൩. നിബ്ബാനകണ്ഡോ

ഇദാനി ‘‘സദ്ധമ്മസവനമ്പി ചാതി ഇമസ്സ സംവണ്ണനാക്കമോ സമ്പത്തോ തത്ഥ സദ്ധമ്മസവനമ്പി ച ലോകേ ദുല്ലഭമേവ തഥാ ഹി സദ്ധമ്മോ നാമ തിവിധോ ഹോതി. പരിയത്തിസദ്ധമ്മോ, പടിപത്തിസദ്ധമ്മോ, പടിവേധസദ്ധമ്മോതി. തത്ഥ പരിയത്തിസദ്ധമ്മോ നാമ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം. പടിപത്തിസദ്ധമ്മോ നാമ തേരസധുതങ്ഗാനി അസീതി ഖന്ധകവത്താദയോ അഭിസമാചാരവത്താദീനി. പടിവേധസദ്ധമ്മോ നാമ ചതുസച്ചപ്പടിവേധോ. തേസു പരിയത്തിസദ്ധമ്മോ ദ്വിന്നം സദ്ധമ്മാനം പുബ്ബങ്ഗമോയേവ പദട്ഠാനഞ്ച. കസ്മാ തംമൂലകത്താ തഥാ ഹി പരിയത്തിയാ അസതി പടിവേധോ നാമ നത്ഥി. പരിയത്തിയാ അന്തരഹിതായ പടിപത്തി, പടിപത്തിയാ അന്തരഹിതായ അധിഗമോ അന്തരധായതി. കിം കാരണാ അയഞ്ഹി പരിയത്തി പടിപത്തിയാ പച്ചയോ ഹോതി. പടിപത്തിഅധിഗമസ്സാപി പരിയത്തിയേവ പമാണം. തത്ഥ പടിവേധോ ച പടിപത്തി ച ഹോതിപി നഹോതിപി. ഏകസ്മിഞ്ഹി കാലേ പടിവേധധരാ ഭിക്ഖൂ ബഹൂ ഹോന്തി, ‘‘ഏസ ഭിക്ഖു പുഥുജ്ജനോ’’തി അങ്ഗുലിം പഹരിത്വാ ദസ്സേതബ്ബോ ഹോതി. ഇമസ്മിം യേവ ദീപേ ഏകവാരം പുഥുജ്ജനഭിക്ഖുനാമ നാഹോസി. പടിപത്തിപൂരകാപി കദാചി ബഹൂ ഹോന്തി കദാചി അപ്പാ. ഇതി പടിവേധോ ച പടിപത്തി ച ഹോതിപി ന ഹോതിപി. സാസനസ്സ ഠിതിയാ പന പരിയത്തിയേവ പമാണം പണ്ഡിതോ ഹി തേപിടകം സുത്വാ ദ്വേപി പൂരേതി, യഥാ അമ്ഹാകം ബോധിസത്തോ ആളാരസ്സ സന്തികേ പഞ്ച അഭിഞ്ഞാ സത്ത ച സമാപത്തിയോ നിബ്ബത്തേത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതന സമാപത്തിയാ പരികമ്മം പുച്ഛി. സോ ‘‘ന ജാനാമീ’’തി ആഹ. തതോ ഉദകസ്സ സന്തികം ഗന്ത്വാ അധിഗതവിസേസം സംസന്ദിത്വാ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനസ്സ പരികമ്മം പുച്ഛി. സോ ആചിക്ഖി, തസ്സ വചനസമനന്തരമേവ മഹാസത്തോ തം സമ്പാദേസി ഏവമേവ പഞ്ഞവാ ഭിക്ഖു പരിയത്തിം സുത്വാ ദ്വേപി പൂരേതി തസ്മാ പരിയത്തിയാ ഠിതായ സാസനം ഠിതം ഹോതി യഥാ മഹാതളാകസ്സ പാളിയാ ഥിരായ ഉദകം ന ഠസ്സതീതി ന വത്തബ്ബം ഉദകേ സതി പദുമാദീനി പുപ്ഫാനി ന പുപ്ഫിസ്സന്തീതി ന വത്തബ്ബം ഏവമേവ മഹാതളാകസ്സ ഥിരപാളിസദിസേ തേപിടകേ ബുദ്ധവചനേ സതി മഹാതളാകേ ഉദകസദിസാ പടിപത്തിപൂരകാ കുലപുത്താ നത്ഥീതി ന വത്തബ്ബം. തേസു സതി മഹാതളാകേസു പദുമാദീനി പുപ്ഫാനി വിയ സോതാപന്നാദയോ അരിയപുഗ്ഗലാ നത്ഥീതി ന വത്തബ്ബം, ഏകന്തതോ പരിയത്തിയേവ പമാണം പരിയത്തിയാ അന്തരഹിതായ പടിപത്തിപടിവേധാനം അന്തരധാനതോ. തത്ഥ പരിയത്തിനാമ തേപിടകം ബുദ്ധവചനം സാട്ഠകഥാ പാളിയാവ സാ തിട്ഠതി, താവ പരിയത്തി പരിപുണ്ണാ ഹോതി. ഗച്ഛന്തേ കാലേ കലിയുഗരാജാനോ അധമ്മികാ ഹോന്തി തേസു അധമ്മികേസു രാജാമച്ചാദയോ അധമ്മികാ ഹോന്തി തഥാ രട്ഠജനപദവാസിനോപി അധമ്മികാ ഏതേസം അധമ്മികതായ ന ദേവോ സമ്മാ വസ്സതി, തതോ സസ്സാനി ന സമ്പജ്ജന്തി. തേസു സമ്പജ്ജന്തേസു പച്ചയദായകാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ പച്ചയേ ദാതും ന സക്കോന്തി. ഭിക്ഖൂ പച്ചയേഹി കിലമന്താ അന്തേവാസികേ സങ്ഗഹേതും ന സക്കോന്തി. ഗച്ഛന്തേ ഗച്ഛന്തേ കാലേ പരിയത്തി പരിഹായതി, അത്ഥവസേന ധാരേതും ന സക്കോന്തി, പാളിവസേനേവ ധാരേന്തി. തതോ കാലേ ഗച്ഛന്തേ പാളിമ്പി സകലം ധാരേതും ന സക്കോന്തി പഠമം അഭിധമ്മപിടകം പരിഹായതി. പരിഹായമാനം മത്ഥകതോ പട്ഠായ പരിയത്തി ഹായതി പഠമഞ്ഹി മഹാപകരണം പരിഹായതി. തസ്മിം പരിഹായമാനേ യമകം, കഥാവത്ഥു, പുഗ്ഗലപഞ്ഞത്തി, ധാതുകഥാ, വിഭങ്ഗോ, ധമ്മസങ്ഗഹോതി ഏവം അഭിധമ്മപിടകേ പരിഹീനേ മത്ഥകതോ പട്ഠായ സുത്തന്തപിടകം പരിഹായതി. പഠമഞ്ഹി അങ്ഗുത്തരനികായോ പരിഹായതി. തസ്മിമ്പി പഠമം ഏകാദസനിപാതോ…പേ… തതോ ഏകനിപാതോതി ഏവം അങ്ഗുത്തരേ പരിഹീനേ മത്ഥകതോ പട്ഠായ സംയുത്തനികായോ പരിഹായതി, പഠമം മഹാവഗ്ഗോ പരിഹായതി. തതോ പട്ഠായ സളായതനവഗ്ഗോ, ഖന്ധവഗ്ഗോ, നിദാനവഗ്ഗോ, സഗാഥാവഗ്ഗോതി ഏവം സംയുത്തനികായേ പരിഹീനേ മത്ഥകതോ പട്ഠായ മജ്ഝിമനികായോ പരിഹായതി പഠമഞ്ഹി ഉപരിപണ്ണാസകോ പരിഹായതി. തതോ മജ്ഝിമപണ്ണാസകോ, തതോ മൂലപണ്ണാസകോതി ഏവം മജ്ഝിമനികായേ പരിഹീനേ മത്ഥകതോ പട്ഠായ ദീഘനികായോ പരിഹായതി, പഠമഞ്ഹി പാഥിയവഗ്ഗോ പരിഹായതി തതോ മഹാവഗ്ഗോ, തതോ ഖന്ധകവഗ്ഗോതി ദീഘനികായേ പരിഹീനേ സുത്തന്തപിടകം പരിഹീനം നാമ ഹോതി. വിനയപിടകേന സദ്ധിം ജാതകമേവ ധാരേന്തി. വിനയപിടകം ലജ്ജിനോ ധാരേന്തി. ലാഭകാമാ പന സുത്തന്തേ കഥിതേപി സല്ലക്ഖേന്താ നത്ഥീതി ജാതകമേവ ധാരേന്തി. ഗച്ഛന്തേ കാലേ ജാതകമ്പി ധാരേതും ന സക്കോന്തി. അഥ നേസം പഠമം വേസ്സന്തരജാതകം പരിഹായതി. തതോ പടിലോമക്കമേന പുണ്ണകജാകതകം, മഹാനാരദകസ്സപജാതകം പരിഹായതി. വിനയപിടകമേവ ധാരേന്തി. ഗച്ഛന്തേ കാലേ തമ്പി മത്ഥകതോ പരിഹായതി പഠമഞ്ഹി പരിവാരോ പരിഹായതി, തതോ ഖന്ധകോ ഭിക്ഖുനീവിഭങ്ഗോ മഹാവിഭങ്ഗോതി അനുക്കമേന ഉപോസഥക്ഖന്ധകമത്തമേവ ധാരേന്തി, തദാ പരിയത്തി അനന്തരഹിതാവ ഹോതി. യാവ പന മനുസ്സേസു ചതുപ്പദികഗാഥാപി പവത്തതി, താവ പരിയത്തി അനന്തരഹിതാവ ഹോതി. യദാ സദ്ധോ പസന്നോ രാജാ ഹത്ഥിക്ഖന്ധേ സുവണ്ണചങ്കോടകമ്ഹി സഹസ്സത്ഥവികം ഠപാപേത്വാ ‘‘ബുദ്ധേഹി കഥിതം ചതുപ്പദികം ഗാഥം ജാനന്തോ ഇമം സഹസ്സം ഗണ്ഹതൂ’’തി നഗരേ ഭേരിം ചരാപേത്വാ ഗണ്ഹകം അലഭിത്വാ ഏകവാരം ചരാപിതേ ന സുണന്താപി ഹോന്തി അസുണന്താപി, യാവ തതിയം ചരാപേത്വാ ഗണ്ഹകം അലഭിത്വാ രാജപുരിസാ സഹസ്സത്ഥവികം പുന രാജകുലം പവേസേന്തി, തദാ പരിയത്തിഅന്തരഹിതാ നാമ ഹോതി. ഏവം പരിയത്തിയാ അന്തരഹിതായ പടിപത്തിപി പടിവേധോപി അന്തരഹിതോവ ഹോതി. സദ്ധമ്മസവനസ്സ ദുല്ലഭഭാവോ ധമ്മസോണ്ഡകവത്ഥുനാ ദീപേതബ്ബോ അമ്ഹാകം കിര സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ കസ്സപസമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ധമ്മരാജസ്സ സാസനന്തരധാനതോ നചിരേനേവ കാലേന ബാരാണസിരഞ്ഞോ പുത്തോ ധമ്മസോണ്ഡകരാജകുമാരോ ഹുത്വാ പിതുഅച്ചയേന രജ്ജേ പതിട്ഠായ കസ്സപദസബലേന ദേസിതം ധമ്മം സോതുകാമോ ഹുത്വാ മാസമത്തം രജ്ജം കത്വാ അമ്ഹാകം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഇമസ്മിം യേവ ഭദ്ദകപ്പേ രജ്ജം കാരേത്വാ ദേവനഗരസദിസേ ബാരാണസിനഗരേ ചക്കവത്തിരജ്ജസദിസം രജ്ജം കരോന്തോ ഏവം ചിന്തേസി… ‘‘മയ്ഹം ഏവരൂപം രജ്ജം കിം വിലാസം രജ്ജാനുഭാവം സദ്ധമ്മവിയോഗേന, ദിവാകരവിരഹിതോ ആകാസോ വിയ, സസങ്കവിരഹിതരത്തി വിയ, ദാഠാവിരഹിതഗജോ വിയ, വേലന്തവിരഹിതമഹാസമുദ്ദോ വിയ ചക്ഖുവിരഹിത സുസജ്ജിതവദനം വിയ, സുഗന്ധവിരഹിതപാരിഛത്തപുപ്ഫം വിയ, ചതുഅക്ഖരനിയമിതധമ്മദേസനാവിയോഗേന മയ്ഹം ഇദം രജ്ജം ന സോഭതീ’’തി ചിന്തേത്വാ സുവണ്ണചങ്കോടകേന സഹസ്സത്ഥവികം ഭണ്ഡകം സുസജ്ജിതം മങ്ഗലഹത്ഥികുമ്ഭേ ഠപേത്വാ ബാരാണസീനഗരേ മഹാവീഥിയം ഭേരിം ചരാപേതി ‘‘ഏകപദികം വാ ദ്വിപദികം വാ തിപദികം വാ ചതുപ്പദികം വാ ധമ്മപദം ജാനന്തസ്സ ദമ്മീ’’തി ഏവം ഭേരിം ചരാപേത്വാ ധമ്മജാനനകം അലഭിത്വാ പുനപ്പുനം ദ്വിസഹസ്സം തിസഹസ്സം യാവ സതസഹസ്സം കോടി ദ്വേ സഹസ്സകോടി, സതസഹസ്സകോടി ഗാമനിഗമജനപദസേനാപതിട്ഠാനം ഉപരാജട്ഠാനം. പരിയോസാനേ ധമ്മദേസകം അലഭിത്വാ അത്തനോ സുവണ്ണപീഠകം സേതച്ഛത്തം ചജിത്വാപി ധമ്മദേസകം അലഭിത്വാ രജ്ജസിരിം പഹായ അത്താനം ചജിത്വാ ‘‘ധമ്മദേസകസ്സ ദാസോ ഹുത്വാപി ധമ്മം സോസ്സാമീ’’തി വത്വാ ഏവമ്പി ധമ്മ ദേസകം അലഭിത്വാ വിപ്പടിസാരീ ഹുത്വാ ‘‘കിം മേ സദ്ധമ്മവിയോഗേന രജ്ജേനാതി അമച്ചാനം രജ്ജം നിയ്യാതേത്വാ സദ്ധമ്മഗവേസകോ ഹുത്വാ ധമ്മസോണ്ഡകമഹാരാജാ മഹാവനം പാവിസി ധമ്മസോണ്ഡകമഹാരാജസ്സ സദ്ധമ്മസവനം സന്ധായ പവിട്ഠക്ഖകേ സക്കദേവമഹാരാജസ്സ വേജയന്തപാസാദോ സഹേവ കിണ്ണികായ കമ്പോ അഹോസി, പണ്ഡുകമ്ബലസിലാസനം ഉണ്ഹാകാരം അഹോസി. സക്കോദേവരാജാ കേനകാരണേന പണ്ഡുകമ്ബലസിലാസനം ഉണ്ഹാകാരം അഹോസീ’’തി ചിന്തേത്വാ അത്തനോ സഹസ്സനേത്തേന ദേവമനുസ്സേസു വിത്ഥാരേത്വാ ഓലോകേന്തോ ധമ്മഗവേസകോ ഹുത്വാ വനം പവിട്ഠം ധമ്മസോണ്ഡകമഹാരാജാനം ദിസ്വാ ചിന്തേസി… ‘‘അജ്ജ മേ അത്താനമ്പി ജഹായ രക്ഖസവേസം മാപേത്വാ ഏതം അനിച്ചപരിദീപനം ജാതിജരാബ്യാധിമരണം സകലസരീരേ ദോസം ദസ്സേത്വാ ധമ്മം ദേസേത്വാ ഏതം സകരജ്ജേയേവ പതിട്ഠാപേതബ്ബ’’ന്തി ചിന്തേത്വാ സക്കോ ദേവരാജാ യക്ഖസരൂപം മാപേത്വാ ബോധിസത്തസ്സ അഭിമുഖോ അവിദൂരേ അത്താനം ദസ്സേസി. തം ദിസ്വാ ധമ്മസോണ്ഡകമഹാരാജാ ഏവം ചിന്തേസി… ‘‘ഏവംരൂപോ നാമ രക്ഖസോ ധമ്മം ജാനേയ്യാ’’തി, ചിന്തേത്വാ അവിദൂരേ ഠാനേ ഠത്വാ പുച്ഛാമീതി രക്ഖസേന സദ്ധിം സല്ലപന്തോ ആഹ ‘‘സാമിപുഞ്ഞദേവരാജ ഇമസ്മിം പന വനഘനേ വസനകദേവരാജാ കിം നുഖോ ധമ്മം ജാനാസീ’’തി, ദേവതാ ‘‘മഹാരാജ ധമ്മം ജാനാമീ’’തി ആഹ. ‘‘യദി ധമ്മം ജാനാസി, മയ്ഹം ധമ്മകഥം കഥേഥാ’’തി ആഹ. ‘‘അഹം തുയ്ഹം ധമ്മം കഥേസ്സാമി, ത്വം മയ്ഹം കീദിസം ധമ്മകഥികസ്സ സക്കാരം കരിസ്സസീ’’തി ആഹ. ‘‘ഏവം സന്തേ മയ്ഹം ധമ്മം കഥേത്വാ പച്ഛാ മയ്ഹം സരീരേ മംസം ഖാദിസ്സസീ’’തി ആഹ. ‘‘അഹം മഹാരാജ ഛാതോ ഹുത്വാ ധമ്മം കഥേതും ന സക്കോമീ’’തി ആഹ. ‘‘യദി തുമ്ഹേ പഠമം മംസം ഖാദഥ, ധമ്മം കോ സുണിസ്സതീ’’തി ആഹ. പുന സോ രക്ഖസോ ‘‘നാഹം ധമ്മം ദേസേതും സക്കോമീ’’തി. പുന രാജാ ‘‘മയ്ഹം ധമ്മപടിലാഭഞ്ച തുമ്ഹാകം മംസപടിലാഭഞ്ച തുമ്ഹേ ജാനിത്വാ മയ്ഹം ധമ്മം ദേസേഥാ’’തി ആഹ. അഥ സക്കോ ദേവരാജാ ‘‘സാധു ഹോഥാ’’തി വത്വാ അവിദൂരേ ഠാനേ ഉബ്ബേധേന തിഗാവുതമത്തം മഹന്തം അഞ്ജനപബ്ബതം മാപേത്വാ ഏവമാഹ… ‘‘സചേ മഹാരാജ ഇമം പബ്ബതമുദ്ധനിം ആരൂയ്ഹ ആകാസാ ഉപ്പതിത്വാ ത്വം മമ മുഖേ പതിസ്സസി, അഹം തേ ആകാസഗതകാലേ ധമ്മം ദേസേസ്സാമി, ഏവം സന്തേ തുയ്ഹഞ്ച ധമ്മപ്പലാഭോ മയ്ഹഞ്ച മംസപടിലാഭോ ഭവിസ്സതീ’’തി ആഹ. തസ്സ കഥം സുത്വാ ധമ്മസോണ്ഡകമഹാരാജാ ‘‘അനമതഗ്ഗേ സംസാരേ പുരിസോ ഹുത്വാ അധമ്മസമങ്ഗീ ഹുത്വാ അധമ്മസ്സേവ അത്ഥായ പാണാതിപാതോ അദിന്നാദാനോ കാമേസുമിച്ഛാചാരോ സൂകരികോ ഓരബ്ഭികോ സാകുണി കോ ചോരോ പരദാരികോ തം ഗഹേത്വാ സീസച്ഛിന്നാനം ലോഹിതം ചതൂസു മഹാസമുദ്ദേസു ഉദകതോപി ബഹുതരം മാതാപിതുആദീനമ്പി മനാപാനം അത്ഥായ രോദന്താനം അസ്സു ചതൂസുമഹാസമുദ്ദേസു ഉദകതോപി ബഹുതരം, ഇമം പന സരീരം ധമ്മസ്സ അത്ഥായ വിക്കിണാമി തം മഹപ്ഫലഞ്ച മനാപഞ്ചാ’’തി ചിന്തേത്വാ ‘‘സാധു മാരിസ ഏവം കരോമീ’’തി പബ്ബതം ആരൂയ്ഹ പബ്ബതഗ്ഗേ ഠിതോ ‘‘മമ രജ്ജേന സദ്ധിം മയ്ഹം സജീവസരീരം സദ്ധമ്മസ്സത്ഥായ ദസ്സാമീ’’തി സോമനസ്സോ ഹുത്വാ ‘‘ധമ്മം കഥേഥാ’’തി സദ്ധമ്മത്ഥായ ജീവിതം പരിച്ചജിത്വാ ആകാസതോ ഉപ്പതിത്വാ ധമ്മം കഥേഥാതി ആഹ. അഥ സക്കോ ദേവരാജാ സകത്തഭാവേന സബ്ബാലങ്കാരേഹി പടിമണ്ഡിതോ അതിവിയ സോതും സോമനസ്സോ ആകാസതോ പതന്തം ദിബ്ബഫസ്സേന പരാമസന്തോ ഉരേന പടിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ദേവലോകം നേത്വാ പണ്ഡുകമ്ബലസിലാസനേ നിസീദാപേത്വാ മാലാഗന്ധാദീഹി പൂജേത്വാ ധമ്മസോണ്ഡകമഹാരാജസ്സ ധമ്മം ദേസേന്തോ ഇമം ഗാഥമാഹ.

‘‘അനിച്ചാ വത സങ്ഖാരാ, ഉപ്പാദവയധമ്മിനോ;

ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝന്തി, തേസം വൂപസമോ സുഖോ’’തി.

ഏവം സക്കോ ധമ്മസോണ്ഡകമഹാരാജസ്സ ധമ്മം ദേസേത്വാ ദേവലോകസമ്പത്തിം ദസ്സേത്വാ ദേവലോകതോ ആനേത്വാ സകരജ്ജേ പതിട്ഠാപേത്വാ അപ്പമാദേന ഓവദിത്വാ ദേവലോകമേവ അഗമാസി ഏവം സദ്ധമ്മസവനസ്സാപി ദുല്ലഭഭാവോ വേദിതബ്ബോ. ഏവം പരിയത്തിഅന്തരധാനേന പടിപത്തി പടിവേധാപി അന്തരധായന്തി. ഏത്ഥ ച തീണി പരിനിബ്ബാനാനി വേദിതബ്ബാനി കതമാനി തീണി പരിനിബ്ബാനാനി. കിലേസപരിനിബ്ബാനം, ഖന്ധപരിനിബ്ബാനം, ധാതുപരിനിബ്ബാനന്തി. തത്ഥ കിലേസപരിനിബ്ബാനം ബോധിമണ്ഡേയേവ ഹോതി, ഭഗവാ ഹി ബോധിമണ്ഡേയേവ വീരിയപാദേഹി സീലപഥവിയം പതിട്ഠായ സദ്ധാഹത്ഥേന കമ്മക്ഖയകരം ഞാണഫരസും ഗഹേത്വാ സബ്ബോ ലോഭദോസമോഹവിപരീതമനസികാരഅഹിരീകാനോത്തപ്പകോധൂപനാഹമക്ഖപളാസ- ഇസ്സാമച്ഛരിയമായാസാഠേയ്യഥമ്ഭസാരമ്ഭമാനാതി മാനമദപമാദതണ്ഹാ’വിജ്ജാതിവിധാകുസലമൂലദുച്ചരിതസംകിലേസമലവിസമസഞ്ഞാവിതക്ക പപഞ്ചചതുബ്ബിധവിപരിയേസആസവഗന്ഥഓഘയോഗാ’ഗതിഗന്ഥു’ പാദാനപഞ്ചചേതോഖിലവിനിബന്ധനീവരണാ’ഭിനന്ദന ഛവിവാദമൂലതണ്ഹാകായസത്താനുസയ അട്ഠമിച്ഛത്തനവതണ്ഹാമൂലകദസാകുസലകമ്മപഥ ദ്വാസട്ഠിദിട്ഠിഗത അട്ഠസതതണ്ഹാവിചരിതപ്പ ഭേദ സബ്ബദരഥപരിളാഹകിലേസസതസഹസ്സാനി, സങ്ഖേപതോ വാ പഞ്ച കിലേസഅഭിസങ്ഖാരഖന്ധമച്ചുദേവപുത്തമാരേ അസേസതോ ഹതാ വിഹതാ അനഭാവംകതാ തസ്മാ സബ്ബേപി കിലേസാ ബോധിമണ്ഡേയേവ നിബ്ബാനം നിരോധം ഗച്ഛന്തീതി കിലേസനിബ്ബാനം ബോധിമണ്ഡേയേവ ഹോതി ഏത്ഥ ച ബോധീതി അരഹത്തമഗ്ഗഞ്ഞാണം അധിപ്പേതം തഥാ ഹി സബ്ബേസമ്പി ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധഅരിയസാവകാനം അരഹത്തമഗ്ഗക്ഖണേയേവ സബ്ബേപി കിലേസാ അസേസം നിരോധം നിബ്ബാനം ഗച്ഛന്തി തേപി ബുദ്ധാ ഉഗ്ഘടിതവിഞ്ഞൂവിഭജ്ജിതഞ്ഞൂനേയ്യവസേന തിവിധാ ഹോന്തി വുത്തഞ്ഹേതം ജാതത്തകീസോതത്തകീനിദാനേ.

‘‘ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുനാമകോ, വിഭജ്ജിതഞ്ഞുനോ ദുവേ;

തതിയോ നേയ്യോ നാമേന, ബോധിസത്തോ തിധാ മതോ.

ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുബോധിസത്തോ, പഞ്ഞാധികോതി നാമസോ;

വിഭജ്ജിതഞ്ഞുബോധിസത്തോ, വുത്തോ വീരിയാധികോ.

മതോ നേയ്യോ സദ്ധാധികോ നാമ, ബോധിസത്താ ഇമേ തയോ;

കപ്പേച സതസഹസ്സേ, ചതുരോ ച അസങ്ഖ്യേയ്യേ.

പൂരേത്വാ ബോധിസമ്ഭാരേ, ലദ്ധബ്യാകരണോ പുരേ;

ഉഗ്ഘടിതഞ്ഞുബോധിസത്തോ, പത്തോ സമ്ബോധിമുത്തമം.

അട്ഠമേ ച അസങ്ഖ്യേയ്യേ, കപ്പേ ച സതസഹസ്സേ;

പൂരേത്വാ ബോധിസമ്ഭാരേ, ലദ്ധബ്യാകരണോ പുരേ.

വിപഞ്ചിതഞ്ഞുബോധിസത്തോ, പത്തോ സമ്ബോധിമുത്തമം;

നേയ്യോ തു ബോധിസത്തോ ച, സോളസേ അസങ്ഖ്യേയ്യേ.

കപ്പേ ച സതസഹസ്സേ, ലദ്ധബ്യാകരണോ പുരേ;

പൂരേത്വാ ബോധിസമ്ഭാരേ, പത്തോ സമ്ബോധിമുത്തമ’’ ന്തി.

സുത്തനിപാതഅപദാനട്ഠകഥാസു പന ‘‘ബുദ്ധാനം ആനന്ദ ഹേട്ഠിമപരിച്ഛേദേന ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച, മജ്ഝിമപരിച്ഛേദേന അട്ഠ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച, ഉപരിമപരിച്ഛേദേന സോളസാസങ്ഖ്യ്യേയ്യാനി കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച. ഏതേച പഞ്ഞാധികസദ്ധാധികവീരിയാധികവസേന വേദിതബ്ബാതി വുത്തം തേസു പഞ്ഞാധികോ ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച, സദ്ധാധികോ അട്ഠഅസങ്ഖേയ്യേയ്യാനി കപ്പസതസഹസ്സഞ്ച, വീരിയാധികോ സോളസഅസങ്ഖ്യേയ്യാനി കപ്പസതസഹസ്സഞ്ചാതി വേദിതബ്ബം. തത്ഥ പഞ്ഞാധികോ യോനിഗതിവിഞ്ഞാണട്ഠിതിസത്താവാസേസു സംസരന്തോപി പഞ്ഞാബഹുല്ലവസേന സമ്പന്നജ്ഝാസയ സമ്ഭവതോ ഖിപ്പഞ്ഞേവ തസ്സ സമ്ബോധി. സദ്ധാധികോ പന മന്ദപഞ്ഞത്താ അസ്സദ്ദഹിതബ്ബേപി സദ്ദഹതി, തസ്മാ തസ്സ മന്ദഞ്ഞേവ സമ്ബോധി. വീരിയാധികോ പന ഉഭയമന്ദോ അസ്സദ്ദഹിതബ്ബമ്പി സദ്ദഹതി, അകത്തബ്ബമ്പി കരോതി, രാജാ പസ്സേനദീകോസലോ യഥാ സോ ഹി സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധേ ധരമാനേയേവ അഗമനീയമ്പി പരദാരം ഗന്തും ചിത്തം ഉപ്പാദേത്വാ പരം ജീവിതാ വോരോപേതും ആരദ്ധോ നേരയികാനം വിരവന്താനം ദു-സ-ന-സോതി സദ്ദമ്പി സുത്വാ അതിവിമൂള്ഹോ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധം ഠപേത്വാ മിച്ഛാദിട്ഠിബ്രാഹ്മണം പുച്ഛിത്വാ തസ്സ വചനേന സബ്ബജനാനം യഞ്ഞത്ഥായ ദുക്ഖം ഉപ്പാദേസി കോ പനവാദോ അനുപ്പന്നേ ബുദ്ധേ, തഥാ ഹി ഏസ കസ്സപഭഗവതോ സാസനന്തരധാനേന അന്ധഭൂതേ ലോകേ ബാരാണസിയം രാജാ ഹുത്വാപി നിഗ്രോധരുക്ഖദേവതായ യഞ്ഞത്ഥായ ഏകസതരാജാനോ മഹേസീഹി സദ്ധിം മാരേതും ആരദ്ധോ. ഏവം വീരിയാധികോ ഉഭയമന്ദോ, തസ്മാ തസ്സ സമ്ബോധി അതിമന്ദോതി ഏവം പഞ്ഞാധികസദ്ധാധികവീരിയാധികവസേന കാലസ്സാപി രസ്സദീഘഭാവോ വേദിതബ്ബോതി. പച്ഛിമനയോഏവ പസംസിതബ്ബോതി അയമേത്ഥ അമ്ഹാകം അത്തനോമതി. ഖന്ധപരിനിബ്ബാനം പന കുസിനാരായ ഉപവത്തനേ മല്ലാനം സാലവനേ യമകസാലാനമന്തരേ വേസാഖപുണ്ണമദിവസേ പച്ചൂസസമയേ ഏകൂനവീസതിയാ ചുതിചിത്തേസു മേത്താപുബ്ബഭാഗസ്സ സോമനസ്സഞാണസമ്പയുത്തഅസങ്ഖാരികകുസലചിത്തസദിസേന മഹാവിപാകചിത്തേന അബ്യാകതേന ചരിമകം കത്വാ കത്ഥചി ഭവേ പടിസന്ധിവിഞ്ഞാണസ്സ അനന്തരപച്ചയോ ഹുത്വാ കമ്മതണ്ഹാകിലേസേഹി അനുപാദാനോ സബ്ബുപധിപടിനിസ്സഗ്ഗോ ഉപാദിന്നകക്ഖന്ധപരിച്ചാഗോ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം. വിത്ഥാരോ പന ദീഘനികായേ മഹാവഗ്ഗേ മഹാപരിനിബ്ബാനസുത്തവണ്ണനായം ഓലോകേതബ്ബോ. തത്ഥ വിദേസം ഗച്ഛന്തോ പുരിസോ സബ്ബം ഞാതിജനം ആലിങ്ഗേത്വാ സീസേ ചുമ്ബിത്വാ ഗച്ഛതി വിയ ഭഗവാപി നിബ്ബാനപുരം പവിസന്തോ സബ്ബേപി ചതുവീസതികോടിസതസഹസ്സസമാപത്തിയോ അനവസേസം സമാപജ്ജിത്വാ യാവ സഞ്ഞാവേദയിതം, തതോപി വുട്ഠായ യാവ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമാപജ്ജിത്വാ വുട്ഠായ ഝാനങ്ഗാനി പച്ചവേക്ഖിത്വാ ഭവങ്ഗചിത്തേന അബ്യാകതേന ദുക്ഖസച്ചേന പരിനിബ്ബായി. പാളിയം പന ‘‘ചതുത്ഥജ്ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാ സമനന്തരാ ഭഗവാ പരിനിബ്ബായീ’’തി വുത്തം തത്ഥ ദ്വേ സമനന്തരാ ഝാനസമനന്തരാ, പച്ചവേക്ഖണസമനന്തരാതി. തത്ഥ ഝാനാ വുട്ഠായ ഭവങ്ഗം ഓതിണ്ണസ്സ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബാനം ഝാനസമനന്തരം നാമ. ഝാനാ വുട്ഠഹിത്വാ പുന ഝാനങ്ഗാനി പച്ചവേക്ഖിത്വാ ഭവങ്ഗം ഓതിണ്ണസ്സ തത്ഥേവ പരിനിബ്ബാനം പച്ചവേക്ഖണസമനന്തരം നാമ. ഭഗവാ പന ഝാനസമനന്തരാ അപരി നിബ്ബായിത്താ പച്ചവേക്ഖണസമനന്തരമേവ പരിനിബ്ബായീതി വേദിതബ്ബം, തേനേവാഹ ‘‘ഭഗവാ പന ഝാനം സമാപജ്ജിത്വാ ഝാനാ വുട്ഠായ ഝാനങ്ഗാനി പച്ചവേക്ഖിത്വാ ഭവങ്ഗചിത്തേന അബ്യാകതേന ദുക്ഖസച്ചേന പരിനിബ്ബായീ’’തി. ഏത്ഥ ഭഗവതോ പരിനിബ്ബാനചിത്തസ്സ കിം ആരമ്മണം കമ്മം വാ ഹോതി, ഉദാഹു കമ്മനിമിത്തഗതിനിമിത്താനി, അഥ നിബ്ബാനന്തി അപരേ ഏവം വദന്തി.

നാഹു അസ്സാസപസ്സാസാ, ഠിതചിത്തസ്സ താദിനോ;

അനേജോ സന്തി’മാരബ്ഭ, യംകാല’മകരീ മുനി.

അസല്ലീനേന ചിത്തേന, വേദനം അജ്ഝവാസയി;

പജ്ജോതസ്സേ’വ നിബ്ബാനം, വിമോക്ഖോ ചേതസോ അഹൂ’തി.

ഇമിസ്സാഗാഥായ ‘‘യം യോ മുനി അനേജോ സന്തി നിബ്ബാനം ആരബ്ഭ കാലം അകരീ’’തി യോജേത്വാ ഭഗവതോ പരിനിബ്ബാനചിത്തസ്സ നിബ്ബാനാരമ്മണന്തി തമയുത്തം, പടിസന്ധിഭവങ്ഗചുതീനം നിബ്ബാനാരമ്മണസ്സ അനാരഹത്താ ‘‘നിബ്ബാനം ഗോത്രഭുസ്സ വോദാനസ്സ മഗ്ഗസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേനപച്ചയോ, നിബ്ബാനം ഫലസ്സ ആവജ്ജനായാ’’തി പട്ഠാനപാളിയാ ജവനആവജ്ജനാനമേവ അധിപ്പേതത്താ തസ്മാ ഏത്ഥ ‘‘യം യോ മുനി ഫലസമാപത്തിയാ അനേജോ അനേജസങ്ഖാതോ തണ്ഹാരഹിതോ സന്തിം നിബ്ബാനം ആരബ്ഭ ആരമ്മണം കത്വാ കാലം അസീതിവസ്സപരിമാണം അകരി അതിക്കമീ’’തി യോജനാ കാതബ്ബാ. കേചി പന ഏവം വദന്തി… ‘‘കത്ഥചി പന അനുപ്പജ്ജമാനസ്സ ഖീണാസവസ്സ യഥോപട്ഠിതം നാമരൂപധമ്മാദികമേവ ചുതിപരിയോസാനാനം ഗോചരഭാവം ഗച്ഛതി, ന കമ്മ-കമ്മനിമിത്താദയോ’’തി വുത്തത്താ കമ്മനിത്തഗതിനിമിത്താനി അരഹതോ ചുതിചിത്തസ്സ ആരമ്മണഭാവം ന ഗച്ഛന്തീതി തമ്പി അയുത്തമേവ അയഞ്ഹേത്ഥത്ഥോ കത്ഥചി പന ഭവേ അനുപ്പജ്ജമാനസ്സ ഖീണാസവസ്സ അരഹതോ യഥാ യഥാ യേന യേന പകാരേന ഉപട്ഠിതം നാമരൂപധമ്മാദികമേവ ചുതിപരിയോസാനം ആവജ്ജനജവനചിത്താനം ഗോചരഭാവം ഗച്ഛതി, പുന ഭവാഭിനിബ്ബത്തിയാ അഭാവതോ. കിം കാരണം ഭൂതാനി കമ്മകമ്മനിമിത്തഗതിനിമിത്താനി ഗോചരഭാവം ന ഗച്ഛന്തീതി. ചുതിചിത്തസ്സ പന പടിസന്ധിചിത്തേന ഗഹിതം അതീതാരമ്മണമേവ ഗോചരഭാവം ഗച്ഛതി. ‘‘നാമരൂപാദികമേവാ തി ഏത്ഥ നാമ’’ന്തി ചിത്തചേതസികനിബ്ബാനം രൂപന്തി അട്ഠാരസവിധം രൂപം സങ്ഗണ്ഹാതി. നാമഞ്ച രൂപഞ്ച നാമരൂപാ. നാമരൂപാ ച തേ ധമ്മാ ചേതി തഥാ. തേ ആദി യേസം തേതി നാമരൂപധമ്മാദി തമേവ നാമരൂപധമ്മാദികം. ആദിസദ്ദേന ഛ പഞ്ഞത്തിയോ സങ്ഗണ്ഹാതി, തേന നിബ്ബാനമ്പി അരഹതോ മരണാസന്നകാലേ ക്രിയജവനസ്സപി ആരമ്മണഭാവോ ഭവേയ്യാതി അമ്ഹാകം ഖന്തി വീമംസിത്വാ പന ഗഹേതബ്ബം. ഭഗവതോ നിബ്ബാനചിത്തസ്സ പന തുസിതപുരതോ ചവിത്വാ സിരീമഹാമായായ കുച്ഛിമ്ഹി വസിതപടിസന്ധിചിത്തേന ഗഹിതാരമ്മണമേവ ആരമ്മണം ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം തഞ്ച ഖോ ഗതിനിമിത്തമേവ, ന കമ്മകമ്മനിമിത്താനി. യുത്തിതോപി ആഗമതോപി ഗതിനിമിത്തമേവ യുജ്ജതി തഥാ ഹി തുസിതപുരേയേവ സേതകേതുദേവപുത്തോ ഹുത്വാ ദിബ്ബഗണനായ ചത്താരി സഹസ്സാനി, മനുസ്സഗണനായ സത്തപഞ്ഞാസവസ്സകോടി,സട്ഠിവസ്സസതസഹസ്സാനി ഠത്വാ പരിയോസാനേ പഞ്ച പുബ്ബനിമിത്താനി ദിസ്വാ സുദ്ധാവാസേ അരഹന്തബ്രഹ്മുനാ ദസഹി ചക്കവാളസഹസ്സേഹി ആഗമ്മ ദേവതാവിസേസേഹി ച.

‘‘കാലോ ദേവ മഹാവീര, ഉപ്പജ്ജ മാതുകുച്ഛയം;

സദേവകം താരയന്തോ, ബുജ്ഝസ്സു അമതം പദ’’ന്തി.

യാചിയമാനോ ‘‘കാലം ദീപഞ്ച ദേസഞ്ച, കുലം മാതരമേവ ചാ’’തി വുത്താനി പഞ്ച മഹാവിലോകനാനി വിലോകേത്വാ തുസിതപുരതോ ചവിത്വാ ആസാള്ഹീപുണ്ണമായം ഉത്തരാസാള്ഹനക്ഖത്തേനേവ സദ്ധിം ഏകൂനവീസതിയാ പടിസന്ധിചിത്തേസു മേത്താപുബ്ബഭാഗമസ്സ സോമനസ്സഞാണസമ്പയുത്തഅസങ്ഖാരികകുസലചിത്തസ്സ സദിസേന മഹാവിപാകചിത്തേന പടിസന്ധിം അഗ്ഗഹേസി. തദാരമ്മണാസന്നവീഥിതോ പുബ്ബഭാഗേ ആലോകിതാനി കാലദീപദേസകുലമാതരവസേന ഇമാനി പഞ്ച പടിസന്ധിചിത്തസ്സ ഗതിനിമിത്താരമ്മണഭാവേന ഗോചരഭാവം ഗച്ഛന്തീതി അമ്ഹാകം ഖന്തി തന്നിന്നതപ്പോണതപ്പബ്ഭാരവസേന ബാഹുല്ലപ്പവത്തിതോ തേനേവ അഭിധമ്മത്ഥസങ്ഗഹാദീസു അഭിധമ്മത്ഥ വിഭാവനിയം ‘‘മരണകാലേ യഥാരഹം അഭിമുഖീഭൂതം ഭവന്തരേ പടിസന്ധിജനകം കമ്മം വാ തം കമ്മകരണകാലേ രൂപാദികമുപലദ്ധപുബ്ബമുപകരണഭൂതഞ്ച കമ്മനിമിത്തം വാ അനന്തരമുപ്പജ്ജമാനഭവേ ഉപലഭിതബ്ബം ഉപഭോഗഭൂതം ഗതിനിമിത്തം വാ കമ്മബലേന ഛന്നം ദ്വാരാനമഞ്ഞതരസ്മിം പച്ചുപട്ഠാസി, തതോ പരം തമേവ തഥോപട്ഠിതമാലമ്ബണം ആരബ്ഭ വിപച്ചമാനകകമ്മാനുരൂപം പരിസുദ്ധം വാ, ഉപക്കിലിട്ഠം വാ ഉപപജ്ജിതബ്ബഭവാനുരൂപം തത്ഥോണതംവ ചിത്തസന്താനമഭിണ്ഹം പവത്തതി ബാഹുല്ലേന. തമേവ വാ പന ജനകഭൂതം കമ്മം അഭിനവകരണവസേന ദ്വാരപ്പത്തം ഹോതി. പച്ചാസന്നമരണസ്സ പന തസ്സ വീഥിചിത്താവസാനേ ഭവങ്ഗക്ഖയേവാ ചവനവസേന പച്ചുപ്പന്നഭവപരിയോസാനഭൂതം ചുതിചിത്തം ഉപ്പജ്ജിത്വാ നിരുജ്ഝതി. തസ്മിം നിരുദ്ധാവസാനേ തസ്സാനന്തരമേവ തഥാ ഗഹിതമാലമ്ബണമാരബ്ഭ സവത്ഥുകമവത്ഥുകമേവ വാ യഥാരഹം അവിജ്ജാനുസയപരിക്ഖിത്തേന തണ്ഹാനുസയമൂലകേന സങ്ഖാരേന ജനിയമാനം സമ്പയുത്തേഹി പരിഗ്ഗയ്ഹമാനം സഹജാതാനമധിട്ഠാനഭാവേന പുബ്ബങ്ഗമഭൂതം ഭവന്തരപടിസന്ധാനവസേന പടിസന്ധിസങ്ഖാതം മാനസമുപ്പജ്ജമാനമേവ പതിട്ഠാതി ഭവന്തരേ’’തി വുത്തം. തത്ഥ ‘‘തത്ഥോണതംവ ചിത്തസന്താനമഭിണ്ഹം പവത്തതി ബാഹുല്ലേനാ’’തി ഇമിനാ കമ്മബലേന ഉപട്ഠിതം ഗതിനിമിത്തം മരണാസന്നവീഥിതോ പുബ്ബേ ഏകാഹദ്വീഹാദിവസേന സത്താഹമ്പി, സത്താഹതോ ഉത്തരിപി ഉപ്പജ്ജതേ വാതി ദസ്സേതി തഥാ ഹി പരിസുദ്ധം വാ ഉപക്കിലിട്ഠം വാ വിപച്ചമാനകകമ്മാനുരൂപം ഗതിനിമിത്തം ചിരകാലമ്പി തിട്ഠതി, അരിയഗാലതിസ്സചോരഘാതകാദയോ വിയ തഥാ ഹി അരിയഗാലതിസ്സോ നാമ ഉപാസകോ സീഹളദീപേ അത്തനോ ഭരിയായ സുമനായ സദ്ധിം യാവജീവം ദാനാദി പുഞ്ഞകമ്മാനി കത്വാ ആയൂഹപരിയോസാനേ അരിയഗാലതിസ്സസ്സ മരണമഞ്ചേ നിപന്നസ്സ ഛദേവലോകതോ രഥം ആനേത്വാ അത്തനോ അത്തനോ ദേവലോകം വണ്ണേസും. ഉപാസകോ ദേവതാനം കഥം സുത്വാ തുസിതപുരതോ ആഹടരഥം ഠപേത്വാ അവസേസരഥേ ‘‘ഗഹേത്വാ ഗച്ഛഥാ’’തി ആഹ. സുമനാ പന അത്തനോ സാമികസ്സ വചനം സുത്വാ ‘‘കിം തിസ്സ മരണാസന്നേ വിലാപം അകാസീ’’തി ആഹ. തിസ്സോ അത്തനോ ഭരിയായ കഥം സുത്വാ ആഹ… ‘‘അഹം വിലാപം ന കരോമി, ദേവലോകതോ ദേവതാ ഛ രഥേ ആനേസും താഹി ദേവതാഹി സദ്ധം കഥേമീ’’തി. തം നപസ്സാമി കുഹി’’ന്തി വുത്തേ പുപ്ഫദാമം ആഹരാപേത്വാ ആകാസേ ഖിപാപേസി. സാ തം പുപ്ഫദാമം രഥസീസേ ഓലമ്ബമാനം ദിസ്വാ ഗബ്ഭം പവിസിത്വാ സയനേ സയിത്വാ നാസികവാതം സന്നിരുജ്ഝിത്വാ ചവിത്വാ പാതുരഹോസി. സാ അത്തനോ സാമികസ്സ സാസനം പേസേസി… ‘‘അഹം പന പഠമം ആഗതോമ്ഹി, ത്വം കസ്മാ ചിരായസീ’’തി. ഉഭോപി രഥേ ഠത്വാ സബ്ബേ ഓലോകേന്താനംയേവ തുസിതപുരം അഗമംസു. ഇമസ്മിഞ്ഹി വത്ഥുസ്മിം സാമികസ്സ ഉപട്ഠിതഗതിനിമിത്തം ഭരിയായ പാകടം ഹുത്വാ പുരേതരതുസിതപുരേ നിബ്ബത്തിത്വാ സാമികസ്സ സാസനം പേസേസി തേന അരിയഗാലതിസ്സസ്സ ചിരകാലം ഗതിനിമിത്തം ഉപട്ഠാതീതി വേദിതബ്ബം. മനുസ്സലോകേ ഹി ചിരകാലം തുസിതപുരേ മുഹുത്തംവ ഹോതി. ഏവം പരിസുദ്ധം വിപച്ചമാനകകമ്മാനുരൂപം ഗതിനിമിത്തം ചിരകാലം പവത്തതി ഇമിനാ നയേന ദുട്ഠഗാമണിഅഭയധമ്മികഉപ്സകാദീനമ്പി വത്ഥു വിത്ഥാരേതബ്ബം. ചോരഘാതകസ്സ പന മഹാനിരയേ വിപച്ചമാനകകമ്മാനുരൂപം നേരയഗ്ഗിജാലാദികം സത്താഹം ഉപട്ഠാതി. സാവത്ഥിനഗരേ കിര പഞ്ചസതാ ചോരാ ബഹിനഗരേ ചോരകമ്മം കരോന്തി. അഥേകദിവസം ജനപദപുരിസോ തേസം അബ്ഭന്തരോ ഹുത്വാ ചോരകമ്മം അകാസി, തദാ തേ സബ്ബേപി രാജപുരിസാ അഗ്ഗഹേസും. രാജാ തേ ദിസ്വാ ‘‘തുമ്ഹാകം അന്തരേ ഇമേ സബ്ബേ മാരേതും സമത്ഥസ്സ ജീവിതം ദമ്മീ’’തി ആഹ. പഞ്ചസതാ ചോരാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്ബന്ധാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സഹായകാതി അഞ്ഞമഞ്ഞം മാരേതും ന ഇച്ഛിംസു, ജനപദമനുസ്സോ പന ‘‘അഹം മാരേമീ’’തി വത്വാ സബ്ബേ മാരേസി. രാജാ തസ്സ തുസ്സിത്വാ ചോരഘാതകകമ്മം അദാസി. സോ പഞ്ചവീസതിവസ്സാനി ചോരഘാതകകമ്മം ആകാസി. രാജാ തസ്സ മഹല്ലകോതി വത്വാ അഞ്ഞസ്സ ചോരഘാതക കമ്മം ദാപേസി. സോ ചോരഘാതകകമ്മാ അപനീതോ അഞ്ഞതരസ്സ സന്തികേ നാസികവാതം ഉഗ്ഗണ്ഹിത്വാ ഹത്ഥപാദകണ്ണനാസാദീഹി ഛിന്ദിതബ്ബാനം ഊരൂഥനകട്ഠാനം ഭിന്ദന്തമാരേതബ്ബയുത്താനം നാസികവാതം വിസ്സജ്ജേത്വാ മാരേതബ്ബം മന്തം ലഭി. സോ രാജാനം ആരോചേത്വാ നാസികവാതേന ചോരഘാതകകമ്മം കരോന്തസ്സേവ തിംസ വസ്സാനി അതിക്കമി. സോ പച്ഛാ മഹല്ലകോ ഹുത്വാ മരണമഞ്ചേ നിപജ്ജി ‘‘സത്തദിവസേന കാലം കരിസ്സതീ’’തി. മരണകാലേ മഹന്തം വേദനം അഹോസി. സോ മഹാനിരയേ നിബ്ബത്തോ വിയ മഹാസദ്ദം കത്വാ ദുക്ഖിതോ ഹോതി. തസ്സ സദ്ദേന ഭീതാ മനുസ്സാ ഉഭതോപസ്സേ ഗേഹം ഛഡ്ഡേത്വാ പലായിംസു. തസ്സ മരണദിവസേ സാരിപുത്തത്ഥേരോ ദിബ്ബചക്ഖുനാ ലോകം ഓലോകേന്തോ ഏതസ്സ കാലം കത്വാ മഹാനിരയേ നിബ്ബത്തമാനം ദിസ്വാ തസ്സ അനുകമ്പം പടിച്ച ഗേഹദ്വാരേ പാകടോ അഹോസി. സോ കുജ്ഝിത്വാ നാസികവാതം വിസ്സജ്ജേസി. യാവ തതിയം വിസ്സജ്ജമാനോപി വിസ്സജ്ജാപേതും അസക്കോന്തോ ഥേരം അതിരേകേന വിരോചമാനം ദിസ്വാ ചിത്തം പസാദേത്വാ പായാസം ഥേരസ്സ ദാപേസി. ഥേരോ മങ്ഗലം വഡ്ഢേത്വാ അഗമാസി. ചോരഘാതകോ ഥേരസ്സ ദിന്നദാനം അനുസ്സരിത്വാ ചവിത്വാ സഗ്ഗേ നിബ്ബത്തി, നിരയജാലാദയോ അന്തരധായന്തി. സോ അനാഗതേപി പച്ചേകബുദ്ധോ ഭവിസ്സതി. ഏവം ഉപക്കിലിട്ഠം വാ വിപച്ചമാന കകമ്മാനുരൂപം ഗതിനിമിത്തമ്പി സത്താഹപരമം ഉപട്ഠാതി. അത്ഥികേഹി പന സഹസ്സവത്ഥു സഗാഥാവഗ്ഗേസു ഓലോകേതബ്ബോ. ഭഗവതോ പന പരിസുദ്ധം മേത്താപുബ്ബഭാഗസ്സ സോമനസ്സ ഞാണസമ്പയുത്തകുസലസ്സ കമ്മസ്സ വേഗേന കാലദീപദേസകുലമാതരവസേന ഇമാനി പഞ്ചഗതിനിമിത്താനി ചിരകാലം ഹുത്വാ ഉപട്ഠഹന്തി. ചിരകാലന്തി മനുസ്സലോകേ സത്താഹമത്തം, തുസിതപുരേമുഹുത്തമേവ, തഥാപി മനുസ്സലോകേ സത്താഹമത്തേ കാലേ ദേവതാനം പഞ്ചപുബ്ബനിമിത്താനി പഞ്ഞായന്തി തഞ്ച ഖോ പുഞ്ഞവന്താനംയേവ പഞ്ഞായന്തി, ന സബ്ബേസം മനുസ്സലോകേ പുഞ്ഞവന്താനം രാജരാജമഹാമത്താദീനം വിയ തം ദിസ്വാ മഹേസക്ഖാ ദേവതാ ജാനന്തി, ന അപ്പേസക്ഖാ, മനുസ്സലോകേ നേമിത്തകാ ബ്രാഹ്മണപണ്ഡിതാദയോവിയ. മഹേസക്ഖാ ദേവതാ തം പുബ്ബനിമിത്തം ദിസ്വാ നന്ദവനം നേത്വാ ‘‘കാലോ ദേവാ’’തി ആദീഹി യാചന്തി. മഹാസക്കോ തത്ഥേവ നന്ദവനുയ്യാനേ കാലദീപദേസകുലമാതരവസേന പഞ്ച വിലോകേത്വാ ചവിത്വാ തമാരമ്മണം കത്വാ മഹാമായായ കുച്ഛിമ്ഹി പടിസന്ധിം അഗ്ഗഹേസീതി സന്നിട്ഠാനമവഗന്തബ്ബം.

തത്ഥ കാലന്തി മനുസ്സലോകേ ഏകൂനതിംസതിമേ വസ്സേ വേസാഖപുണ്ണമദിവസേ ബുദ്ധോ ഭവിസ്സാമീതി കാലം ഓലോകേസി. ദീപന്തി ജമ്ബുദീപേയേവ ഭവിസ്സാമി, ന അഞ്ഞദീപേസൂതി ദീപം ഓലോകേസി. ദേസന്തി മജ്ഝിമദേസേയേവ, തഞ്ച ഖോ മഹാബോധിമണ്ഡേയേവ, ന അഞ്ഞദേസേതി ദേസം ഓലോകേസി. കുലന്തി ദ്വേ കുലാനി ഖത്തിയകുലബ്രാഹ്മണകുലവസേന. തത്ഥ യസ്മിം കാലേ ഖത്തിയകുലം ലോകേ സേട്ഠഭാവേന ‘‘അയമേവ ലോകേ അഗ്ഗോ’’തി സമ്മന്നതി, തദാ ഖത്തിയകുലേയേവ ബുദ്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തി. യസ്മിം പന കാലേ ബ്രാഹ്മണകുലം അയമേവ ലോകേ അഗ്ഗോതി, തദാ ബ്രാഹ്മണകുലേയേവ ബുദ്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തി. ഇദാനി പന ഖത്തിയകുലമേവ അഗ്ഗോതി സമ്മന്നന്തി. ഖത്തിയകുലേപി സക്യരാജാനോവ ലോകേ ഉത്തമാ, അസമ്ഭിന്നഖത്തിയകുലത്താ തസ്മാ സക്യരാജകുലേയേവ ഭവിസ്സാമീതി കുലം ഓലോകേസി. മാതരന്തി മമ മാതരം ദസ മാസാനി സത്ത ച ദിവസാനി ഠസ്സതി, ഏത്ഥന്തരേ മമ മാതുയാ അരോഗോ ഭവിസ്സതീതി മാതരമ്പി ഓലോകേസി. ബോധിസത്തമാതാ പന പച്ഛിമവയേ ഠിതാ. ഏവം യുത്തിതോപി ആഗമതോപി ഭഗവതോ നിബ്ബാനചിത്തസ്സ പടസന്ധിചിത്തേന ഗഹിതനിമിത്തമേവ ആരമ്മണം ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

സബ്ബഞ്ഞുജിനനിബ്ബാന, ചിത്തസ്സ ഗോചരം സുഭം;

വിഞ്ഞേയ്യം ഗതിനിമിത്തം, ഗന്ഥേഹി അവിരോധതോ.

ധാതുപരിനിബ്ബാനമ്പി ബോധിമണ്ഡേയേവ ഭവിസ്സതി വുത്തഞ്ഹേതം ഉപരിപണ്ണാസകേ ‘‘ധാതുപരിനിബ്ബാനം അനാഗതേ ഭവിസ്സതി സാസനസ്സ ഹി ഓസക്കനകാലേ ഇമസ്മിം തമ്ബപണ്ണിദീപേ ധാതുയോ സന്നിപതിത്വാ മഹാചേതിയതോ നാഗദീപേ രാജായതനചേതിയം, തതോ മഹാബോധിപല്ലങ്കം ഗമിസ്സന്തി. നാഗഭവനതോപി ദേവലോകതോപി ധാതുയോ മഹാബോധിപല്ലങ്കമേവ ഗമിസ്സന്തി സാസപമത്താപി ധാതുയോ അന്തരാ ന നസ്സിസ്സന്തി, സബ്ബാ ധാതുയോ മഹാബോധിപല്ലങ്കേ രാസിഭൂതാ സുവണ്ണക്ഖന്ധാ വിയ ഏകഗ്ഘനാ ഹുത്വാ ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ വിസ്സജ്ജിസ്സന്തി, താ ദസസഹസ്സലോകധാതും ഫരിസ്സന്തി. തതോ ദസസഹസ്സചക്കവാളേസു ദേവതാ സന്നിപതിത്വാ ''അജ്ജ സത്ഥാ പരിനിബ്ബായതി അജ്ജ സാസനം ഓസക്കതി പച്ഛിമദസ്സനം ഇദം അമ്ഹാക’’ന്തി ദസബലസ്സ പരിനിബ്ബുതദിവസതോ മഹന്തതരം കാരുഞ്ഞം കരിസ്സന്തി ഠപേത്വാ അനാഗാമിഖീണാസവേ അവസേസാ സകത്തഭാവേന സന്ധാരേതും നാസക്ഖിംസു, ധാതുസരീരതോ തേജോധാതു ഉട്ഠഹിത്വാ യാവ ബ്രഹ്മലോകാ ഉഗ്ഗച്ഛിസ്സതി. സാസപമത്തായപി ധാതുയാ സതി ഏകജാലാ ഭവിസ്സതി ധാതൂസു പരിയാദാനം ഗതാസു പച്ഛിജ്ജിസ്സതി. ഏവം മഹന്തം ആനുഭാവം ദസ്സേത്വാ ധാതൂസു അന്തരഹിതാസു സാസനം അന്തരഹിതം നാമ ഹോതി. യാവ ഏവം ന അന്തരധായതി, താവ അനന്തരധാനമേവ സാസനം. പരിനിബ്ബാനകാലതോ പട്ഠായ യാവ സാസപമത്താ ധാതു തിട്ഠതി, താവ ബുദ്ധകാലതോ പച്ഛാതി ന വേദിതബ്ബം ധാതൂസു ഹി ഠിതാസു ബുദ്ധാ ഠിതാ വ ഹോന്തി, തസ്മാ ഏത്ഥന്തരേ അഞ്ഞസ്സ ബുദ്ധസ്സ ഉപ്പത്തി നിവാരിതാവ ഹോതി. തേനേവ വദാമ.

പരിനിബ്ബാനകാലതോ, പച്ഛാ ധരന്തി ധാതുയോ;

അനിബ്ബുതോവ സമ്ബുദ്ധോ, അഞ്ഞബുദ്ധസ്സ വാരിതാ.

ജീവമാനേപി സമ്ബുദ്ധേ, നിബ്ബുതേ വാ തഥാഗതേ;

യോ കരോതി സമം പൂജം, ഫലം താസ സമം സിയാ’തി.

ഇതി സാഗരബുദ്ധിത്ഥേരവിചരിതേ സീമവിസോധനേ ധമ്മവണ്ണനായ

നിബ്ബാനകണ്ഡോ തതിയോ പരിച്ഛേദോ.