൪. സമസീസികണ്ഡോ

ഇദാനി സങ്ഘോ ച ദുല്ലഭോ ലോകേതി പദസ്സ വണ്ണനാക്കമോ സമ്പത്തോ. തത്ഥ സങ്ഘോതി പരമത്ഥസമ്മുതിവസേന ദുവിധോ ഹോതി. തേസു പരമത്ഥസങ്ഘോ ചത്താരി പുരിസയുഗാനി, അട്ഠപുരിസപുഗ്ഗലാ, ചത്താലീസമ്പി പുഗ്ഗലാ, അട്ഠസതമ്പി പുരിസപുഗ്ഗലാതി ചതുബ്ബിധോ ഹോതി. തത്ഥ സങ്ഖേപവസേന സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠോ ഫലട്ഠോതി ഏകം യുഗം, സകദാമിമഗ്ഗട്ഠോ ഫലട്ഠോതി ഏകം, അനാഗാമിമഗ്ഗട്ഠോ ഫലട്ഠോതി ഏകം, അരഹത്തമഗ്ഗട്ഠോ ഫലട്ഠോതി ഏകന്തി ചത്താരി പുരിസയുഗാനി ഹോന്തി. ചത്താരോ മഗ്ഗട്ഠാ ചത്താരോ ഫലട്ഠാതി അട്ഠപുരിസപുഗ്ഗലാ ഹോന്തി. ചത്താലീസമ്പി പുഗ്ഗലാതി സോതാപത്തിമഗ്ഗട്ഠോ പഠമഝാനികാദിവസേന പഞ്ച, തഥാ സകദാഗാമിഅനാഗാമിഅരഹത്തമഗ്ഗട്ഠാപി പഞ്ച പഞ്ചാതി വീസതി മഗ്ഗട്ഠപുഗ്ഗലാ, തഥാ ഫലട്ഠാപി സോതപത്തിഫലട്ഠാദിവസേന പഞ്ച പഞ്ചാതി വീസതി ഫലട്ഠാതി ചത്താലീസപുഗ്ഗലാ ഹോന്തി. ഏത്ഥ ച മഗ്ഗസ്സ ഏകചിത്തക്ഖണികത്താ കഥം വീസതിമഗ്ഗട്ഠാ പുഗ്ഗലാ ഭവേയ്യുന്തി.

വുച്ചതേപാദകജ്ഝാനസമ്മസിതജ്ഝാനപുഗ്ഗലജ്ഝാസയേസുപി ഹി അഞ്ഞതരവസേന തം തം ഝാനസദിസവിതക്കാദിഅങ്ഗപാതുഭാവേന ചത്താരോപി മഗ്ഗട്ഠാ പഠമജ്ഝാനികാദിവോഹാരം ലഭന്താ പച്ചേകം പഞ്ചപഞ്ചധാ വിഭജിയന്തി, തസ്മാ വീസതി മഗ്ഗട്ഠാ ഹോന്തി. തത്ഥ പഠമജ്ഝാനാദീസു യം യം ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ തതോ വുട്ഠായ സങ്ഖാരേ സമ്മസന്തസ്സ വുട്ഠാനഗാമിനീവിപസ്സനാ പവത്താ, തം പാദകജ്ഝാനം വുട്ഠാനഗാമിനിവിപസ്സനായ പദട്ഠാനഭാവതോ. യം യം ഝാനം സമ്മസന്തസ്സ സാ പവത്താ, തം സമ്മസിതജ്ഝാനം. ‘‘അഹോ വത മേ പഠമജ്ഝാനസദിസോ മഗ്ഗോ പഞ്ചങ്ഗികോ, ദുതിയജ്ഝാനാദീസു വാ അഞ്ഞതരസദിസോ ചതുരങ്ഗികാദിഭേദോ മഗ്ഗോ ഭവേയ്യാ’’തി ഏവം യോഗാവചരസ്സ ഉപ്പന്നജ്ഝാസയോ പുഗ്ഗലജ്ഝാസയോ നാമ. തത്ഥ യേന പഠമജ്ഝാനാദീസു അഞ്ഞതരം ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ തതോ വുട്ഠായ പകിണ്ണകസങ്ഖാരേ സമ്മസിത്വാ മഗ്ഗോ ഉപ്പാദിതോ ഹോതി, തസ്സ സോ മഗ്ഗോ പഠമജ്ഝാനാദി തം തം പാദകജ്ഝാനസദിസോ ഹോതി. സചേ പന വിപസ്സനാപാദകം കിഞ്ചിഝാനം നത്ഥി, കേവലം പഠമജ്ഝാനാദീസു അഞ്ഞതരം ഝാനം സമ്മസിത്വാ മഗ്ഗോ ഉപ്പാദിതോ ഹോതി, തസ്സ സോ സമ്മസിതജ്ഝാനസദിസോ ഹോതി. യദാ പനയം കിഞ്ചി ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ തതോ അഞ്ഞം സമ്മസിത്വാ മഗ്ഗോ ഉപ്പാദിതോ ഹോതി, തദാ പുഗ്ഗലജ്ഝാസയവസേന ദ്വീസു അഞ്ഞതരസദിസോ ഹോതി. ഏവം സമഥയാനികസ്സ പുഥുജ്ജനസ്സ അരിയാനം വാ പാദകജ്ഝാനസമ്മസിതജ്ഝാനപുഗ്ഗലജ്ഝാസയവസേന പഠമജ്ഝാനാദീനം അഞ്ഞതരഝാനസദിസസ്സ മഗ്ഗങ്ഗികസ്സ പവത്തനതോ പുഗ്ഗലഭേദവസേന വീസതി മഗ്ഗട്ഠാ പുഗ്ഗലാ ഹോന്തി, തഥാ ഫലട്ഠാപി വീസതീതി ചത്താലീസഅരിയപുഗ്ഗലാ ഹോന്തി. അപരമ്പി സചേ പന പുഗ്ഗലസ്സ തഥാ വിധോ അജ്ഝാസയോ നത്ഥി, അനുലോമവസേന ഹേട്ഠിമഹേട്ഠിമഝാനതോ വുട്ഠായ ഉപരൂപരിഝാനധമ്മേ സമ്മസിത്വാ ഉപ്പാദിതമഗ്ഗോ പാദകജ്ഝാനമനപേക്ഖിത്വാ സമ്മസിതജ്ഝാനസദിസോ ഹോതി. പടിലോമവസേന ഉപരൂപരിഝാനതോ വുട്ഠായ ഹേട്ഠിമഹേട്ഠിമഝാനധമ്മേ സമ്മസിത്വാ ഉപ്പാദിതമഗ്ഗോ സമ്മസിതജ്ഝാനമനപേക്ഖിത്വാ പാദകജ്ഝാനസദിസോ ഹോതി, ഹേട്ഠിമഹേട്ഠിമഝാനതോ ഹി ഉപരൂപരിഝാനം ബലവതരന്തി, അട്ഠസതമ്പി പുരിസപുഗ്ഗലാതി തത്ഥ ഏകബീജീ, കോലംകോലോ, സത്തക്ഖത്തുപരമോതി തയോ സോതാപന്നാ. കാമരൂപാരൂപഭവേസു അധിഗതഫലാ തയോ സകദാഗാമിനോതി തേ സബ്ബേപി ദുക്ഖപടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞം, ദുക്ഖപടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞം, സുഖാപടിപദാ ദന്ധാഭിഞ്ഞം, സുഖാപടിപദാ ഖിപ്പാഭിഞ്ഞന്തി ചതുന്നം പടിപദാനം വസേന ചതുവീസതി, അന്തരാപരിനിബ്ബായീ, ഉപഹച്ചപരി നിബ്ബായീ, സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ, അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ, ഉദ്ധംസോതോ അകനിട്ഠഗാമീതി അവിഹാസു പഞ്ച അനാമിഗാനോ, തഥാ അതപ്പാസുദസ്സാസുദസ്സീസുപി പഞ്ച. അകനിട്ഠേസു പന ഉദ്ധംസോതവജ്ജാ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ, ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ, സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ, അസങ്ഖാരപരിബ്ബായീതി ചത്താരോതി ചതുവീസതി അനാഗാമിനോ. സുക്ഖവിപസ്സകോ, സമഥയാനികോതി ദ്വേ അരഹന്തോ, ചത്താരോ മഗ്ഗട്ഠാതി ചതുപഞ്ഞാസ തേ സബ്ബേപി സദ്ധാധുരപഞ്ഞാധുരാനംവസേന ദ്വേഗുണേ ഹുത്വാ അട്ഠസതം അരിയപുഗ്ഗലാ ഹോന്തി. തേ സബ്ബേപി ‘‘അട്ഠസതം വാ’’തി വിത്ഥാരവസേന ഉദ്ദിട്ഠാ അരിയപുഗ്ഗലാ തേ സങ്ഖേപതോ യുഗവസേന സോതാപത്തി മഗ്ഗട്ഠോ ഫലട്ഠോതി ഏകം യുഗന്ത്യാദിനാ ചത്താരോവ ഹോന്തി. തേനേവാഹ രതനപരിത്തേ ‘‘യേ പുഗ്ഗലാ അട്ഠസതം പസത്ഥാ, ചത്താരി ഏതാനി യുഗാനി ഹോന്തീ’’തി അയം പഭേദോമഗ്ഗട്ഠഫലട്ഠേസു മിസ്സകവസേന ലബ്ഭതി ഝാനികവിപസ്സകപഭേദോ പന ഫലട്ഠേയേവ ലബ്ഭതി മഗ്ഗസ്സ ഏകചിത്തക്ഖതികത്താ മഗ്ഗട്ഠേസു ന ലബ്ഭതി. തത്ഥ സോതാപത്തിഫലട്ഠോ ഝാനികസുക്ഖവിപസ്സകവസേന ദുവിധോ. തേസു ഝാനികോ പുഗ്ഗലോ തസ്മിം ഭവേ അരഹത്തപ്പത്തോ പരിനിബ്ബായതി. അപ്പത്തോ ബ്രഹ്മലോകഗതോ ഹോതി, സോ ഝാനികോ നാമ. മൂലടീകായം പന നികന്തിയാ സതി പുഥുജ്ജനാദയോ യഥാലദ്ധജ്ഝാനസ്സ ഭൂമിഭൂതേ സുദ്ധാവാസവജ്ജിതേ യത്ഥ കത്ഥചി നിബ്ബത്തന്തി തഥാ കാമഭവേപി കാമാവചരകമ്മബലേന ‘‘ഇജ്ഝതി ഹി ഭിക്ഖവേ സീലവതോ ചേതോപണിധി വിസുദ്ധത്താ’’തി വുത്തം. അനാഗാമിനോ പന കാമരാഗസ്സ സബ്ബസോ പഹീനത്താ കാമഭവേസു നികന്തിം ന ഉപ്പാദേന്തീതി കാമലോകവജ്ജിതേ യഥാലദ്ധസ്സ ഭൂമി ഭൂതേ യത്ഥ കത്ഥചി നിബ്ബത്തന്തീ’തി വുത്തം തഥാ ഹി അനാഗാമിസ്സേവ കാമഭവേ നികന്തിയാ പഹീനത്താ സോതാപന്നസകദാഗാമീനമ്പി നികന്തിയാ സതി കാമഭവേ കാമാവചരകമ്മബലേന ഉപ്പത്തിഭാവോ അവാരിതോവ ഹോതീതി വിഞ്ഞായതി തസ്മാ ‘‘അപ്പത്തേ ബ്രഹ്മലോകഗതോ ഹോതി, സോ ഝാനികോ നാമാതി ഇദം യേഭുയ്യവസേന വുത്ത’’ന്തി ദട്ഠബ്ബം. സുക്ഖവിപസ്സകോ പന തിവിധോ ഏകബീജീ, കോലംകോലോ, സത്തക്ഖത്തുപരമോതി. തത്ഥ ഏകോ മനുസ്സലോകേ വാ ഹോതു ഛദേവലോകേ വാ, ഏകപടിസന്ധികോ ഹുത്വാ അരഹത്തം പത്വാ പരിനിബ്ബായതി, അയം ഏകബീജീ നാമ ഏകോ മനുസ്സലോകേ ഏകാ പടിസന്ധി ദേവലോകേ ഏകാതി ദ്വേപടിസന്ധികോ വാ, ഏവം തിചതുപഞ്ചഛപരമോ ഹുത്വാ അരഹത്തം പത്വാ പരിനിബ്ബായതി, അയം കോലംകോലോ നാമ. ഏകോ മനുസ്സലോകേ സോതാപന്നോ ഹുത്വാ ദേവലോകേ ഏകാ പടിസന്ധി തതോ പുനാഗന്ത്വാ മനുസ്സലോകേ ഏകാതി ഏവം മനുസ്സദേവലോകമിസ്സകവസേന തത്ഥ ചത്താരി ഇധ തീണിത്യാദിനാ തത്ഥ ഛ, ഇധ ഏകോതി യാവ സത്തപടിസന്ധികോ ഹുത്വാ പരിനിബ്ബായതി, അയം സത്തക്ഖത്തുപരമോ നാമ. കേവലം പന മനുസ്സലോകേ യേവ സത്ത ദേവലോകേയേവ വാ സത്താതി ഏവം അമിസ്സോ ഹുത്വാ പടിസന്ധികോ ഗഹേതബ്ബോ അപരേ പന ‘‘ഇതോ സത്ത, തതോ സത്ത സംസാരേ വിചരന്തീ’’തി വുത്തത്താ മനുസ്സലോകസത്തപടിസന്ധിദേവലോക സത്തപടിസന്ധിവസേന സത്തക്ഖത്തുപരമം വദന്തി. തം അയുത്തം കസ്മാ ‘‘കിഞ്ചാപി തേ ഹോന്തി ഭുസംപമത്താ, ന തേ ഭവം അട്ഠമമാദിയന്തീ’’തി പാളിയാ വിരോധത്താ. അപിച ദ്വിഭവപരിച്ഛിന്നോ സകദാഗാമീപി ദ്വിക്ഖത്തും മനുസ്സലോകം ആഗതോ ഭവേയ്യ, തസ്സപി തത്ഥ ഏകം, ഇധ ഏകന്തി വാരസ്സ ലബ്ഭിതബ്ബതോ ന പനേവം ദട്ഠബ്ബം. സകിം ഇമം മനുസ്സലോകം ആഗച്ഛതീതി സകദാഗാമീ ഇധ പത്വാ ഇധ പരിനിബ്ബായീ, തത്ഥ പത്വാ തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ, തത്ഥ പത്വാ ഇധ പരിനിബ്ബായീ, ഇധ പത്വാ തത്ഥ പരിനിബ്ബായീതി പഞ്ചസു സകദാഗാമീസു പഞ്ചമകോ ഇധ അധിപ്പേതോ. യദി ഏവം ഇധ പത്വാ ഇധ പരിനിബ്ബായീതി ആദയോ ചത്താരോ കഥം സകദാഗാമീനാമാതി. തേ സകിം പുന ആഗച്ഛതീതി വചനത്ഥേന സകദാഗാമീ നാമ. കാമതണ്ഹായ സബ്ബസോ പഹീനത്താ ഇമം കാമധാതും അനാഗച്ഛതീതി അനാഗാമീ, നിച്ചം ബ്രഹ്മലോകേയേവ പടിസന്ധി വസേന ആഗച്ഛതീതി അധിപ്പായോ. ഝാനികസ്സ ഏവം ഹോതു, സുക്ഖവിപസ്സകസ്സ കഥന്തി സോപി ഝാനികോവ ഹുത്വാ ഗച്ഛതി തസ്സ ഹി മഗ്ഗന്തരേ സീഹബ്യഗ്ഘാദീഹി ഹതസ്സാപി ലക്ഖണത്തയം ആരോപേത്വാ ഝാനികോ ഹുത്വാവ മരണം ഹോതി അയം പന രൂപാരൂപഭവേന ഏകക്ഖത്തുപരമോ നാമ. സത്തക്ഖത്തുപരമാദയോ അരിയാ രൂപാരൂപലോകേസു അനേകക്ഖത്തുപടിസന്ധികാപി ബ്രഹ്മലോകസാമഞ്ഞേന ഏകപടിസന്ധികാ നാമ ഹോന്തി. അരഹാ പന പാപകരണേ രഹാഭാവാ ദക്ഖിണം അരഹത്താ പുന ഭവാ ഭിനിബ്ബത്തിയാരഹാഭാവാത്യാദിനാ വചനത്ഥേന അരഹാ നാമ. സോപി തിവിധോ ഝാനിക സുക്ഖവിപസ്സക സമസീസീവസേന. തത്ഥ ഝാനികോ മഗ്ഗേനേവ ആഗതോ, സോ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തോ നാമ. അപരോപി പുഥുജ്ജനസേക്ഖസന്താനേ ഝാനികോ ഹുത്വാ ഝാനം പാദകം കത്വാ മഗ്ഗം ഉപ്പാദേതി, സോപി ഝാനികോവ. സുക്ഖവിപസ്സകോ പന കിലേസക്ഖയമത്തമേവ മഗ്ഗേന സഹ അനാഗതഝാനം നാമ നത്ഥി, തം പച്ഛാ പരിഹായതീതിപി വദന്തി. സമസീസീ പന തിവിധോ ഹോതി ഇരിയാപഥസമസീസീ, രോഗസമസീസീ, ജീവിതസമസീസീതി. തത്ഥ യോ ഠാനാദീസു ഇരിയാപഥേസു യേനേവ ഇരിയപഥേന സമന്നാഗതോ ഹുത്വാ വിപസ്സനം ആരഭതി, തേനേവ ഇരിയാപഥേന അരഹത്തം പത്വാ പരിനിബ്ബായതി അയം ഇരിയാപഥസമസീസീ നാമ. യോ പന ഏകം രോഗം പത്വാ അന്തോരോഗേ ഏവ വിപസ്സനം പട്ഠപേത്വാ അരഹത്തം പത്വാ തേനേവ രോഗേന പരിനിബ്ബായതി അയം രോഗസമസീസി നാമ. യോ പന തേരസസു സീസേസു കിലേസസീസം അവിജ്ജം അരഹത്തമഗ്ഗോ പരിയാദിയതി, പവത്തിസീസം ജീവിതിന്ദ്രിയം ചുതിചിത്തം പരിയാദിയതി, അയം ജീവിതസമസീസീനാമ. തത്ഥ തേരസ സീസാനി കതമാനി തേരസ സീസാനി. പലിബോധസീസം, തണ്ഹാബന്ധനസീസം, മാനപരാമാസസീസം, ദിട്ഠിവിക്ഖേപസീസം, ഉദ്ധച്ചകിലേസസീസം, അവിജ്ജാഅധിമോക്ഖസീസം, സദ്ധാപഗ്ഗഹസീസം, വീരിയഉപട്ഠാനസീസം, സതിഅവിക്ഖേപസീസം, സമാധിദസ്സനസീസം, പഞ്ഞാപവത്തിസീസം, ജീവിതിന്ദ്രിയഗോചരസീസം, വിമോക്ഖസങ്ഖാരസീസന്തി. ഏത്ഥ ച അവിജ്ജാ പരിയാദായകം മഗ്ഗചിത്തം ജീവിതിന്ദ്രിയം പരിയാദാതും സക്കോതി, ജീവിതപരിയാദായകം ചുതിചിത്തം അവിജ്ജം പരിയാദാതും ന സക്കോതി, അവിജ്ജാ പരിയാദായകം ചിത്തം അഞ്ഞം, ജീവിതിന്ദ്രിയപരിയാദായകം ചിത്തം അഞ്ഞം. കഥം പനിദം സീസം സമം ഹോതീതി. വാരസമതായ, യസ്മിഞ്ഹി വാരേ മഗ്ഗവുട്ഠാനം ഹോതി, സോതാപത്തിമഗ്ഗേ മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനപഹീനസേസകിലേസപച്ചവേക്ഖണാവസേന പഞ്ച പച്ചവേക്ഖണാനി, തഥാ സകദാമിമഗ്ഗേ പഞ്ച, അനാഗാമിമഗ്ഗേ പഞ്ച, അരഹത്തമഗ്ഗേ സേസകിലേസാഭാവാ ചത്താരീതി ഏകൂനവീസതിമേ പച്ചവേക്ഖണഞാണേ പതിട്ഠായ ഭവങ്ഗം ഓതരിത്വാ പരിനിബ്ബായതോ ഇമായ വാരസമതായ ഇദം ഉഭയസീസ പരിയാദാനമ്പി സമം ഹോതി നാമ. അരഹത്തമഗ്ഗേ ച പവത്തിസീസം ജീവിതിന്ദ്രിയം പവത്തിതോ വുട്ഠഹന്തോ മഗ്ഗോ ചുതിതോ ഉദ്ധം അപ്പവത്തികരണവസേന യദിപി പരിയാദിയതി. യാവ പന ചുതി, താവ പവത്തിസഭാവതോ പവത്തിസീസം ജീവിതിന്ദ്രിയം ചുതിചിത്തം പരിയാദിയതി നാമ. കിലേസപരിയാദാനേന മഗ്ഗചിത്തേന അത്തനോ അനന്തരം വിയ നിപ്ഫാദേതബ്ബാ പച്ചവേക്ഖണവാരാവ പരിപുണ്ണാ. പരിപുണ്ണവസേന പഹീനകിലേസേ പച്ചവേക്ഖണതോ കിലേസപരിയാദാനസ്സേവ വാരാതി വത്തബ്ബതം അരഹന്തി, തേനേവ കിലേസസീസം അവിജ്ജാപരിയാദാനഞ്ച പവത്തിസീസം ജീവിതിന്ദ്രിയപരിയാദാനഞ്ച സമം കത്വാ ഇമായ വാരസമതായ കിലേസപരിയാദാനം ജീവിതപരിയാദാനാനം അപുബ്ബചരിമതാ വേദിതബ്ബാതി വുത്തം. സംയുത്തഠകഥായം പന യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ അപുബ്ബം അചരിമം ആസവപരിയാദാനഞ്ച ഹോതി ജീവിതപരിയാദാനഞ്ച, അയംതി പുഗ്ഗലോ സമസീസീ. ഏത്ഥ ച പവത്തിസീസം കിലേസസീസന്തി ദ്വേ സീസാനി. തത്ഥ പവത്തിസീസം നാമ ജീവിതിന്ദ്രിയം. കിലേസസീസം നാമ അവിജ്ജാ. തേസു ജീവിതിന്ദ്രിയം ചുതിചിത്തം ഖേപേതി. അവിജ്ജം മഗ്ഗചിത്തം. ദ്വിന്നം ചിത്താനം ഏകതോ ഉപ്പാദോ നത്ഥി. മഗ്ഗാനന്തരം പന ഫലം, ഫലാനന്തരം ഭവങ്ഗം, ഭവങ്ഗതോ വുട്ഠായ പച്ചവേക്ഖണം പരിപുണ്ണം ഹോതി, തം അപരിപുണ്ണം വാതി. തിഖിണേന അസിനാ സീസേ ഛിന്ദന്തേപി ഹി ഏകോ വാ ദ്വേ വാ പച്ചവേക്ഖണവാരാ അവസ്സം ഉപ്പജ്ജന്തിയേവ, ചിത്താനം പന ലഹുപരിവത്തിതായ ആസവക്ഖയോ ച ജീവിതപരിയാദാനഞ്ച ഏകക്ഖണേ വിയ സഞ്ജായതീ’തി വുത്തം. തട്ടീകായഞ്ച ‘‘ദ്വിന്നം ചിത്താനന്തി ചുതിചിത്തമഗ്ഗചിത്താനം. തന്തി പച്ചയവേകല്ലം. പരിപുണ്ണം ജവനചിത്താനം സത്തക്ഖത്തും പവത്തിയാ. അപരിപുണ്ണം പഞ്ചക്ഖത്തും പവത്തിയാ. കിഞ്ചാപി ഏകോ വാ ദ്വേ വാ തി വുത്തം, തം പന വചന സിലിട്ഠവസേന വുത്തം. യാവ ഏകം വാ ദ്വേ വാ തദാരമ്മണചിത്താനീതി ഹേട്ഠിമന്തേന ദ്വേ പവത്തന്തീതി വദന്തീ’’തി വുത്തം. ഏത്ഥ ച ‘‘പരിപുണ്ണം ജവനചിത്താനം സത്തക്ഖത്തും പവത്തിയാ, അപരിപുണ്ണം പഞ്ഛക്ഖത്തും പവത്തിയാ’’തി ഇമിനാ അട്ഠകഥാടീകാവചനേന സമസീസീനം പച്ചവേക്ഖണാവസേന മരണാസന്നവീഥിയം പരിപുണ്ണവസേന സത്തക്ഖത്തും, അപരിപുണ്ണവസേന പഞ്ചക്ഖത്തും ക്രിയജവനാനി ജവന്തീതി സന്നിട്ഠാനമേത്ഥാവ ഗന്തബ്ബം. ‘‘അസമ്മൂള്ഹോ കാലം കരോതീ’’തി വുത്തത്താ ച വിഞ്ഞായതി സത്തക്ഖത്തും പരിപുണ്ണവസേന മരണാസന്നകാലേ ജവനപവത്തി. ഏവഞ്ച സതി ‘‘മന്ദപ്പവത്തിയം പന മരണകാലാദീസു പഞ്ചവാരമേവാ’’തി ഏത്ഥ ‘‘മന്ദപ്പവത്തിയ’’ന്തി വിസേസനം സാത്ഥകം സിയാ. ‘‘പഞ്ചവാരമേവാ’’തി ഏത്ഥ ഏവകാരേന മന്ദപ്പവത്തികാലേ ഛസത്തക്ഖത്തും നിവത്തേതി. അസമ്മൂള്ഹകാലേ പന ഛസത്തക്ഖത്തുമ്പി അനുജാനാതി. കാമാവചരജവനാനഞ്ച അനിയതപരിമാണാ ബലവകാലേപി പരിസമ്പുണ്ണഭാവാ തഥാ ഹി ‘‘കാമാവചരജവനാനിബലവകാലേ സത്തക്ഖത്തും ഛക്ഖത്തും വാ, മന്ദപ്പവത്തിയം പന മരണകാലാദീസു പഞ്ചവാരമേവ. ഭഗവതോ യമകപാടിഹാരിയകാലാദീസു ലഹുകപ്പവത്തിയം ചത്താരി പഞ്ചവാ പച്ചവേക്ഖണജവനചിത്താനി ഭവന്തീ’’തി അനിയമിതപ്പമാണവസേന ഉപ്പത്തിഭാവോ ആഗതോ ഇമസ്മിം സമസീസിനിദ്ദേസവാരേപി മരണാസന്നവീഥിചിത്തസ്സ വിസും അലബ്ഭനതോ പച്ചവേക്ഖണന്തേയേവ ഭവങ്ഗചിത്തേന പരിനിബ്ബാനതോ പരിപുണ്ണവസേന സത്ത ജവനചിത്താനി പാടികങ്ഖിതബ്ബാനീതി അമ്ഹാകം ഖന്തി വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബോ ഇതോ യുത്തതരോ വാ പകാരോ ലബ്ഭമാനോ ഗവേസിതബ്ബോ. ഏവം പരമത്ഥസങ്ഘവസേന ചത്താരി പുരിസയുഗാനി, അട്ഠ പുരിസപുഗ്ഗലാ, ചത്താലീസമ്പിപുഗ്ഗലാ അട്ഠസതമ്പി പുരിസപുഗ്ഗലാതി സബ്ബം സമോധാനേത്വാ ഇമസ്മിം ലോകേ സങ്ഘോപി ദുല്ലഭോതി വേദിതബ്ബോ തഥാ ഹി അരിയപുഗ്ഗലാ അതിദുല്ലഭാവ സാസനസ്സ വിജ്ജമാനകാലേപി ഇദാനി സോതാപന്നസ്സാപി അവിജ്ജമാനതോ അയം പരമത്ഥസങ്ഘവിചാരണാ. സമ്മുതിസങ്ഘോ പന ഞത്തിചതുത്ഥേന ഉപസമ്പന്നോ പുഥുജ്ജനസങ്ഘോവ, സോപി ദുല്ലഭോയേവ. കസ്മാ ബുദ്ധുപ്പാദകാലേയേവ ലബ്ഭനതോ തഥാ ഹി അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ പച്ചേകബുദ്ധാനം സതസഹസ്സാദിഗണനേ ഉപ്പജ്ജമാനേപി തേസം സന്തികേ ഉപസമ്പദാഭാവസ്സ അലബ്ഭമാനതോ പച്ചേകബുദ്ധാനഞ്ഹി സന്തികേ പബ്ബജിതാനം കുലപുത്താനം സരണഗമനകമ്മട്ഠാനസ്സാപി ദാതും അസക്കുണേയ്യത്താ. പച്ചേകബുദ്ധാ ച നാമ മൂഗസ്സ സുപിനദസ്സനം വിയ അത്തനാ പടിലദ്ധസച്ചധമ്മേ പരേസം ആചിക്ഖിതും ന സക്കോന്തി, തസ്മാ തേ പബ്ബാജേത്വാ കമ്മട്ഠാനേ നിയോജേതും അസമത്ഥാ ‘‘ഏവം തേ നിവാസേതബ്ബം, ഏവം തേ പാരുപിതബ്ബ’’ന്തി ആദിനാനയേന അഭിസമാചാരികമേവ സിക്ഖാപേസും തസ്മാ ബുദ്ധുപ്പാദകാലേയേവ സമ്മുതിസങ്ഘോ ലബ്ഭതി. അപിച ന തേ ദുല്ലഭായേവ ഹോന്തി, അഥ ഖോ തസ്മിം ഉദ്ദിസ്സ അപ്പമത്തകസ്സാപി കതാകാരസ്സ അസങ്ഖ്യേയ്യഫലാപി ഹോന്തി വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ ‘‘ഭവിസ്സന്തി ഖോ പനാനന്ദ അനാഗതമദ്ധാനം ഗോത്രഭുനോ കാസാവകണ്ഠാ ദുസ്സീലാ പാപധമ്മാ തേസു ദുസ്സീലേസു സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ ദാനം ദസ്സന്തി, തദാ പാഹം ആനന്ദ സങ്ഘഗതം ദക്ഖിണം അസങ്ഖ്യേയ്യം അപ്പമേയ്യം വദാമി ന ത്വേവാഹം ആനന്ദ കേനചി പരിയായേന സങ്ഘഗതാ ദക്ഖിണാ പാടിപുഗ്ഗലികം ദക്ഖിണം മഹപ്ഫലന്തി വദാമീ’’തി. തഥാ ഹി ഉപരിപണ്ണാസകേ ദക്ഖിണവിഭങ്ഗവണ്ണനായം ‘‘കാസാവകണ്ഠാനം സങ്ഘേ ദിന്നേ ദക്ഖിണാപി ഗുണാസങ്ഖ്യായ അസങ്ഖ്യേയ്യാ’’തി വുത്തം. സങ്ഘഗതദക്ഖിണാ ഹി സങ്ഘേ ചിത്തീകാരം കാതും സക്കോന്തസ്സ ഹോതി. സങ്ഘേ പന ചിത്തീകാരോ ദുക്കരോ യോ ഹി ‘‘സങ്ഘഗതം ദക്ഖിണം ദസ്സാമീ’’തി ദേയ്യധമ്മം പടിയാദേത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഭന്തേ സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ ഏകം ഥേരം ദേഥാ’തി വദതി, അഥ സങ്ഘതോ സാമണേരം ലഭിത്വാ ‘‘സാമണേരോ മേ ലദ്ധോ’’തി അഞ്ഞഥത്തം ആപജ്ജതി, തസ്സ ദക്ഖിണാ സങ്ഘഗതാ ന ഹോതി. മഹാഥേരം ലഭിത്വാ പി ‘‘മഹാഥേരോ മേ ലദ്ധോ’’തി സോമനസ്സം ഉപ്പാദേന്തസ്സാപി ന ഹോതിയേവ. തസ്സ ദക്ഖിണാ സങ്ഘഗതാ ന ഹോതി. യോ പന സാമണേരം ഉപസമ്പന്നം വാ ദഹരം വാ ഥേരം വാ ബാലം വാ പണ്ഡിതം വാ യംകിഞ്ചി സങ്ഘതോ ലഭിത്വാ നിബ്ബേമതികോ ഹുത്വാ ‘‘സങ്ഘസ്സ ദമ്മീ’’തി സങ്ഘേ ചിത്തീകാരം കാതും സക്കോതി, തസ്സ ദക്ഖിണാ സങ്ഘഗതാ നാമ ഹോതി. പരസമുദ്ദവാസിനോ കിര ഏവം കരോന്തി തത്ഥ ഹി ഏകോ വിഹാരസ്സാമികുടുമ്ബികോ ‘‘സങ്ഘഗതം ദക്ഖിണം ദസ്സാമീ’’തി സങ്ഘതോ ഉദ്ദിസിത്വാ ‘‘ഏകം ഭിക്ഖും ദേഥാ’’തി യാചിത്വാ സോ ഏകം ദുസ്സീലഭിക്ഖും ലഭിത്വാ നിസീദനട്ഠാനം ഓപുഞ്ജാപേത്വാ ആസനം പഞ്ഞപേത്വാ ഉപരി വിതാനം ബന്ധിത്വാ ഗന്ധധൂമപുപ്ഫേഹി പൂജേത്വാ പാദേ ധോവിത്വാ മക്ഖേത്വാ ബുദ്ധസ്സ നിപച്ചകാരം കരോന്തോ വിയ സങ്ഘേ ചിത്തീകാരേന ദേയ്യധമ്മം അദാസി സോ ഭിക്ഖു പച്ഛാഭത്തം വിഹാരം ജഗ്ഗനത്ഥായ ‘‘കുദാലകം ദേഥാ’’തി ഘരദ്വാരം ആഗതോ ഉപാസകോ നിസിന്നോവ കുദാലം പാദേന ഖിപിത്വാ ‘‘ഗണ്ഹാ’’തി അദാസി തമേനം മനുസ്സാ ആഹംസു ‘‘തുമ്ഹേഹി പാതോവ ഏതസ്സ കതസക്കാരോ വത്തും ന സക്കാ, ഇദാനി അപചയമത്തകമ്പി നത്ഥി, കിം നാമേത’’ന്തി. ഉപാസകോ ‘‘സങ്ഘസ്സ സോ അയ്യോ ചിത്തീകാരോ, ന ഏതസ്സാ’’തി ആഹ. കാസാവകണ്ഠസങ്ഘദിന്നദക്ഖിണം പന കോ സോധേതി, സാരിപുത്തമോഗ്ഗലാനാദയോ അസീതിമഹാഥേരാ സോധേന്തി അപി ച ഥേരാ ചിരപരിനിബ്ബുതാ, ഥേരേ ആദിം കത്വാ യാവജ്ജതനാ ധരമാനഖീണാസവാ സോധേന്തിയേവ, തഥാ ഹി ദായകതോ പടിഗ്ഗാഹതോപി മഹപ്ഫലം ഹോതി ദാനം. ദായകതോ വേസ്സന്തരജാതകം കഥേതബ്ബം വേസ്സന്തരോ ഹി ദുസ്സീലസ്സ ജൂജകാബ്രാഹ്മണസ്സ നയനസദിസേ ദ്വേ ജാലീകണ്ഹാജിനേ പുത്തേ ദത്വാ പഥവിം കമ്പേസി. സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണം ആരബ്ഭ പവത്തചേതനായ മഹന്തഭാവേന പഥവിം കമ്പേസി. ഏവം ദായകതോപി മഹപ്ഫലം ഹോതി. പടിഗ്ഗാഹകതോ പന സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ ദിന്നചോരഘാതകവത്ഥു കഥേതബ്ബം ചോരഘാതകോ നാമ ഹി സാവത്ഥിയം ഏകോ ജനപദപുരിസോ പഞ്ചവീസതി വസ്സാനി ചോരഘാതകകമ്മം കത്വാ മഹല്ലകകാലേപി തിംസ വസ്സാനി നാസികവാതേനേവ കണ്ണനാസാദീനി ഛിന്ദിത്വാ ചോരഘാതകകമ്മം കരോന്തസ്സേവ പഞ്ചപഞ്ഞാസ വസ്സാനി വീതിവത്താനി. സോ മരണ മഞ്ചേ നിപന്നോവ അത്തനോ കമ്മബലേന മഹാനിരയേ നിബ്ബത്തോ വിയ മഹാസദ്ദം കത്വാ ദുക്ഖിതോ ഹോതി, തസ്സ സദ്ദേന ഭീതാ മനുസ്സാ ഉഭതോ പസ്സേ ഗേഹം ഛഡ്ഡേത്വാ പലായിംസു. തദാ സാരിപുത്തത്ഥേരോ ദിബ്ബചക്ഖു നാ ലോകം വോലോകേന്തോ തം ദിസ്വാ തസ്സ അനുകമ്പം പടിച്ച തസ്സ ഗേഹദ്വാരേ അട്ഠാസി. സോ കുജ്ഝിത്വാ തിക്ഖത്തും നാസികവാതേന വിസ്സജ്ജമാനോപി വിസ്സജ്ജിതും അസക്കോന്തോ അതിവിരോചമാനം ഥേരം ദിസ്വാ അതിവിയ പസീദിത്വാ അത്തനോ അത്ഥായ സമ്പാദിതം പായാസം അദാസി. ഥേരോപി മങ്ഗലം വഡ്ഢേത്വാ പക്കമി. ചോരഘാതകോ ഥേരസ്സ ദിന്നദാനം അനുസ്സരിത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തി, ഏവം പടിഗ്ഗാഹകതോപി മഹപ്ഫലം ഹോതി. ഉഭയതോപി മഹപ്ഫലം, അനാഥപിണ്ഡികവിസാഖാദയോ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ദിന്നദാനം വേദിതബ്ബം.

വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ.

‘‘തഥാഗതേ ച സമ്ബുദ്ധേ, അഥവാ തസ്സ സാവകേ;

നത്ഥി ചിത്തേ പസന്നമ്ഹി, അപ്പകാ നാമ ദക്ഖിണാ.

ഏവം അചിന്തിയാ ബുദ്ധാ, ബുദ്ധധമ്മാ അചിന്തിയാ;

അചിന്തിയേ പസന്നാനം, വിപാകോ ഹോതി അചിന്തിയോ’’തി.

ഏവം ഉഭയവസേന മഹപ്ഫലഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ദായകതോപി പടിഗ്ഗാഹകതോപി നിപ്ഫലമേവ. സേയ്യഥാപി മക്ഖലിഗോസാലഛസത്ഥാരാദീനം അത്തനോ ഉപാസകമിച്ഛാദിട്ഠീഹി പൂജാവിസേസാ വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ.

‘‘മാസേ മാസേ കുസഗ്ഗേന, ബാലോ ഭുഞ്ജേയ്യ ഭോജനം;

ന സോ സങ്ഖതധമ്മാനം, കലം നാഗ്ഘതി സോളസി’’ന്തി.

തേനേവാഹ ഭഗവാ ചത്താരിമാനി ആനന്ദ ദക്ഖിണവിസുദ്ധിയോ’’തി. ഇമാനി തീണി ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘരതനാനി സാധൂനം രതിജനനത്ഥേന രതനാനി നാമ.

വുത്തഞ്ഹേതം.

‘‘ചിത്തീകതം മഹഗ്ഘഞ്ച, അതുലം ദുല്ലഭദസ്സനം;

അനോമസത്തപരിഭോഗം, രതനം തേന വുച്ചതീ’’തി.

രതനഞ്ച നാമ ദുവിധം സവിഞ്ഞാണകാവിഞ്ഞാണകവസേന. തത്ഥ അവിഞ്ഞാണകം ചക്കരതനം, മണിരതനം യം വാ പനഞ്ഞമ്പി അനിന്ദ്രിയബദ്ധസുവണ്ണരജതാദി. സവിഞ്ഞാണകം ഹത്ഥിഅസ്സരതനാദിപരിണായകരതനപരിയോസാനം, യം വാ പനഞ്ഞമ്പി ഇന്ദ്രിയബദ്ധം. ഏവം ദുവിധേ ചേത്ഥ സവിഞ്ഞാണകരതനം അഗ്ഗമക്ഖായതി, കസ്മാ യസ്മാ അവിഞ്ഞാണകം സുവണ്ണരജതമണിമുത്താദിരതനം സവിഞ്ഞാണകാനം ഹത്തിരതനാദീനം അലങ്കാരത്ഥായ ഉപനീയതി. സവിഞ്ഞാണകരതനമ്പി ദുവിധം തിരച്ഛാനഗതരതനം മനുസ്സരതനഞ്ച. തത്ഥ മനുസ്സരതനം അഗ്ഗമക്ഖായതി. കസ്മാ യസ്മാ തിരച്ഛാനഗതരതനം മനുസ്സരതനസ്സ ഓപവയ്ഹം ഹോതി. മനുസ്സരതനമ്പി ദുവിധം ഇത്ഥിരതനം പുരിസരതനഞ്ച. തത്ഥ പുരിസരതനം അഗ്ഗമക്ഖായതി. കസ്മാ യസ്മാ ഇത്ഥിരതനം പുരിസരതനസ്സ പരിചാരികത്തം ആപജ്ജതി. പുരിസരതനമ്പി ദുവിധം അഗാരികരതനം അനഗാരികരതനഞ്ച തത്ഥ അനഗാരികരതനം അഗ്ഗമക്ഖായതി. കസ്മാ യസ്മാ അഗാരികരതനേസു അഗ്ഗോ ചക്കവത്തീപി സീലാദിഗുണയുത്തം അനഗാരികരതനം പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ ഉപട്ഠഹിത്വാ പയിരുപാസിത്വാ ദിബ്ബമാനുസ്സികാ സമ്പത്തിയോ പാപുണിത്വാ അന്തേ നിബ്ബാനസമ്പത്തിം പാപുണാതി. അനഗാരികരതനമ്പി ദുവിധം അരിയപുഥുജ്ജനവസേന. അരിയരതനമ്പി ദുവിധം സേക്ഖാസേക്ഖവസേന. അസേക്ഖരതനമ്പി ദുവിധം സുക്ഖവിപസ്സകസമഥയാനികവസേന. സമഥയാനികരതനമ്പി ദുവിധം സാവകപാരമിപ്പത്തമപത്തഞ്ച. തത്ഥ സാവകപാരമിപ്പത്തം അഗ്ഗമക്ഖായതി. കസ്മാ ഗുണമഹത്തതായ. സാവകപാരമിപ്പത്തരതനതോപി പച്ചേകബുദ്ധരതനം അഗ്ഗമക്ഖായതി. കസ്മാ ഗുണമഹത്തതായ. സാരിപുത്തമോഗ്ഗലാനസദിസാപി ഹി അനേകസതാ സാവകാ പച്ചേകബുദ്ധസ്സ ഗുണാനം സതഭാഗമ്പി ന ഉപനേന്തി. പച്ചേകബുദ്ധതോ സമ്ബുദ്ധരതനം അഗ്ഗമക്ഖായതി. കസ്മാ ഗുണമഹത്തതായ സകലമ്പി ജമ്ബുദീപം പല്ലങ്കേ ന പല്ലങ്കം ഘട്ടേന്തോ നിസിന്നാ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധാ ഏകസ്സ ഗുണാനം നേവ സങ്ഖ്യം കലം ഗണനഭാഗം ഉപനേന്തി, വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ ‘‘യാവതാ ഭിക്ഖവേ സത്താ അപദാ വാ…പേ… തഥാഗതോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി ആദി. ഏവം ‘‘ബുദ്ധോ ച ദുല്ലഭോ ലോകേ, സദ്ധമ്മസവനമ്പി ച, സങ്ഘോ ച ദുല്ലഭോ ലോകേ’’തി ഇമേസം തിണ്ണം പദാനം അത്ഥുദ്ധാരവസേന സബ്ബസോ അത്ഥോ വുത്തോയേവ ഹോതി.

ഇതി സാഗരബുദ്ധിത്ഥേരവിരചിതേ സീമവിസോധനേ സങ്ഘവണ്ണനായ

സമസീസികണ്ഡോ ചതുത്ഥോ പരിച്ഛേദോ.

പകിണ്ണകകണ്ഡോ

ഇദാനി സപ്പുരിസാതി ദുല്ലഭാതി ഇമസ്സ സംവണ്ണനാക്കമോ സമ്പത്തോ തഥാ ഹി ലോകേ സപ്പുരിസാപി അതിദുല്ലഭായേവ. സപ്പുരിസാതി കല്യാണഗുണസമ്പന്നാ ഉത്തമപുരിസാ. തേ നിസ്സായ ജാതിധമ്മാ സത്താ ജാതിയാ, മരണധമ്മാ സത്താ മരണതോ മുച്ചന്തി വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ ‘‘മമഞ്ഹി ആനന്ദ കല്യാണമിത്തം ആഗമ്മ ജാതിയാ പരിമുച്ചന്തി, ജരാധമ്മാ സത്താ ജരായ മുച്ചന്തീ’’തി ആദി വചനതോ പന സമ്മാസമ്ബുദ്ധോയേവ സബ്ബാകാരസമ്പന്നോ കല്യാണമിത്തോ നാമ. തം അലഭന്തേന സാരിപുത്തമോഗ്ഗലാനാദയോ അരിയപുഗ്ഗലാ വാ. തേപി അലഭന്തേന ഏകന്തജഹിതം സിവട്ഠികം കല്യാണമിത്തം ലഭിതബ്ബം, വുത്തഞ്ഹേതം പോരാണേഹി.

‘‘പിയോ ഗരു ഭാവനീയോ, വത്താ ച വചനക്ഖമോ;

ഗമ്ഭീരഞ്ച കഥം കത്താ, നോചാഠാനേ നിയോജയേ’’തി.

ഏവമാദിഗുണസമന്നാഗതോ വഡ്ഢിപക്ഖേ ഠിതപണ്ഡിതപുഗ്ഗലോ ലോകേ ദുല്ലഭോവ. കതമോ പണ്ഡിതപുഗ്ഗലോ ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധാ അസീതി ച മഹാസാവകാ അഞ്ഞേ ച തഥാഗതസ്സ സാവകാ സുനേത്തമഹാഗോവിന്ദവിധുരസരഭങ്ഗമഹോസധസുതസോമനിമിരാജഅയോഘരകുമാരക അകത്തിപണ്ഡിതാദയോ ച പണ്ഡിതാതി വേദിതബ്ബാ. തേ ഭയേ വിയ രക്ഖാ, അന്ധകാരേ വിയ പദീപാ, ഖുപ്പിപാസാദിദുക്ഖാഭിഭവേ വിയ അന്നപാനാദിപടിലാഭോ, അത്തനോ വചനകരാനം സബ്ബഭയഉപദ്ദവൂപസഗ്ഗവിദ്ധംസനസമത്ഥാ ഹോന്തി തഥാ ഹി തഥാഗതം ആഗമ്മ അസങ്ഖ്യേയ്യാ അപരിമാണാ ദേവമനുസ്സാ ആസവക്ഖയം പത്താ ബ്രഹ്മലോകേ പതിട്ഠിതാ, ദേവലോകേ ഉപ്പന്നാ. സാരിപുത്തത്ഥേരേ ചിത്തം പസാദേത്വാ ചതൂഹി ച പച്ചയേഹി ഥേരം ഉപട്ഠഹിത്വാ അസീതി കുസലഹസ്സാനി സഗ്ഗേ നിബ്ബത്താനി, തഥാ മഹാമോഗ്ഗലാനമഹാകസ്സപപഭുതി സുനേത്തസ്സ സത്ഥുനോ സാവകാ അപ്പേകച്ചേ ബ്രഹ്മലോകേ ഉപപജ്ജിംസു, അപ്പേകച്ചേ പരനിമ്മിതവസവത്തീനം ദേവാനം സഹബ്യതം…പേ… അപ്പേകച്ചേ ഗഹപതിമഹാസാലകുലാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജിംസു, വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘നത്ഥി ഭിക്ഖവേ പണ്ഡിതതോ ഭയം, നത്ഥി പണ്ഡിതതോ ഉപദ്ദവോ, നത്ഥി പണ്ഡിതതോ ഉപസഗ്ഗോ’’തി. അപിച തഗ്ഗരമാലാദിഗന്ധഭണ്ഡസദിസോ പണ്ഡിതോ, തഗ്ഗരമാലാദിഗന്ധഭണ്ഡപലിവേഠനപത്തസദിസോ തദുപസേവീ വുത്തഞ്ഹേതം നാരദജാതകേ.

‘‘തഗ്ഗരഞ്ച പലാസേന, യോ നരോ ഉപനയ്ഹതി;

പത്താപി സുരഭി വായന്തി, ഏവം ധീരൂപസേവനാ’’തി.

അകിത്തിപണ്ഡിതോ സക്കേന ദേവാനമിന്ദേന വരേ ദിയ്യമാനേ ഏവമാഹ

‘‘ധീരം പസ്സേ സുണേ ധീരം, ധീരേന സഹ സംവസേ;

ധീരേനാ’ലാപസല്ലാപം, തം കരേ തഞ്ച രോചയേ.

കിം നു തേ അകരം ധീരോ, വദ കസ്സപ കാരണം;

കേന കസ്സപ ധീരസ്സ, ദസ്സനം അഭികങ്ഖസി.

നയം നയതി മേധാവീ, അദുരായം ന യുഞ്ജതി;

സനരോ സേയ്യസോ ഹോതി, സമ്മാ വുത്തോ ന കുപ്പതി;

വിനയം സോ പജാനാതി, സാധു തേന സമാഗമോ’’തി.

അപിച തേപി സപ്പുരിസേ സങ്ഗമ്മ അസ്സുതപുബ്ബമ്പി ഉഭയലോകഹിതാവഹം വാചം സുയ്യതേവ, വുത്തമ്പി ചേതം.

‘‘സുഭാസിതം ഉത്തമമാഹു സന്തോ, ധമ്മം ഭണേ നാധമ്മം തം ദുതിയം;

പിയം ഭണേ നാപ്പിയം തം തതിയം, സച്ചം ഭണേ നാലീകം തം ചതുത്ഥ’’ന്തി ച.

‘‘യം ബുദ്ധോ ഭാസതി വാചം, ഖേമം നിബ്ബാനപത്തിയാ;

ദുക്ഖസ്സന്തകിരിയായ, സാ വേ വാചാനമുത്തമാ’’തി.

സപ്പുരിസൂപനിസ്സയസേവനപച്ചയായേവ ദാനാദികുസലസമായോഗേന അപായദുക്ഖതോ മുച്ചന്തി വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘അപിച നേരയികാദിദുക്ഖപരിത്താണതോ പുഞ്ഞാനി ഏവ പാണീനം ബഹൂപകാരാനി, യതോ തേസമ്പി ഉപകാരാനുസ്സരണതാ കതഞ്ഞുതാ സപ്പുരിസേഹി പസംസനീയാദിനാനപ്പകാരവിസേസാധിഗമഹേതൂച ഹോന്തി വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ, ‘‘ദ്വേ മേ ഭിക്ഖവേ പുഗ്ഗലാ ദുല്ലഭാ ലോകസ്മിം, കതമേ ദ്വേ, യോ ച പുബ്ബകാരീ, യോ ച കതഞ്ഞു കതവേദീ’’തി. അപിച വിധുരമഹോസധജാതകാദികാലേപി ഇധലോകപരലോകസമ്പത്തിഅത്ഥമേവ അത്തനോ വചനകരേ സമ്മാ യോജേന്തി. അനാകുലകമ്മന്താധിട്ഠാനേന കാലഞ്ഞുതായ പതിരൂപകാരിതായ അനലസതായ ഉട്ഠാനവീരിയസമതായ അബ്യസനിയതാച കാലാനതിക്കമനഅപ്പതിരൂപകരണഅകരണസിഥിലകരണാഹി അകുസലാദീഹി രഹിതകസിഗോരക്ഖവാണിജ്ജാദയോ കമ്മന്താ, ഏതേ അത്തനോ വാ പുത്തദാരസ്സ വാ ദാസകമ്മകരാനം വാ ബ്യത്തതായ ഏവം പയോജിതാ ദിട്ഠേവ ധമ്മേ ധനധഞ്ഞവിത്തി പടിലാഭഹേതൂ ഹോന്തി, വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ.

പതിരൂപകാരീരി ധുരവാ, ഉട്ഠാനതാ വിന്ദതേ ധനന്തി ച;

ന ദിവാ സോപ്പസീലേ, രത്തിം ഉട്ഠാനദസ്സിനാ;

നിച്ചപ്പമത്തേന സോണ്ഡേന, സക്കാ ആവസിതും ഘരം.

അതീസിതം അതിഉണ്ഹം, അതിസാരമിദം അഹു;

ഇതി വിസ്സട്ഠകമ്മന്തേ, അത്ഥാ അച്ചേന്തി മാണവേ.

യോ ച സീതഞ്ച ഉണ്ഹഞ്ച; തിണാനി യോ ന മഞ്ഞതി;

സപ്പുരിസകിച്ചാനി, സോ സുഖം ന വിഹായതീ’’തി ച.

ഭോഗേ സംഹരമാനസ്സ, പരസ്സേവ ഇരയതോ;

ഭോഗാ സന്നിചയം യന്തി, വമ്മികോവൂപചീയതീതി.

ഏവമാദിപ്പഭേദാ സപ്പുരിസാ ലോകേ അതിദുല്ലഭാവ. തബ്ബിഗമേന ദുപ്പുരിസാ ബാലജനാ അഗവേസന്തോപി ലബ്ഭന്തേവ തേ ബാലാ അത്താനം സേവമാനേ പരജനേ സംസാരദുക്ഖേയേവ ഓസീദേന്തി ഭവതോ വുട്ഠാനം ന ദേന്തി തഥാ ഹി പൂരണകസ്സപാദയോ ഛസത്ഥാരാ ദേവദത്തകോകാലിക-മോദകതിസ്സ ഖണ്ഡദേവിയാപുത്തസമുദ്ദദത്തചിഞ്ചമാണവികാദയോ അതീതകാലേ ച ദീഘദുക്ഖസ്സ ലാഭാതി ഇമേ അഞ്ഞേ ച ഏവരൂപാ സത്താ ബാലാ അഗ്ഗിപദിത്തമിവ അഗാരം അത്തനാ ദുഗ്ഗഹിതേന അത്താനഞ്ച അത്തനോ വചനകാരകേ ച വിനാസേന്തി തഥാ ഹി ദേവദത്തമാഗമ്മ രാജാ അജാതസത്തു-കോകാലികാദയോ തദഞ്ഞേപി പുഗ്ഗലാ അപായേ നിബ്ബത്തന്തി. രാജാ അജാതസത്തു സാമഞ്ഞഫലസുത്തന്തസവനകാലേ യദി പിതരം അഘാതേയ്യ, സോതാപന്നോ ഭവേയ്യ പിതരം ഘാതിതത്താ മഗ്ഗഫലമ്പി അപ്പത്വാ ലോഹകുമ്ഭിയം സട്ഠിവസ്സസഹസ്സാനി പച്ചിത്വാ മുച്ചിസ്സതി അനാഗതേപി പച്ചേകബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി. കോകാലികോപി സാരിപുത്തമോഗ്ഗലാനത്ഥേരേ അനപചായിത്വാ മഹാനിരയേ പദുമഗണനായ പച്ചനോകാസേ നിരയപദേസേ പദുമനിരയേ…പേ… പദുമം ഖോ പന അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു നിരയം കോകാലികോ ഭിക്ഖു ഉപപന്നോ സാരിപുത്തമോഗ്ഗലാനേസു ചിത്തം ആഘാതേത്വാ’’തി ആഹ. തത്ഥ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖൂതി നാമഗോത്തേന അപാകടം ‘‘കിം വ ദീഘം നുഖോ ഭന്തേ പദുമേ നിരയേ ആയുപ്പമാണ’’ന്തി പഞ്ഹം പുച്ഛിത്വാ നിസിന്നം ഏകം ഭിക്ഖും ഏവമാഹ ‘‘ദീഘം ഖോ ഭിക്ഖു നിരയേ ആയുപ്പമാണം, തം ന സുകരം സങ്ഖാതും ഏത്തകാനി വസ്സാനീതി വാ ഏത്തകാനി വസ്സസതാനീതി വാ ഏത്തകാനി വസ്സസഹസ്സാനീതി വാ ഏത്തകാനി വസ്സസതസഹസ്സാനീ’’തി വാ സക്കാ പന ഭന്തേ ഉപമം കാതുന്തി. ‘‘സക്കാ ഭിക്ഖൂ’’തി ഭഗവാ അവോച. സേയ്യഥാപി ഭിക്ഖു വീസതിഖാരികോ കോസലകോ തിലവാഹോ ഹോതി, തതോ പുരിസോ വസ്സസതസ്സ വസ്സസഹസ്സസ്സ അച്ചയേന ഏകമേകം തിലം ഉദ്ധരേയ്യ, ഖിപ്പതരം ഖോ സോ ഭിക്ഖു വീസതിഖാരികോ കോസലകോ തിലവാഹോ ഇമിനാ ഉപക്കമേന പരിക്ഖയം പരിയാദാനം ഗച്ഛേയ്യ, ന ത്വേവ ഏകോ അബ്ബുദോ നിരയോ. സേയ്യഥാപി ഭിക്ഖു വീസ അബ്ബുദോ നിരയോ, ഏവമേകോ നിരബ്ബുദോ നിരയോ’’തി ആദി. വീസതിഖാരികോ തി മാഗധികേന പത്ഥേന ചത്താരോ പത്ഥാ കോസലരട്ഠേ ഏകോ പത്ഥോ ഹോതി. തേന പത്ഥേന ചത്താരോ പത്ഥാ ആള്ഹകം. ചത്താരി ആള്ഹകാനി ദോണം. ചതുദോണാ മാനികാ. ചതുമാനികാ ഖാരീ. തായഖാരിയാ വീസതിഖാരികോ തിലവാഹോ. തിലവാഹോതി തിലസകടം. അബ്ബുദോ നിരയോതി അബ്ബുദോ നാമ ഏകോ പച്ചേകനിരയോ നത്ഥി, അവീചിമ്ഹി ഏവ പന അബ്ബുദഗണനായ പച്ചനോകാസോ ‘‘അബ്ബുദോ നിരയോ’’തി വുത്തോ. ഏസ നയോ നിരബ്ബുദാദീസുപി. തത്ഥ വസ്സഗണനാപി ഏവം വേദിതബ്ബാ യഥാഹ ‘‘സതംസതസഹസ്സാനി കോടി ഹോതി ഏവം സതംസഹസ്സകോടിയോ പകോടി നാമ. സതംസതസഹസ്സപകോടിയോ കോടിപകോടി നാമ. സതം സതസഹസ്സകോടിപകോടിയോ നഹുതം. സതംസതസഹസ്സനഹുതാനി നിന്നഹുതം. സതംസതസഹസ്സനിന്നഹുതാനി ഏകോ അബ്ബുദോ. തതോ വീസതിഗുണോ നിരബ്ബുദോ. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ അയഞ്ച ഗണനാ അപരിചിതാനം ദുക്കരാ’’തി വുത്തം തം ന സുകരം സങ്ഖാതു’ന്തി കേചി പന തത്ഥ പരിദേവനാനത്തേനപി കമ്മകരണനാനത്തേനപി ഇമാനി നാമാനി ലദ്ധാനീതി വദന്തി. അപരേപി വാനകാരണേഹീതി ടീകാനേത്തി. യഥാ ച ദീഘവിദസ്സആഘാതാ ച ബുദ്ധന്തരം സട്ഠിയോജനമത്തേന അത്തഭാവേന ഉത്താനോ പതിതോ മഹാനിരയേ പച്ചതി യഥാ ച, തസ്സ ദിട്ഠിഅഭിരുചിതാനി പഞ്ച കുലസതാനി തസ്സേവ സഹബ്യതം ഉപ്പന്നാനി മഹാനിരയേ പച്ചന്തി. വുത്തഞ്ചേതം ഭഗവതാ ‘‘സേയ്യഥാപി ഭിക്ഖവേ നളാഗാരം വാ തിണാഗാരം വാ അഗ്ഗിഫുട്ഠോ കൂടാഗാരാനി ദഹതി ഉല്ലിത്താവലിത്താനി നിവാതാനി ഫുസിതഗ്ഗളാനി പിഹിത വാതപാനാനി ഏവമേവ ഖോ ഭിക്ഖവേ യാനികാനിചി ഭയാനി ഉപ്പജ്ജന്തി, സബ്ബാനി ബാലതോ ഉപ്പജ്ജന്തി, നോ പണ്ഡിതതോ യേകേചി ഉപദ്ദവാ ഉപ്പജ്ജന്തി, നോ പണ്ഡിതതോ, യേകേചി ഉപസഗ്ഗാ…പേ… നോ പണ്ഡിതതോ. ഇതി ഖോ ഭിക്ഖവേ സപ്പടിഭയോ ബാലോ അപ്പടിഭയോ പണ്ഡിതോ സഉപദ്ദവോ ബാലോ അനുപദ്ദവോ പണ്ഡിതോ, സഉപസഗ്ഗോ ബാലോ അനുപസഗ്ഗോ പണ്ഡിതോതി. അപി ച പൂതിമച്ഛസദിസോ ബാലോ, പൂതിമച്ഛബദ്ധപത്ത പുതിസദിസോ ഹോതി തദുപസേവീ. ഛഡ്ഡനീയതം ജിഗുച്ഛനീയതഞ്ച ആപജ്ജതി വിഞ്ഞൂനം വുത്തമ്പി ചേതം നാരദജാതകേ.

‘‘പൂതിമച്ഛം കുസഗ്ഗേന, യോ നരോ ഉപനയ്ഹതി;

കുസാപി പൂതി വായന്തി, ഏവം ബാലൂപസേവനാ’’തി.

അകത്തിപണ്ഡിതോചാപി സക്കേന ദേവാനമിന്ദേന വരേ ദിയ്യമാനേ ഏവമാഹ

‘‘ബാലം ന പസ്സേ ന സുണേ, ന ച ബാലേന സംവസേ;

ബാലേനാ’ല്ലാപസല്ലാപം, ന കരേ ന ച രോചയേ.

കിംനു തേ അകരം ബാലോ, വദ കസ്സപ കാരണം;

കേന കസ്സപ ബാലസ്സ, ദസ്സനം നാഭികങ്ഖസി.

അനയം നയതി ദുമ്മേധോ, അധുരായം നിയുഞ്ജതി;

ദുന്നയോ സേയ്യസോ ഹോതി, സമ്മാ വുത്തോ പകുപ്പതി;

വിനയം സോ ന ജാനാതി, സാധു തസ്സ അദസ്സന’’ന്തി.

ഏവം ബാലദുജ്ജനസംസഗ്ഗവസേനേവ സബ്ബാനി ഭയുപദ്ദവാനി ഉപ്പജ്ജന്തി, നോ പണ്ഡിതസേവനവസേനാതിസബ്ബസോ സപ്പുരിസാ അതിദുല്ലഭാവ.

ഇദാനി.

‘‘ദുല്ലഭഞ്ച മനുസ്സത്തം, ബുദ്ധുപ്പാദോ ച ദുല്ലഭോ;

ദുല്ലഭാ ഖണസമ്പത്തി, സദ്ധമ്മോ പരമദുല്ലഭോ’’തി.

ഇമിസ്സാ ഗാഥായ വണ്ണനാക്കമോ സമ്പത്തോ. തത്ഥ ദുല്ലഭഞ്ച മനുസ്സത്തന്തി മനുസ്സഭാവോപി ദുല്ലഭോയേവ മനുസ്സസ്സ ദുല്ലഭഭാവോ കാണകച്ഛപോപമാദീഹി വേദിതബ്ബോ ഏകോ കിര കസ്സകോ ഗങ്ഗാതീരേ തീണി സംവച്ഛരാനി കസിത്വാ കിഞ്ചിമത്തമ്പി അലഭിത്വാ നങ്ഗലഫാലം ദ്വേധാ ഭിന്ദിത്വാ ഗങ്ഗായം ഖിപി തേന ഗങ്ഗാനദിയാ വാഹേന ഏകോ ഉദ്ധം ഏകോ ഹേട്ഠാതി ഏവം ദ്വേ നങ്ഗലഫാലകാ ഗങ്ഗായം വുയ്ഹന്താ ചിരേന ഏകോ ഉദ്ധം ഏകോ ഹേട്ഠാതി ദ്വേ ഏകതോ ഹുത്വാ പാകതികാ യുജ്ജന്തി തസ്മിം ഖണേ വസ്സസതവസ്സസഹസ്സച്ചയേന ഏകവാരം ഉമ്മുജ്ജമാനോ കാണകച്ഛപോ ഉമ്മുജ്ജമാനക്ഖണേ തസ്സ ഗീവാ ദ്വിന്നം നങ്ഗലഫാലാനമന്തരേ ഹോതി അയം കാലോ ദുല്ലഭോവ ഏവമേവ മനുസ്സത്തഭാവോപി ദുല്ലഭോയേവ തഥാഹി മനുസ്സത്തഭാവം അലഭിത്വാവ നിരയപേതഅസുരകായതിരച്ഛാനഭൂമീസുയേവ സംസരിത്വാ സീസമ്പി ഉക്ഖിപിതും അലഭന്താ ഏകബുദ്ധന്തരാ ദ്വേ ബുദ്ധന്തരാ തയോ ബുദ്ധന്തരാ ചത്താരോ ബുദ്ധന്തരാ ഏകാസങ്ഖ്യേയ്യവസേന നിരയേ പച്ചനകസത്താനം ഗണനപഥം വീതിവത്താ, തഥാ പേതഅസുരകായതിരച്ഛാനഭൂമീസുപി അതിഖുദ്ദകേന അത്തഭാവേന തിലബീജസാസപബീജസ്സ ചതുപഞ്ചഛസത്തഅട്ഠകലഭാഗമത്തേനേവ അങ്ഗുലിയാ പതിട്ഠിതട്ഠാനമത്തേയേവ ഭൂമിപദേസേ നിസിന്നാനം അതിഖുദ്ദകസത്താനം ഗണനപഥമ്പി വീതിവത്താ തേ ഹി ഗണിതും ഇദ്ധിമന്തപുഗ്ഗലേ ഠപേത്വാ അഞ്ഞോ കോ നാമ സക്ഖിസ്സതി തേഹി മോഹന്ധഭാവേന കണ്ഹസുക്കപക്ഖമ്പി അജാനന്താ അനേകേസു ബുദ്ധസതേസു വാ ബുദ്ധസഹസ്സേസു വാ ഉപ്പജ്ജമാനേസുപി ബുദ്ധോതിസദ്ദം അസുത്വാ വീതിവത്താ, ഏവം മനുസ്സത്തഭാവോപി ദുല്ലഭോയേവ. മനുസ്സത്തഭാവേ ലഭമാനേപി ബുദ്ധുപ്പാദകാലോ അതിദുല്ലഭോവ. ബുദ്ധുപ്പാദകാലേപി സമ്മാദിട്ഠി ഹുത്വാ കുസലൂപപത്തിസങ്ഖാതാ ഖണസമ്പത്തി ദുല്ലഭാവ, സദ്ധമ്മദേസകസ്സാപി ദുല്ലഭത്താ, തസ്മിമ്പി സതി അങ്ഗവികലഭാവേന സദ്ധമ്മസവനസ്സാപി ദുല്ലഭത്താതി ഏവമാദിപ്പഭേദാ മനുസ്സത്തഭാവാദികാ ഖണസമ്പത്തിയോ ദുല്ലഭാതി വേദിതബ്ബാ. ദുല്ലഭാ ഖണസമ്പത്തീതി കുസലൂപപത്തിസങ്ഖാതാ ഖണസമ്പത്തി ദുല്ലഭായേവ തഥാ ഹി പച്ചന്തവിസയ അരൂപഅസഞ്ഞസത്തതിരച്ഛാനപേതനേരയികകാലേ വാ മജ്ഝിമദേസേപി ചക്ഖാദിഅങ്ഗവികലേവാ പരിപുണ്ണഅങ്ഗഭാവേപി മിച്ഛാദിട്ഠിഭൂതാ വാ കുസലൂപപത്തിസങ്ഖാതാ ഖണാ ന ഹോന്തി പച്ചന്തവിസയേ ഹി പവത്താ ജനാ പാണാതിപാതാദിദസഅകുസലകമ്മപഥേയേവ രമന്തി അഭിരമന്തി, ചണ്ഡസഭാവാ ച തേ ഹോന്തി, രതനത്തയഗുണമ്പി ന ജാനന്തി. അരൂപിനോപി പുഗ്ഗലാ പരതോഘോസവിരഹിതത്താ സോതാപത്തിമഗ്ഗപടിലാഭോപി തേസം നത്ഥി, ബുദ്ധദസ്സനാദീനിപി ന ലഭന്തി. അസഞ്ഞസത്തതിരച്ഛാനപേതനേരയികകാലേസു പന പഗേവ പൂരിതപാരമീനം സത്താനം പവത്തനമ്പി അബ്ബോഹാരികം, സമ്മാദിട്ഠികുലേ ജായമാനാപി ചക്ഖുവികലേന ബുദ്ധസങ്ഘരതനാനം അദസ്സനം, സോതവികലേന ധമ്മസവനതോപി ഹായതി ഏളമൂഗാദിഭാവേന കുസലസമാദാനാ ന ഹോന്തി. അങ്ഗസമ്പന്നേപി മിച്ഛാദിട്ഠിഭാവേന ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണഅസീതിഅനുബ്യഞ്ജനബ്യാമപ്പഭാപരിക്ഖിത്തം സബ്ബജനാനം നയനരസായതനഭൂതം സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധമ്പി ദിസ്വാ പസാദസോമ്മേന ചക്ഖുനാ ഓലോകേതബ്ബമ്പി ന മഞ്ഞന്തി മനോപദോസവസേനേവ യുഗഗ്ഗാഹാ ഹുത്വാ യമകപാടിഹാരിയകാലാദീസു അനേകേപി മിച്ഛാദിട്ഠിനോ മഹാനിരയേ ഉപ്പജ്ജന്തി. ഏവം കുസലൂപപത്തിഖണസമ്പത്തിപി ദുല്ലഭായേവ.

‘‘ദുല്ലഭഞ്ച മനുസ്സത്തം, ബുദ്ധുപ്പാദോ ച ദുല്ലഭോ;

ദുല്ലഭാ ഖണസമ്പത്തി, സദ്ധമ്മോ പരമദുല്ലഭോ’’തി.

ഇമിസ്സാ ഗാഥായ അത്ഥോ വുത്തോയേവ.

ഇതി സാഗരബുദ്ധിത്ഥേരവിരചിതേ സീമവിസോധനേ

പകിണ്ണകകണ്ഡോ നാമ പഞ്ചമോ പരിച്ഛേദോ.

ഏവം സത്ഥുപരിനിബ്ബാനതോ വസ്സസതച്ചയേന പതിട്ഠിതേ ഇസിനാ കാരിതത്താ’ ഇസിനഗര’ന്തി ലദ്ധനാമേ ദ്വത്തപാദിഭൂപാലാനം നിവാസട്ഠാനഭൂതേ സീരിഖേത്തനഗരേ ഏരാവതിയാ നദിയാ പാരിമതീരഭൂതേ പബ്ബതസാനുമ്ഹി പതിട്ഠിതസ്സ കഞ്ചനവരമഹാഥൂപസ്സ ദായകസ്സ സത്വിവമഹാധമ്മരഞ്ഞോ കാലേ സാസനസ്സ ദ്വിസഹസ്സസതാധികഏകതിംസതിമേ വസ്സേ സാസനേ പടിലദ്ധസദ്ധാനം കുലപുത്താനം മഹാജാനികരണവസേന വിമതിവിനോദനിയാ വുത്തവചനം സദ്ദയുത്തിഅത്ഥയുത്തിവസേന സാധുകം അവിചിനിത്വാ നദിയാ ഉദകുക്ഖേപം അകത്വാ ഉപസമ്പദാ കമ്മസ്സ കാരിതത്താ സാസനേ പരാജയമാപന്നേ കുലപുത്തേ ഉപാരമ്ഭകരണവസേന സീമവിപത്തിഹാരകോ സീമസമ്പത്തിപ്പകാസകോ ഗന്ഥോ പവത്തതി.

ഏത്താവതാ ച സിരിഖേത്തനഗരഗോചരഗാമേന സത്വിവമഹാധമ്മരാജഗുരുഭൂതേന മഹാവേയ്യാകരണേന തിപിടകധരേന’സദ്ധമ്മകോവിദോ’തി പാകട നാമധേയ്യേന മഹാഥേരേന ഉപജ്ഝായോ ഹുത്വാ പഞ്ഞാധിപതീനം നിവാസഭൂതേ പച്ഛിമജിനചക്കസാസനവരേ വാസിഗണാചരിയേന ഗണവാചകേന വിനയധരേന മഹാസാമിനാ ച, രാജഗുരുനാ തിപിടകനാഗത്ഥേരേന ച ആചരിയോ ഹുത്വാ വേജ്ജകമ്മജങ്ഘപേസനകമ്മാദിവസേന അനേസനം പഹായ സമ്മാ ആജീവേന വിസുദ്ധാജീവേഹി സങ്ഘഗണേഹി കാരകസങ്ഘാ ഹുത്വാ സിരിഖേത്തനഗരസ്സ ദക്ഖിണദിസാഭാഗേ ദീഘപബ്ബതസാനുമ്ഹി ഏരാവതിയാ നദിയാ തീരേ വാലികപുളിനേ സീമാപേക്ഖായ സഹ ഉദകുക്ഖേപം കത്വാ പവത്തായ ഉദകുക്ഖേപസീമായ ദസധാ ബ്യഞ്ജനവിപത്തിം അകത്വാ ഠാനാരഹേന ഞത്തിചതുത്ഥേന കമ്മേന ഉപസമ്പദായ വീസതിവസ്സേന സാഗരബുദ്ധീതി ഗരൂഹി ഗഹിതനാമധേയ്യേന ഭിക്ഖുനാ രചിതോ സാസനവിപത്തിഹാരകോ സീമവിസോധനീ നാമ ഗന്ഥോ സമത്തോ.

ഏത്താവതാ വിഭത്താ ഹി, സപ്പഭേദപ്പവത്തികാ;

സീമവിസോധനീഹേസാ, നിപുണാ സാധുചിന്തിതാ.

സിരിഖേത്താതി പഞ്ഞാതേ, പുരേ അപരനാമകേ;

ദക്ഖിണേയ്യദിസാഭാഗേ, ഉച്ചനേന കതാലയേ.

വസന്തോ ഭിക്ഖു നാമേന, സാഗരബുദ്ധീതി വിസ്സുതോ;

പുണ്ണേ വീസതിവസ്സമ്ഹി, ഗന്ഥോയം സാധുചിന്തിതോ.

മയായം രചിതോ ഗന്ഥോ, നിട്ഠപ്പത്തോ അനാകുലോ;

ഏവം പാണിനം സബ്ബേ, സീഘം സിജ്ഝന്തു സങ്കപ്പാ.

യാവ ബുദ്ധോതിനാമമ്പി ലോകജേട്ഠസ്സ താദിനോ;

താവ തിട്ഠതു യം ഗന്ഥോ, സാസനേ ഹാരയം തമം.

ഉദ്ധം യാവ ഭവഗ്ഗാ ച, അധോ യാവ അവീചിതോ;

സമന്താ ചക്കവാളേസു, യേ സത്താ പഥവീചരാ.

തേപി സബ്ബേ മയാ ഹോന്തു, സമസമവിപാകിനോ;

ചിരം ജീവതു നോ രാജാ, സാസനസ്സ ഉജ്ജോതകോ.

ദിബ്ബന്തോ രാജധമ്മേന, അരോഗോ സഹ ഞാതിഭി;

അനേന പുഞ്ഞകമ്മേന, ഭവേയ്യം ജാതിജാതിയം.

സാസനം ജോതയന്തോവ, സക്യപുത്തസ്സ സാസനേ;

യദാ നസ്സതി സദ്ധമ്മോ, അന്ധീഭൂതോ മഹീതലേ;

ദേവലോകേ തദാ ഹേസ്സം, തുസിതേ ഠാനമുത്തമേതി.

സീമവിസോധനീ നിട്ഠിതാ.