൧. ദോസാവബോധ പഠമപരിച്ഛേദ

രതനത്തയപ്പണാമവണ്ണനാ

൧. മുനിന്ദവദനമ്ഭോജ-ഗബ്ഭസമ്ഭവസുന്ദരീ;

സരണം പാണിനം വാണീ, മയ്ഹം പീണയതം മനം.

൧. അഥായം ഗന്ഥകാരോ ഗന്ഥാരമ്ഭേ പുബ്ബപയോഗാനുബന്ധസഭാവസിദ്ധികവിഗുണോപേതാനം യതിപോതാനം തദുപായന്തരവിരതാ കമന്തരാപേതപരക്കമസമ്ഭവേനാധിഗതബ്യസനസതമുപലബ്ഭ ദയാസഞ്ജാതരസരസഹദയതായ തദുപായഭൂതം ബന്ധലക്ഖണം വിരചയിതുകാമോഭിമതസിദ്ധിനിമിത്തമത്തനോധിഗതസദ്ധമ്മദേവതാനുസ്സരണം താവ ദസ്സേതുമാഹ ‘‘മുനിന്ദേ’’ച്ചാദി. നനു ‘‘ബന്ധലക്ഖണം വിരചയിതുകാമോ’’തി വുത്തം, കിമേത്ഥ ലക്ഖണകരണേന അദിട്ഠലക്ഖണാപി ദിസ്സന്തി ബന്ധന്താതി? സച്ചം, തഥാപി തേ ഘുണക്ഖരപ്പകാസാ തബ്ബിദൂനം പയോഗാനുസാരിനോ വാ സിയും, പുബ്ബേ കതസത്ഥപരിചയാ വാ സിയുന്തി വിഞ്ഞേയ്യം. വാണീ മയ്ഹം മനം പീണയതന്തി സമ്ബന്ധോ. വാണീതി വാ സരസ്സത്യപരനാമധേയ്യാ കാചി ദേവതാ, സാ സബ്ബാവദാതാ യഥിച്ഛിതത്ഥസാധനപുണ്ഡരീകഗബ്ഭേ നിസീദതീതി ലോകവാദോ. വാണീതി പന പച്ചുഹവിരഹേനാഭിമതസിദ്ധിനിബന്ധനേകതാണോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധഭാസിതോ സദ്ധമ്മോ, തതോയേവായം ദേവതാ രുപ്പതേ. തത്ഥ സരസ്സതിയാ യഥാ’സത്താ ജാതായ മനോസമ്പീണനന്തി ലോകോ, സദ്ധമ്മദേവതായ തു മനോപീണനം, തസ്സാ സബ്ബവജ്ജരഹിതായച്ചന്തനിമ്മലായ നിരന്തരത്ഥനേകതാണപ്പവത്തിയാ മനസോ സമ്പീണനം. തേന ച പസ്സദ്ധി, തായ പന സുഖം, തേനാപി സമാധി, സമാധിസമ്ഭവേന യഥാഭൂതാവബോധസമ്ഭവതോ വിചിത്താനേകസദ്ദത്ഥവിസേസാ പടിഭന്ത്യനായാസേന, തതോ ച യഥിച്ഛിതസിദ്ധിനിപ്ഫത്തീതി വങ്കവുത്തിയാ തപ്പസാദമാസീസതി.

കിംവിസിട്ഠോച്ചാഹ ‘‘മുനിന്ദേ’’ച്ചാദി. ഉഭോ ലോകേ മുനാതി ജാനാതീതി മുനി, ഇന്ദതി പരമിസ്സരിയം പവത്തേതി സബ്ബത്ഥാതി ഇന്ദോ, മുനി ച സോ ഇന്ദോ ച, മുനീനം ഇന്ദോതി വാ മുനിന്ദോ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. തതോയം തസ്സ നിമിത്തകസഞ്ഞാ. വിജ്ജമാനേസുപി പരിയായസദ്ദേസ്വഞ്ഞേസു കവികാമിതസ്സത്ഥസ്സേകന്തവാചകത്തേനോ’ ചിത്യസമ്പോസകോയം മുനിന്ദസദ്ദോ, തഥാ ഹി യോ ഉഭയലോകജാനനേന മുനീനം പരമിസ്സരിയപുഗ്ഗലാനമ്പി പരമിസ്സരിയം വത്തേതി, സോ പരം പീണേതി ഹേതുഭാവേന’ത്രേ’ത്യു’ചിതമേവ, തഥാ പദന്തരാനമ്പി ഓചിത്യം പോസേതി. തഥാ ഹി താദിസസ്സ വദനാരവിന്ദോദരേ സമ്ഭവാ സുന്ദരീ, തതോയേവ പടിസരണം, തസ്മാ ച മനോ പീണേതീതി. തസ്സ വദനം, തമിവ മുനിന്ദവദനം, അമ്ഭോജം. തമേവ വാ ലക്ഖിസംയോഗിതാദിസധമ്മേന’മ്ഭോജം, പദുമം. തസ്സ ഗബ്ഭോ. തത്ഥ സമ്ഭവേന പവത്തിയാ, ഉപ്പത്തിയാ വാ സുന്ദരീ നിരവജ്ജാ ദേവതാ. വാചാ പന ദോസലേസേനാപ’സമ്ഫുട്ഠാവ നിരവജ്ജാ, തഥാ ച വക്ഖതി ‘‘ഗുണാലങ്കാരസംയുത്താ’’ [സുബോധാലങ്കാര ൧൪ ഗാഥാ] ഇച്ചാദി. തതോവായം സരണം പാണിനം സത്താനം പടിഭാനാദിഗുണവിസേസാവഹത്തമത്തേന പടിസരണഭൂതാ ദേവതാ. വാചാ പന സബ്ബുപദ്ദവനിവാരണേന സബ്ബഹിതസുഖസമ്പദാസമ്പാദനേനച്ചന്തപടിസരണഭൂതാ. സഭാവനപുംസകത്താ ചേത്ഥ ന ലിങ്ഗപരിവത്തനം. മയ്ഹന്തി ഏകവചനേനത്തനോ നിരഭിമാനത’മാനേതി സജ്ജനമാചാരം. അഭിന്നപദസിലേസോ ചായം, സബ്ബത്ഥേവാവീകതസദ്ദപ്പയോഗതോ. സിലേസോ ചായം വങ്കവുത്തിയാ സബ്ബത്ഥ സിരിം പോസേതി. തഥാ ച വക്ഖതി ‘‘വങ്കവുത്തീസു പോസേതി, സിലേസോ തു സിരിം പര’’ന്തി [സുബോധാലങ്കാര ൧൭൨ ഗാഥാ]. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപേന നയേന അത്ഥവണ്ണനാ. വിത്ഥാരനയേന പന നാനപ്പകാരേനത്ഥോ സംവണ്ണേതും സക്കാ. തഥാ സതി ഗന്ഥഗാരവോപി സിയാതി പകാരോയമേവബ്ഭുപഗതോ.

൧. സുപരിസുദ്ധബുദ്ധിഗോചരപരമവിചിത്തഗന്ഥകാരകോയമാചരിയ- സങ്ഘരക്ഖിതമഹാസാമിപാദോ സപിടകത്തയസബ്ബസത്ഥപാരാവതരണേന സഞ്ജാതാനപ്പകപീതിസുഖമനുഭവം പടിപത്തിപടിവേധസാസനദ്വയസ്സ പരിയത്തിമൂലകത്താ യേന കേനചി പരിയായേന തസ്സാ പരിയത്തിയാ അത്ഥാവബോധേന ‘‘അപ്പേവ നാമ സാധുജനം പരിതോസേയ്യ’’മിതി തദധിഗമോപായഭൂതമിദം പകരണമാരഭന്തോ ഗന്ഥാരമ്ഭേ ഇട്ഠദേവതായ പണാമകരണം സതാചാരാനുരക്ഖണത്ഥം [സദാചാരാനുരക്ഖണത്ഥം (ക.)], വിസേസതോ അഭിമതഗന്ഥസ്സാനന്തരായേന പരിസമത്തിയാ ച കാരണമിതി ഇട്ഠദേവതാനുസ്സരണം, ഗന്ഥന്തരാരമ്ഭപടിക്ഖേപകജനപടിബാഹനപുബ്ബകാനി അഭിധാനാഭിധേയ്യകരണപ്പകാരപയോജനാനി ച ദസ്സേന്തോ ‘‘മുനിന്ദവദനമ്ഭോജ…പേ… പരിസ്സമോ’’തി ഗാഥത്തയമാഹ. ഏത്ഥ പഠമഗാഥായ ഇട്ഠദേവതാസങ്ഖാതരതനത്തയപ്പണാമോ ദസ്സിതോ, ദുതിയഗാഥായ ആരമ്ഭപടിക്ഖേപകജനാ നിസേധിതാ, തതിയഗാഥായ അഭിധാനാദികം ദസ്സിതം. തഥാ ഹി ലോകുത്തരധമ്മനിസ്സിതപരിയത്തിസങ്ഖാതസബ്ബഞ്ഞുഭാരതിയാ മനോസമ്പീണനാസീസനാപദേസേന അത്തനോ നിസ്സേസധമ്മരതനേ പസാദോ പകാസിതോ. സോ പന ധമ്മപ്പസാദോ തദവിനാഭാവതോ ബുദ്ധസങ്ഘേസുപി സിദ്ധോതി രതനത്തയവിസയം പണാമം വങ്കവുത്തിയാ ദസ്സേതി. സോ ഹി അത്ഥതോ പണാമക്രിയാഭിനിപ്ഫാദികാ കുസലചേതനാ. ഏത്ഥ ഫലം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ.

പുന സന്തേസു രാമസമ്മാദ്യലങ്കാരേസു പിട്ഠപിസനം വിയ ഹോതീദം അലങ്കാരകരണന്തി വദന്താ വിരുദ്ധവാദിനോ രാമസമ്മാദീനമത്ഥിഭാവം ഉബ്ഭാവേത്വാ [അഭ്യുപഗമേത്വാ (ക.)] തേ സുദ്ധമാഗധികാ ന വളഞ്ജേന്തീതി ഇമിനാ പടിസിദ്ധാ. നിരാകരണഫലഞ്ഹി ഗന്ഥസ്സ നിദ്ദോസഭാവോവ. അപിച സദ്ദാലങ്കാരഅത്ഥാലങ്കാരദീപകേന അലങ്കാരസദ്ദേന ഗന്ഥസരീരസങ്ഖാതസഞ്ഞിനോ സഞ്ഞാസങ്ഖാതഅഭിധാനഞ്ച അലങ്കാരസദ്ദസ്സ സദ്ദാലങ്കാരാദ്യഭിധേയ്യഞ്ച സുദ്ധമാഗധികത്തം വത്വാ അലങ്കാരസദ്ദസ്സ വിസേസനഭൂതഅനുരൂപസദ്ദോപാദാനേന ബുദ്ധവചനസ്സ ഉപയോഗത്തം മാഗധികവോഹാരേന ഭവതീതി ഗമ്യമാനത്താ കരണപ്പകാരഞ്ച അലങ്കാരഗന്ഥപ്പവത്തിയാ അത്ഥാലങ്കാരാദിനിസ്സിതത്താ ഇമിനാ അലങ്കാരസദ്ദേനേവ അലങ്കാരസങ്ഖരണസങ്ഖാതപ്പയോജനഞ്ച ദസ്സേതി.

സത്ഥപ്പയോജനാനം സാധ്യസാധനലക്ഖണോ സമ്ബന്ധോ പന സമ്ബന്ധസ്സ നിസ്സയഭൂതസത്ഥപ്പയോജനാനം ദസ്സനേനേവ തന്നിസ്സിതത്താ സയമ്പി വുത്തോ ഹോതി. വുത്തം ഹി–

‘‘സത്ഥം പയോജനഞ്ചേവ, ഉഭോ സമ്ബന്ധനിസ്സയാ;

വുത്താ തംവുത്തിയായേവ, വുത്തോ തന്നിസ്സിതോപി സോ’’തി.

തസ്സത്ഥോ– സമ്ബന്ധനിസ്സയാ സമ്ബന്ധസ്സ ആധാരഭൂതാ സത്ഥം, പയോജനഞ്ച ഉഭോ വുത്താ, തംവുത്തിയായേവ തേസം ഉഭിന്നം കഥനേനേവ തന്നിസ്സിതോ തേ നിസ്സായ പവത്തോ സോപി സമ്ബന്ധോ വുത്തോ ഭവതീതി.

ഏത്ഥ അഭിധാനകഥനം വോഹാരസുഖത്ഥം, അഭിധേയ്യാദികഥനം പന തേഹി യുത്താനംയേവ ഗന്ഥാനം സുബുദ്ധിപുബ്ബകാദീനം ഉപാദേയ്യത്തഞ്ച തബ്ബിപരീതാനം ഉമ്മത്തകവചനാദീനമിവഅനുപാദേയ്യത്തഞ്ച പകാസനത്ഥന്തി വേദിതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹി –

‘‘സമ്ബന്ധാനുഗുണോപായം [സമ്ബന്ധ്യനുഗുണോപായം (ക.)], പുരിസത്ഥാഭിധായകം;

വീമംസാധിഗതം [വീമംസാധികതം (സീ.)] വാക്യ-മതോനധിഗതം […നധികതം (സീ.)] പര’’ന്തി.

തസ്സത്ഥോ– സമ്ബന്ധാനുഗുണോപായം സാധിയസാധനലക്ഖണസമ്ബന്ധസ്സ നിസ്സയഭൂതവാച്ചവാചകാനം സമ്ബന്ധിഭൂതാനം അഞ്ഞമഞ്ഞാനുരൂപഗുണപരിജാനനേ കാരണഭൂതം പുരിസത്ഥാഭിധായകം ചതുബ്ബിധധമ്മഅത്ഥകാമമോക്ഖസങ്ഖാതാനം പുരിസത്ഥാനം വാചകഭൂതം വാക്യം ‘‘ഏകാഖ്യാതോ പദച്ചയോ, സിയാ വാക്യം സകാരകോ’’തി [അഭിധാനപ്പദീപികാ ൧൦൬ ഗാഥാ] വുത്തലക്ഖണമജ്ഝപതിതവാക്യസമുദായോപേതം മഹാവാക്യസരൂപസത്ഥം വീമംസാധിഗതം ഞാണഗതിലക്ഖണഉപപരിക്ഖായ അധിഗതം അധിപ്പേതം, അതോ പരം വുത്തലക്ഖണസത്ഥതോ അഞ്ഞം അനധിഗതം നാധിപ്പേതന്തി. ഇദം പനേത്ഥ ഗാഥാനം നിക്ഖേപപ്പയോജനം.

ലോകേ പദുമഗബ്ഭേ വസന്തിയാ സബ്ബങ്ഗധവലായ യഥിച്ഛിതത്ഥസാധികായ സരസ്സതീനാമികായ ദേവതായ ‘‘വാണീ’’തി വോഹാരതോ ഇമിനാ അത്ഥേന യോജേത്വാ അഭിന്നപദസിലേസാലങ്കാരവസേന വുത്തത്താ പദത്ഥോ ഏവം വേദിതബ്ബോ – മുനിന്ദസ്സ സോഭാസുഗന്ധാദിഗുണയോഗതോ മുഖസദിസസ്സ, നോ ചേ മുഖസങ്ഖാതഅമ്ഭോജസ്സ ഗബ്ഭേ ഉദരേ സമ്ഭവേന പവത്തിയാ ഉപ്പത്തിയാ വാ സുന്ദരീ നിദ്ദോസാ, സോഭനാ വാ പാണിനം സരണം അതോയേവ അഹിതാപനയനഹിതാവഹത്ഥേന സബ്ബസത്താനം പടിസ്സരണഭൂതാ വാണീ യഥാവുത്തഗുണോപേതാ സരസ്സതീദേവതാ, നോ ചേ സബ്ബഞ്ഞുഭാരതീതി വുത്തസദ്ധമ്മരതനം മയ്ഹം മനം ഗന്ഥവിരചനേ ബ്യാവടസ്സ മേ ചിത്തം പീണയതം അഭിമതത്ഥസമ്പാദനേന പീണയതൂതി.

ഉഭയലോകജാനനതോ മുനി ച സോ ഇന്ദഭാവപവത്തനതോ ഇന്ദോ ചേതി കമ്മധാരയേന വാ, അഗാരിയമുനിഅനഗാരിയമുനിസേഖമുനിഅസേഖമുനീനം ചതുന്നം പഞ്ചമോ ഹുത്വാ ഇന്ദോതി ഛട്ഠീതപ്പുരിസേന വാ മുനിന്ദോ. ദേവതാപക്ഖേ വദനമിവ വദനന്തി അമ്ഭോജേ, സദ്ധമ്മപക്ഖേ അമ്ഭോജമിവ അമ്ഭോജന്തി വദനേ ച ഉപചാരേന ഗഹിതേ കമ്മധാരയോ. മുനിന്ദസ്സ വദനമ്ഭോജമിതി ച, തസ്സ ഗബ്ഭോതി ച, തസ്മിം സമ്ഭവോതി ച, തേന സുന്ദരീതി ച വാക്യം. വാണിയാ വിസേസനത്തേപി ഏകന്തനപുംസകത്താ സരണസദ്ദസ്സ ന ലിങ്ഗപരിവത്തനഭാവോ. പാണിനന്തി രസ്സത്തം, ദീഘസ്സ ബ്യഭിചാരത്താ. മയ്ഹന്തി ഏകവചനേന അത്തനോ സാധുഗുണോദയകാരണം നിരതിമാനതം ദീപേതി. സന്തേസുപി അഞ്ഞേസു ജിനപരിയായേസു മുനിന്ദസദ്ദോ ഇട്ഠമനോസമ്പീണനഅമ്ഭോജതുല്യതാസുന്ദരിത്തസരണത്തസങ്ഖാതാനം അത്ഥന്തരാനം ഓചിത്യം പോസേതീതി പയുത്തോ. തഥാ ഹി താദിസസ്സ മുഖം അമ്ഭോജതുല്യം, തസ്മിം മുഖോദരേ സമ്ഭവാ സുന്ദരീ, തതോയേവ പാണിനം സരണം. തസ്മായേവ മനോസമ്പീണനേ പടുത്തം സുബ്യത്തമിതി ഓചിത്യം ഹോതി. ലോകേ പത്ഥടമിദമോചിത്യമാദരണീയം ഹോതി. തസ്മിഞ്ഹി ഉത്തമകവയോയേവ ഉപദേസകാതി. വുത്തഞ്ഹി –

‘‘ഓചിത്യം നാമ വിഞ്ഞേയ്യം, ലോകേ വിഖ്യാതമാദരാ;

തത്ഥോപദേസപ്പഭവാ, സുജനാ കവിപുങ്ഗവാ’’തി [സുബോധാലങ്കാര ൧൦൪ ഗാഥാ].

നിമിത്തവണ്ണനാ

൨. രാമസമ്മാദ്യലങ്കാരാ, സന്തി സന്തോ പുരാതനാ;

തഥാപി തു വളഞ്ജേന്തി, സുദ്ധമാഗധികാ ന തേ.

൨. അഥേവമഭിഗതാമിതസിദ്ധിസമ്പദാപാദനേകചതുരപരമിട്ഠദേവതാ- ഭാവരൂപിതസദ്ധമ്മരതനസ്സോ’ പദസ്സിതനിപച്ചകാരേന ഇട്ഠദേവതാപൂജം ദസ്സേത്വാ ‘‘നനു ബന്ധലക്ഖണമത്ഥിയേവ പുബ്ബകം, തസ്മാ കിമനേന പിട്ഠപിസനേനേ’’തി ലക്ഖണന്തരാരമ്ഭപടിക്ഖേപകജനപടിബാഹനപുബ്ബകമഭിധേയ്യപ്പയോജന- സമ്ബന്ധേ ദസ്സേതുമാഹ ‘‘രാമസമ്മേ’’ച്ചാദി. രാമസമ്മാദീനം രാമസമ്മപഭുതീനം പുബ്ബാചരിയാനം, രാമസമ്മാദയോ വാ തംസമ്ബന്ധതോ. ഭവതി ഹി തംസമ്ബന്ധതോ തബ്ബോഹാരോ യഥാ കിഞ്ചിപി വേജ്ജസത്ഥം ‘‘ബിമ്ബിസാരോ’’തി. അലങ്കാരാ ഭൂസാവിസേസാ, ബന്ധാലങ്കാരപടിപാദകത്ഥേന അലങ്കാരഖ്യാ ഗന്ഥവിസേസാ വാ. സന്തോ സോഭനാ. ദ്വേപി പുരാ പുബ്ബകാലേ ഭവാ പുരാതനാ, പോരാണികാ. ഉഭോപി സന്തി. യജ്ജപി സംവിജ്ജന്തി. തഥാപി തൂതി നിപാതസമുദായോയം വിസേസാഭിധാനാരമ്ഭേ. ഏവം സന്തേപീതി അത്ഥോ. സുദ്ധമാഗധികാതി മഗധേസു ഭവാ, തത്ഥ വിദിതാ വാ മഗധാ, സദ്ദാ. തേ ഏതേസം സന്തി, തേസു വാ നിയുത്താതി മാഗധികാ. സുദ്ധാ ച സക്കടാദിഭാസിതകാലുസിയാഭാവേന വിസുദ്ധാ, അസമ്മിസ്സാ വാ അപരിചിതത്താ തേ മാഗധികാ ചാതി സുദ്ധമാഗധികാ, യതിപോതാ. തേ യഥാവുത്തേ അലങ്കാരേ ആഭരണവിസേസേ ന വളഞ്ജേന്തി, പസാധനവിസേസേ നാനുഭവന്തി. ഗന്ഥവിസേസേ പന ഉഗ്ഗഹണധാരണാദിവസേന അത്തനോ സുദ്ധമാഗധികത്താ, രാമസമ്മാദീനഞ്ച സക്കടാദിഭാവതോതി അയമേത്ഥ സദ്ദത്ഥോ. ഭാവത്ഥലേസോപേത്ഥ പരിപൂരതി, തഥാവിധപതീതിയോഗതോ. സുദ്ധമാഗധികാ അത്തനോ പരിസുദ്ധഭാവേന പുബ്ബേ സോഭനാപി തേ അലങ്കാരാ ഇദാനി മലഗ്ഗഹിതഭാവപ്പത്താ ‘‘കിം തേഹി മലഗ്ഗഹിതേഹി അമ്ഹാദിസാനം സുദ്ധസത്താന’’ന്തി ന വളഞ്ജേന്തീതി.

‘‘പതീയമാനം പന കിഞ്ചി വത്ഥു,

അത്ഥേവ വാണീസു മഹാകവീനം;

യം തം പസിദ്ധാവയവാതിരിത്ത-

മാഭാതി ലാവണ്യമിവങ്ഗനാസൂ’’തി.

ഹി വുത്തം.

൨. സന്തോ വിഞ്ഞൂഹി പസത്ഥത്താ സോഭനാ പുരാതനാ പുബ്ബകാലസമ്ഭൂതാ രാമസമ്മാദ്യലങ്കാരാ രാമസമ്മാദീഹി ആചരിയേഹി വിരചിതത്താ, തേസം തംസമ്ബന്ധതോ തബ്ബോഹാരസദിസനാമത്താ വാ രാമസമ്മാദയോ നാമ അലങ്കാരാ കിസ്മിഞ്ചി വേജ്ജസത്ഥേ ‘‘ബിമ്ബിസാരോ’’തി വോഹാരോ വിയ. അലങ്കാരാ ഭൂസാവിസേസാ, അലങ്കാരത്തപടിപാദനതോ അലങ്കാരനാമികാ ഗന്ഥവിസേസാ വാ സന്തി കിഞ്ചാപി വിജ്ജന്തി, തഥാപി തു ഏവം സന്തേപി സുദ്ധമാഗധികാ സക്കടപാകതാദീസു അഞ്ഞഭാസാസു പരിചയാഭാവതോ കേവലമാഗധികാ തേ രാമസമ്മാദികേ അലങ്കാരേ ന വളഞ്ജേന്തി പസാധനവസേന, ഉഗ്ഗഹണധാരണാദിവസേന ന സേവന്തി. മഗധേസു ഭവാ, തേസു വാ വിദിതാ മഗധാ, സദ്ദാ. തേ ഏതേസം അത്ഥി, തേസു നിയുത്താതി വാ മാഗധികാ. സുദ്ധസദ്ദോ മഗധവിസേസനോ, മാഗധികവിസേസനോ വാ ഹോതി. സദ്ദാനം താദിസപതീതിവിസേസയോഗതോ ഭാവത്ഥലേസോപി ഇധ ദിപ്പതി. തഥാ ഹി സുദ്ധമാഗധികാ അത്തനോ സുദ്ധത്താ തേസം വിന്യാസേന സോഭനത്തേ സതിപി ഭാസായ പുരാതനത്താ അപരിസുദ്ധോതി അവമഞ്ഞമാനാ ന വളഞ്ജേന്തീതി. വത്തിച്ഛിതസ്സത്ഥസ്സ ഉപത്ഥമ്ഭകഭൂതോ ഭാവത്ഥലേസോപി മഹാകവീനം വചനേസുയേവ ലബ്ഭതീതി ദട്ഠബ്ബോ. വുത്തം ഹി–

‘‘പതീയമാനം പന കിഞ്ചി വത്ഥു,

അത്ഥേവ വാണീസു മഹാകവീനം;

യം തം പസിദ്ധാവയവാതിരിത്ത-

മാഭാതി ലാവണ്യമിവങ്ഗനാസൂ’’തി.

തസ്സത്ഥോ – മഹാകവീനം പൂജിതകവീനം വാണീസു വചനവിസേസേസു പതീയമാനം ഗമ്മമാനം യം കിഞ്ചി വത്ഥു യോ കോചി അത്ഥലേസോ അത്ഥേവ അത്ഥി ഏവ, തം വത്ഥു അങ്ഗനാസു വനിതാസു പസിദ്ധാവയവാതിരിത്തം ഹത്ഥപാദാദിപാകടസരീരാവയവതോ അധികം ലാവണ്യമിവ മനോഗോചരീഭൂതസുന്ദരത്തം വിയ പസിദ്ധാവയവാതിരിത്തം പകാസസദ്ദാവയവതോ അധികം ഹുത്വാ ആഭാതി ദിപ്പതീതി.

അഭിധാനാദിവണ്ണനാ

൩. തേനാപി നാമ തോസേയ്യ-മേതേ’ലങ്കാരവജ്ജിതേ;

അനുരൂപേനാ’ലങ്കാരേ-നേ’സമേസോ പരിസ്സമോ.

൩. തേനേച്ചാദി. യേന തേ അലങ്കാരേ ന വളഞ്ജേന്തി, തേന കാരണേന അലങ്കാരവജ്ജിതേ ആഭരണേഹി, ഗന്ഥവിസേസേഹി വാ രഹിതേ, അലങ്കാരാ വാ യഥാവുത്തവജ്ജിതാ യേഹി തേ, ഏതേ യതിപോതേ ഏസം യതിപോതാനം അനുരൂപേന ഇദാനി വിരചിയമാനത്താഭിനവഭാവതോ, ദസബലവദനകമലമജ്ഝവാസിതഭാസിതവിരചിതഭാവതോ ച അനുച്ഛവികേന അലങ്കാരേന ആഭരണേന, അലങ്കാരസത്ഥേന വാ തോസേയ്യം അപിനാമ യഥിച്ഛിതപസാധനവസേന, സവനധാരണാദിവസേന വാ വളഞ്ജനേന സന്തുട്ഠേ കരേയ്യം അപ്പേവ നാമ യന്നൂനാതി ഏസോ പരിസ്സമോ അയം അമ്ഹാകം താദിസസന്തുട്ഠിജനകാലങ്കാരപകരണപ്പയോഗോ.

അലങ്കരോന്തി അത്തഭാവമനേനാതി അലങ്കാരോ, ആഭരണം ഹാരകേയൂരാദി. അലങ്കരോന്തി ബന്ധസരീരമനേനാതി അലങ്കാരോതിമിനാ പന അലങ്കാരസദ്ദേന പസാദാദയോ സദ്ദാലങ്കാരാ, സഭാവവുത്യാദയോ ച അത്ഥാലങ്കാരാ നാനപ്പകാരാ സങ്ഗഹിതാ, യേഹി സദ്ദത്ഥസങ്ഖാതം ബന്ധസരീരം സോഭതേ, യഥാ ഹി പുരിസസരീരേ ഹാരകേയൂരാദ്യലങ്കാരോ ന്യസ്യതേ, യേന സോഭതേ, തഥാ ബന്ധസരീരേപി സദ്ദാലങ്കാരാ, അത്ഥാലങ്കാരാ ച നിക്ഖിപീയന്തി, യതോ സോഭതേ. തേനേവ വക്ഖതി ‘‘തം തു പാപേന്തുലങ്കാരാ, വിന്ദനീയതരത്തന’’ന്തി [സുബോധാലങ്കാര ൯ ഗാഥാ] ച, ‘‘അത്ഥാലങ്കാരസഹിതേ’’ച്ചാദികഞ്ച [സുബോധാലങ്കാര ൧൬൪ ഗാഥാ].

അലങ്കാരവിധാനഭാവേന തു ബന്ധസരീരമ്പി തദത്ഥിയാ അലങ്കാരോ, തഥാ തപ്പടിപാദകം സുബോധാലങ്കാരനാമധേയ്യസത്ഥം അലങ്കതപടിപാദകത്തേന മങ്ഗലസുത്തന്തി വിയ. വക്ഖതി ഹി ‘‘ഗന്ഥോപി കവിവാചാന-മലങ്കാരപ്പകാസകോ’’ [സുബോധാലങ്കാര ൧൨ ഗാഥാ] ച്ചാദി. അത്ര ഉച്ചതേ –

‘‘മുഖ്യോലങ്കാരസദ്ദോയം, സദ്ദത്ഥാലങ്കതിസ്സിതോ;

സാമത്ഥിയാ ത്വധിട്ഠാനേ, തഥാ സത്ഥേപി തബ്ബതീ’’തി.

അനേനസ്സാഭിധേയ്യാദീനി വുച്ചന്തി. അഭിധീയതേ ഇതി അഭിധേയ്യം, സമുദിതേന സത്ഥേന വചനീയത്ഥോ. സോ ച സരീരാലങ്കാരവിഭാഗകപ്പനായ തേസം പടിപാദനം. സുബോധാലങ്കാരേന ഹി തേ പടിപാദീയന്തി. യേന ച യോ പടിപാദീയതി, തസ്സായമത്ഥോ ഭവതീതി അഭിധേയ്യസത്ഥോപി. ദസ്സിതമേവ തു സരീരാലങ്കാരസങ്ഖരണം പയോജനം, തം നിസ്സായ സുബോധാലങ്കാരപ്പവത്തിതോ. യസ്സ ഹി യമുദ്ദിസ്സ പവത്തി ഹോതി, തം തസ്സ പയോജനം, തം പന കവിത്തകിത്തിപസിദ്ധാദിലക്ഖണം, പരമ്പരായ തദത്ഥതായ സുബോധാലങ്കാരസങ്ഖരണസ്സ. സത്ഥപയോജനാനം, സാധിയസാധനലക്ഖണോ സമ്ബന്ധോ തു നിസ്സയപദസ്സിനാ ദസ്സിതോയേവ. യഥാഹ –

‘‘സത്ഥം പയോജനഞ്ചേവ, ഉഭോ സമ്ബന്ധനിസ്സയാ;

വുത്താതംവുത്തിയായേവ, വുത്തോ തന്നിസ്സിതോപി സോ’’തി.

അഭിധേയ്യാദികഥനഞ്ച തംസമങ്ഗിസ്സേവ ച വീമംസാവിസേസസമങ്ഗീനമുപാദീയമാനത്താ, അഞ്ഞാദിസസ്സ പന ഉമ്മത്തകവചനാദിനോ വിയ ഹേയ്യത്താ. വുത്തഞ്ഹേതം –

‘‘സമ്ബന്ധാനുഗുണോപായം, പുരിസത്ഥാഭിധായകം;

വീമംസാധിഗതം വാക്യ-മതോനധിഗതം പര’’ന്തി.

വാക്യന്തി ചേത്ഥ വാക്യലക്ഖണോപേതമന്തരവാക്യസന്നിചയം മഹാവാക്യസരൂപം സത്ഥമേവാധിപ്പേതം.

൩. യേന തേ തേ അലങ്കാരേന വളഞ്ജേന്തി, തേന കാരണേന അലങ്കാരവജ്ജിതേ ആഭരണവിസേസേഹി, ഗന്ഥവിസേസേഹി വാ വജ്ജിതേ, തേ വിരഹിതേ യേഹി ഏതേ സുദ്ധമാഗധികേ ഏസം സുദ്ധമാഗധികാനം അനുരൂപേന അഭിനവഭാവതോ മാഗധികസരൂപം അനുഗതരൂപേന, ദസബലഭാസിതവിരചിതത്താ വാ അനുകൂലേന അലങ്കാരേന ആഭരണവിസേസേന, ഗന്ഥവിസേസേന വാ തോസേയ്യം അലങ്കാരവളഞ്ജാപനേന, ഗന്ഥവിസേസേ [ഗന്ഥവിസയേ (ക.)] ഉഗ്ഗഹണധാരണാദികാരാപനേന വാ സന്തുട്ഠേ കരേയ്യം അപിനാമ യംനൂന സുന്ദരമിതി, ഏസോ പരിസ്സമോ അയം മമ അലങ്കാരപകരണപ്പയോഗോ. അപിനാമാതി ഏത്ഥ ഇതിസദ്ദോ ഗമ്യമാനോ.

അലങ്കാരേഹി വജ്ജിതാ, അലങ്കാരാ വജ്ജിതാ യേഹി വാതി ച. രൂപസ്സ അനു അനുരൂപം, രൂപം അനുഗതം അനുരൂപം വാ, തേന അനുരൂപേന. അലങ്കരോന്തി അത്തഭാവമനേനേതി അലങ്കാരോ, ഹാരകേയൂരാദി ആഭരണപക്ഖേ, ഗന്ഥപക്ഖേ തു അലങ്കരോന്തി ബന്ധസരീരമനേനേതി അലങ്കാരോ. ഇമിനാ മുഖ്യഭാവേന പസാദാദിസദ്ദാലങ്കാരാ ച സഭാവവുത്യാദിഅത്ഥാലങ്കാരാ ച പവുച്ചന്തി. അമുഖ്യതോ പന ഇമേസം ദ്വിന്നം അലങ്കാരാനമധിട്ഠാനഭൂതബന്ധസരീരമ്പി, തഥാ മങ്ഗലസുത്തരതനസുത്താദിവോഹാരോ വിയ അലങ്കാരപകാസകം ‘‘സമ്മാ ബുജ്ഝന്തി ദ്വിപ്പകാരാ അലങ്കാരാ അനേനേ’’തി ഇമിനാ അത്ഥേന ലദ്ധസുബോധാലങ്കാരവരനാമധേയ്യസത്ഥമ്പി വുച്ചതി. വുത്തമിദമേവ –

‘‘മുഖ്യോലങ്കാരസദ്ദോയം, സദ്ദത്ഥാലങ്കതിസ്സിതോ;

സാമത്ഥിയാ ത്വധിട്ഠാനേ, തഥാ സത്ഥേപി തബ്ബതീ’’തി.

ഏത്ഥ സാമത്ഥിയം നാമ തദാധാരതപ്പടിപാദകത്തവോഹാരതോ തദാധേയ്യതപ്പടിപാദനീയം ന ഭവതി ചേ, അഞ്ഞം കിം ഭവതീതി അഞ്ഞഥാനുപപത്തിലക്ഖണമേവാതി.

൪. യേസം ന സഞ്ചിതാ പഞ്ഞാ-നേകസത്ഥന്തരോചിതാ;

സമ്മോഹബ്ഭാഹതാവേ’തേ, നാവബുജ്ഝന്തി കിഞ്ചിപി.

൫. കിം തേഹി പാദസുസ്സൂസാ, യേസം നത്ഥി ഗുരൂനീ’ഹ [ഗരൂനിഹ (ക.)];

യേ തപ്പാദരജോകിണ്ണാ, തേ’വ സാധൂവിവേകിനോ.

൪-൫. ഏവം ലക്ഖണാരമ്ഭപടിക്ഖേപകജനപടിബാഹനപുബ്ബകമഭിധേയ്യാദികം ദസ്സേത്വാ ഇദാനി സത്ഥതോവ സബ്ബത്ഥ ഗുണദോസവിവേചനം. അതോയേവ വുച്ചതി –

‘‘സബ്ബത്ഥ സത്ഥതോയേവ, ഗുണദോസവിവേചനം;

യം കരോതി വിനാ സത്ഥം, സാഹസം കിമതോധിക’’ന്തി.

തസ്മാ ഗുണദോസവിഭാഗവിചാരണം നാമ തബ്ബിദൂനംയേവ, നാസത്ഥഞ്ഞൂനം പുരിസപസൂനം. തഥാ ചാഹ –

‘‘ഗുണദോസമസത്ഥഞ്ഞൂ, ജനോ വിഭജതേ കഥം;

അധികാരോ കിമന്ധസ്സ, രൂപഭേദോപലദ്ധിയ’’ന്തി [കാബ്യാദാസ ൧.൮].

യേനേവം, തേനേത്ഥ ഗുണദോസദസ്സനേ പസന്നാനേകസത്ഥചക്ഖുയേവാധിഗതോ, നഞ്ഞോ തബ്ബിപരീതോത്യന്വയബ്യതിരേകവസേന ദസ്സേന്തോ ‘‘യേസ’’ന്തിആദിഗാഥാദ്വയമാഹ. തത്ഥ യേസന്തി അനിയമുദ്ദേസോ, യേഹീതി അത്ഥോ. യേഹി ന സഞ്ചിതാ ന രാസികതാ, നാനാസന്താനവുത്തിനീപി ഏകത്തനയേന ഏകസ്മിം സന്താനേ ന വാസിതാ നപരിഭാവിതാതി വുത്തം ഹോതി. കാ സാ? പഞ്ഞാ ഹേയ്യോപാദേയ്യവിവേകരൂപാ. കീദിസീതി ആഹ ‘‘അനേകസത്ഥന്തരോചിതാ’’തി. അനേകസ്മിം തിപിടകതക്കബ്യാകരണാലങ്കാരസത്ഥാദികേ സത്ഥന്തരേ ഉചിതാ സവനധാരണാദിവസേന പരിചിതാ സായം പഞ്ഞാ യേസം ന സഞ്ചിതാതി പകതം. ഏതേതി യഥാഉദ്ദിട്ഠാനം നിയമവചനം. സമ്മോഹബ്ഭാഹതാതി യഥാവുത്തായാതിസയവതിയാ പഞ്ഞായാഭാവതോ ബലപ്പത്തേന മോഹേന അബ്ഭാഹതാ വിസേസേന പഹതാ, ഏവസദ്ദിതാ ഹോന്തീതി അധിപ്പായോ. യതോ ഏവം, തസ്മാപി കിഞ്ചിപി ഹേയ്യോപാദേയ്യരൂപം യം കിഞ്ചിദേവ അട്ഠാനാനിയോജകതാദിസഗുരുപാദസുസ്സൂസാനിസ്സയപടിലദ്ധവിവേകപഞ്ഞാതി- സയാലാഭേന നാവബുജ്ഝന്തി, ന ജാനന്തീത്യത്ഥോ. യതോ ആലസിയാദിദോസലേസപരിഗ്ഗഹോപി സതതാചരിയസേവനവസേന സിരോവികിണ്ണതാദിസഗുരുപാദപങ്കജമ്ബുജപരായനോ ചിരേനപി കാലേന നാനാവിധസത്ഥന്തരകതപരിചയബലേന പപ്പോതി താദിസം പഞ്ഞാവേയത്തിയം. തേനേവാഹ ഭഗവാ –

‘‘നിഹീയതി പുരിസോ നിഹീനസേവീ,

ന ച ഹായേഥ കദാചി തുല്യസേവീ;

സേട്ഠമുപനമം ഉദേതി ഖിപ്പം,

തസ്മാ’ത്തനോ ഉത്തരിതരം ഭജേഥാ’’തി [അ. നി. ൩.൨൬].

തതോ ഏതാദിസോ പഞ്ഞവായേവേത്ഥ ഗുണദോസവിഭാഗവിവേചനേ അധികാരീ, നഞ്ഞോ തബ്ബിപരീതോ പുരിസപസൂതി അയമേത്ഥാധിപ്പായോ. രുള്ഹോ അത്ഥവിസേസോ. തേനാഹ ‘‘കിം തേഹി പാദസുസ്സൂസാ, യേസം നത്ഥി ഗുരൂനിഹാ’’തി. ഇഹാതി ഇമസ്മിം ലോകേ യേസം ജനാനം ഗുരൂനം കാതബ്ബാ പാദസുസ്സൂസാ പാദപരിചരിയാ നത്ഥി, തേഹി ജനേഹി യഥാവുത്തനയേന പഞ്ഞാവേയത്തിയരസാനഭിഞ്ഞേഹി കിം പയോജനം, ലേസമത്തമ്പി നത്ഥി, അനധിഗതായേവേത്ഥ ഏതേതി അധിപ്പായോ. ഇദാനി ബ്യതിരേകമുഖേന ആഹ ‘‘യേ’’തിആദി. യേ പുബ്ബേ കതപുഞ്ഞതാദിസമ്പത്തിസമ്പന്നാ തപ്പാദരജേഹി തേസം ഗുരൂനം പാദധൂലീഹി ഓകിണ്ണാ ഓനദ്ധാ ഗവച്ഛിതാ, തേവ സാധൂ യഥാവുത്തനയേന പഞ്ഞാവേയത്തിയേന അഭിഞ്ഞാതാ സജ്ജനാ ഏവ വിവേകിനോ ഹേയ്യോപാദേയ്യഗുണദോസവിഭാഗനിയമനപഞ്ഞാസമ്പത്തിസമങ്ഗിനോ ഹോന്തി, തേയേവേത്ഥ ഗുണദോസവിവേചനേ അധിഗതാതി അധിപ്പായോ. സാ ചായം ഗുരുപാദസുസ്സൂസാ വിസിട്ഠാദരേന കരണീയാതി വങ്കവുത്തിയാ തദഭ്യാസേ സാധുജനേ നിയോജേതി.

൪-൫. യേ സകലസത്ഥപരിചിതഞ്ഞാണപാടവാ യദി ദോസമാരോപയന്തി, തേസം തദ്ദോസനിരാകരണം വിനാ പദേസാവബോധനമത്തേന പണ്ഡിതമാനീനം വചനസ്സാഗുരുകരണം വങ്കവുത്തിയാ ദസ്സേന്തോ ച തംദ്വാരേനേവ അത്തനോ അനഞ്ഞസാധാരണഗുരുഗാരവതം സാധുജനേഹി പരമാദരേന സമ്പാദേതബ്ബമിതി ദസ്സേതും ‘‘യേസം…പേ… കിനോ’’തി ഗാഥാദ്വയമാഹ. അനേകസത്ഥാനം തിപിടകതക്കബ്യാകരണാദീനം അനേകേസം ഗന്ഥാനം അന്തരേ തത്വത്ഥസങ്ഖാതഅബ്ഭന്തരേ ഉചിതാ സവനഉഗ്ഗഹണധാരണാദിവസേന പരിചിതാ പഞ്ഞാ സുതമയാ പഞ്ഞാ യേസം യേഹി ന സഞ്ചിതാ, ദ്വിന്നമേകക്ഖണേ പവത്തിയാഭാവേപി ഉപചിതസമൂഹഭാവതോ, പുബ്ബകാലികപഞ്ഞായ അപരകാലികപഞ്ഞായ അനന്തരആസേവനാദിപച്ചയലാഭതോ അവത്ഥബാഹുല്ലപവത്തിതോ വാ സഞ്ചിതബ്ബാപി ന രാസികതാ. ഏതേ ഈദിസപഞ്ഞാപാടവരഹിതാ ഇമേ സമ്മോഹബ്ഭാഹതാ പഞ്ഞാപാടവാഭാവതോ ബലപ്പത്തേന മോഹേന വിസേസേന പഹതാ ഏവ കിഞ്ചിപി ഹേയ്യോപാദേയ്യം നാവബുജ്ഝന്തി. ന ഏകേ അനേകേതി ച, തേ ച തേ സത്ഥാ ചേതി ച, തേസമന്തരമിതി ച, തസ്മിം ഉചിതാതി ച സമ്മോഹേന അബ്ഭാഹതാതി ച വിഗ്ഗഹോ. തേന വുത്തം–

‘‘ഗുണദോസമസത്ഥഞ്ഞൂ, ജനോ വിഭജതേ കഥം;

അധികാരോ കിമന്ധസ്സ, രൂപഭേദോപലദ്ധിയ’’ന്തി [കാബ്യാദാസ ൧.൮].

തസ്സത്ഥോ – അസത്ഥഞ്ഞൂ ജനോ ഗുണദോസം കഥം വിഭജതേ. തഥാ ഹി രൂപഭേദോപലദ്ധിയം നീലപീതാദിരൂപവിസേസാവബോധനേ അന്ധസ്സ അധികാരോ അഭിമുഖകരണം കിം ഹോതി, ന ഭവത്യേവ, തസ്മാ അനേകസത്ഥന്തരഗതസുപ്പസന്നപഞ്ഞാചക്ഖുനാ ഏവ ഗുണദോസവിവേചനം ഭവതി, തദഭാവേ ന ഭവത്യേവ. ഇദമേവ വുച്ചതേ–

‘‘സബ്ബത്ഥ സത്ഥതോയേവ, ഗുണദോസവിവേചനം;

യം കരോതി വിനാ സത്ഥം, സാഹസം കിമതോധിക’’ന്തി.

തസ്സത്ഥോ – സബ്ബത്ഥ ഗുണദോസവിവേചനം സത്ഥതോയേവ ഹോതി, സത്ഥം വിനാ സത്ഥോചിതതാദിസപഞ്ഞം വിനാ യം കരോതി ഗുണാഗുണവിഭാഗം കരോതി, യം കരണം അത്ഥി, അതോധികം സാഹസം കിം ആസും കിരിയാ അനുപപരിക്ഖനകിരിയാ നത്ഥേവ.

ഇഹ ഇമസ്മിം ലോകേ യേസം അകതപുഞ്ഞാനം ജനാനം ഗുരൂനം

‘‘പിയോ ഗരു ഭാവനീയോ,

വത്താ ച വചനക്ഖമോ;

ഗമ്ഭീരഞ്ച കഥം കത്താ,

നോ ചാ’ട്ഠാനേ നിയോജകോ’’തി [അ. നി. ൭.൩൭].

നിദ്ദിട്ഠഗുണോപേതാനം ആചരിയാനം കാതബ്ബാ പാദസുസ്സൂസാ പാദപരിചരിയാ നത്ഥി, തേഹി കിം പയോജനം. യേ കതപുഞ്ഞാ ജനാ തപ്പാദരജോകിണ്ണാ തേസം ഗുരൂനം പാദരജേഹി ഗവച്ഛിതാ, തേവ സാധൂ ജനാ ഏവ വിവേകിനോ കല്യാണമിത്തഗുരുപാസനാഹി അധിഗതവിസിട്ഠവിവേകബുദ്ധിനോ ഭവന്തി, തേ ഏവ വിവേകം ജാനന്തീതി ഭാവോ. സോതുമിച്ഛാ സുസ്സൂസാ, തം നിസ്സായ കത്തബ്ബപാദപരിചരിയാപി തദത്ഥിയാ സുസ്സൂസാ നാമ ഹോതി. പാദേസു സുസ്സൂസാതി ച, തേസം പാദാതി ച, തേസു രജാനീതി ച, തേഹി ഓകിണ്ണാതി ച വിഗ്ഗഹോ. സിസ്സാനം സകലാഭിബുദ്ധിയാ ഗുരുപടിബദ്ധത്താ അത്തനോ ഗുണതോ അധികതരായേവ സേവിതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹി ഭഗവതാ –

‘‘നിഹീയതി പുരിസോ നിഹീനസേവീ,

ന ച ഹായേഥ കദാചി തുല്യസേവീ;

സേട്ഠമുപനമം ഉദേതി ഖിപ്പം,

തസ്മാ’ത്തനോ ഉത്തരിതരം ഭജേഥാ’’തി [അ. നി. ൩.൨൬].

൬. കബ്ബനാടകനിക്ഖിത്ത-നേത്തചിത്താ കവിജ്ജനാ;

യംകിഞ്ചി രചയന്തേ’തം, ന വിമ്ഹയകരം പരം.

൭. തേയേ’വ പടിഭാവന്തോ, സോ’വ ബന്ധോ സവിമ്ഹയോ;

യേന തോസേന്തി വിഞ്ഞൂയേ, തത്ഥാപ്യ’വിഹിതാദരാ.

൬-൭. ഏവമേത്ഥാന്വയബ്യതിരേകവസേനാധിഗതേ ദസ്സേത്വാ ഇദാനി ‘‘കിം അമ്ഹാകം കബ്ബനാടകപരിചയാഭാവേരചനാവിസേസാഭിയോഗോപജനിതപരിസ്സമേനാ’’തി ഓലീനവുത്തിനോ സോതുജനേ സമുസ്സാഹേതി ‘‘കബ്ബനാടകാ’’തിആദിനാ. കവിപ്പയോഗസങ്ഖാതോ ബന്ധോവ കവിനോ ഇദന്തി കബ്ബം. മുത്തകാദിവാക്യസ്വമുത്തികാദ്യവയവസഭാവാ അന്തരവാക്യസമുദായസമ്പന്നം വുത്തജാതിഭേദഭിന്നം പജ്ജമയം ഗജ്ജമയം പജ്ജഗജ്ജമയം ചമ്പൂനാമകഞ്ച, മഹാവാക്യരൂപം മഹാകബ്ബഞ്ച, തം പന മഹാകബ്ബം സഗ്ഗേഹി സഗ്ഗനാമകേഹി പരിച്ഛേദവിസേസേഹി ബന്ധ്യതേ കരീയതീതി സഗ്ഗബന്ധോതി പവുച്ചതി. തസ്സ തു ലക്ഖണം ‘‘സഗ്ഗബന്ധസ്സ മുഖം ഇട്ഠാസീസനം സിയാ പണാമോ വാ ബന്ധസമ്ബന്ധിനോ കസ്സചി അത്ഥസ്സ നിദ്ദേസോ വാ’’തിആദിനാ അനേകധാ വണ്ണേന്തി. തം യഥാ?

‘‘സഗ്ഗബന്ധോ മഹാകബ്ബ-മുച്ചതേ ത്വസ്സ ലക്ഖണം;

പണാമോ വത്ഥുനിദ്ദേസോ, ആസീസാപി ച തമ്മുഖം.

ഇതിഹാസകഥുബ്ഭൂതം, സന്തസന്നിസ്സയമ്പി വാ;

ചതുവഗ്ഗഫലായത്തം, ചതുരോദാത്തനായകം.

പുരണ്ണവുതുസേലിന്ദു-സവിതൂദയവണ്ണനം;

ഉയ്യാനസലിലക്കീളാ, മധുപാനരതുസ്സവം.

വിപ്പലമ്ഭവിവാഹേഹി, കുമാരോദയവഡ്ഢിഹി;

മന്തദൂതപ്പയാനാജി-നായകാഭ്യൂദയേഹിപി.

അലങ്കതമസംഖിത്ത-രസഭാവനിരന്തരം;

നാതിവിത്ഥിണ്ണസഗ്ഗേഹി, പിയവുത്തസുസന്ധിഭി.

സബ്ബത്ഥ ഭിന്നസഗ്ഗന്തേ-ഹുപേതം ലോകരഞ്ജകം;

കബ്ബം കപ്പന്തരട്ഠായി, ജായതേ സാധ്വലങ്കതീ’’തി [കാബ്യാദാസ ൧.൧൪ – ൧൯ ഗാഥാ].

തത്ഥ ഇതിഹാസകഥുബ്ഭൂതന്തി പുരാവുത്തകഥാസന്നിസ്സയം. സന്തസന്നിസ്സയന്തി ഇതരസോഭനാധികരണഗുണരാജചരിതാദിനിസ്സയം വാ. ചതുവഗ്ഗഫലായത്തന്തി ധമ്മാദിചതുവഗ്ഗഫലായത്തം. ധമ്മോ നാമ അബ്ഭൂദയനിബ്ബാനഹേതുകോ. അത്ഥോ നാമ വിജ്ജാഭുമ്യാദീനം യഥാഞ്ഞായമജ്ജനം, അജ്ജിതാനഞ്ച രക്ഖണം. കാമോ നാമ നിരയോ വിസയോ പയോഗോ. മോക്ഖോ നാമ സബ്ബസംസാരദുക്ഖനിവത്തി. ചതുരോദാത്തനായകന്തി ഉസ്സാഹസത്തിമന്തസത്തിപഭൂസത്തിയോഗേന ചതുരോ കുസലോ ചാഗാതിസയാദിയോഗേന ഉദാത്തോ ഉദാരോ നായകോ വിപക്ഖോ, പടിപക്ഖോ ച യത്ഥ, തം. മധു നാമ സുരാ. വിപ്പലമ്ഭോ വിരഹോ. മന്തോ നീതിവേദീഹി സഹ കാരീയനിച്ഛയോ. ദൂതോ സന്ധാനപ്പവത്തോ പുരിസോ. പയാനം സങ്ഗാമാദിനിമിത്തഗമനം. ആജി സന്ധ്യാഭാവേ വിഗ്ഗഹോ. അസങ്ഖത്തരസഭാവനിരന്തരന്തി അസംഖിത്താ ബഹുത്താ രസാ സിങ്ഗാരവീരാദയോ, ഭാവാ രതിഉസ്സാഹാദയോ, തേഹി നിരന്തരം പത്ഥടം. പിയവുത്തസുസന്ധിഭീതി പിയാനി സുതിസുഭഗാനി വുത്താനി ഇന്ദവജിരാദീനി അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്ബന്ധസംസഗ്ഗതായ സോഭനോ സന്ധി അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്ഗഹാ യേസം സഗ്ഗാനം, തേഹീതി.

പുനപി യഥാവുത്തേസു അങ്ഗേസു നഗരവണ്ണനാദീസു കിഞ്ച യഥാസമ്ഭവം മധുപാനാദിരഹിതമ്പി തഞ്ഞൂനം മനോ രഞ്ജേതി ഉപാദിയതേവ സബ്ഭീതി ദസ്സേതുമാഹ–

‘‘കബ്ബം ന ദുസ്സതങ്ഗേഹി, ന്യൂനമപ്യത്ര കേഹിചി;

ബന്ധങ്ഗസമ്പദാ തഞ്ഞൂ, കാമമാരാധയന്തി ചേ’’തി [കാബ്യാദാസ ൧.൨൦].

പുനപി –

‘‘ഗുണതോ പഠമം വത്വാ, നായകം തേന സത്തുനോ;

നിരാകരണമിച്ചേസ, മഗ്ഗോ പകതിസുന്ദരോ.

വംസവീരസുതാദീനി, വണ്ണയിത്വാ രിപുസ്സപി;

തജ്ജയാ നായകുക്കംസ-കഥനഞ്ച സുഖേതി നോ’’തി [കാബ്യാദാസ ൧.൨൧ ൨൨ ഗാഥാ] ആഹു.

സബ്ബമ്പേതം സദ്ധമ്മാമതരസപാനസരസഹദയാനം സമ്ഫപ്പലാപവിപുലവിസപ്പവേസോപദ്ദുതകബ്ബനാടകപരമ്മുഖാനം സതതചരിതസഞ്ചരിതരതനഭാജനാനം സപ്പുരിസാനം കിം ഹദയഖേദോപജനിതപരിസ്സമേനേതി തദനുരൂപമേവോപദസ്സിതന്തി.

നാടകം നാമ ഭരതാദിനാട്യസത്ഥേ നാനപ്പകാരനിരൂപിതരൂപം കപ്പം, തംലക്ഖണേകദേസഭൂതലക്ഖണാനി പകരണാദീനി നവ രൂപകാനി. നാടികാ ച ഏത്ഥേവാവരുമ്ഭന്തി. കബ്ബഞ്ച നാടകഞ്ച, തേസു നിക്ഖിത്തം ഠപിതം നേത്തഞ്ച ചിത്തഞ്ച യേഹീതി വിഗ്ഗഹോ. കേ തേ? കവിനോ. തത്ഥ നിക്ഖിത്തനേത്തചിത്തവചനേന സുതസ്സ ചിന്തനഞ്ച ഊഹാപോഹമുഖേന യഥുഗ്ഗഹിതനിയാമം, അവിപരീതത്ഥനിച്ഛയനം, നിച്ഛിതസ്സ ഭാവനാ, നിരന്തരാഭിയോഗോ ച ദസ്സിതോ. കബ്ബനാടകവചനേന സുതം, ചിന്തിതം, ഭാവിതഞ്ച ദസ്സിതം. സുതേ ദസ്സിതേ തന്നിസ്സയം സുതമയഞാണമ്പി ദസ്സിതമേവ സിയാതി. ‘‘കബ്ബനാടകനിക്ഖിത്തനേത്തചിത്താ’’തി ഇമിനാ സുതചിന്താഭാവനാനുക്കമേന സമ്പാദിതപഞ്ഞാപാടവാനം കബ്ബരചനായ സാമത്ഥിയം ദസ്സേതി. ഹോതി ഹി താദിസാനം തംസുതാദി ബന്ധനകാരണം. വുത്തഞ്ഹി –

‘‘സാഭാവികീ ച പടിഭാ,

സുതഞ്ച ബഹു നിമ്മലം;

അമന്ദോ ചാഭിയോഗോയം,

ഹേതു ഹോതിഹ ബന്ധനേ’’തി [കാബ്യാദാസ ൧.൧൦൩ ഗാഥാ].

യംകിഞ്ചീതി അത്തനോ ചിത്താരുള്ഹം യംകിഞ്ചി ബന്ധജാതം. ഇമിനാ പന അനിയമവചനേന അത്തനോ തത്ഥ ആദരാഭാവം ദീപേതി. രചയന്തി കരോന്തി. ഏതം തേഹി രചിതം ബന്ധജാതം പരം അച്ചന്തമേവ വിമ്ഹയകരം ന ഹോതി, താദിസോപായസമ്പത്തിസമ്പന്നസ്സ ഉപേയ്യസമ്പത്തിസബ്ഭാവതോ അനച്ഛരിയമേവാതി അധിപ്പായോ. തത്ഥ തേസു കബ്ബനാടകേസു രചനാവിസേസഏകന്തോപായഭൂതേസു അവിഹിതാദരാഅപി സുതാദിവസേന അകതാദരാപി യേ സപ്പുരിസാ പഞ്ഞവന്തോ യേന ബന്ധവിസേസേന വിഞ്ഞൂ ഗുണദോസവിദുനോ സത്ഥഞ്ഞുനോ പണ്ഡിതജനേ തോസേന്തി പീണേന്തി. തോസേന്തിയേവ ഹി തേ താദിസേ സാഭാവികിപടിഭാവിരഹേപി ഏതാദിസേസു അത്ഥേസു സുതചിന്താഭാവനാവസേന വായമന്താ. വുത്തഞ്ഹി –

‘‘ന വിജ്ജതീ യജ്ജപി പുബ്ബവാസനാ-

ഗുണാനുബന്ധി പടിഭാനമബ്ഭുതം;

സുതേന വാചു’സ്സഹനേനുപാസിതാ,

ധുവം കരോത്യേവ കമപ്യനുഗ്ഗഹ’’ന്തി [കാബ്യാദാസ ൧.൧൦൪ ഗാഥാ].

പടിഭാവന്തോ ഹേയ്യോപാദേയ്യപരിച്ഛേദലക്ഖണപഞ്ഞായ പഞ്ഞവന്തോ നാമ, തേയേവ സപ്പുരിസാ. സവിമ്ഹയോ ‘‘കീദിസായം, താദിസോപായന്തരരഹിതാനമ്പി ഏതാദിസോ ബന്ധോ സിയാ’’തി വിമ്ഹയേന സഹ വത്തമാനോപി. സോവ ബന്ധോ തമേവ ബന്ധനം താദിസോപായസമ്പത്തിവിരഹേനോപേയ്യസമ്പത്തിയാ സബ്ഭാവതോ, നാഞ്ഞോതി.

൬-൭. ഇദാനി കബ്ബനാടകേസു അപരിചിതാനമമ്ഹാകം ഗന്ഥരചനാസഭാവാവബോധോവ കുതോതി ഓസക്കന്തേ ‘‘കബ്ബനാടകാ’’ദിഗാഥാദ്വയേന സമുസ്സാഹേതി. കബ്ബനാടകനിക്ഖിത്തനേത്തചിത്താ കബ്ബനാടകേസു സുതാനുലോകനചിന്താഭാവനാവസേന ഠപിതനേത്തചിത്താ കവിജ്ജനാ കബ്ബകാരകാ യം കിഞ്ചി അത്തനോ അഭിമതം രചയന്തി കരോന്തി, ഏതം ബന്ധനം പരം അതിസയേന ന വിമ്ഹയകരം അച്ഛരിയകരം ന ഹോതി, നിരന്തരാഭിയോഗതോ സിദ്ധോപായമൂലപഞ്ഞാസമ്പദായ ഉപേയ്യഭൂതഗന്ഥസങ്ഖരണം ഭവത്യേവാതി അധിപ്പായോ. കവിനോ ഇദം കബ്ബന്തി ച, നടകസ്സ ഇദം നാടകം, നച്ചഗീതാദി. ഇധ പന തപ്പടിപാദകകഥാപകാസകഗന്ഥോ നാടകം നാമ. കബ്ബഞ്ച നാടകഞ്ചാതി ച, കബ്ബനാടകേസു നിക്ഖിത്തം നേത്തചിത്തം യേഹീതി ച വിഗ്ഗഹോ. യേ ജനാ തത്ഥ തേസു കബ്ബനാടകേസു അവിഹിതാദരാപി സവനധാരണാദിവസേന അകതസമ്ഭമാ ഏവ വിഞ്ഞൂ യേന ഗന്ഥരചനാവിസേസേന തോസേന്തി പീണേന്തി, തേയേവ പടിഭാവന്തോ പടിഭാനസങ്ഖാതപഞ്ഞവന്തോ ഭവന്തി. സോവ ബന്ധോ സവിമ്ഹയോ അഞ്ഞേസം ഉപ്പജ്ജമാനവിമ്ഹയേന സഹിതോ. പടിഭാ ഏതേസം അത്ഥീതി ച, സഹ വിമ്ഹയേന വത്തതീതി ച, അവിഹിതോ ആദരോ യേഹീതി ച വിഗ്ഗഹോ. ബാഹിരസത്ഥാഭിയോഗാഭാവേപി പുബ്ബവാസനാഭാവേപി ഇഹ നിരന്തരാഭിയോഗം കരോന്തോ താദിസസാമത്ഥിയം സാധേതീതി വുത്തം ഹോതി. വുത്തഞ്ഹി –

‘‘ന വിജ്ജതീ യജ്ജപി പുബ്ബവാസനാ-

ഗുണാനുബന്ധി പടിഭാനമബ്ഭുതം;

സുതേന വാചു’സ്സഹനേനുപാസിതാ,

ധുവം കരോത്യേവ കമപ്യനുഗ്ഗഹ’’ന്തി [കാബ്യാദാസ ൧.൧൦൪ ഗാഥാ].

തസ്സത്ഥോ – യദി പുബ്ബവാസനാഗുണാനുബന്ധീ അതീതജാതിയാ പരിചയവാസനാഗുണസ്സ അനുബലപ്പദാനവസേന അനുബന്ധോ യസ്സത്ഥി, താദിസം അബ്ഭുതം പടിഭാനം ന വിജ്ജതിപി, തഥാപി സുതേന സവനേന ഉസ്സഹനേന പഗുണകരണാദിവാചുസ്സഹനേന വാ ഉപാസിതാ കതഗുരുപാസനാ വാചാ കമപി അനുഗ്ഗഹം കിഞ്ചിപി പഞ്ഞാപാടവം ധുവം ഏകന്തേന കരോതി ഏവാതി.

ഏത്ഥ കബ്ബം നാമ മുത്തകകുലകാദിവാക്യവസേന ച അവയവസഭാവേഹി തേസംയേവ അന്തരവാക്യാവയവസമൂഹേഹി പരിപുണ്ണം വുത്തവിസേസേഹി പഭേദഗതം കേവലം പജ്ജമയം വാ ഗജ്ജമയം വാ ചമ്പൂതിഖ്യാതപജ്ജഗജ്ജമയം വാതി മഹാവാക്യസഭാവേന ച തിട്ഠതി. നാടകം നാമ ഭരതാദിനടസത്ഥഗതനാനപ്പകാരദസ്സിതസഭാവം. കബ്ബഞ്ച ഇധേവ ദസ്സിതലക്ഖണതോ ഏകദേസയുത്തപ്പകരണാദിനവരൂപകാനി ച നാടികാ ച ഭവന്തി. കബ്ബലക്ഖണം പന ഏവം ദട്ഠബ്ബം–