിനോ ചന്ദസ്സ മരീചിചന്ദനാലേപലാഭാ മരീചിസങ്ഖാതചന്ദനാലേപസ്സ പടിലാഭതോ ഇമാ സബ്ബാപി ദിസാ നിബ്ഭരമതിസയം ധവലാ സേതാ രോചന്തി ദിബ്ബന്തീതി. ദിസാനം ധവലകാരണസ്സ ‘‘മരീചിചന്ദനാലേപലാഭാ സീതമരീചിനോ’’തി വുത്തത്താ നേയ്യദോസോ ന പതിട്ഠാതി, ചന്ദനമിവ ചന്ദനം, മരീചിയോയേവ ചന്ദനമിതി ച, തസ്സ ആലേപോതി ച, തസ്സ ലാഭോതി ച വിഗ്ഗഹോ.

യഥാ വാ –

൮൧. മനോനുരഞ്ജനോ മാര-ങ്ഗനാസിങ്ഗാരവിബ്ഭമോ;

ജിനേനാ’സമനുഞ്ഞാതോ, മാരസ്സ ഹദയാനലോ.

൮൨. ‘‘മനോ’’ച്ചാദി. മനം പസ്സന്താനമനുസ്സരന്താനഞ്ച ചിത്തം അനുരഞ്ജേതീതി മനോനുരഞ്ജനോ, മാരങ്ഗനാനം സിങ്ഗാരകതോ വിബ്ഭമോ വിലാസോ ജിനേന അസമനുഞ്ഞാതോ അബ്ഭുപഗതോ മാരസ്സ വസവത്തിനോ ഹദയാനലോ ഹദയഗ്ഗി ജാതോ. സോകോ ചേത്ഥ അനലത്ഥേ നിരുപ്പിതോ തസ്സ താദിസത്ഥാനതിവത്തനതോ, കാരണന്തുപചാരേനാതി. ഏത്ഥ യജ്ജപി മാരങ്ഗനാപരാജയോ ന സദ്ദോപാത്തത്ഥോ, തഥാപി ‘‘സിങ്ഗാരവിബ്ഭമോ മാരസ്സ ഹദയഗ്ഗീ’’തി വുത്തേ സാമത്ഥിയാ മാരങ്ഗനാപരാജയോ ഗമ്യതേ, തഥാവിധസ്സ മാരസോകസ്സ മാരങ്ഗനാപരാജയാബ്യഭിചാരതോ. നേവേദിസസ്സ നേയ്യതാ, വങ്കവുത്തീദിസീ ഗുണോയേവ ബന്ധസ്സ.

൮൨. വത്തബ്ബസ്സ ഞായോപാത്തത്താ നേയ്യദോസപരിഹാരത്ഥമുദാഹരതി ‘‘മനോ’’ച്ചാദി. മനോനുരഞ്ജനോ ദസ്സനസവനാനുസ്സരണം കരോന്താനം ജനാനം ചിത്തമത്തനി അനുരഞ്ജന്തോ മാരങ്ഗനാസിങ്ഗാരവിബ്ഭമോ മാരവധൂനം രതികീളാഹേതുഭൂതകാമപത്ഥനാസങ്ഖാതസിങ്ഗാരേന കതലീലാ ജിനേന ജിതപഞ്ചമാരേന സത്ഥുനാ അസമനുഞ്ഞാതോ അനബ്ഭുപഗതോ അസമ്പടിച്ഛിതോ മാരസ്സ വസവത്തിനോ ഹദയാനലോ ഹദയഗ്ഗി അഹോസീതി. അനലത്തേന കപ്പിതകാരിയഭൂതോ സോകോ മാരങ്ഗനാസിങ്ഗാരവിബ്ഭമസങ്ഖാതകാരണേന സദ്ധിം അഭേദകപ്പനായ [അനലത്തകപ്പനായ (ക.)] ‘‘ഗുളോ സേമ്ഹം, തിപുസം ജരോ’’തിആദീസു വിയ തുല്യാധികരണഭാവേന വുത്തോ ഹോതി. ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി മാരങ്ഗനാനം പരാജയവാചകോ സദ്ദോ നത്ഥി, തഥാപി ‘‘സിങ്ഗാരവിബ്ഭമോ മാരസ്സ ഹദയാനലോ’’തി വുത്തേ മാരങ്ഗനാപരാജയം വിനാ താദിസസോകുപ്പത്തികാരണസ്സ അനധിഗതത്താ അഞ്ഞഥാനുപപത്തിലക്ഖണസാമത്ഥിയേന താസം പരാജയോ പകാസിതോ ഹോതീതി ഈദിസവങ്കവുത്തിയാ ബന്ധഗുണത്താ നേയ്യദോസോ നിരാകതോ ഹോതീതി. മനോ അനുരഞ്ജേതീതി ച, മാരങ്ഗനാനം സിങ്ഗാരോതി ച, തേന കതോ വിബ്ഭമോതി ച വാക്യം.

വിസേസനാപേക്ഖസ്സ യഥാ –

൮൩. അപയാതാപരാധമ്പി, അയം വേരീ ജനം ജനോ;

കോധപാടലഭൂതേന, ഭിയ്യോ പസ്സതി ചക്ഖുനാ.

൮൩. ‘‘അപയാതേ’’ച്ചാദി. അയം വേരീ ജനോ അപയാതാപരാധമ്പി ജനന്തി സമ്ബന്ധോ. അപയാതോ അപഗതോ അപരാധോ യസ്സ തം, കോധേന പാടലഭൂതേന സേതരത്തേന. ഇമിനാ വിസേസനാപേക്ഖദോസോ പരിഹടോ.

൮൩. ‘‘അപയാതി’’ച്ചാദി. അയം വേരീ ജനോ അപയാതാപരാധമ്പി അപഗതാപരാധമ്പി ജനം കോധപാടലഭൂതേന കോധേന ഭൂതസേതലോഹിതവണ്ണയുത്തേന ചക്ഖുനാ ഭിയ്യോ യേഭുയ്യേന പസ്സതീതി. ‘‘പസ്സതീ’’തി വചനസ്സ വിജ്ജമാനത്തേപി ‘‘ചക്ഖുനാ’’തി വിസേസ്യവചനം ‘‘കോധപാടലഭൂതേനാ’’തി വിസേസനസ്സ ലബ്ഭമാനത്താ സാത്ഥകം ഹോതീതി വിസേസനാപേക്ഖദോസോ നിരാകതോതി. അപയാതോ അപഗതോ അപരാധോ അസ്മാതി ച, കോധേന പാടലഭൂതന്തി ച വിഗ്ഗഹോ.

ഹീനത്ഥസ്സ യഥാ –

൮൪. അപ്പകാനമ്പി പാപാനം,

പഭാവം നാസയേ ബുധോ;

അപി നിപ്പഭതാനീത-

ഖജ്ജോതോ ഹോതി ഭാണുമാ.

൮൪. ‘‘അപ്പകാന’’മിച്ചാദി. ബുധോ പണ്ഡിതപോസോ അപ്പകാനം പാപാനമ്പി കിമുതമധികാനം പഭാവം ആനുഭാവം നാസയേ അപ്പവത്തിം പാപേയ്യ. തം അത്ഥന്തരന്യാസേന സാധേതി. ഭാണുമാ സൂരിയോ നിപ്പഭതം ആനീതോ ഖജ്ജോതോ യേന തഥാവിധോ അപി ഹോതി. ‘‘മന്ദപ്പഭോ അയ’’ന്തി ജോതിരിങ്ഗണമ്പി നോപേക്ഖതി ചക്കവാളകുഹരാനുചരിതമഹാനുഭാവോപീതി. ഏത്ഥ അപീത്യാദിനാ വചോഭങ്ഗിയാ ഹീനത്ഥദോസോ പരിഹടോ.

൮൪. ‘‘അപ്പകാനി’’ച്ചാദി. ബുധോ പഞ്ഞവാ അപ്പകാനമ്പി അതിമന്ദാനമ്പി പാപാനം അകുസലാനം പഭാവം വിപാകദാനസാമത്ഥിയസങ്ഖാതാനുഭാവം നാസയേ അഹോസികമ്മതാപാദനേന നാസേയ്യ, ബഹൂനം പാപാനം വത്തബ്ബമേവ നത്ഥി. തമത്ഥമത്ഥന്തരന്യാസാലങ്കാരേന സമത്ഥേതി അപിച്ചാദി. ഭാണുമാ സൂരിയോ നിപ്പഭതാനീതഖജ്ജോതോ അപി നിപ്പഭതമാപാദിതജോതിരിങ്ഗണേഹി സമന്നാഗതോപി ഹോതീതി. ഹീനപഭാവോ ഹോതി ഖജ്ജോപനകേ പഹായ അത്തനോ ആലോകം കരോന്തോ ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ഏത്ഥ അപി നിപ്പഭതിച്ചാദിവചനവിലാസവസേന ഹീനപക്ഖം ഗഹേത്വാപി സൂരിയഉദാരത്തസ്സേവ പോസിതത്താ ‘‘നിപ്പഭതാനീതഖജ്ജോതോ’’തി വിസേസനപദം ഹീനത്ഥദോസം ന നിസ്സയതി. നത്ഥി പഭാ യേസന്തി ച, തേസം ഭാവോതി ച, തം ആനീതാ ഖജ്ജോതാ യേനേതി ച വിഗ്ഗഹോ.

അനത്ഥസ്സ യഥാ –

൮൫. ന പാദപൂരണത്ഥായ, പദം യോജേയ്യ കത്ഥചി;

യഥാ വന്ദേ മുനിന്ദസ്സ, പാദപങ്കേരുഹം വരം.

൮൫. ‘‘ന പാദേ’’ച്ചാദി. ഏത്ഥ വന്ദേഇച്ചാദോ ഹേട്ഠാ വിയ പാദപൂരണസ്സ കസ്സചി അഭാവേന അനത്ഥാഭാവോ.

൮൫. ‘‘ന പാദി’’ച്ചാദി. പാദപൂരണത്ഥായ ഗാഥാപാദാനം പൂരണസങ്ഖാതപയോജനത്ഥായ പദം നാമാദികം കത്ഥചി ന യോജേയ്യ വിഞ്ഞൂതി, യഥാ നിരത്ഥകപദായോജനേ ഉദാഹരണമേവം ‘‘മുനിന്ദസ്സ വരം പാദപങ്കേരുഹം വന്ദേ’’തി. ഹേട്ഠാ ദുട്ഠോദാഹരണേ വിയ പാദപൂരണത്ഥം കസ്സചി പദസ്സ അയോജിതത്താ സാത്ഥകപദേഹി നിരത്ഥകദോസോ നിരാകതോതി. മുദുനിമ്മലസോഭാദിസാധാരണഗുണയോഗതോ പങ്കേരുഹസദിസം ഉപചാരതോ പങ്കേരുഹം നാമ. പാദമേവ പങ്കേരുഹന്തി വിഗ്ഗഹോ. വിസേസനവിസേസ്യപദദോസപരിഹാരോ.

൮൬. ഭയകോധപസംസാദി-

വിസേസോ താദിസോ യദി;

വത്തും കാമീയതേ ദോസോ,

ന തത്ഥേ’കത്ഥതാകതോ.

൮൬. ‘‘ഭയേ’’ച്ചാദി. ഭയഞ്ച ചിത്തുത്രാസോ കോധോ ച ദോസോ പസംസാ ച ഥുതി, താ ആദി യസ്സ തുരിതാദിനോ സോ താദിസോ വിസേസോ യദി വത്തും കാമീയതേ ഇച്ഛീയതേ, തത്ഥ തസ്മിം ഭയാദിവിസേസേ വിസയേ ഏകത്ഥതായ ഏകത്ഥഭാവേന കതോ ദോസോ നത്ഥി.

൮൬. ഇദാനി വാക്യദോസപരിഹാരത്ഥമാരഭതി ‘‘ഭയകോധേ’’ച്ചാദി. ഭയകോധപസംസാദി ചിത്തുത്രാസപടിഘഥുതിആദീഹി സമന്നാഗതോ താദിസോ വിസേസോ വത്തും യദി കാമീയതേ ചേ വിഞ്ഞൂഹി ഇച്ഛീയതേ, തത്ഥ ഭയകോധാദികേ വിസേസേ ഏകത്ഥതാകതോ ഏകത്ഥഭാവേന കതോ ദോസോ വാക്യദോസോ ന ഭവതി. ഭയാദിവിസേസേ വത്തുമിച്ഛിതേ പുബ്ബുച്ചാരിതപദസ്സ പുനുച്ചാരണേ ഏകത്ഥദോസോ ന ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ഭയഞ്ച കോധോ ച പസംസാ ചാതി ച, താ ആദി യസ്സ തുരിതകോതൂഹലഅച്ഛരാഹാസസോകപസാദസങ്ഖാതസ്സ അത്ഥവിസേസസ്സേതി ച വിഗ്ഗഹോ. തഗ്ഗുണസംവിഞ്ഞാണഅഞ്ഞപദത്ഥസമാസത്താ ഭയാദീസു കഥിതമപി ഗഹേത്വാ പുനപ്പുനം കഥനമവിരോധം. ഏകോ അത്ഥോ യേസം പദാദീനം തേ ഏകത്ഥാ, തേസം ഭാവോ ഏകത്ഥതാ, തായ കതോതി വിഗ്ഗഹോ.

യഥാ –

൮൭. സപ്പോ സപ്പോ അയം ഹന്ദ, നിവത്തതു ഭവം തതോ;

യദി ജീവിതുകാമോ’സി, കഥം തമുപസപ്പസി.

൮൭. ‘‘യഥേ’’ത്യുദാഹരതി ‘‘സപ്പോ’’ഇച്ചാദി. ‘‘അയം സപ്പോ സപ്പോ’’തി ഭയേനാമേഡിതം ഹന്ദാതി ഖേദേ തതോ തമ്ഹാ ഠാനാ, സപ്പതോ വാ ഭവം ഭവന്തോ നിവത്തതു ഗതമഗ്ഗാഭിമുഖോ ആവത്തതു. തം ഠാനം, സപ്പം വാ. നത്ഥേത്ഥ ഏകത്ഥതാദോസോ ഭയേനാമേഡിതപ്പയോഗതോ.

൮൭. ‘‘സപ്പോ’’ച്ചാദി. ഹന്ദ നട്ഠോ വത, അയം സപ്പോ സപ്പോ ഭവം തതോ ഠാനതോ, സപ്പതോ വാ നിവത്തതു ആവത്തതു യദി ജീവിതുകാമോ അസി, തം ഠാനം, സപ്പം വാ കഥമുപസപ്പസി കഥമുപഗച്ഛസീതി. ഭയേ ആമേഡിതവചനത്താ ഏകത്ഥതാദോസോ നത്ഥി, ജീവിതുകാമോസീതി ഏത്ഥ ബിന്ദുലോപോ.

പദദോസപരിഹാരവണ്ണനാ നിട്ഠിതാ.

വാക്യദോസപരിഹാരവണ്ണനാ

ഭഗ്ഗരീതിനോ യഥാ –

൮൮. യോ കോചി രൂപാതിസയോ,

കന്തി കാപി മനോഹരാ;

വിലാസാതിസയോ കോപി,

അഹോ ബുദ്ധമഹോദയോ.

൮൮. ‘‘യോ’’ഇച്ചാദി. രൂപസ്സ അനുബ്യഞ്ജനേഹി അനുബ്യഞ്ജിതബാത്തിംസവരപുരിസലക്ഖണോപസോഭിതസ്സ ബ്യാമപ്പഭാകേതുമാലാവിരാജിതസ്സ അതിസയോ ആധിക്കം വാചാഗോചരഭാവാതിക്കമേന അവചനീയത്താ യോ കോചിയേവ. മനോ അനേകലോകസ്സ ചിത്തം ഹരതീതി മനോഹരാ ചിത്തമവഹരന്തീ കന്തി സോഭാ കാപി അവചനപഥാ കാപിയേവ. വിലാസസ്സ ഗത്യാദിനോ അതിസയോ വചനപഥാതിക്കന്തോ കോപിയേവ, തസ്മാ ബുദ്ധസ്സ മഹന്തോ ഉദയോ അഭിവുഡ്ഢി അഹോ അബ്ഭുതോതി. ഏത്ഥ കിംസദ്ദേനാരദ്ധാ രീതി ന കത്ഥചി ഭഗ്ഗാ.

൮൮. ‘‘യോ കോചി’’ച്ചാദി. രൂപാതിസയോ സുപ്പഹിട്ഠിതപാദതാദിദ്വത്തിംസപുരിസലക്ഖണേഹി സോഭിതസ്സ ചിത്തങ്ഗുലിതാദിഅസീതിഅനുബ്യഞ്ജനേഹി അലങ്കതസ്സ ബ്യാമപ്പഭാകേതുമാലാഹി ഉജ്ജലസ്സ രൂപകായസ്സ ആധിക്യം യോ കോചിയേവ മനോഗോചരഭാവം വിനാ വചനവിസയാതിക്കന്തത്താ യോ കോചിയേവ. മനോഹരാ ലോകസ്സ ചിത്തം ഹരന്തീ കന്തി സോഭാ കാപിയേവ വചീവിസയാതിക്കന്തത്താ കാപിയേവ. വിലാസാതിസയോ വിസയഭൂതപിയഭാവസങ്ഖാതസ്സ ഗമനാദിവിലാസസ്സ ആധിക്യമ്പി കോപിയേവ വുത്തകാരണേനേവകോപിയേവ. തതോ ബുദ്ധമഹോദയോ ബുദ്ധസ്സ മഹാഭിവുദ്ധിസങ്ഖാതോ ഉദയോ അഹോ അച്ഛരിയോതി. ഏത്ഥ സബ്ബനാമികേന കിം സദ്ദേന വത്തുമാരദ്ധക്കമോ ന കത്ഥചി ഭിന്നോതി ഭഗ്ഗരീതിദോസോ നത്ഥീതി.

൮൯. അബ്യാമോഹകരം ബന്ധം, അബ്യാകിണ്ണം മനോഹരം;

അദൂരപദവിന്യാസം, പസംസന്തി കവിസ്സരാ.

൮൯. ‘‘അബ്യാമോഹ’’ഇച്ചാദി. നത്ഥി ദൂരമേസന്തി അദൂരാനി, താനിയേവ പദാനി, തേസം വിന്യാസോ യാഥാവതോ ഠപനം യസ്സ തം. തതോയേവ അബ്യാകിണ്ണോ അസമ്മിസ്സോ ച. സോ അബ്യാകിണ്ണതായ ഏവ മനോഹരോ ചാതി അബ്യാകിണ്ണം മനോഹരം. തേനേവ ‘‘അയമേത്ഥ അത്ഥോ അയം വാ’’തി ഏവം ബ്യാമോഹം ന കരോതീതി അബ്യാമോഹകരോ, തം. പസാദാലങ്കാരാലങ്കിതം ബന്ധം. കവീനം ഇസ്സരാ പധാനാ. യേ കനിട്ഠങ്ഗുലിഗണനാനിട്ഠാ, തേ പസംസന്തി ഥുവന്തി താദിസബന്ധഗുണസ്സാതിസയപസംസാരഹഭാവേന.

൮൯. ‘‘അബ്യാമോഹേ’’ച്ചാദി. അദൂരപദവിന്യാസം നാമാദിപദാനം വോഹാരകാലേ അദൂരസമ്ബന്ധോ യഥാ സിയാ, തഥാ പടിപാടിയാ പദട്ഠപനേന സമന്നാഗതം അബ്യാകിണ്ണം, തതോയേവ അഞ്ഞസമ്ബന്ധീപദേഹി അസമ്മിസ്സം മനോഹരം, തതോയേവ വിഞ്ഞൂനം ചിത്തമാരാധേന്തം അബ്യാമോഹകരം ‘‘ഇമസ്സത്ഥോ ഇമസ്സത്ഥോ ഏസോ ഏസോ വാ’’തി സംസയമനുപ്പാദേന്തം ബന്ധം പസാദാലങ്കാരസംയുത്തം ബന്ധനം കവിസ്സരാ കവീനം പധാനാ പണ്ഡിഭജനാ, കനിട്ഠങ്ഗുലിയാ ഗണിതബ്ബാ അഗ്ഗകവിനോതി അധിപ്പായോ. പസംസന്തി ഥോമേന്തി. ബ്യാമോഹം ന കരോതീതി അബ്യാമോഹകരോ. വി ആകിണ്ണോ ബ്യാകിണ്ണോ, ന ബ്യാകിണ്ണോ അബ്യാകിണ്ണോ. നത്ഥി ദൂരം യേസം, താനിയേവ പദാനി, തേസം വിന്യാസോ ഠപനം യസ്സ ബന്ധസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ.

യഥാ –

൯൦. നീലുപ്പലാഭം നയനം,

ബന്ധുകരുചിരോ’ധരോ;

നാസാ ഹേമങ്കുസോ തേന,

ജിനോയം പിയദസ്സനോ.

൯൦. ‘‘യഥേ’’ത്യുദാഹരതി ‘‘നീലുപ്പലാഭ’’മിച്ചാദി. യസ്സ ജിനസ്സ നയനം നേത്തം നീലുപ്പലാഭം ഇന്ദീവരദ്വയനിഭം, അധരോ അധരോട്ഠോ ബന്ധുകമിവ ബന്ധുകകുസുമമിവ രുചിരോ കന്തോ, നാസാ നാസികാ സയം ഹേമങ്കുസോ സുവണ്ണങ്കുസോയേവ, തേന കാരണേന അയം ജിനോ പിയം മധുരം ദസ്സനമസ്സാതി പിയദസ്സനോ. ഈദിസോ ന ബ്യാകിണ്ണദോസോ, അബ്യാകിണ്ണോ പസാദോയേവാതി.

൯൦. ഇദാനി ബ്യാകിണ്ണദോസപരിഹാരം പരിഹരതി ‘‘നീലുപ്പലി’’ച്ചാദിനാ. നയനം യസ്സ നേത്തയുഗളം നീലുപ്പലാഭം നീലുപ്പലദലസദിസം, അധരോ അധരോട്ഠോ ബന്ധുകരുചിരോ ബന്ധുകപുപ്ഫമിവ മനുഞ്ഞോ, നാസാ നാസികാ ഹേമങ്കുസോ സുവണ്ണങ്കുസോയേവ, തേന കാരണേന അയം ജിനോ പിയദസ്സനോ മനുഞ്ഞദസ്സനോ ഹോതീതി. ഏത്ഥ പസാദാലങ്കാരേന യുത്തത്താ ന ബ്യാകിണ്ണദോസോ. ആഭാസദ്ദോ നിഭാസദ്ദോ വിയ ഇവത്ഥോ. നോ ചേ, പഭാപരിയായോ വാ ഹോതി. ബന്ധുകമിവ രുചിരോതി ച, പിയം ദസ്സനം യസ്സേതി ച വിഗ്ഗഹോ. ഇഹ ദസ്സനസ്സ കത്തുഭൂതസാധുജനസമ്ബന്ധത്തേപി വിസയത്തേനേവ ജിനസമ്ബന്ധോ ഹോതീതി അഞ്ഞപദത്ഥേന തഥാഗതോ ഗഹിതോതി.

൯൧. സമതിക്കന്തഗാമ്മത്ത-കന്തവാചാഭിസങ്ഖതം;

ബന്ധനം രസഹേതുത്താ, ഗാമ്മത്തം അതിവത്തതി.

൯൧. ‘‘സമതിക്കന്തി’’ച്ചാദി. സമ്മാ അതിക്കന്തം നിഗ്ഗതം. ഗാമ്മസ്സ ഭാവോ ഗാമ്മത്തം. യാസം കന്താനം മധുരാനം വാചാനം താഹി അഭിസങ്ഖതം രചിതം ബന്ധനം രസസ്സ മാധുരിയസ്സ ഹേതുത്താ കാരണഭാവേന ഗാമ്മത്തം യഥാവുത്തം അതിവത്തതി അതിക്കമതി.

൯൧. ‘‘സമതി’’ച്ചാദി. സമതിക്കന്തഗാമ്മത്തകന്തവാചാഭിസങ്ഖതം വിസേസതോ അതിക്കന്തഗാമ്മഭാവാഹി കന്തവാചാഹി രചിതം ബന്ധനം മുത്തകാദിബന്ധനം രസഹേതുത്താ പണ്ഡിതാനം പീതിരസസ്സ കാരണത്താ യഥാവുത്തഗാമ്മദോസം അതിവത്തതി അതിക്കമ്മ പവത്തതീതി. സമ്മാ അതിക്കന്തം ഗാമ്മത്തം യാസം, താഹിയേവ കന്തവാചാഹി അഭിസങ്ഖതന്തി ച, രസസ്സ ഹേതു, തസ്സ ഭാവോതി ച വിഗ്ഗഹോ.

യഥാ –

൯൨. ദുനോതി കാമചണ്ഡാലോ,

സോ മം സദയ നിദ്ദയോ;

ഈദിസം ബ്യസനാപന്നം,

സുഖീപി കിമുപേക്ഖസേ.

൯൨. ‘‘യഥേ’’ത്യുദാഹരതി. കാമാതുരാ കാചി വനിതാ അത്തനോ പിയം പതിം വിരവതി ‘‘ദുനോതി’’ച്ചാദിനാ. ദയായ സഹ പവത്തീതി സദയഇതി അനുനയവസേന പിയസ്സ ആമന്തനം, സാനുനയാമന്തനഞ്ഹി തതോനുഗ്ഗഹാഭികങ്ഖായമച്ചന്തമുചിതം, സോ കാമോ കന്ദപ്പോ ഏവ ചണ്ഡാലോ അകണ്ഡോ വാ അസയ്ഹോപതാപാവഹത്താ. കാമേ ചണ്ഡാലത്താരോപനഞ്ച ഉചിതമേവ യതോനേന കയിരമാനമസഹനമുപതാപമസഹമാനാ തം പരിഭവന്തം വിപ്പലപതി, നിദ്ദയോ നിക്കരുണോ, ഇദമപി ഉചിതമുപതാപേ നിക്കരുണാനം താദിസീ ഗതീതി. മം ദുനോതി അധികമുപതാപേതി നിദ്ദയത്താ, ന ഭവന്തം, തേനേവ ഭവം സുഖീ. ഇമിനാ അഞ്ഞാസത്തതം തസ്സ ദീപേതി. യദി നാഞ്ഞാസത്തോസി, നാഹമേകാകിനീ ഭവാമി. അസഹായാനഞ്ഹി പടിസത്തവോ ഹോന്തി. ഏകാകിത്തായേവാഹമപ്പടിസരണത്താനേന ദുസാമീതി [ദുഞ്ഞാമീതി (?)] തവ കാമം ത്വം സുഖീ ഹോസി. സനാഥാനം താദിസീ വുത്തീതി ഏവം സുഖീപി ത്വം ഈദിസം ബ്യസനമാപന്നം കിം കസ്മാ ഉപേക്ഖസേതി. ഏവമയം വങ്കവുത്തിയാ അത്തനോ, തം വിസയമനുഭവന്തസ്സ ച വിമുഖത്തം നിദസ്സേതീതീദിസം ന ഗാമ്മം.

൯൨. ഗാമ്മദോസപരിഹാരേ ലക്ഖിയം ദസ്സേതി ‘‘ദുനോതി’’ച്ചാദി. കാമതണ്ഹാഭിഭൂതാ അങ്ഗനാ അത്തനോ വല്ലഭം നിസ്സായ ഏവം വിലപതി ‘‘സദയ ഹേ കാരുണിക സോ കാമചണ്ഡാലോ സോ അനങ്ഗനീചോ നിദ്ദയോ നിക്കാരുണികോ മം ദുനോതി പീളേതി, സുഖീപി മമ വിയ അനാഥഭാവാഭാവതോ സുഖിതോപി ത്വം ഈദിസം ബ്യസനാപന്നം ഏവം കാമചണ്ഡാലേന അകാരുണേന കതഅസയ്ഹസന്താപസങ്ഖാതബ്യസനമനുപ്പത്തം മം കിമുപേക്ഖസേ കസ്മാ ഉദാസീനോസീ’’തി. അത്തനോ ദുക്ഖാതുരത്താ ദുക്ഖദൂരീകരണം കാരുണികാനംയേവ വിസയന്തി ‘‘സദയേ’’തി അനുനയവസേന ആമന്തനുചിതം അത്തനോ ദുക്ഖാതുരതം പോസേതും പീളാകാരകേ കാമേ ചണ്ഡാലത്താരോപനഞ്ച നിദ്ദയത്തകഥനഞ്ച ഉചിതമേവ അത്തനി ഉപേക്ഖകത്താ. സുഖീപീതി ഇമിനാ തസ്സ പരവിസയാസത്തതായ അതിചാരം അബ്ഭുപഗമേതി. ഏവം വങ്കവുത്തിയാ അത്തനോ വല്ലഭേ സാനുരാഗത്തഞ്ച അത്തനി തസ്സ തദഭാവത്തഞ്ച ദസ്സേതീതി. ‘‘കഞ്ഞേ കാമയമാനം മം, ന കാമയസി കിംന്വിദ’’ന്തി ഏത്ഥ വിയ ഇഹ ഗാമ്മദോസോ നത്ഥീതി ഗാമ്മദോസപരിഹാരമിദം. കാമോയേവ ചണ്ഡാലോ കാമചണ്ഡാലോ, സഹ ദയായ യോ വത്തതീതി ച, നത്ഥി ദയാ അസ്സേതി ച, സുഖമസ്സ അത്ഥീതി ച വിഗ്ഗഹോ. അപിസദ്ദോ അക്ഖമേ.

൯൩. യതിഹീനപരിഹാരോ, ന പുനേ’ദാനി നീയതേ;

യതോ ന സവനുബ്ബേഗം, ഹേട്ഠാ യേതം വിചാരിതം.

൯൩. ‘‘യതി’’ച്ചാദി. വിചാരിതന്തി ‘‘തം നമേ സിരസാ ചാമീ-കരവണ്ണം തഥാഗത’’ന്തിആദിനാ ഹേട്ഠാ പകാസിതന്തി അത്ഥോ.

൯൩. ‘‘യതിഹീനി’’ച്ചാദി. യതോ യസ്മാ സവനുബ്ബേഗം ‘‘ദോസാനമുദ്ദേസക്കമേന ദോസപരിഹാരക്കമോ ന വുത്തോ’’തി ഏവം വിഞ്ഞൂനമുപ്പജ്ജമാനം ഇമസ്സ ഗന്ഥസ്സ സവനാസഹനം നത്ഥി, തതോ യതിഹീനപരിഹാരോ യതിഹീനദോസസ്സ പരിഹരണവസേന പവത്തമുദാഹരണം ഇദാനി പുന ന നീയതേ നാഹരീയതേതി. ഇമിനാധിഗതമാദോ വുത്തത്ഥമേവ സമത്ഥേതി. ഹേട്ഠാ യേതം വിചാരിതന്തി ഏവം യതിഹീനദോസപരിഹരണം ഹേട്ഠാ അനന്തരപരിച്ഛേദേ വിചാരിതം ‘‘തം നമേ സിരസാ ചാമീ-കരവണ്ണം തഥാഗത’’ന്തിആദിനാ പകാസിതന്തി. ആദോ യതിഹീനദോസപാതുഭാവേയേവ പരിഹാരക്കമസ്സാപി ദസ്സിതത്താ ഇഹാദസ്സനേപി ഗന്ഥസ്സ ഊനതാ നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. യതി ഹീനാ ഏത്ഥേതി ച, തസ്സ പരിഹാരോതി ച, സവനേ ഉബ്ബേഗന്തി ച വിഗ്ഗഹോ.

കമച്ചുതസ്സ യഥാ –

൯൪. ഉദാരചരിതോ’സി ത്വം, തേനേവാ’രാധനാ ത്വയി;

ദേസം വാ ദേഹി ഗാമം വാ, ഖേത്തം വാ മമ സോഭനം.

൯൪. ‘‘ഉദാര’’ഇച്ചാദി. ഉദാരം ഉദാരത്തം ചാഗാതിസയസമ്ബന്ധതോ ചരിതം അതിഗുണപവത്തി യസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ. ഏത്ഥ ഉചിതത്താ ദേസാദീനം യാചനക്കമസ്സ കമച്ചുതസ്സ പരിഹാരോയം.

൯൪. ‘‘ഉദാരി’’ച്ചാദി. ത്വം പുഞ്ഞവന്ത ഉദാരചരിതോസി ചാഗാതിസയയോഗതോ വിസാരദപവത്തിയുത്തോസി, തേനേവ തേന കാരണേനേവ ആരാധനാ മമ യാചനാ ത്വയി ഹോതി. ദേസം വാജനപദം വാ, നോ ചേ, ഗാമം വാ സംവസഥം വാ, നോ ചേ, സോഭനം ഖേത്തം വാ കേദാരം വാ മമ ദേഹീതി അനുപുബ്ബം ഹീനപദത്ഥയാചനാ ദായകസ്സ ദാനസ്സാപി യാചകസ്സ ഇച്ഛിതത്ഥപടിലാഭസ്സാപി അനുരൂപത്താ കമച്ചുതദോസമപനേതി. ഉദാരം ചരിതം അസ്സാതി വിഗ്ഗഹോ.

അതിവുത്തസ്സ യഥാ –

൯൫. മുനിന്ദചന്ദസമ്ഭൂത-

യസോരാസിമരീചിനം;

സകലോപ്യ’യമാകാസോ,

നാ’വകാസോ വിജമ്ഭനേ.

൯൫. ‘‘മുനിന്ദ’’ഇച്ചാദി. മുനിന്ദോയേവ ചന്ദോ, തതോ സമ്ഭൂതാ പാതുഭൂതാ, യസോരാസീ ഏവ മരീചിയോ, താസം. അയം സകലോ ആകാസോപി ഗഗനമേവ, ന തസ്സേകോ പദേസോ. വിജമ്ഭനേ ബ്യാപനേ നാവകാസോ താദിസത്താ താസം മരീചിനന്തി നാതിവുത്തം.

൯൫. ‘‘മുനിന്ദി’’ച്ചാദി. മുനിന്ദചന്ദസമ്ഭൂതയസോരാസിമരീചിനം മുനിന്ദസങ്ഖാതചന്ദതോ പാതുഭൂതാനം കിത്തിസമൂഹസങ്ഖാതകിരണാനം വിജമ്ഭനേ ബ്യാപനേ അയം സകലോപി ആകാസോ നാവകാസോ ന ഓകാസോ ഹോതീതി. ഹേതുഫലാദിഏകേകകാരണേനാപി അപ്പമേയ്യാനം സബ്ബഞ്ഞുഗുണാനം പവത്തിയാ അപ്പമേയ്യസാമഞ്ഞഭൂതാകാസസ്സ നിരവകാസസ്സ ഇവ കഥനമുചിതന്തി അതിവുത്തദോസോ ഇഹ ന ഭവതി. ചന്ദോ ഇവ ചന്ദോ, മുനിന്ദോ ഏവ ചന്ദോ, തതോ സമ്ഭൂതാനംയേവ യസാനം രാസീ ച താ മരീചിയോ ചാതി വിഗ്ഗഹോ.