൨. കപ്പവിനാസകണ്ഡോ

ഇദാനി ബുദ്ധുപ്പാദദുല്ലഭകഥാ

‘‘ബുദ്ധോ ച ദുല്ലഭോ ലോകേ, സദ്ധമ്മസവനമ്പി ച;

സങ്ഘോ ച ദുല്ലഭോ ലോകേ, സപ്പുരിസാതി ദുല്ലഭാ’’തി.

ഇമിസ്സാ ഗാഥായ സംവണ്ണനാക്കമോ സമ്പത്തോ. തത്ഥ ഇമസ്മിം സത്തലോകേ ഓകാസലോകേ വാ സബ്ബഞ്ഞുസമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ദുല്ലഭോവ തഥാ ഹേസ ലോകോ സങ്ഖാരലോകോ, സത്തലോകോ, ഓകാസലോകോതി തിപ്പഭേദോ ഹോതി തേസം സമ്പത്തിവിപത്തി ച ഏവം വേദിതബ്ബാ തത്ഥ ലുജ്ജതി പലുജ്ജതീതി ലോകോതി വചനത്ഥേന സത്തലോകോ വേദിതബ്ബോ. ലോകിയന്തി പതിട്ഠഹന്തി ഏത്ഥ സത്തനികായാതി വചനത്ഥേന ഓകാസലോകോ വേദിതബ്ബോ. തഥാ ഹേസ സത്താ അവകസന്തി ഏത്ഥാതിഓകാസോതി വുച്ചതി സോ ഭൂമിവസേന അപായഭൂമി, കാമസുഗതിഭൂമി, രൂപാവചരഭൂമി, അരൂപാവചരഭൂമിചേതി ചതുബ്ബിധാ ഹോതി. തത്ഥ നിരയം, തിരച്ഛാനയോനി, പേത്തിവിസയോ, അസുരകായോ, തി ചതസ്സോ അപായഭൂമി നാമ. മനുസ്സാ, ചാതുമഹാരാജികാ, താവതിംസാ, യാമാ, തുസിതാ, നിമ്മാനരതി, പരനിമ്മിതവസവത്തീ ചേതി സത്തവിധാ ഹോതി കാമസുഗതിഭൂമി സാപനായം ഏകാദസവിധാപി കാമതണ്ഹാ അവചരതി ഏത്ഥാതി വചനത്ഥേന കാമാവചരഭൂമി നാമ. ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാ, ബ്രഹ്മപുരോഹിതാ, മഹാബ്രഹ്മാ ച പഠമജ്ഝാനഭൂമി ഇദം അഗ്ഗിനാ പരിഗ്ഗഹിതട്ഠാനം. പരിത്താഭാ, അപ്പമാണാഭാ, ആഭസ്സരാ ച ദുതിയജ്ഝാനഭൂമി ഇദം ആപേന പരിഗ്ഗഹിതട്ഠാനം. പരിത്തസുഭാ, അപ്പമാണസുഭാ, സുഭകിണ്ഹാ ച തതിയജ്ഝാനഭൂമി ഇദം വാതേന പരിഗ്ഗഹിതട്ഠാനം, തേസം വിപത്തിം പരതോ വണ്ണയിസ്സാമ. വേഹപ്ഫലാ, അസഞ്ഞസത്താ, സുദ്ധാവാസാ ച ചതുത്ഥജ്ഝാനഭൂമിചേതി രൂപാവചരഭൂമി സോളസവിധാ ഹോതി. അവിഹാ, അതപ്പാ, സുദസ്സാ, സുദസ്സീ, അകനിട്ഠാചേതി സുദ്ധാവാസഭൂമി പഞ്ചവിധാ ഹോതി. ആകാസാനഞ്ചായതനഭൂമി, വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനഭൂമി, ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനഭൂമി, നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനഭൂമിചേതി ചതുബ്ബിധാ ഹോതി അരൂപഭൂമി. ഏത്താവതാ ഏകതിംസപ്പഭേദാപി ഭൂമി അവകസന്തി ഏത്ഥ സത്തനികായാതി വചനത്ഥേന ഓകാസോതി വുച്ചതി. തത്ഥ അട്ഠ മഹാനിരയാനി അപായഭൂമി നാമ. തിരച്ഛാനം പേത്തിവിസയോ അസുരകായോതി ഇമേസം വിസും ഭൂമി നാമ നത്ഥി, മനുസ്സഭൂമിയംയേവ യത്ഥ കത്ഥചി അരഞ്ഞവനപത്ഥാദീസു നിബദ്ധവാസം വസന്തി സോയേവ പദേസോ തേസം ഭൂമി. മനുസ്സഭൂമിതോ ദ്വിതാലീസസഹസ്സയോജനോ യുഗന്ധരപ്പമാണോ സിനേരുനോ പഞ്ചമാളിന്ധോ ചാതുമഹാരാജികഭൂമി. തതുപരി ദ്വിതാലീസസഹസ്സയോജനം സിനേരുമത്ഥകം താവതിംസാനം ഭൂമി. തതുപരി ദ്വേതാലീസസഹസ്സയോജനം ഠാനം യാമാനം ഭൂമി. ഇമിനാ നയേന യാവ വസവത്തിഭൂമി ദ്വിതാലീസസഹസ്സയോജനേ തിട്ഠതി, തസ്മാ മനുസ്സഭൂമിതോ യാവ വസവത്തിഭൂമി ദ്വേസഹസ്സാനിപഞ്ചന ഹുതാനി ദുവേസതസഹസ്സാനി യോജനാനി ഹോന്തി, തേനേതം വുച്ചതി.

‘‘മനുസ്സഭൂമിതോ യാവ, ഭൂമി വസവത്തന്തരാ;

ദുവേ സതസഹസ്സാനി, പഞ്ചനഹുതമേവ ച.

ദ്വേസഹസ്സഞ്ച മധികം, യോജനാനം പമാണതോ;

ഗണനാ നാമ ഭൂമീസു, സങ്ഖ്യാ ഏവം പകാസിതാ’’തി.

തതുപരി ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാദയോ തയോ ബ്രഹ്മുനോ പഞ്ചപഞ്ഞാസസതസഹസ്സ അട്ഠസഹസ്സയോജനേ സമതലേ ഠാനേ തിട്ഠന്തി. ദുതിയതതിയഭൂമീബ്രഹ്മുനോപി തപ്പമാണേസു സമതലേസു തിട്ഠന്തി. ചതുത്ഥഭൂമിയം പന വേഹപ്ഫലഅസഞ്ഞസത്താ തപ്പമാണേ സമതലേ ഠാനേ തിട്ഠന്തി. തതുപരിസുദ്ധാവാസഭൂമിയോ തംതം പമാണേ ഠാനേ ഉപരൂപരി തിട്ഠന്തി. ചതസ്സോപി അരൂപഭൂമിയോ തപ്പമാണേ ഠാനേ ഉപരൂപരി തിട്ഠന്തി. ഏത്താവതാ ച മനുസ്സഭൂമിതോ യാവ ഭവഗ്ഗാ യോജനാനം സത്തകോടി ച അട്ഠാരസലക്ഖാ ച പഞ്ചനഹുതാനി ച ഛസഹസ്സാനി ച ഹോന്തി തേനേതം വുച്ചതി പോരാണേഹി.

‘‘ഹേട്ഠിമാ ബ്രഹ്മലോകമ്ഹാ, പതിതാ മഹതീ സിലാ;

അഹോരത്തേന ഏകേന, ഉഗ്ഗതാ അട്ഠതാലീസം.

യോജനാനം സഹസ്സാനി, ചാതുമാസേഹി ഭൂമി;

ഏവം വുത്തപ്പമാണേന, സായം ഹേട്ഠിമഭൂമി.

ഇതോ സതസഹസ്സാനി, സത്തപഞ്ഞാസ ചാപരം;

സട്ഠി ചേവ സഹസ്സാനി, ഉബ്ബേധേന പകാസിതാ.

യോജനേസുപി വുത്തേസു, ഹിത്വാ കാമപ്പമാണകം;

സേസാനി വസവത്തീനം, പാരിസജ്ജാന മന്തരം.

തഞ്ച പഞ്ചഹി പഞ്ഞാസ, സതസഹസ്സാനി ചാപരം;

അട്ഠ ചേവ സഹസ്സാനി, യോജനാനി പവുച്ചരേ.

ഇതോ പരാസു സബ്ബാസു, ബ്രഹ്മഭൂമീസു യോജനാ;

തപ്പമാണാവ ദട്ഠബ്ബാ, നയഗ്ഗാഹേന ധീമതാ.

ഭൂമിതോ ആഭവഗ്ഗമ്ഹാ, സത്തകോടി അട്ഠാരസ;

ലക്ഖാ പഞ്ച നഹുതാനി, ഛസഹസ്സാനി സബ്ബദാതി.

ഏസാ ച വിചാരണാ ടീകാ ചരിയമതേന കതാ;

ഇദമേവ സന്ധായ, യാവതാ ചന്ദിമസൂരിയാ.

പരിഹരന്തി ദിസാ ഭന്തി, വിരോചമാനാ യാവതാ;

താവ സഹസ്സധാ ലോകേ, ഏത്ഥ തേ വത്തതീ വസോ’’തി.

വുത്തം. ഏത്ഥന്തരേ സത്താ തിട്ഠന്തി, തേസം വിത്ഥാരോ അപുബ്ബം കത്വാ കഥേതും അസക്കുണേയ്യത്താ ന വക്ഖാമ ഇമസ്മിം സത്തലോകേ ഓകാസലോകേ ച സബ്ബഞ്ഞുസമ്മാസമ്ബുദ്ധോവ ദുല്ലഭോ, തഥാ ഹി ചത്താരോ ബുദ്ധാ അനുബുദ്ധോ, സാവകബുദ്ധോ, പച്ചേകബുദ്ധോ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോതി. തത്ഥ ബഹുസ്സുതം ഭിക്ഖും പസംസന്തേന ച ന സോ തുമ്ഹാകം സാവകോ നാമ, ബുദ്ധോനാമേസ ചുന്ദാതി ബഹുസ്സുതസ്സ ഭിക്ഖുനോ ബുദ്ധഭാവം അനുജാനന്തേന ച.

ധമ്മകായോ യതോ സത്ഥാ, ധമ്മോ സത്ഥുകായോ മതോ;

ധമ്മാസികോസോ സങ്ഘോ ച, സത്ഥുസങ്ഖ്യമ്പി ഗച്ഛതീതി.

വുത്തേ പുഥുജ്ജനോപി ഉപചാരവസേന വാചനാമഗ്ഗസ്സ ബോധത്താ അനുബുദ്ധോ നാമ. അരിയസാവകോ പന പരതോ യോസവസേന ചത്താരി സച്ചാനി ബുജ്ഝതി ബുജ്ഝനമത്തമേവ വാതി വചനത്ഥേന ബുജ്ഝനസഭാവത്താ സാവകബുദ്ധോ നാമ. യോ പന ഖഗ്ഗവിസാണകപ്പോ സയമ്ഭൂഞാണേന അനഞ്ഞബോധകോ ഹുത്വാ സാമം ബുജ്ഝനത്ഥേന പച്ചേകബുജ്ഝത്താ പച്ചേകബുദ്ധോ നാമ. സമ്ബുദ്ധോതിപി ഏതസ്സേവ നാമം. യോ പന സങ്ഖതാസങ്ഖതപ്പഭേദം സകലമ്പി ധമ്മജാതം യാഥാവസരസലക്ഖണപ്പടിവേധവസേന സമ്മാ പകാരേന സയം പചിതുപാരമിതാസയമ്ഭൂതേന സയമ്ഭൂഞാണേന സയമേവ അനഞ്ഞബോധിതോ ഹുത്വാ സവാസനസമ്മോഹനിദ്ദായ അച്ചന്തം വിഗതോ ദിനകരകിരണസമാഗമേന പരമരുചിരസിരീസോഭഗ്ഗപ്പത്തിയാ വികസിതമിവ പദുമം അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണസമാഗമേന അപരിമിതഗുണഗണാലങ്കതസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപ്പത്തിയാ സബ്ബധമ്മേ ബുജ്ഝി അബുജ്ഝി അഞ്ഞാസീതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, ഭഗവാ, സോവ ലോകേ ദുല്ലഭോ പച്ചേകസമ്ബുദ്ധാനമ്പി ഹി ഏകസ്മിം കാലേ സതസഹസ്സാദിവസേന ഏകതോ പവത്തത്താ തേ ദുല്ലഭാപി അനച്ഛരിയജാതത്താ പരേസം മഗ്ഗഫലാധിഗമായ ഉപനിസ്സയരഹിതത്താ ച സമ്മാസമ്ബുദ്ധോവ ലോകേ ദുല്ലഭോ, അയം ലോകസമ്പത്തിവിചാരണാ.

കഥം ലോകസ്സ വിപത്തി വേദിതബ്ബാ തഥാ ഹേസ ലോകോ വിനസ്സമാനോ തേജേനപി ആപേനപി വായുനാപി വിനസ്സതി. തസ്സ വിത്ഥാരോ വിസുദ്ധിമഗ്ഗാദീസു വുച്ചമാനോപി കേസഞ്ചി പുഗ്ഗലാനം മതേന മിച്ഛാഗാഹത്താ ബ്രഹ്മൂനം ആയുനാ മിനിതേപി അസമാനം സംവട്ടസീമാപി വിരുദ്ധാ, തസ്മാ തേസം വാദം അപനേത്വാ ഗന്ഥതോ സമാനേത്വാ വക്ഖാമ. തത്ഥ ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി. കതമാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി സംവട്ടോ, സംവട്ടട്ഠായീ, വിവട്ടോ, വട്ടട്ഠായീതി. തയോ സംവട്ടാ ആപോസംവട്ടോ, തേജോസംവട്ടോ, വായോസംവട്ടോ. തിസ്സോ സംവട്ടസീമാ ആഭസ്സരാ, സുഭകിണ്ഹാ, വേഹപ്ഫലാതി. അയമേത്ഥ ഉദ്ദേസോ. തത്ഥ സംവട്ടോ നാമ പരിഹായമാനോ കപ്പോ. തേന സംവട്ടട്ഠായീപി ഗഹിതോ ഹോതി, തം മൂലകത്താ. വഡ്ഢയമാനോ വിവട്ടകപ്പോ നാമ. തേന വിവട്ടട്ഠായീപി ഗഹിതോ തം മൂലകത്താ. തത്ഥ സംവട്ടോതി വിനാസോ. യദാ കപ്പോ വിനസ്സമാനോ തേജേന സംവട്ടതി, ആഭസ്സരതോ ഹേട്ഠാ പഠമജ്ഝാനഭൂമി അഗ്ഗിനാ ദയ്ഹതി. യദാ ആപേന സംവട്ടതി, സുഭകിണ്ഹതോ ഹേട്ഠാ യാവ ദുതിയജ്ഝാനഭൂമി ഉദകേന വിലീയതി. യദാ വായുനാ സംവട്ടതി, വേഹപ്ഫലതോ ഹേട്ഠാ യാവ തതിയജ്ഝാനഭൂമി വാതേന സംവട്ടതി. വിത്ഥാരതോ പന ജാതിഖേത്ത ആണാഖേത്തവിസയഖേത്തവസേന തിണ്ണം ബുദ്ധഖേത്താനം ആണാഖേത്തം വിനസ്സതി. തസ്മിം വിനട്ഠേ ജാതിഖേത്തമ്പി വിനസ്സതേവ. തത്ഥ ജാതിഖേത്തം ദസസഹസ്സചക്കവാളപരിയന്തം ഹോതി. തം തഥാഗതസ്സ പടിസന്ധിഗ്ഗഹണആയുസങ്ഖാരോസ്സജ്ജനാദികാലേസുപി കമ്പതി. ആണാഖേത്തം കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളപരിയന്തം. യത്ഥ രതനസുത്തം ഖന്ധപരിത്തം ധജഗ്ഗപരിത്തം ആടാനാടിയപരിത്തം മോരപരിത്തന്തി ഇമേസം പരിത്താനം ആനുഭാവോ പവത്തതി. വിസയഖേത്തം അനന്തം അപരിമാണം. തത്ഥ ജാതിഖേത്തആണാഖേത്താവസേന ദ്വേ ഖേത്താനി ഏകതോ വിനസ്സന്തി. സണ്ഠഹന്തമ്പി ഏകതോ സണ്ഠഹതി. തസ്സ വിനാസോച സണ്ഠഹന്തഞ്ച ഏവം വേദിതബ്ബം യസ്മിം സമയേ കപ്പോ അഗ്ഗിനാ നസ്സതി, തദാ ആദിതോ കപ്പവിനാസകമഹാമേഘോ വുട്ഠഹിത്വാ കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളം ഏകമേഘവസ്സം വസി, തുട്ഠാ മനുസ്സാ ബീജാനി വപ്പേന്തി, സസ്സേസു ഗോഖായിതമത്തേസു ജാതേസു ഗദ്രഭരവം വിരവന്തോ ഏകബിന്ദുപി ന പതതി. യദാ പച്ഛിന്നമേവ ഹോതി തദാ വസ്സൂപജീവിനോ സത്താ കാലം കത്വാ പരിത്താഭേസു ബ്രഹ്മഭൂമീസു ഉപ്പജ്ജന്തി പുഞ്ഞഫലൂപജീവിനോപി ദേവതാ തത്ഥേവ ബ്രഹ്മലോകേ ഉപ്പജ്ജന്തി, ഏവം ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന തത്ഥ തത്ഥ ഉദകം പരിക്ഖയം ഗച്ഛതി, മച്ഛകച്ഛപാദി ഉദകനിസ്സിതാ പാണാ കാലം കത്വാ മനുസ്സദേവലോകേസു നിബ്ബത്തിത്വാ ഝാനം ഉപ്പാദേത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തന്തി. നേരയികസത്താപി സത്തമസൂരിയപാതുഭാവാ വിനസ്സന്തി, തേപി ദേവലോകേ പടിലദ്ധജ്ഝാനവസേന ബ്രഹ്മലോകേ ഉപ്പജ്ജന്തി, തദാ ഹി ലോകബ്യൂഹാ നാമ കാമാവചരദേവാ ഉക്ഖിത്തസിരാ വികിണ്ണകേസാ രുദമുഖാ അസ്സൂനി ഹത്ഥേഹി മുഞ്ചമാനാ രത്തവത്ഥനിവത്ഥാ അതിവിയ വിരൂപവേസധാരിനോ ഹുത്വാ മനുസ്സപഥേ വിചരന്താ ഏവം ആരോചേന്തി ‘‘മാരിസാ ഭോ ഇതോ വസ്സസത സഹസ്സച്ചയേന കപ്പവുട്ഠാനം ഭവിസ്സതി അയം ലോകോ വിനസ്സിസ്സതി മഹാസമുദ്ദോപിസുസ്സിസ്സതി അയഞ്ച മഹാപഥവീ സിനേരുപബ്ബതരാജാ ഡയ്ഹിസ്സതി വിനസ്സിസ്സതി യാവബ്രഹ്മലോകാ വിനാസോ ഭവിസ്സതി മേത്തം മാരിസാ ഭാവേഥ. കരുണം, മുദിതം, ഉപേക്ഖം മാരിസാ ഭാവേഥ മാതരം ഉപട്ഠഹഥ, പിതരം ഉപട്ഠഹഥ, കുലേ ജേട്ഠാപചായിനോ ഹോഥാ’’തി. തേസം വചനം സുത്വാ യേഭുയ്യേന മനുസ്സാ ച ഭുമ്മദേവതാ ച സംവേഗജാതാ അഞ്ഞമഞ്ഞം മുദുചിത്താ ഹുത്വാ മേത്താദീനി പുഞ്ഞാനി കരിത്വാ ദേവലോകേ നിബ്ബത്തന്തി. തത്ഥ സുധാഭോജനം ഭുഞ്ജിത്വാ വായോ പരികമ്മം കത്വാ ഝാനം പടിലഭന്തി, ഏവം നേരയികസത്താപി അപരാപരിയകമ്മേന ദേവലോകം നിബ്ബത്തന്തി. യേ പന നിയതമിച്ഛാദിട്ഠികാ തേസം കമ്മസ്സ അപരിക്ഖയാ അഞ്ഞചക്കവാളേസു അത്തനോ കമ്മാനുരൂപം വിപാകമനുഭോന്തി. തേനേവ അഹോസികമ്മേ മിച്ഛാദിട്ഠിവസേന അകത്തബ്ബം നാമ പാപം നത്ഥി, യതോ സംസാരഖാണുഭാവോവ നാമ ഹോതീതി ആഹ ‘‘ദിട്ഠി പരമാനി ഭിക്ഖവേ വജ്ജാനീ’’തി. ‘‘അപരാപരിയവേദനീയകമ്മരഹിതോപി സംസരന്തോ സത്തോ നാമ നത്ഥീ’’തി വുത്തത്താ. ‘‘അപരാപരിയകമ്മവസേന യതോ മിച്ഛാദിട്ഠിസമാദാനതോ സപ്പുരിസൂപനിസ്സയവസേന വിരാജേത്വാ ഭവതോ വുട്ഠാനം നാമ ഭവേയ്യാതി അമ്ഹാകം ഖന്തി. ഏവം ദേവലോകേ പടിലദ്ധജ്ഝാനവസേന സബ്ബേപി ബ്രഹ്മലോകേ നിബ്ബത്തന്തി. വസ്സുപച്ഛേദതോ പന ഉദ്ധം ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന ദുതിയോ സൂരിയോ പാതുഭവതി. പാതുഭൂതേ ച തസ്മിം നേവ രത്തിപരിച്ഛേദോ, ന ദിവാ പരിച്ഛേദോ പഞ്ഞായതി, ഏകോ സൂരിയോ ഉട്ഠേതി, ഏകോ സൂരിയോ അത്ഥം ഗച്ഛതി. അവിച്ഛിന്നസൂരിയസന്താപോവ ലോകോ ഹോതി.

പകതിസൂരിയേ സൂരിയദേവപുത്തോ അത്ഥി കപ്പവിനാസകസൂരിയേ പന നത്ഥി. പകതിസൂരിയോഭാസേന ആകാസേ വലാഹകാ ധൂമസിഖാപി ചരന്തി. കപ്പവിനാസകസൂരിയോഭാസേന വിഗതധൂമവലാഹകം ആദാസമണ്ഡലം വിയ നിമ്മലം ഹോതി നഭം ഠപേത്വാ ഗങ്ഗാ, യമുനാ, സരഭൂ, അചിരവതീ, മഹീതി, ഇമാ പഞ്ച മഹാനദിയോ ഠപേത്വാ അവസേസപഞ്ചസതകുന്നദീആദീസു ഉദകം സുസ്സതി തതോ ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന തതിയോ സൂരിയോ പാതുഭവതി തസ്മിം പാതുഭൂതേ പഞ്ച മഹാനദിയോപി സുസ്സന്തി. തതോ ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന ചതുത്ഥോ സൂരിയോ പാതുഭവതി. യസ്സ പാതുഭാവാ ഹിമവതീ മഹാനദീനം പഭവാ സീഹപതനോ, ഹംസപതനോ, മന്ദാകിനീ, കണ്ണമുണ്ഡകോ, രഥകാരദഹോ, അനോതത്തദഹോ, ഛദ്ദന്തദഹോ, കുണാലദഹോതി ഇമേ സത്ത മഹാസരാ സുസ്സന്തി. തതോ ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന പഞ്ചമോ സൂരിയോ പാതുഭവതി, യസ്സ പാതുഭാവാ അനുപുബ്ബേന മഹാസമുദ്ദോ അങ്ഗുലിപബ്ബതേമനമത്തമ്പി ഉദകം ന സണ്ഠാതി. തതോ ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന ഛട്ഠോ സൂരിയോ പാതുഭവതി, യസ്മിം പാതുഭാവേ സകലചക്കവാളം ഏകധൂമം ഹോതി, പരിയാദിന്നസിനേഹധൂമേന യഥാ ച ഏവം കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളമ്പി. തതോപി ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന സത്തമോ സൂരിയോ പാതുഭവതി, യസ്സ പാതുഭാവാ സകലചക്കവാളം ഏകജാലം ഹോതി സദ്ധിം കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളേഹി യോജനസതികാദിഭേദാ സിനേരുകൂടാനി പലുജ്ജിത്വാ ആകാസേയേവ അന്തരധായന്തി. സാപി അഗ്ഗിജാലാ ഉട്ഠഹിത്വാ ചാതുമഹാരാജികേ ഗണ്ഹാതി, തത്ഥ കനകവിമാനരതനവിമാനാനി ഝാപേത്വാ താവതിംസഭവനം ഗണ്ഹാതി ഏതേനൂപായേന യാവ പഠമജ്ഝാനഭൂമി ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ തയോപി ബ്രഹ്മലോകേ ഝാപേത്വാ ആഭസ്സരേ ആഹച്ച അട്ഠാസി. സാ യാവ അണുമത്തമ്പി സങ്ഖാരഗതം അത്ഥി, താവ നനിബ്ബായി. സബ്ബസങ്ഖാരപരിക്ഖയാ പന സപ്പിതേലഝാപനഅഗ്ഗിസിഖാ വിയ ഛാരികമ്പി അനവസേസേത്വാ നിബ്ബായി. ഹേട്ഠാ ആകാസേന സഹ ഉപരി ആകാസോ ഏകോ ഹോതി മഹന്ധകാരോ. ഏവം കപ്പവിനാസകമഹാമേഘതോ യാവജാലപരിച്ഛേദാ സംവട്ടോ നാമ ഏകമസങ്ഖ്യേയ്യം നാമ. അഥ ദീഘസ്സ അദ്ധുനോ അച്ചയേന മഹാമേഘോ വുട്ഠഹിത്വാ പഠമം സുഖുമം വസ്സതി. അനുപുബ്ബേന കുമുദനാളയട്ഠിമുസലതാലക്ഖന്ധാദിപ്പമാണാഹി ധാരാഹി വസ്സന്തോ കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളേസു സബ്ബഡഡ്ഢട്ഠാനം പൂരേത്വാ അന്തരധായതി. തം ഉദകം ഹേട്ഠാ ച തിരിയഞ്ച വാതോ സമുട്ഠഹിത്വാ ഘനം കരോതി. പരിവടുമം പദുമിനിപത്തേ ഉദകബിന്ദുസദിസം. ഏവം അഗ്ഗിജാലനിബ്ബായനതോ യാവ കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളപരിപൂരതോ സമ്പത്തിമഹാമേഘോ, ഇദം സംവട്ടട്ഠായീ നാമ, ദുതിയമസങ്ഖ്യേയ്യം നാമ. കഥം താവ മഹന്തം ഉദകരാസിം വാതോ ഘനം കരോതീതി ചേ. വിവരസമ്പദാനതോ തം വാ തേന പിണ്ഡിയമാനം ഘനം കരിയമാനം പരിക്ഖയമാനം അനുപുബ്ബേന ഹേട്ഠാ ഓതരതി. ഓതിണ്ണോതിണ്ണേ ഉദകേ പുബ്ബേ ബ്രഹ്മലോകട്ഠാനേ ബ്രഹ്മപാരി സജ്ജ-ബ്രഹ്മപുരോഹിതമഹാബ്രഹ്മാവസേന പഠമജ്ഝാനഭൂമി പഠമം പാതുഭവതി. തതോ ഓതിണ്ണോതിണ്ണേ ഉദകേ ചതുകാമാവചരദേവലോകട്ഠാനേ അനുക്കമേന പരനിമ്മിതവസവത്തീ, നിമ്മാനരതീ, തുസിതാ, യാമാതി ചത്താരോ കാമാവചരദേവലോകാ പാതുഭവന്തി. തതോ പുരിമപഥവിട്ഠാനം ഓതിണ്ണേ പന ഉദകേ ബലവവാതാ ഉപ്പജ്ജന്തി. തേ തം പിദഹിതദ്വാരേ ധമകരണേ ഠിതഉദകമിവ നിരുസ്സാസം കത്വാ നിരുജ്ഝന്തി. മധുരോദകം പരിക്ഖയം ഗച്ഛമാനം ഉപരി രസപഥവിം സമുട്ഠാപേതി സാ വണ്ണസമ്പന്നാചേവ ഹോതി ഗന്ധരസസമ്പന്നാ ച, നിരുദകപായാസസ്സ ഉപരി പടലം വിയ തദാ ച ആഭസ്സരബ്രഹ്മലോകേ പഠമതരാഭിനിബ്ബത്താ സത്താ ആയുക്ഖയാ വാ പുഞ്ഞക്ഖയാ വാ തതോ ചവിത്വാ ഇധൂപപജ്ജന്തി. ‘‘പുഞ്ഞക്ഖയാ വാ’’തി ഇമിനാ ബ്രഹ്മൂനം ആയുപരിച്ഛേദം അപ്പത്വാവ കമ്മക്ഖയേന മരണം വിഞ്ഞായതി. തേ ഹോന്തി സയംപഭാ അന്തലിക്ഖചരാ. തേ അഗ്ഗഞ്ഞസുത്തേ വുത്തനയേന തം രസപഥവിം സായിത്വാ തണ്ഹാഭിഭൂതാ ആലുപ്പകാരം പരിഭുഞ്ജിതും ഉപക്കമന്തി. അഥ നേസം സയം പഭാ അന്തരധായതി, അന്ധകാരോ ഹോതി തേ അന്ധകാരം ദിസ്വാ ഭായന്തി. തതോ നേസം ഭയം നാസേത്വാ സൂരഭാവം ജനയന്തം പരിപുണ്ണപണ്ണാസയോജനം സൂരിയമണ്ഡലം വാ പാതുഭവതി. തേ തം ദിസ്വാ ‘‘ആലോകം പടിലഭിമ്ഹാ’’തി ഹട്ഠതുട്ഠാ ഹുത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം ഭയം നാസേത്വാ സൂരഭാവം ജനയന്തോ ഉട്ഠിതോ, തസ്മാ സൂരിയോ ഹോതൂ’’തി സൂരിയോ ത്വേവസ്സ നാമം കരോന്തി. അഥ സൂരിയേ ദിവസം ആലോകം കത്വാ അത്ഥങ്ഗതേ ‘‘യമ്പി ആലോകം ലഭിമ്ഹാ, സോപി നോ നട്ഠോ’’തി പുന ഭീതാ ഹോന്തി. തേസം ഏവം ഹോതി ‘‘സാധുവതസ്സ അഞ്ഞം ആലോകം ലഭേയ്യാമാ’’തി. തേസം ചിത്തം ഞത്വാ വിയ ഏകൂനപഞ്ഞാസയോജനം ചന്ദമണ്ഡലം പാതുഭവതി. തേ തം ദിസ്വാ ഭിയ്യോസോമത്തായ ഹട്ഠതുട്ഠാ ഹുത്വാ ‘‘അമ്ഹാകം ഛന്ദം ഞത്വാ വിയ ഉട്ഠിതോ, തസ്മാ ചന്ദോ ഹോതൂ’’തി ചന്ദോത്വേവസ്സ നാമം കരോന്തി. തതോ പഭുതി രത്തിദിവാ പഞ്ഞായന്തി. അനുക്കമേന ച മാസദ്ധമാസഉതുസംവച്ഛരാ. ചന്ദിമസൂരിയാനം പന പാതുഭൂതദിവസേയേവ സിനേരുചക്കവാളഹിമവന്തപബ്ബതാ പാതുഭവന്തി, തേ ച ഖോ അപുബ്ബം അചരിമം ഫഗ്ഗുണപുണ്ണമദിവസേയേവ പാതുഭവന്തി. കഥം യഥാനാമ കങ്ഗുഭത്തേ പച്ചമാനേ ഏകപ്പഹാരേനേവ ബുബ്ബുളകാനി ഉട്ഠഹന്തി. ഏകേ പദേസാ ഥൂപഥൂപാ ഹോന്തി, ഏകേ നിന്നനിന്നാ, ഏകേ സമസമാ ഏവമേവ ഥൂപഥൂപട്ഠാനേ പബ്ബതാ ഹോന്തി, നിന്നനിന്നട്ഠാനേ സമുദ്ദാ, സമസമട്ഠാനേ ദീപാതി ഏവം മനുസ്സലോകേ സണ്ഠിതേ ചാതുമഹാരാജികാ, താവതിംസാതി ദ്വേ കാമാവചരദേവലോകാ പച്ഛതോ പാതുഭവന്തി. ഭൂമനിസ്സിതാ നാമ ഹേതേ ദ്വേ ദേവലോകാ. ഏവം സമ്പത്തിമഹാമേഘതോ യാവ ചന്ദിമസൂരിയപാതുഭാവോ, ഇദം വിവട്ടോ നാമ തതിയമസങ്ഖ്യേയ്യം നാമ. അഥ തേസം സത്താനം രസപഥവിം പരിഭുഞ്ജന്താനം കമ്മേന ഏകച്ചേ വണ്ണവന്തോ, ഏകച്ചേ ദുബ്ബണ്ണാ ഹോന്തി തത്ഥ വണ്ണവന്തോ ദുബ്ബണ്ണേ അതിമഞ്ഞന്തി. തേസം മാനാതിമാനപച്ചയാ സാപി രസപഥവീ അന്തരധായതി. ഭൂമിപപ്പടകോ പാതുഭവതി അഥ നേസം തേനേവ നയേന സോപി അന്തരധായതി, പതാലതാ പാതുഭവതി, തേനേവ നയേന സാപി അന്തരധായതി. അകട്ഠപാകോ സാലി പാതുഭവതി അകണോ അഥുസോ സുദ്ധോ സുഗന്ധോ തണ്ഡുലപ്ഫലോ. തതോ നേസം ഭാജനാനി ഉപ്പജ്ജന്തി തേ സാലീ ഭാജനേ ഠപേത്വാ പാസാണപിട്ഠിയാ ഠപേന്തി, സയമേവ ജാലസിഖാ ഉട്ഠഹിത്വാ പചതി. സോ ഹോതി ഓദനോ സുമനജാതിപുപ്ഫസദിസോ, ന തസ്സ സൂപേന വാ ബ്യഞ്ജനേന വാ കരണീയം അത്ഥി. യംയം രസം ഭുഞ്ജിതുകാമാ ഹോന്തി, തംതം രസോവ ഹോതി. തേസം തം ഓളാരികം ആഹാരം ആഹരതം തതോ പഭുതി മുത്തകരീസം സഞ്ജായതി. അഥ നേസം തസ്സ നിക്ഖമനത്ഥായ വണമുഖാനി പഭിജ്ജന്തി. പുരിസസ്സ പുരിസഭാവോ, ഇത്ഥിയാ ഇത്ഥിഭാവോ പാതുഭവതി. തത്രസുദം ഇത്ഥീ പുരിസം, പുരിസോ ച ഇത്ഥിം അതിവേലം ഉപനിജ്ഝായതി. തേസം അതിവേലം ഉപനിജ്ഝായനഭാവാ കാമപരിളാഹോ ഉപ്പജ്ജതി. തതോ മേഥുനധമ്മം പടിസേവന്തി. തേ അസദ്ധമ്മപടിസേവനപച്ചയാ വിഞ്ഞൂഹി ഗരഹിയമാനാ വിഹേഠിയമാനാ തസ്സ അസദ്ധമ്മസ്സ പടിച്ഛാദനഹേതു അഗാരാനി കരോന്തി.

തേ അഗാരം അജ്ഝാവസമാനാ അനുക്കമേന അഞ്ഞതരസ്സ അലസജാതികസ്സ സത്തസ്സ ദിട്ഠാനുഗതിം ആപജ്ജന്താ സന്നിധിം കരോന്തി. തതോ പഭുതി കണോപി ഥുസോപി തണ്ഡുലം പരിയോനദ്ധന്തി, ലായിതട്ഠാനമ്പി നപ്പടിവിരൂഹതി. തേ സന്നിപതിത്വാ അനുട്ഠുനന്തി ‘‘പാപകാ വത ഭോ ധമ്മാ സത്തേസു പാതുഭൂതാ, മയം പുബ്ബേ മനോമയാ അഹുമ്ഹാ’’തി. അഗ്ഗഞ്ഞസുത്തേ വുത്തനയേന വിത്ഥരേതബ്ബം. തതോ മരിയാദം ഠപേന്തി. അഥഞ്ഞതരോ സത്തോ അഞ്ഞസ്സ ഭാഗം അദിന്നം ആദിയതി. തം ദ്വിക്ഖത്തും പരിഭാസിത്വാ തതിയവാരേ ലേഡ്ഡുദണ്ഡേഹി പഹരന്തി. തേ ഏവം അദിന്നാദാനകലഹമുസാവാദദണ്ഡദാനേസു ഉപ്പന്നേസു സന്നിപതിത്വാ ചിന്തയന്തി, ‘‘യംനൂന മയം ഏകം സത്തം സമ്മന്നേയ്യാമ, യോ നോ സമ്മാ ഖിയിതബ്ബം ഖിയേയ്യ, ഗരഹിതബ്ബം ഗരഹേയ്യ, പബ്ബാജേതബ്ബം പബ്ബാജേയ്യ, മയം പനസ്സ സാലീനം ഭാഗം അനുപദസ്സാമാ’’തി. ഏവം കതസന്നിട്ഠാനേസു പന സത്തേസു ഇമസ്മിം താവ കപ്പേ അയമേവ ഭഗവാ ബോധിസത്തഭൂതോ തേന സമയേന തേസു സത്തേസു അഭിരൂപതരോ ച ദസ്സനീയതരോ ച മഹേസക്ഖതരോ ച ബുദ്ധിസമ്പന്നോ പടിബലോ നിഗ്ഗഹപഗ്ഗഹം കാതും തേ തം ഉപസങ്കമിത്വാ യാചിത്വാ സമ്മനിംസു. സോ തേന മഹാജനേന സമ്മതോതിപി മഹാസമ്മതോ, ഖേത്താനം അധിപതീതി ഖത്തിയോ, ധമ്മേന സമേന പരേസം രഞ്ജേതീതി രാജാതി, തീഹി നാമേഹി പഞ്ഞായിത്ഥ. യഞ്ഹി ലോകേ അച്ഛരിയം ഠാനം ബോധിസത്തോവ തത്ഥ ആദി പുരിസോതി ഏവം ബോധിസത്തം ആദിം കത്വാ ഖത്തിയമണ്ഡലേ സണ്ഠിതേ അനുപുബ്ബേന ബ്രാഹ്മണാദയോപി വണ്ണാ സണ്ഠഹിംസു. ഏവം ചന്ദിമസൂരിയപാതു ഭാവതോ യാവ പുന കപ്പവിനാസകമഹാമേഘോ, ഇദം വിവട്ടട്ഠായീ നാമ ചതുത്ഥമസങ്ഖ്യേയ്യം നാമ. തേനേതം വുച്ചതി മേഘോ ജാലപരിച്ഛിന്നോ സംവട്ടോതി ജാലാ മേഘപരിച്ഛിന്നോ സംവട്ടട്ഠായീതി വുച്ചതി. മേഘാ സൂരിയപരിച്ഛിന്നോ വിവട്ടോതി വുച്ചതി. സൂരിയാ മേഘപരിച്ഛിന്നോ വിവട്ടട്ഠായീതി വുച്ചതി. ചത്താരി ഇമാനി കപ്പാനി മഹാകപ്പോതി വുച്ചതി. വിവട്ടട്ഠായികപ്പേയേവ ഉപ്പജ്ജന്തി ബുദ്ധാദയോതി. തഥാ ഹി ഇമസ്മിംയേവ വിവട്ടട്ഠായിഅസങ്ഖ്യയ്യകപ്പേ ബുദ്ധപച്ചേക ബുദ്ധസാവകചക്കവത്തിനോ ഉപ്പജ്ജന്തി, ന തീസു അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പേസു. തഞ്ച ഖോ അസുഞ്ഞകപ്പേയേവ, ന സുഞ്ഞകപ്പേ. തത്ഥ ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധസാവകചക്കവത്തീഹി പുഞ്ഞവന്തപുഗ്ഗലേഹി അസുഞ്ഞത്താ അസുഞ്ഞകപ്പോ നാമ. തബ്ബിഗമേന സുഞ്ഞകപ്പോ വേദിതബ്ബോ. തേസുപി അസുഞ്ഞകപ്പോ പഞ്ചവിധോ ഹോതി സാരകപ്പോ, മണ്ഡകപ്പോ, വരകപ്പോ, സാരമണ്ഡകപ്പോ, ഭദ്ദകപ്പോതി, തേസു യസ്മിം കപ്പേ ഏകോവ ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജതി, സോ സാരകപ്പോ നാമ. യസ്മിം കപ്പേ ദ്വേ ബുദ്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തി, സോ മണ്ഡകപ്പോ നാമ. യസ്മിം കപ്പേ തയോ ഉപ്പജ്ജന്തി, സോ വരകപ്പോ നാമ. യസ്മിം കപ്പേ ചത്താരോ ബുദ്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തി, സോ സാരമണ്ഡകപ്പോ നാമ. യസ്മിം കപ്പേ പഞ്ച ബുദ്ധാ ഉപ്പജ്ജന്തി, സോ ഭദ്ദകപ്പോനാമ. ഇമാനി പഞ്ചകപ്പാനിയേവ സഹേവ സമോധാനേത്വാ ജാതത്തകീസോതത്തകിയാ നിദാനേ.

‘‘നന്ദോ സുനന്ദോ പഥവീ, മണ്ഡോ ധരണീ സാഗരോ;

പുണ്ഡരീകോ ഇമേ സത്ത, അസങ്ഖ്യേയ്യാ പകാസിതാ.

പഞ്ച ബുദ്ധസഹസ്സാനി, ഹോന്തി നന്ദേ അസങ്ഖ്യേയ്യേ;

നവ ബുദ്ധസഹസ്സാനി, സുനന്ദമ്ഹി അസങ്ഖ്യേയ്യേ.

ദസ ബുദ്ധസഹസ്സാനി, പഥവിമ്ഹി അസങ്ഖ്യേയ്യേ;

ഏകാദസ സഹസ്സാനി, തമ്ഹി മണ്ഡേ അസങ്ഖ്യേയ്യേ.

വീസതി ബുദ്ധസഹസ്സാനി, ധരണിമ്ഹി അസങ്ഖ്യേയ്യേ;

തിംസ ബുദ്ധസഹസ്സാനി, സാഗരമ്ഹി അസങ്ഖ്യേയ്യേ.

ചത്താലീസ സഹസ്സാനി, പുണ്ഡരീകേ അസങ്ഖ്യേയ്യേ;

അസങ്ഖ്യേയ്യേസു സത്തസു, ഏത്തകാതി പവുച്ചതി.

ഏകംസതസഹസ്സാനി, വീസതി ച സഹസ്സഞ്ച;

സേസാ പഞ്ചസഹസ്സാനി, സബ്ബബുദ്ധേഹി മണ്ഡിതാ’’തി.

വുത്തം. അപരമ്പി വുത്തം.

‘‘ഭദ്ദോ സബ്ബഫുല്ലോ, സബ്ബരതനോ ഉസഭക്ഖന്ധോ;

മാനിതഭദ്ദോ ച പദുമോ, ഉസഭക്ഖന്തുത്തമേവ ച;

സബ്ബഭാസോ അസങ്ഖ്യേയ്യോ, നവമോതി പവുച്ചതി.

പണ്ണാസ ബുദ്ധസഹസ്സാനി, സബ്ബഭദ്ദേ അസങ്ഖ്യേയ്യേ;

സട്ഠി ബുദ്ധസഹസ്സാനി, സബ്ബഫുല്ലേ അസങ്ഖ്യേയ്യേ.

സത്തതി ബുദ്ധസഹസ്സാനി, സബ്ബരതനേ അസങ്ഖ്യേയ്യേ;

അസീതി ബുദ്ധസഹസ്സാനി, ഉസഭക്ഖന്ധേ അസങ്ഖ്യേയ്യേ.

നവുതി ബുദ്ധസഹസ്സാനി, മാനിതഭദ്ദേ അസങ്ഖ്യേയ്യേ;

വീസതി ബുദ്ധസഹസ്സാനി, പദുമമ്ഹി അസങ്ഖ്യേയ്യേ.

ദസ ബുദ്ധസഹസ്സാനി ഉസഭമ്ഹി അസങ്ഖ്യേയ്യേ;

പഞ്ച ബുദ്ധസഹസ്സാനി, ഖന്തുത്തമേ അസങ്ഖ്യേയ്യേ.

ദ്വേ ച ബുദ്ധസഹസ്സാനി, സബ്ബഭാസേ അസങ്ഖ്യേയ്യേ;

അങ്ഖ്യേയേ നവസ്മിം, ഏത്തകാതി പവുച്ചതി.

തീണി സതസഹസ്സാനി, സത്താസീതിസഹസ്സഞ്ച;

ഗണനാനഞ്ച ബുദ്ധാനം, സബ്ബബുദ്ധേഹി മണ്ഡിതാ’’തി.

തേ സബ്ബേപി സമ്മാസമ്ബുദ്ധേ യാവ അരിമേത്തേയ്യാ സമോധാനേത്വാ

‘‘സമ്ബുദ്ധേ അട്ഠവീസഞ്ച, ദ്വാദസഞ്ച സഹസ്സകേ;

പഞ്ചസതസഹസ്സാനി, നമാമി സിരസാ മഹം;

തേസം ധമ്മഞ്ച സങ്ഘഞ്ച, ആദരേന നമാമഹം.

നമക്കാരാനുഭാവേന, ഹിത്വാ സബ്ബേ ഉപദ്ദവേ;

അനേകഅന്തരായാപി, വിനസ്സന്തു അസേസതോ’’തി.

നമസ്സനഗാഥാ പവത്താ സാ ഊനസങ്ഖ്യാവസേനേവ കതാവ ഭവിതബ്ബം, തഥാ ഹി അമ്ഹാകം ഭഗവാ പോരാണബ്രഹ്മദേവബുദ്ധം ആദിം കത്വാ യാവ പോരാണസക്യഗോതമാ മനസാവ ചിന്തേന്തസ്സ സത്തഅസങ്ഖ്യേയ്യാനി വീതിവത്താനി പോരാണസക്യഗോതമബുദ്ധം ആദിം കത്വാ യാവ മജ്ഝിമദീപങ്കരാ വാചാമത്തേന നവ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി വീതിവത്താനി. മജ്ഝിമദീപങ്കരതോ പട്ഠായ യാവ പദുമുത്തരബുദ്ധാ കായങ്ഗവാചങ്ഗവസേന ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി വീതിവത്താനി. പദുമുത്തരബുദ്ധതോ യാവ കകുസന്ധാ ഏകമസങ്ഖ്യേയ്യം വീതിവത്തം. ഏവമിമേസു വീസതിഅസങ്ഖ്യേയ്യേസു ബ്രഹ്മദേവപോരാണസക്യഗോതമബുദ്ധാനമന്തരേ സത്ത അസങ്ഖ്യേയ്യേ സബ്ബം സമ്പിണ്ഡേത്വാ ഏകസതസഹസ്സഞ്ച വീസതി സഹസ്സഞ്ച പഞ്ചസഹസ്സാനി ച ഹോന്തി. പോരാണസക്യഗോതമമജ്ഝിമദീപങ്കരാനമന്തരേ നവ അസങ്ഖ്യേയ്യേ സബ്ബം സമ്പിണ്ഡേത്വാ തീണിസതസഹസ്സാനി സത്താസീതിസഹസ്സാനി ച ഹോന്തി. മജ്ഝിമദീപങ്കരതോ യാവ മേത്തേയ്യാ അട്ഠവീസാതി സബ്ബം സമോധാനേത്വാ അട്ഠവീസഞ്ച ദ്വാദസസഹസ്സഞ്ച പഞ്ചസതസഹസ്സാനി ച ഹോന്തി തസ്മാ ഊനസങ്ഖ്യാതി വേദിതബ്ബാ. പരിപുണ്ണസങ്ഖ്യാവസേന ഇച്ഛമാനേഹി ചിന്തേതബ്ബാവ. ഏസാ ച സങ്ഖ്യാവിചാരണാ നിദാനേ വുത്താവ.

ഏവം ‘‘ചിന്തിതം സത്തസങ്ഖ്യേയ്യം, നവസങ്ഖ്യേയ്യവാചകം;

കായവാചാ ചതുസങ്ഖ്യേയ്യം, ബുദ്ധത്തംസമുപാഗമീ’’തി.

വുത്തേസു വീസതിഅസങ്ഖ്യേയ്യേസു പവത്തഅസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പവസേനേവ കതാ. അത്ഥതോ പന സാരകപ്പമണ്ഡകപ്പവരകപ്പസാരമണ്ഡകപ്പഭദ്ദകപ്പവസേന പഞ്ചവിധാതി വേദിതബ്ബാ. ഇമാനി പഞ്ചനാമാനി ബുദ്ധുപ്പാദകപ്പേയേവ ലബ്ഭന്തി, അനുപ്പന്നകപ്പേ പന സുഞ്ഞകപ്പോത്വേവ നാമം ലബ്ഭതി തഥാ ഹി കപ്പസണ്ഠഹനകാലേ സബ്ബപഠമം മഹാബോധിപല്ലങ്കട്ഠാനേയേവ പദുമിനിഗബ്ഭാ ഉപ്പജ്ജതി. സാ യസ്മിം കാലേ ഏകോ ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, ഏകോ പദുമിനിഗബ്ഭോ അട്ഠപരിക്ഖാരേഹി സഹ ഉപ്പജ്ജതി. തം ദിസ്വാ സുദ്ധാവാസബ്രഹ്മുനോ നേമിത്തപാഠകാ അരഹന്തോ ഇമസ്മിം കപ്പേ ഏകോ ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതീതി സഞ്ജാതപീതിസോമനസ്സാ ഹുത്വാ അട്ഠപരിക്ഖാരേ ഗഹേത്വാ ബ്രഹ്മലോകേ ഠപേന്തി ‘‘യദാ ബുദ്ധോ ഉപ്പജ്ജിസ്സതി, തദാ ദസ്സാമാ’’തി. ഏവം ദ്വേ തയോ ചത്താരോ പഞ്ച ബുദ്ധാ ഉപ്പജ്ജിസ്സന്തി, തദാ ദ്വേ തീണി ചത്താരി പഞ്ച പദുമിനിഗബ്ഭാ അട്ഠപരിക്ഖാരേഹി സഹ ഉപ്പജ്ജന്തി. തഞ്ച ഖോ ഏകസ്മിം യേവ നാളേകേക ബദ്ധാ ഹുത്വാ ഉപ്പജ്ജന്തി. ഏവം കപ്പസണ്ഠഹനകാലതോ പട്ഠായേവ ഇമാനി പഞ്ച നാമാനി ലബ്ഭന്തീതി വേദിതബ്ബാനി. ഏത്താവതാ ഇമസ്മിംയേവ വിവട്ടട്ഠായീഅസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പേ ബുദ്ധാദയോ മഹേസക്ഖാ പുഞ്ഞവന്തോ ചക്കവത്തിരാജാനോ ഉപ്പജ്ജന്തി, തഥാ ആയുകപ്പന്തരകപ്പാനിപി. തത്ഥ ആയുകപ്പോ നാമ തേസം തേസം സത്താനം ആയുപരിച്ഛേദോ. അന്തരകപ്പോ നാമ തത്ഥ സത്ഥരോഗദുബ്ഭിക്ഖാനം അഞ്ഞതരസംവട്ടനേന ബഹൂസു വിനാസമുപഗതേസു അവസിട്ഠസത്തസന്താ നപ്പവത്തകുസലകമ്മാനുഭാവേന ദസവസ്സതോ പട്ഠായ അനുക്കമേന അസങ്ഖ്യേയ്യായുകപ്പപ്പമാണേസു സത്തേസു പന അധമ്മസമാദാനവസേന കമേന പരിഹായിത്വാ ദസവസ്സായുകേസു ജാതേസു രോഗാദീനമഞ്ഞതരസംവട്ടനേന സത്താനം വിനാസപ്പത്തി യാവ അയമേകോ അന്തരകപ്പോ. ഏവം പരിച്ഛിന്നഅന്തരകപ്പവസേന ചതുസട്ഠിഅന്തരകപ്പോ ഏകോ അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പോ വീസതി അന്തരകപ്പപ്പമാണോതി അപരേ വദന്തി. ഇമാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പാനി ഏകോ മഹാകപ്പോ നാമ. ഏവം തേജോ സംവട്ടവസേന താവ മഹാകപ്പാനം അന്തരം അഗ്ഗിനാവ വിനസ്സതി. യസ്മിം പന സമയേ കപ്പോ ഉദകേന നസ്സതി, തദാ ആദിതോവ കപ്പവിനാസകമഹാമേഘോ വുട്ഠഹിത്വാതി പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ വിത്ഥാരേതബ്ബം അയം പന വിസേസോ യഥാ തത്ഥ ദുതിയസൂരിയോ, ഏവമിധപി കപ്പവിനാസകോ ഖാരുദകമഹാമേഘോ വുട്ഠാതി സോ ആദിതോ സുഖുമം വസ്സന്തോ അനുക്കമേന മഹാധാരാഹി കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളം പൂരേന്തോ വസ്സതി. ഖാരുദകേന ഫുട്ഠഫുട്ഠാ പഥവീപബ്ബതാദയോ വിലീയന്തി തം ഉദകം വാതേന സമന്തതോ ധാരിതം പഥവിതോ യാവ പരിത്താഭാ അപ്പമാണാഭാ ആഭസ്സരാതി തയോപി ദുതിയജ്ഝാനഭൂമി ഉദകം ഗണ്ഹാതി. തത്ഥ തയോപി ബ്രഹ്മലോകേ വിലീയാപേത്വാ സുഭ കിണ്ഹേ ആഹച്ച തിട്ഠതി യാവ അണുമത്തം സങ്ഖാരഗതം അത്ഥി, താവ ന വൂപസമതി. ഉദകാനുഗതം പന സബ്ബസങ്ഖാരഗതം അഭിഭവിത്വാ സഹസാ വൂപസമതി അന്തരധാനം ഗച്ഛതി, ഹേട്ഠാ ആകാസേന സഹ ഉപരി ആകാസോ ഏകോ ഹോതി മഹന്ധകാരോതി സബ്ബം വുത്തസദിസമേവ. കേവലം പനിധ ഓതിണ്ണോതിണ്ണേ ഉദകേ ആഭസ്സരബ്രഹ്മലോകം ആദിം കത്വാ ലോകപാതുഭാവോ വേദിതബ്ബോ. സുഭകിണ്ഹതോ ചവിത്വാ ആഭസ്സരട്ഠാനാദീസു സത്താ നിബ്ബത്തന്തി ഏത്ഥാപി കപ്പവിനാസകമഹാമേഘതോ യാവ കപ്പവിനാസകഉദകപരിച്ഛേദോ സംവട്ടോ നാമ പഠമമസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പോ നാമാതി ചത്താരിഅസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പാനി വുത്തസദിസാനി ഏവം സത്ത മഹാകപ്പാനി സത്തക്ഖത്തും അഗ്ഗിനാ വിലീയിത്വാ അട്ഠമേ മഹാകപ്പേ ഉദകേനപി വിനാസോ ച സണ്ഠഹനഞ്ച വേദിതബ്ബം, ഏവം സത്തസത്തമഹാകപ്പോ സത്തസത്തവാരം അഗ്ഗിനാ വിലീയിത്വാ അട്ഠമേ അട്ഠമേ വാരേ ആപേന വിലീയിത്വാ അനുക്കമേന തേസട്ഠിമഹാകപ്പാനി പരിപുണ്ണാനി തദാ ആപവാരം പടിബാഹിത്വാ ചതുസട്ഠിമേ മഹാകപ്പേ വാതേന വിനസ്സതി തദാ ആദിതോ കപ്പവിനാസകമഹാവാതോ വുട്ഠഹിത്വാതി സബ്ബം പുബ്ബേ വുത്തനയമേവ. അയം പന വിസേസോ യഥാ അഗ്ഗിനാ വിനാസകപ്പേ ദുതിയസൂരിയോ, ഏവമിധാപി കപ്പവിനാസനത്ഥം വാതോ സമുട്ഠാതി സോ പഠമം സുഖുമരജം ഉട്ഠാപേതി, തതോ ഥൂലരജം സണ്ഹരജം സുഖുമവാലികം സക്ഖരപാസാണാദയോതി യാവ കൂടാഗാരമത്തേ പാസാണേപി വിസമട്ഠാനേ ഠിതമഹാരുക്ഖേച ഉട്ഠാപേതി, തേ പഥവിതോ നഭമുഗ്ഗതാ ന പുന പതന്തി, തത്ഥേവ ചുണ്ണവിചുണ്ണാ ഹുത്വാ അഭാവം ഗച്ഛന്തി. യഥാനുക്കമേന ഹേട്ഠാ മഹാപഥവിയാ വാതോ സമുട്ഠഹിത്വാ പഥവിം പരിവത്തേത്വാ ഉദ്ധംമൂലം കത്വാ ആകാസേ ഖിപതി യോജനസതപ്പമാണാപി പഥവിപ്പദേസാ ദ്വിയോജനതിയോജനചതുയോജനപഞ്ചയോജനഛയോജനസത്തയോജനപ്പമാണാപി ഭിജ്ജിത്വാ തേ വേഗക്ഖിത്താ ആകാസേയേവ ചുണ്ണവിചുണ്ണാ ഹുത്വാ അഭാവം ഗച്ഛന്തി ചക്കവാളപബ്ബതമ്പി വാതോ ഉക്ഖിപിത്വാ ആകാസേ ഖിപതി തേ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഘട്ടയന്താ ചുണ്ണവിചുണ്ണാ ഹുത്വാ വിനസ്സന്തി ഏതേനേവ ഭൂമട്ഠകവിമാനാനി ആകാസട്ഠകവിമാനാനി ച വിനാസേന്തോ ഛകാമാവചരദേവലോകേ നാസേത്വാ കോടിസതസഹസ്സചക്കവാളാനി വിനാസേതി. തത്ഥ ചക്കവാളാ ചക്കവാളേഹി, ഹിമവന്താ ഹിമവന്തേഹി, സിനേരൂ സിനേരൂഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം സമാഗന്ത്വാ ചുണ്ണവിചുണ്ണാ ഹുത്വാ വിനസ്സന്തി. പഥവിതോ യാവ പരിത്തസുഭാ, അപ്പമാണസുഭാ, സുഭണിണ്ഹാതി തയോപി തതിയജ്ഝാനഭൂമീ വാതോ ഗണ്ഹാതി തത്ഥ തയോപി ബ്രഹ്മലോകേ വിനാസേത്വാ വേഹപ്ഫലം ആഹച്ച അട്ഠാസി. ഏവം സബ്ബം സങ്ഖാരഗതം വിനാസേത്വാ സയം വിനസ്സതി, ഹേട്ഠാ ആകാസേന സഹ ഉപരി ആകാസോ ഏകോ ഹോതി മഹന്ധകാരോതി സബ്ബം വുത്തസദിസം. ഇധ പന സുഭകിണ്ഹബ്രഹ്മലോകം ആദിം കത്വാ ലോകോ പാതുഭവതി. വേഹപ്ഫലതോ ചവിത്വാ സുഭകിണ്ഹാദീസു സത്താ നിബ്ബത്തന്തി, തത്ഥകപ്പവിനാ സകമഹാമേഘതോ യാവ കപ്പവിനാസകവാതുപച്ഛേദോ, ഇദം സംവട്ടോ നാമ, പഠമമസങ്ഖ്യേയ്യം നാമാതി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പാനി ഏകോ മഹാകപ്പോ നാമാതി സബ്ബം തേജോസംവട്ടേ വുത്തനയമേവ.

വുത്തമ്പി ചേതം.

‘‘സത്ത സത്ത ഗ്ഗിനാ വാരാ, അട്ഠമേ അട്ഠമേ ദകാ;

ചതുസട്ഠി യദാ പുണ്ണാ, ഏകോ വായുവരോ സിയാ.

അഗ്ഗിനാ’ഭസ്സരാ ഹേട്ഠാ, ആപേന സുഭകിണ്ഹതോ;

വേഹപ്ഫലതോ വാതേന, ഏവം ലോകോ വിനസ്സതീ’’തി.

തസ്മാ തിണ്ണമ്പി പഠമജ്ഝാനതലാനം ഏകകപ്പേപി അവിനാസാഭാവതോ സകലകപ്പേ തേസം സമ്ഭവോ നത്ഥീതി അസങ്ഖ്യേയ്യ കപ്പവസേന തേസം ആയുപരിച്ഛേദോ ദട്ഠബ്ബോ. ദുതിയജ്ഝാനതലതോ പട്ഠായ പന പരിപുണ്ണമഹാകപ്പവസേന ആയുപരിച്ഛേദോ ദട്ഠബ്ബോ, ന അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പവസേന. യദി ദുതിയജ്ഝാനതലതോ പട്ഠായ പരിപുണ്ണമഹാകപ്പവസേന ആയുപരിച്ഛേദോ സിയാ, കഥം ആഭസ്സരാദീസു ബ്രഹ്മൂനം അട്ഠമഹാകപ്പാദിവസേന ആയു പരിപുണ്ണം സിയാ, തഥാ ഹി പഠമജ്ഝാനതലം സത്തസു വാരേസു അഗ്ഗിനാ വിനസ്സതി. അട്ഠമേ വാരേ യാവ ആഭസ്സരാ ഉദകേന വിനസ്സതി പുന സത്തവാരേസു അഗ്ഗിനാ പഠമജ്ഝാനതലം, പുന അട്ഠമേവാരേ ഉദകേന ദുതിയജ്ഝാനതലം വിനസ്സതീതി ഏവം അട്ഠമേ വാരേ ആപവാരം പടിബാഹിത്വാ യാവ സുഭകിണ്ഹാ വാതേന വിനസ്സതി ഏവം ചതുസട്ഠി പരിപുണ്ണാ ഹോതീതി സച്ചം, ഹേട്ഠാവിവട്ടട്ഠായീ അസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പവസേന ഏകോ സത്ത മഹാകപ്പാനി ചാതി അട്ഠ കപ്പാനി ആഭസ്സരബ്രഹ്മൂനം ആയുപ്പമാണം ഹോതി. ചതുസട്ഠികപ്പേസുപി വിവട്ടട്ഠായീഅസങ്ഖ്യേയ്യകപ്പവസേന ഏകോ തേ സട്ഠിമഹാകപ്പാനി ചാതി ചതുസട്ഠികപ്പാനി സുഭകിണ്ഹാനം ബ്രഹ്മൂനം ആയുപ്പമാണം ഹോതി തേന വുത്തം പോരാണേഹി.

സത്ത സത്ത’ഗ്ഗിനാ വാരാ, അട്ഠമേ അട്ഠമേ ദകാ;

ചതുസട്ഠി യദാ പുണ്ണാ, ഏകോ വായുവരോ സിയാ’തി.

കേചി പന.

‘‘അഗ്ഗിനാ’ഭസ്സരാ ഹേട്ഠാ, ആപേന സുഭകിണ്ഹതോ;

വേഹപ്ഫലതോ വാതേന, ഏവം ലോകോ വിനസ്സതീ’’തി.

ഇമിസ്സാ ഗാഥായ ‘‘ആഭസ്സരാതി’’ച ‘‘സുഭകിണ്ഹതോ’’തി ച ‘‘വേഹപ്ഫലതോ’’തി ച അഭിവിധിവസേന വുത്തഭാവഞ്ച സമതലഭാവേപി സേട്ഠഭൂമിത്താ പട്ഠാനവസേന വുത്തഭാവഞ്ച അമഞ്ഞിത്വാ സുദ്ധാവാസഭൂമീസു വിയ ഉപരൂപരിവസേന ഭൂമിക്കമോതി മഞ്ഞിത്വാ.

‘‘പഞ്ചഭൂമി നട്ഠാ അഗ്ഗി, അട്ഠ ഭൂമി നട്ഠാ ദകാ;

നവഭൂമി നട്ഠാ വാതാ, ലോകനട്ഠാ തദാ സിയും.

പഠമേ അഗ്ഗി ദ്വത്തിംസ, ദുതിയേ ആദി സോളസ;

ദുതിയഭൂമേ മജ്ഝേ അട്ഠമം, തം ഛപ്പഞ്ഞാസ വാരകം.

ആഭസ്സരമ്ഹി ചതുത്ഥം, പരിത്തസുഭമ്ഹി ദ്വേ ജലം;

അപ്പമാണസുഭം ഏകവാരം, മതം ഉദകസത്തമ’’ന്തി.

വദന്തി തേസം വാദേ ആഭസ്സരതോ ഹേട്ഠാ പഞ്ചഭൂമി അഗ്ഗിനട്ഠാ, സുഭകിണ്ഹതോ ഹേട്ഠാ അട്ഠഭൂമി ഉദകനട്ഠാതി വദന്തി. സമതലദീപനത്ഥം സന്ദേഹച്ഛേദനത്ഥം ഏവം ഗഹിതാതി ഏകഭവപരിയോസാനം സന്ധായ പടിസന്ധിഭവഞ്ചാതി ആദി വുത്തന്തി. ഇമിസ്സാപി അത്ഥം ദുഗ്ഗഹിതേന ഗഹേത്വാ പടിസന്ധിഭവങ്ഗവസേന സദിസഭാവമേവ സന്ധായ വുത്തന്തി പരികപ്പേന്തി സോ അയുത്തരൂപോ വിയ ദിസ്സതി അതിവിയ മിച്ഛാഗാഹോ ച ഹോതി അഗ്ഗഞ്ഞസുത്തവിസുദ്ധിമഗ്ഗാദീഹി വിരുജ്ഝനതോ സംവട്ടസീമാപി വിരുദ്ധാ തത്ഥ പഠമജ്ഝാനതലം ഉപാദായ അഗ്ഗിനാ, ദുതിയജ്ഝാനതലം ഉപാദായ ഉദകേന, ചതുത്ഥജ്ഝാനതലം ഉപാദായ വാതേന വിനസ്സതീതി വുത്തവചനേനാപി വിരുജ്ഝതേവ തസ്മാ ‘‘ആഭസ്സരാ’’തി ച ‘‘സുഭകിണ്ഹതോ’’തി ച ‘‘വേഹപ്ഫലതോ’’തി ച ഏത്ഥാഭിവിധിവസേന അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. അഞ്ഞഥാ ‘‘ഉപരി പബ്ബതാ ദേവോ വസ്സതീ’’തി ഏത്ഥ വിയ ആഭസ്സരസുഭകിണ്ഹവേഹപ്ഫലാനം തേന തേന സംവട്ടേന വിനാസോപി ന ഭവേയ്യ. അയം ലോകവിപത്തിപരിച്ഛേദോ. ഏവം ബുദ്ധോ ച ദുല്ലഭോ ലോകേ തി ഇമസ്സ അത്ഥോ വുത്തോയേവ.

ഇതി സാഗരബുദ്ധിത്ഥേരവിരചിതേ സീമവിസോധനേ

കപ്പവിനാസകണ്ഡോ ദുതിയോ പരിച്ഛേദോ.