൧. ഉപസമ്പദാകണ്ഡോ

ഇമസ്മിഞ്ഹി ഠാനേ ഠത്വാ ബുദ്ധഗുണപടിസംയുത്തായ കഥായ വുച്ചമാനായ സാധൂനം ചിത്തസമ്പഹംസനഞ്ചേവ, ഇമസ്സേവ പകരണസ്സ അനുമ്മത്തവചനഭാവോ ച ഭവേയ്യ, അനുമ്മത്തവചനത്തേ ച സിദ്ധേ സോതബ്ബം മഞ്ഞിസ്സന്തി, തസ്മാ ബുദ്ധഗുണം വണ്ണയിസ്സാമ. അമ്ഹാകം കിര ഭഗവാ ബ്രഹ്മദേവബുദ്ധമാദിം കത്വാ യാവ പോരാണസക്യഗോതമാ മനോപണിധിവസേന, കട്ഠവാഹനജാതകംആദിംകത്വാ യാവ മജ്ഝിമദീപങ്കരാ വാചങ്ഗവസേന മജ്ഝിമദീപങ്കരപാദമൂലതോ പട്ഠായ കായവാചങ്ഗവസേന സബ്ബം സമ്പിണ്ഡേത്വാ യാവ വേസ്സന്തരത്തഭാവാ വീസതി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി പാരമിയോ പൂരേന്തസ്സ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണത്ഥായ യേവ അലങ്കതം സീസം ഛിന്ദിത്വാ ദേന്തസ്സ സബ്ബഞ്ഞുബോധിസത്തസ്സ സീസം ജമ്ബുദീപവാസീനം ഉദ്ധനതോപി ബഹുതരം, അഞ്ജിതനയനം ഉപ്പാടേത്വാ ദേന്തസ്സ നയനം അജടാകാസേ ഗഗനതലേ താരാഗണതോപി ബഹുതരം, ഹദയമംസം വാ ദക്ഖിണബാഹും വാ ഛിന്ദിത്വാ ദേന്തസ്സ മംസം ഛനഹുത അട്ഠസ ഹസ്സാധികസതസഹസ്സപമാണസിനേരുരാജതോപി ബഹുതരം, ലോഹിതം ഉപ്പാടേത്വാ ദേന്തസ്സ രുഹിരം ചതൂസു മഹാസമുദ്ദേസു ഉദകതോപി ബഹുതരം, മദ്ദീസദിസേ ച ഭരിയേ ജാലീകണ്ഹാജിനസദിസേ ച പുത്തേ പരേസം ദാസത്ഥായ ദേന്തസ്സ ഗണനപഥം വീതിവത്താ. ഏവം പാരമിയോ പൂരേന്തസ്സേവ.

ചിന്തിതം സത്തസങ്ഖ്യേയ്യം, നവസങ്ഖ്യേയ്യ’വാചകം;

കായവാചാ ചതുഖ്യാതം, ബുദ്ധത്തം സമുപാഗമീതി.

ജാതത്തകീസോതത്തകിയാ വുത്തനയേന അസൂരോ ഹുത്വാ ബുദ്ധത്തം ചിന്തേന്തസ്സേവ സത്തഅസങ്ഖ്യേയ്യാനി വീതിവത്താനി. അതിസൂരോ അഹുത്വാ വാചാമത്തമേവ നവ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി വീതിവത്താനി. അതിസൂരോ ഹുത്വാ കായങ്ഗവാചങ്ഗവസേന പൂരേന്തസ്സ ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി വീതിവത്താനി. ഇമാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി ദീപങ്കരപാദമൂലതോ പട്ഠായ വേദിതബ്ബാനി. സതസഹസ്സകപ്പമത്ഥകേ പന അജ്ഝത്തപാരമീ പൂരിതാതി വേദിതബ്ബാ. വേസ്സന്തരത്തഭാവേന ച സത്തകമഹാദാനം ദത്വാ സത്തക്ഖത്തും പഥവിം കമ്പേത്വാ വങ്കപബ്ബതം ഗന്ത്വാ നയനസദിസേ ദ്വേ പുത്തേ ബ്രാഹ്മണസ്സ ദാസത്ഥായ ദത്വാ ദുതിയദിവസേ ബ്രാഹ്മണവണ്ണേന ആഗതസ്സ സക്കസ്സ ദേവരഞ്ഞോ അത്തസമം മദ്ദിം നാമ ഭരിയം ദത്വാ തസ്മിം ഭവേ അപരിമേയ്യാനി പുഞ്ഞാനി കത്വാ തതോ തുസിതപുരം ഗന്ത്വാ തത്ഥ യാവതായുകം ഠത്വാ ദസഹി ചക്കവാളസഹസ്സേഹി ആഗന്ത്വാ ദേവതാവിസേസേഹി.

കാലോ ദേവ മഹാവീര, ഉപ്പജ്ജ മാതുകുച്ഛിയം;

സദേവകം താരയന്തോ, ബുജ്ഝസ്സു അമതം പദന്തി.

യാചിയമാനോ കാലം ദീപഞ്ച ദേസഞ്ച കുലം മാതരമേവചാതി ഇമാനി പഞ്ച മഹാവിലോകനാനി വിലോകേത്വാ തുസിതപുരതോ ചവിത്വാ മഹാസമ്മതവംസജസ്സ ഓക്കാകരഞ്ഞോ പുത്താനം കുസലമ്ഭേദഭയേന ഭഗിനീഹിയേവ സദ്ധിം ആവാഹകരണം സുത്വാ സക്യാ വത ഭോ രാജകുമാരാതി ഓക്കാകമഹാരാജേന വുത്തവചനം പവത്തനിമിത്തം കത്വാ സക്യാതി ലദ്ധനാമാനം രാജൂനമബ്ഭന്തരേ പവത്തസ്സ സുദ്ധോദനമഹാരാജസ്സ ജേട്ഠമഹേസിയാ സിരിമഹാമായായ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തിത്വാ ദസമാസച്ചയേന ദേവദഹനഗരസ്സ കപിലവത്ഥുസ്സ ച മജ്ഝേ ലുമ്ബിനീവനേ മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമിത്വാ ജാതക്ഖണേയേവ ഉത്തരാഭിമുഖം സത്തപദവീതിഹാരേന ഗന്ത്വാ അഛമ്ഭിവാചം നിച്ഛാരേത്വാ പിതരം വന്ദാപേത്വാ അനുക്കമേന സോളസവസ്സുദ്ദേസികകാലേ രജ്ജസിരിം അനുഭവിത്വാ രാഹുലഭദ്ദസ്സ ജാതദിവസേ നിക്ഖമിത്വാ ഛബ്ബസ്സാനി ദുക്കരചരിയം ചരിത്വാ വേസാഖപുണ്ണമദിവസേ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുജ്ഝിത്വാ പഞ്ചചത്താലീസ വസ്സാനി ദേവമനുസ്സാനം രതനദാമം ഗന്ഥേന്തോ വിയ ധമ്മരതനവസ്സം വസ്സാപേത്വാ യാവ സുഭദ്ദപരിബ്ബാജകവിനയനാ കതബുദ്ധകിച്ചേ കുസിനാരായഉപവട്ടനേ മല്ലാനം സാലവനേ വേസാഖപുണ്ണമദിവസേ പച്ചൂസസമയേ അനുപാദിസേസായ നിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബുതേ ഭഗവതിലോകനാഥേ സുഭദ്ദേന വുഡ്ഢപബ്ബജിതേന ‘‘അലം ആവുസോ മാ സോചിത്ഥ മാ പരിദേവിത്ഥ, സുമുത്താ മയം തേന മഹാസമണേന, ഉപദ്ദുതാ ച ഹോമ’ഇദം വോ കപ്പതി ഇദം വോ ന കപ്പതീ’തി. ഇദാനി പന മയം യം ഇച്ഛിസ്സാമ തം കരിസ്സാമ, യം ന ഇച്ഛിസ്സാമ ന തം കരിസ്സാമാ’’തി വുത്തവചനം സല്ലക്ഖേത്വാ ഗണപാമോക്ഖാനം സത്തന്നം ഭിക്ഖുസതസഹസ്സാനം സങ്ഘത്ഥേരോ ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ ധമ്മസങ്ഗീതിം കത്വാ പരിസുദ്ധേ ധമ്മവിനയേ തതോ അപരഭാഗേ വസ്സസതസ്സ അച്ചയേന വേസാലിയാ വജ്ജിപുത്തകാ ദസവത്ഥൂനി ദസ്സേത്വാ സാസനവിപത്തിം കരോന്തേ ദിസ്വാ ആയസ്മതാ യസത്ഥേരേന കാകണ്ഡകപുത്തേന സമുസ്സാഹിയമാനോ ദുതിയസങ്ഗീതിം കത്വാ തതോ അപരഭാഗേ തഥാഗതസ്സ പരിനിബ്ബാനതോ ദ്വിന്നം വസ്സസതാനം ഉപരി അട്ഠാരസമേ വസ്സേ ധമ്മാസോകോനാമ രാജാ സകലജമ്ബുദീപതലേ ഏകരജ്ജാഭിസേകം പാപുണിത്വാ ബുദ്ധസാസനേ മഹന്തം ലാഭസക്കാരം പവത്തേത്വാ പരിഹീനലാഭസക്കാരാ തിത്ഥിയാ അന്തമസോ ഘാസച്ഛാദനമത്തമ്പി അലഭന്താ ലാഭസക്കാരം പത്ഥയമാനാ സാസനേ പബ്ബജിത്വാ സകാനി സകാനി ദിട്ഠിഗതാനി ദീപേത്വാ സാസനേ മഹന്തം അബ്ബുദഞ്ച മലഞ്ച പവത്തേസും. തദാ ധമ്മാസോകരഞ്ഞോ പത്താഭിസേകതോ സത്തരസമേ വസ്സേ സട്ഠിസതസഹസ്സ ഭിക്ഖൂസു സഹസ്സഭിക്ഖും ഗഹേത്വാ മോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സോ നാമ സങ്ഘത്ഥേരോ മഹാപവാരണായ പരപ്പവാദം ഭിന്ദിത്വാ കഥാവത്ഥുപ്പകരണം ദേസേത്വാ തതിയധമ്മസങ്ഗീതിം കത്വാ പരിസുദ്ധേ ധമ്മവിനയേ സാട്ഠകഥേബുദ്ധവചനേ ധരന്തേവ പാളിയട്ഠകഥാസു അത്ഥച്ഛായം ഗഹേത്വാ അത്തനോ മതിവസേന നാനാഗന്ഥവിസേസാനി കരോന്തി, തേസു അത്തനോമതിവസേന അത്ഥച്ഛായം ഗഹേത്വാ കാരണപതിരൂപകം കത്വാ വുത്തവചനം സാരതോ സല്ലക്ഖേത്വാ സുത്ത-സുത്താനുലോമആചരിയവാദേ മുഞ്ചിത്വാ പാളിയാ അട്ഠകഥം, അട്ഠകഥായ ച പാളിം തബ്ബിവരണഭൂതം സാരത്ഥദീപനിഞ്ച അഞ്ഞാനി ച ഗന്ഥവിസേസാനി അസംസന്ദിത്വാ അത്തനോമതിയാപി പുബ്ബാപരം അസമാനേത്വാ വാദപ്പകാസനമത്തമേവ ഠപേത്വാ ഗരുകലഹുകേസു ഗരുകേയേവ ഠാതബ്ബേപി ഗരുകേ അട്ഠത്വാ കേചി ഭിക്ഖൂ നദിയാ ഉദകുക്ഖേപം അകത്വാ കരോന്തി. ഏവം സാസനേ ദ്വിധാ ഭിന്നാ ഹോന്തി. ഇദഞ്ച ഭിന്ദനം കോസമ്ബകക്ഖന്ധകേ ഭിന്നതോപി സതഗുണേന സഹസ്സഗുണേന ബലവതരമേവ സാസനസ്സ വിപത്തികാരണത്താ, തഥാ ഹി ന ഇദം മനുസ്സലോകേ ഭിക്ഖൂനംയേവ ഹോതി, ഭിക്ഖൂനം, ഉപാസകമനുസ്സാനം, ആരക്ഖകദേവതാനമ്പി, താസം സഹായകാനം ഭുമ്മനിസ്സിതദേവതാനമ്പി താസം സഹായകാനം രുക്ഖനിസ്സിതദേവതാനമ്പി താസംസഹായകാനം ആകാസട്ഠകദേവതാനമ്പി, താസം സഹായകാനം ചാതുമഹാരാജികദേവതാനമ്പി, താസം സഹായകാനം താവതിംസദേവതാനമ്പി, ഏവം മിത്തപരമ്പരവസേന ഛകാമാവചരദേവതാനമ്പി താസം മിത്താനം ബ്രഹ്മപാരിസജ്ജാനമ്പീതി ഏവം യാവഅകനിട്ഠബ്രഹ്മലോകാ അരിയപുഗ്ഗലേ ഠപേത്വാ സബ്ബേ പുഥുജ്ജനാ ദേവമനുസ്സാ ഭിന്നാ ഹോന്തി, തേസം ഭിന്നത്താ ബഹു ച പാപം പസവതി, തസ്മാ പാളിയാ അട്ഠകഥം, അട്ഠകഥായ ച പാളിം സംസന്ദിത്വാ താനി താനി ഗന്ഥവിസേസാനി ച ഏകതോ കത്വാ ഗങ്ഗോദകേ ന യമുനോദകം വിയ മിസ്സിത്വാ ഏകീഭാവം കത്വാ സീമവിസോധനിം നാമ കരിസ്സാമി, തം സുണാഥ സാധുകം മനസികരോഥ ധമ്മരാജസ്സ സാവകാതി.

തത്ഥ ബുദ്ധുപ്പാദോ ദുല്ലഭോ തി ബുദ്ധസ്സ ഉപ്പാദകാലോ ദുല്ലഭോ തഥാ ഹി അനുപ്പന്നകാലേ ബുദ്ധേ ബുദ്ധോതി സദ്ദമ്പി അസുത്വാ വീതിവത്താനം കപ്പാനം ഗണനപഥം വീതിവത്താ. ബുദ്ധകാരണസ്സ ദുക്കരത്തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ.

തതോ പബ്ബജാ ച ഉപസമ്പദാചാ തിഏത്ഥ തോപച്ചയോ ലാമകത്ഥേ, പഞ്ചമ്യത്ഥേ വാ. ബുദ്ധുപ്പാദോ ദുല്ലഭോ, തമനുപബ്ബജ്ജാ ച ഉപസമ്പദാ ച ദുല്ലഭായേവാതി അധിപ്പായോ. യഥാ ച ലോകേ കിഞ്ചിദേവ മഹഗ്ഘം അലഭിതബ്ബം ലഭിത്വാ വാ തേന സഹകാരീകാരണഭൂതം അപ്പഗ്ഘമ്പി മഹഗ്ഘം മഹഗ്ഘം ദുല്ലഭം ദുല്ലഭന്തി വുച്ചതി, ഏവമേവ അതിദുല്ലഭം ബുദ്ധുപ്പാദം ആഗമ്മ തമനുപബ്ബജിതമ്പി ദുല്ലഭന്തി വുച്ചതി, യഥാ ച നിദിയാ ഉപരിമഭാഗേ സത്താഹവട്ടലികാദിഭാവേന ഉദകപൂരണേ ഹേട്ഠാ കിസ്മിഞ്ചി ഠാനേ തരിതും അവിസഹന്താ ഇദമേവ ഠാനം ദുക്കരന്തി വുച്ചതി, ഏവമേവ ബുദ്ധകാരണസ്സ ദുക്കരഭാവേ ന തമനുപബ്ബജ്ജുപസമ്പദാപി ദുക്കരം ദുല്ലഭന്തി വുച്ചതി. അഞ്ഞഥാ ബുദ്ധഭഗവതോ പി പബ്ബജ്ജുപസമ്പദഭാവോയേവ സേട്ഠോ ഭവേയ്യ. അഥവാ കാരണൂപചാരവസേനാപി ഏവം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം, യഥാ സേമ്ഹോഗുളോതി തഥാ ഹി ഗുളസ്സ പി വനപച്ചയാ സേമ്ഹോ ഉസ്സന്നോ, തം ജനോ ഗുളേനസേമ്ഹോതി വത്തബ്ബേപി കാരണസ്മിം ഗുളേ ഫലഭൂതം സേമ്ഹം രോപേത്വാ സേമ്ഹോ ഗുളോതി വുച്ചതി, ഏവം കാരണസ്സ ദുക്കരത്താ ദുല്ലഭേ ബുദ്ധുപ്പാദേ തമനുക്രിയാ പബ്ബജ്ജാപി തം മൂലകാരണഭൂതേ ബുദ്ധുപ്പാദേ രോപേത്വാ ദുല്ലഭാ പബ്ബജ്ജാതി വുച്ചതി. ബുദ്ധുപ്പാദകാലേപി ബുദ്ധദസ്സനം ദുല്ലഭമേവ, അനുപ്പന്നകാലേ പന പഗേവ, സബ്ബഖണേസു നവമഖണത്താ ച തഥാ ഹി മിലക്ഖുദേസഅരൂപഭൂമിഅസഞ്ഞസത്തനിരയപേതതിരച്ഛാനഭൂമീസു ജായമാനേസു വാ മജ്ഝിമദേസേ ജായമാനോപി മിച്ഛാദിട്ഠിഭൂതാ വാ, സമ്മാദിട്ഠികുലേ ജായമാനാപി ചക്ഖുസോത വികലഭാവേന അങ്ഗവികലാ വാ ബുദ്ധദസ്സനം ന അരഹന്തി, ദസ്സനമ്പി ദസ്സനമത്തമേവ. സുപണ്ണനാഗരാജാദീനം തസ്മിം ഭവേ മഗ്ഗഫലഭാഗിനോ ന ഹോന്തി, ഹോന്തി ചേത്ഥ.

‘‘പച്ചന്തജോ അരൂപിനോ, വികലങ്ഗോ അസഞ്ഞജോ;

മിച്ഛാദിട്ഠി തിരച്ഛാനോ, പേതോ നേരയികോപിച.

ഏതേ അട്ഠക്ഖണാ വുത്താ, ബുദ്ധേനാദിച്ചബന്ധുനാ;

ബുദ്ധുപ്പാദോ ഖണോ ഏകോ, നവമോതി പവുച്ചതീതി’’.

പബ്ബജ്ജാ തിചേത്ഥ സാമഞ്ഞേന വുത്തേപി സാമണേരാവ അധിപ്പേതാ, ഉപസമ്പദാ ചാതി വിസും വുത്തത്താ. സാമണേരാ ച നാമ ബുദ്ധം സരണം ഗച്ഛാമിത്യാദിനാ തിക്ഖത്തും വത്വാ ഉഭതോസുദ്ധിവസേനേവ സാമണേരഭൂമിയം തിട്ഠന്തി. ദസസീലാനി പന തേസം സിക്ഖാപദമത്തമേവ. താനി പാളിവസേന അസക്കോന്തോ അത്ഥവസേന ‘‘ഇദഞ്ച സമാദായ വത്തേഹീ’’തി ആചിക്ഖിതുമ്പി വട്ടതിയേവ. ഇധ വത്തബ്ബം നത്ഥി. ഉപസമ്പദാ പന അട്ഠവിധാ ഹോന്തി ഏഹിഭിക്ഖൂപസമ്പദാ, സരണഗമനൂപസമ്പദാ, ഓവാദ പടിഗ്ഗഹണൂപസമ്പദാ, പഞ്ഹാബ്യാകരണൂപസമ്പദാ, അട്ഠഗരുധമ്മപടിഗ്ഗഹണൂപസമ്പദാ, ദൂതേനൂപസമ്പദാ, അട്ഠവാചികൂപസമ്പദാ, ഞത്തിചതുത്ഥൂപസമ്പദാ ചാതി. തത്ഥ ഭഗവാ ഏഹി ഭിക്ഖുഭാവായ ഉപനിസ്സയസമ്പന്നം പുഗ്ഗലം ദിസ്വാ രത്തപംസുകൂലന്തരതോ സുവണ്ണവണ്ണം ദക്ഖിണഹത്ഥം നീഹരിത്വാ ബ്രഹ്മഘോസം നിച്ഛാരേന്തോ ‘‘ഏഹി ഭിക്ഖു ചര ബ്രഹ്മചരിയം സമ്മാ ദുക്ഖസ്സ അന്തകിരിയായാ’’തി വദതി. തസ്സാനന്തരമേവ ഗിഹിലിങ്ഗം അന്തരധായിത്വാ.

തിചീവരഞ്ച പത്തോ ച, വാസി സൂചിച ബന്ധനം;

പരിസ്സാവനമട്ഠേതേ, യുത്തയോഗസ്സ ഭിക്ഖുനോതി.

ഏവം വുത്തേഹി അട്ഠഹിപരിക്ഖാരേഹി സരീരേ പടിമുത്തോയേവ വസ്സസതികത്ഥേരോ വിയ ഇരിയാപഥസമ്പന്നോ ബുദ്ധാചരിയകോ ബുദ്ധുപജ്ഝായകോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധം വന്ദമാനോവ തിട്ഠതി. അയം ഏഹി ഭിക്ഖൂപസമ്പദാ നാമ. ഭഗവാ ഹി പഠമബോധിയം ഏതസ്മിം കാലേ ഏഹി ഭിക്ഖുപസമ്പദായ ഏവ ഉപസമ്പാദേതി. താനി പന പഞ്ചവഗ്ഗിയാദയോ അങ്ഗുലിമാലത്ഥേരപരിയോസാനാ.

തീണിസതം സഹസ്സഞ്ച, ചത്താലീസം പുനാപരോ;

ഏകോ ച ഥേരോ സപ്പഞ്ഞോ; സബ്ബേ തേ ഏഹി ഭിക്ഖുകാതി.

ഏതേ വിനയപിടകേ നിദ്ദിട്ഠഏഹിഭിക്ഖൂ നാമ വിനയപിടകേ അനിദ്ദിട്ഠാ പന തിസതപരിവാരസേലബ്രാഹ്മണാദയോ.

സത്തവീസ സഹസ്സാനി, തീണിയേവ സതാനി ച;

ഏതേ ഹി സബ്ബേ സങ്ഖാതാ, സബ്ബേ തേ ഏഹിഭിക്ഖുകാതി.

തം സബ്ബം സമ്പിണ്ഡേത്വാ അട്ഠവീസസഹസ്സാനി ഛസതാനി ഏകചത്താലീസുത്തരാനി ച ഹോന്തി. പഠമബോധിച നാമേസാ വീസതിവസ്സാനി ഹോന്തി.

ഭഗവാ ഹി അനുത്തരം ധമ്മചക്കം പവത്തേത്വാ അട്ഠാരസകോടിബ്രാഹ്മണാനം അമതം പായേത്വാ പഠമവസ്സം വസി. ദുതിയതതിയചതുത്ഥവസ്സേസു രാജഗഹേ വേളുവനവിഹാരേ വസ്സം വസി, ഭഗവാ ഹി ആസാള്ഹിനക്ഖത്തപുണ്ണമിയം ബാരാണസിയാ ഇസിപതനേ മിഗദായേ പഠമവസ്സം വസിത്വാ ഫഗ്ഗുണമാസേ ഫഗ്ഗുണപുണ്ണമിയം രാജഗഹം പത്വാ ബിമ്ബിസാരരഞ്ഞാ കാരിതേ വേളുവന വിഹാരേ ഏകമാസമത്തം വസിത്വാ ചിത്രമാസേ വീസതിഖീണാസവസഹസ്സപരിവുതോ കപിലവത്ഥും ഗന്ത്വാ അസീതിയാ ഞാതിസഹസ്സാനം മജ്ഝേ വിപ്പടിപന്നാനം രാജൂനം മത്ഥകേ പംസുരജം ഓകിരിത്വാ തേ വന്ദാപേത്വാ പോക്ഖരവസ്സഞ്ച വസ്സാപേത്വാ തമാഗമ്മ അസീതിയാ ഞാതിസഹസ്സാനം വേസ്സന്തര ജാതകം കഥേത്വാ രാഹുലമാതരമാഗമ്മ ചന്ദകിന്നരീജാതകഞ്ച കഥേത്വാ പിതരം അനാഗാമിഫലേ പതിട്ഠാപേത്വാ രാജഗഹമേവ ആഗന്ത്വാ വാസം കപ്പേസി, തേന വുത്തം ദുതിയ തതിയ ചതുത്ഥ വസ്സേസു രാജഗഹേ വേളുവനവിഹാരേ വസ്സം വസീ’’തി. പഞ്ചമേ പന വേസാലിയം ഏകവാസം വസി. ഛട്ഠേ മകുളപബ്ബതേ ഏകവാസം വസി. പുണ്ണോ വാ തത്ഥ. തത്രായം അനുപുബ്ബികഥാ സുനാപരന്തരട്ഠേ കിര ഏകസ്മിം വാണിജകഗാമേ ദ്വേ ഭാതരോ. തേസു കദാചി ജേട്ഠോ പഞ്ചസകടസതാനി ഗഹേത്വാ ജനപദം ഗന്ത്വാ ഭണ്ഡം ആഹരതി, കദാചി കനിട്ഠോ. ഇമസ്മിം പന സമയേ കനിട്ഠം ഘരേ ഠപേത്വാ ജേട്ഠഭാതികോ പഞ്ച സകടസതാനി ഗഹേത്വാ ജനപദചാരികം ചരന്തോ അനുപുബ്ബേന സാവത്ഥിം പത്വാ ജേതവനസ്സ അവിദൂരേ പഞ്ചസകടസതാനി ഠപേത്വാ ഭുത്തപാതരാസോ പരിജനപരിവുതോ ഫാസുകട്ഠാനേ നിസീദി. തേന ച സമയേന സാവത്ഥിവാസിനോ ഭുത്തപാതരാസാ ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠായ സുട്ഠുത്തരാസങ്ഗാ ഗന്ധപുപ്ഫാദിഹത്ഥാ യേനബുദ്ധോ, യേനധമ്മോ, യേനസങ്ഘോ, തന്നിന്നാ തപ്പോണാ തപ്പബ്ഭരാ ഹുത്വാ ദിക്ഖിണദ്വാരേന നിക്ഖമിത്വാ ജേതവനം ഗച്ഛന്തി. സോ തേ ദിസ്വാ ‘‘കഹം ഇമേ ഗച്ഛന്തീ’’തി ഏകം മനുസ്സം പുച്ഛി. കിം ത്വം അയ്യോ ന ജാനാസി, ലോകേ ബുദ്ധധമ്മസങ്ഘരതനാനി നാമ ഉപ്പന്നാനി, ഇച്ചേവ മഹാജനോ സത്ഥുസന്തികേ ധമ്മകഥം സോതും ഗച്ഛതീതി. തസ്സ ‘‘ബുദ്ധോ’’തി വചനം ഛവിചമ്മാദീനി ഛിന്ദിത്വാ അട്ഠിമിഞ്ജം ആഹച്ച അട്ഠാസി. അഥ അത്തനോ പരിജനപരിവുതോ തായ പരിസായസദ്ധിം വിഹാരം ഗന്ത്വാ സത്ഥാമധുരസ്സരേന ധമ്മം ദേസേന്തസ്സ പരിസ പരിയന്തേ ഠിതോ ധമ്മം സുത്വാ പബ്ബജ്ജായ ചിത്തം ഉപ്പാദേസി. അഥ തഥാഗതേന കാലം വിദിത്വാ പരിസായ ഉയ്യോജിതായ സത്ഥാരം ഉപസങ്കമിത്വാ വന്ദിത്വാ സ്വാതനായ നിമന്തേത്വാ ദുതിയദിവസേ മണ്ഡപം കരേത്വാ ആസനാനി പഞ്ഞാപേത്വാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ സങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാ ഭത്തകിച്ചാവസാനേ ഭഗവാ അനുമോദനം കത്വാ പക്കമി. ഭുത്തപാതരസോ ഉപോസഥങ്ഗാനി അധിട്ഠായ ഭണ്ഡാഗാരികം പക്കോസാപേത്വാ ‘‘ഏത്തകം ഭണ്ഡം വിസ്സജ്ജിതം ഏത്തകം പന ന വിസ്സജ്ജിത’’ന്തി സബ്ബം ആചിക്ഖിത്വാ ‘‘ഇമം സാപതേയ്യം മയ്ഹം കനിട്ഠസ്സ ദേഹീ’’തി സബ്ബം നിയ്യോതേത്വാ സത്ഥു സന്തികേ പബ്ബജിത്വാ കമ്മട്ഠാന പരായണോ അഹോസി. അഥസ്സ കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്തസ്സ കമ്മട്ഠാനം ന ഉപട്ഠാതി, തതോ ചിന്തേസി ‘‘അയം ജനപദോ മയ്ഹം അസപ്പായോ, യംനൂനാഹം സത്ഥു സന്തികേ കമ്മട്ഠാനം ഗഹേത്വാ സകട്ഠാനമേവ ഗച്ഛേയ്യ’’ന്തി. അഥ പുബ്ബണ്ഹസമയേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ സായന്ഹസമയേ പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ ഭഗവന്തം ഉപസങ്കമിത്വാ കമ്മട്ഠാനം കഥാപേത്വാ സത്ഥാ സീഹനാദം നദിത്വാ പക്കമി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ പുണ്ണോ സൂനാപരന്തരട്ഠം പത്വാ സമ്മതപബ്ബതം നാമ പവിസിത്വാ വാണിജകഗാമം പിണ്ഡായ പാവിസി. അഥ നം കനിട്ഠഭാതാ സഗേഹം നേത്വാ ഭിക്ഖം ദത്വാ ‘‘ഭന്തേ അഞ്ഞത്ഥ അഗന്ത്വാ ഇധേവ വസഥാ’’തി പടിഞ്ഞം കാരേത്വാ വസാപേസി. തതോ സമുദ്ദഗിരിവിഹാരം നാമ അഗമാസി. തത്ഥ സമുദ്ദവീചിയോ ആഗന്ത്വാ അയകണ്ടപാസാണേസു പഹരിത്വാ മഹാസദ്ദം കരോന്തി. ഥേരോ കമ്മട്ഠാനം മനസികരോന്തോ ന ഫാസുവിഹാരോ ഹോതീതി സമുദ്ദം നിസദ്ദം കത്വാ അധിട്ഠാസി. തതോ മാതുലഗിരിം നാമ ആഗമാസി. തത്ഥ സകുണസങ്ഘോ ഉസ്സന്നോ രത്തിഞ്ച ദിവാ ച സദ്ദോ ഏകോ ബദ്ധോ ഹോതി. ഥേരോ ‘‘ഇദം ഠാനം അഫാസുകന്തി തതോ മകുളകാരാമവിഹാരം നാമ ഗതോ. സോ വാണിജഗാമസ്സ നാതിദൂരോ നാച്ചാസന്നോ ഗമനാഗമനസമ്പന്നോ വിവിത്തോ അപ്പസദ്ദോ. ഥേരോ ‘‘ഇദം ഠാനം ഫാസുക’’ന്തി തത്ഥ രത്തിട്ഠാനദിവാഠാനേ ചങ്കമനാദീനി കാരേത്വാ വസ്സം ഉപഗച്ഛതി. ഏവം ചതൂസു ഠാനേസു വിഹാസി. അഥേകദിവസം തസ്മിംയേവ അന്തോവസ്സേ പഞ്ച വാണിജകസതാനി ‘‘പരസമുദ്ദം ഗച്ഛാമാ’’തി നാവായ ഭണ്ഡം പക്ഖിപിംസു. നാവാരോഹനദിവസേ ഥേരസ്സ കനിട്ഠഭാതാ ഥേരം ഭോജേത്വാ ഥേരസ്സ സന്തികേ സിക്ഖാപദാനി ഗഹേത്വാ ഗച്ഛന്തോ ‘‘ഭന്തേ മഹാസമുദ്ദോ നാമ അസ്സദ്ധേയ്യോ ചാനേകന്തരായോ ച, അമ്ഹേ ആവജ്ജേയ്യാഥാ’’തി വത്വാ നാവം ആരൂയ്ഹി. നാവാ ഊമിജവേന ഗച്ഛമാനാ അഞ്ഞതരം ദീപം പാപുണി. മനുസ്സാ ‘‘പാതരാസം കരിസ്സാമാ’’തി ദീപകേ ഓതിണ്ണാ. തസ്മിം ദീപകേ അഞ്ഞം കിഞ്ചി നത്ഥി, ചന്ദനവനമേവ അഹോസി. അഥേകോ വാ സിയാ രുക്ഖം ആകോടേത്വാ ലോഹിതചന്ദനഭാവം ഞത്വാ ‘‘ഭോ മയം ലാഭത്ഥായ പരസമുദ്ദം ഗച്ഛാമ, ഇതോ ച ഉത്തരി ലാഭാ നാമ നത്ഥി, ചതുരങ്ഗുല മത്താപി ഘടികാ സതസഹസ്സം അഗ്ഘതി, സംഹാരേതബ്ബകയുത്തം ഭണ്ഡം ഹാരേത്വാ ഗച്ഛാമാ’’തി. തേ തഥാ കരിംസു ചന്ദനവനേ അധിവത്ഥാ അമനുസ്സാ കുജ്ഝിത്വാ ഇമേഹി അമ്ഹാകം ചന്ദനവനം നാസിതം, ഘാതേസ്സാമ നേ’’തി ചിന്തേത്വാ ന ഇമേസു ഘാടിതേസു സബ്ബം ഏകകുണപം ഭവിസ്സതി, സമുദ്ദമജ്ഝേ നേസം നാവം ഓസീദേസ്സാമാ’’തി ആഹംസു. അഥ തേസം നാവം ആരൂയ്ഹ മുഹുത്തം ഗതകാലേയേവ ഉപ്പാദികം ഉപട്ഠാപേത്വാ സയമ്പി തേ അമനുസ്സാ ഭയാനകാനി രൂപാനി ദസ്സയിംസു. ഭീതാ മനുസ്സാ അത്തനോ ദേവതാ നമസ്സന്തി. ഥേരസ്സ കനിട്ഠോ ചൂളപുണ്ണകുടുമ്ബികോ ‘‘മയ്ഹം ഭാതാ അവസ്സയോ ഹോതൂ’’തി ഥേരസ്സ നമസ്സമാനോ അട്ഠാസി. ഥേരോ പി കിര തസ്മിംയേവ ഖണേ ആവജ്ജേത്വാ തേസം ബ്യസനപ്പത്തിം ഞത്വാ വേഹാസം ഉപ്പതിത്വാ അഭിമുഖോ അട്ഠാസി. അമനുസ്സാ ഥേരം ദിസ്വാവ ‘‘അയ്യപുണ്ണത്ഥേരോ ഏഹീ’’ തി പക്കമിംസു. ഉപ്പാദികം സന്നിസീദി. ഥേരോ ‘‘മാ ഭായഥാ’’തി തേസം അസ്സാസേത്വാവ കഹം ഗന്തുകാമത്ഥാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘ഭന്തേ അമ്ഹാകം സകട്ഠാനമേവ ഗച്ഛാമാ’’തി ഥേരോ നാവം ഫലേ അക്കമിത്വാ ‘‘ഏതേസം ഇച്ഛിതട്ഠാനം ഗച്ഛതൂ’’തി അധിട്ഠാതി. വാണിജാ സകട്ഠാനം ഗന്ത്വാ തം പവത്തിം പുത്തദാരസ്സ ആരോചേത്വാ ‘‘ഏഥ ഥേരം സരണം ഗച്ഛാമാ’’തി പഞ്ചസതാനി അത്തനോ അത്തനോ പഞ്ചമാതുഗാമസതേഹി സദ്ധിം തീസു സരണേസു പതിട്ഠായ ഉപാസകത്തം പടിവേദേസും. തതോ നാവായ ഭണ്ഡം ഓതാരേത്വാ ഥേരസ്സ ഏകം കോട്ഠാസം കത്വാ ‘‘അയം ഭന്തേ തുമ്ഹാകം കോട്ഠാസോ’’തി ആഹംസു. ഥേരോ ‘‘മയ്ഹം വിസും കോട്ഠാസ കിച്ചം നത്ഥി’’. സത്ഥാ പന തുമ്ഹേഹി ദിട്ഠപുബ്ബോ’തി. ന ദിട്ഠപുബ്ബോ ഭന്തേ’തി, തേനഹി ഇമിനാ സത്ഥു മണ്ഡലമാളം കരോഥ. ഏവം സത്ഥാരം പസ്സിസ്സഥാതി തേ സാധു ഭന്തേ’തി തേന ച കോട്ഠാസേന അത്തനോ ച കോട്ഠാസേന മണ്ഡലമാളം കാതും ആരഭിംസു. സത്ഥാ കിരസ്സ ആരദ്ധകാലതോ പട്ഠായ പരിഭോഗം അകാസി. തഥോ മനുസ്സാ രത്തിം ഓഭാസം ദിസ്വാ ‘‘മഹേസക്ഖാ ദേവതാ അത്ഥീ’’തി സഞ്ഞംകരിംസു. ഉപാസകാ മണ്ഡലമാളഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ സേനാസനാനി ച നിട്ഠപേത്വാ ദാനസമ്ഭാരം സജ്ജേത്വാ ‘‘കതം ഭന്തേ അമ്ഹേഹി അത്തനോകിച്ചം, സത്ഥാരം പക്കോസഥാ’’തി ഥേരസ്സ ആരോചേസും. ഥേരോ സായന്ഹസമയേ ഇദ്ധിയാസാവത്ഥിം പത്വാ ‘‘ഭന്തേ വാണിജഗാമവാസിനോ തുമ്ഹേ ദട്ഠുകാമാ, തേസം അനുകമ്പം കരോഥാ’’തി. ഭഗവാ അധിവാസേസി. ഥേരോ ഭഗവതോ അധിവാസനം വിദിത്വാ സകട്ഠാനമേവ പച്ചാഗതോ. ഭഗവാ ആനന്ദത്ഥേരം ആമന്തേസി ‘‘ആനന്ദ സ്വേ സൂനാപരന്തേ വാണിജഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിസ്സാമ, ത്വം ഏകൂനപഞ്ചസതാനം ഭിക്ഖൂനം സലാകം ദേഹീ’’തി. ഥേരോ സാധു ഭന്തേ’തി ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ തമത്ഥം ആരോചേത്വാ ‘‘ചാരികാ സലാകം ഗണ്ഹന്തൂ’’തി ആഹ. തം ദിവസം കുണ്ഡധാനത്ഥേരോ പഠമം സലാകം അഗ്ഗഹോതി. വാണിജഗാമവാസിനോപി ‘‘സ്വേ കിര സത്ഥാ ആഗമിസ്സതീ’’തി ഗാമമജ്ഝേ മണ്ഡപം കത്വാ ദാനഗ്ഗം സജ്ജയിംസു. ഭഗവാ പാതോവ സരീരപടിജഗ്ഗനം കത്വാ ഗന്ധകുടിം പവിസിത്വാ ഫലസമാപത്തിം അപ്പേത്വാ നിസീദി. സക്കസ്സ പണ്ഡുകമ്ബലസിലാസനം ഉണ്ഹം അഹോസി. സോ കിം ഇദന്തി ആവജ്ജേത്വാ സത്ഥു സൂനാപരന്തഗമനം ദിസ്വാ വിസുകമ്മം ആമന്തേസി ‘‘താത അജ്ജ ഭഗവാ തീണിമത്താനി യോജനസതാനി പിണ്ഡാചാരം ഗമിസ്സതി, പഞ്ച കൂടാഗാരസതാനി മാപേത്വാ ജേതവനദ്വാര കോട്ഠമത്ഥകേ ഗമനസജ്ജാനിം കത്വാ ഠപേഹീ’’തി, സോ തഥാ അകാസി. ഭഗവതോ കൂടാഗാരം ചതുമുഖം അഹോസി, ദ്വിന്നം അഗ്ഗസാവകാനം ദ്വിമുഖം, സേസാനം ഏകമുഖം, സത്ഥാ ഗന്ധകുടിതോ നിക്ഖമ്മ പടിപാടിയാ ഠപിത കൂടാഗാരേസു ധുരകൂടാഗാരം പാവിസി. ദ്വേ അഗ്ഗസാവകേ ആദിം കത്വാ ഏകൂനപഞ്ചഭിക്ഖുസതാനിപി കൂടാഗാരം ഗന്ത്വാ നിസിന്നാ അഹേസും, ഏകം തുച്ഛകൂടാഗാരം അഹോസി. പഞ്ചപി കൂടാഗാരസതാനി ആകാസേ ഉപ്പതിംസു. സത്ഥാ സച്ചബന്ധപബ്ബതം നാമ പത്വാ കൂടാഗാരം ആകാസേ ഠപേത്വാ തസ്മിം പബ്ബതേ സച്ചബന്ധോ നാമ മിച്ഛാദിട്ഠി, സോ മഹാജനം മിച്ഛാദിട്ഠിം ഉഗ്ഗണ്ഹാപേന്തോ ലാഭഗ്ഗയസഗ്ഗപ്പത്തോ ഹുത്വാ വസതി. അബ്ഭന്തരേ ചസ്സ അന്തോചാടിയം പദീപോ വിയ അരഹത്തസ്സ ഉപനിസ്സയോ ജലതി, തം ദിസ്വാ ‘‘ധമ്മമസ്സ കഥേസ്സാമീ’’തി ഗന്ത്വാ ധമ്മം ദേസേതി. താപസോ ദേസനാപരിയോസാനേ അരഹത്തം പാപുണി. മഗ്ഗേനേവസ്സ അഭിഞ്ഞാ ആഗതാ, ഏഹി ഭിക്ഖു ഹുത്വാ ഇദ്ധിമയപത്തചീവരോ കൂടാഗാരം പാവിസി. ഭഗവാ കൂടാഗാരഗതേഹി പഞ്ചഹി ഭിക്ഖുസതേഹിസദ്ധിം വാണിജഗാമം ഗന്ത്വാ കൂടാഗാരാനി അദിസ്സമാനാനി കത്വാ വാണിജഗാമം പാവിസി. വാണിജാ ബുദ്ധപ്പമുഖസ്സ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ മഹാദാനം ദത്വാ സസത്ഥാരം മകുളകാരാമം നയിംസു. സത്ഥാ മണ്ഡലമാളം പാവിസി. മഹാജനോ യാവ സത്ഥാ ഭത്തദരഥം പടിപ്പസ്സമ്ഭേതി, താവ പാതരാസം കത്വാ ഉപോസഥങ്ഗാനി സമാദായ ഗന്ധഞ്ച പുപ്ഫഞ്ച ആദായ ധമ്മസവനത്ഥായ ആരാമം പച്ചാഗമാസി. സത്ഥാ ധമ്മം ദേസേസി. മഹാജനസ്സ ബന്ധനാ മോക്ഖോ ജാതോ, മഹന്ത ബുദ്ധകോലാഹലം അഹോസി. സത്ഥാ മഹാജനസ്സ സങ്ഗഹത്ഥം കതിപാഹം തത്ഥേവ വസി, അരുണം പന മഹാഗന്ധകുടിയംയേവ ഉട്ഠപേസി. തത്ഥ കതിപാഹം വസിത്വാ വാണിജഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ ‘‘ത്വം ഇധേവ വസാഹീ’’തി പുണ്ണത്ഥേരം നിവത്തേത്വാ അന്തരേ നമ്മദാനദീ നാമ അത്ഥി, തസ്സാ തീരം അഗമാസി. നമ്മദാനാഗരാജാ സത്ഥു പച്ചുഗ്ഗന്ത്വാ നാഗഭവനം പവേസേത്വാ തിണ്ണം രതനാനം സക്കാരം അകാസി. സത്ഥാ തസ്സ ധമ്മം കഥേത്വാ നാഗഭവനാ നിക്ഖമി. സോ ‘‘മയ്ഹം ഭന്തേ പരിചരിതബ്ബം ദേഥാ’’തി യാചി. ഭഗവാ നമ്മദാനദീതീരേ പദചേതിയം ദസ്സേസി. തം വീചീസു ആഗഹാസു പിധിയതി വീചീസു ഗതാസു വിവരതി, മഹാസക്കാരപ്പത്തം അഹോസി. സത്ഥാ തതോ നിക്ഖമ്മ സച്ചബന്ധപബ്ബതം ഗന്ത്വാ സച്ചബന്ധം ആഹ ‘‘തയാ മഹാജനോ അപായമഗ്ഗേ ഓതാരിതോ. ത്വം ഇധേവ വസിത്വാ ഏതേസം ലദ്ധിം വിസ്സജ്ജാപേത്വാ നിബ്ബാനമഗ്ഗേ പതിട്ഠാപേഹീ’’തി. സോപി പരിചരിതബ്ബം യാചി. സത്ഥാ ഘനപിട്ഠിപാസാണേ അല്ലമത്തികപിണ്ഡമ്ഹി ലഞ്ഛനം വിയ പദചേതിയം ദസ്സേസി. ഏവം സൂനാപരന്തരട്ഠേയേവ ദ്വേ ചക്കരതനചേതിയാനി യാവസാസനന്തരധാനം പതിട്ഠാപേസി. സത്തമേ പന വസ്സേ സാവത്ഥിയം കണ്ഡമ്ബരുക്ഖമൂലേ തിത്ഥി മദ്ദനം കരോന്തോ യമകപാടിഹാരിയം കത്വാ ദസഹി ചക്കവാള സഹസ്സേഹി ആഗതാനം ദേവതാനം മാതരം കായസക്ഖിം കത്വാ അഭിധമ്മം ദേസേന്തേ താവതിംസഭവനേ പാരിച്ഛത്തകമൂലേ പണ്ഡുകമ്ബലസിലായം വസ്സം വസി. അട്ഠമേ സംസുമാരനഗരേ ഏകവസ്സം വസി. നവമേ കോസമ്ബിയം ഏകവസ്സം വസി. തദാ ഭദ്ദിയോ, കിമിലോ, ഭഗു, ആനന്ദോ, അനുരുദ്ധോ, ദേവദത്തോ, ചാതി ഛ ഖത്തിയാ പബ്ബജിംസു. തേസം വിത്ഥാരോ ധമ്മപദേ ആഗതോ. ദസമേ പന വസ്സേ പാലിലേയ്യാഗാമേ ദക്ഖിണവനസണ്ഡേ ഭദ്ദസാലമൂലേ പാലിലേയ്യകേന ഹത്ഥിനാ ഉപട്ഠിയമാനോ ഫാസുകം വസ്സാവാസം വസി. ഏകാദസമേ നാലന്ധബ്രാഹ്മണഗാമേ ഏകവാസം വസി. ദ്വാദസമേ വേരഞ്ജായം ഏകവാസം വസി ദുച്ചരിതസ്സ വിപാകം അനുഭവമാനോ, ഭഗവതാ കിര ഫുസ്സസ്സ ഭഗവതോ കാലേ സാവകാനം വചീദുച്ചരിതവസേന കതുപചിതസ്സ അകുസലകമ്മസ്സ തദാ ലദ്ധോകാസവസേന ഉപട്ഠിതത്താ വേരഞ്ജബ്രാഹ്മണേന നിമന്തിതോപി സമാനോ മാരാവട്ടന വസേന അസല്ലക്ഖേത്വാ അസ്സവാണിജകാനം നിബദ്ധവത്തസങ്ഖേപേന പഞ്ഞത്തം പത്ഥപത്ഥമൂലകം യവതണ്ഡുലമേവ തേമാസം ഭുഞ്ജതി, വുത്തഞ്ഹേതം അപദാനേ.

‘‘ഫുസ്സസ്സാഹം പാവചനേ, സാവകേ പരിഭാസിസ്സം;

യവം ഖാദഥ ഭുഞ്ജഥ, മാച ഭുഞ്ജഥ സാലിനോ.

തേന കമ്മവിപാകേന, തേമാസം ഖാദിതം യവം;

നിമന്തിതോ ബ്രാഹ്മണേന, വേരഞ്ജായം വസിം തദാതി’’.

തേന വുത്തം ‘‘ദ്വാദസമേ വേരഞ്ജായം ഏകവാസം വസി ദുച്ചരിതസ്സ വിപാകം അനുഭവമാനോ’’തി. തേരസമേ ജാലിയപബ്ബതേ ഏകവാസം വസി. ചതുദ്ദസമേ സാവത്ഥിയം അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ ജേതവനവിഹാരേ പഠമവാസം വസിത്വാ പന്നരസമേ വസ്സേ ഞാതിജനസങ്ഗഹത്ഥം കപിലവത്ഥും ഗന്ത്വാ ഏകമേവ വാസം കപ്പേസി. സോളസമേ വസ്സേ ആളവകയക്ഖദമനത്ഥം അഗ്ഗാളവീനഗരേ ഏകവാസം വസി. സത്തരസമേ വസ്സേ രാജഗഹമേവ നിവത്തിത്വാ വാസം കപ്പേസി. അട്ഠാരസമേ വസ്സേ ജാലിയപബ്ബതമേവ നിവത്തിത്വാ വസി. ഏകൂനവീസതിമേപി വസ്സേ തത്ഥേവ ജാലിയപബ്ബതമേവ വസി. വീസതിമേ വസ്സേ രാജഗഹസ്സ അവിദൂരേ ഭീസനകേ ഭേസകലവനസണ്ഡേ വാസം കപ്പേസീ’’തി ഇമാനി വീസതി വസ്സാനി പഠമബോധീതി വേദിതബ്ബാനി. ഏതസ്മിം കാലേ ഏഹിഭിക്ഖൂപസമ്പദായഏവ ഉപസമ്പാദേസീതി യേഭുയ്യേന ഭഗവന്തംയേവ ഉദ്ദിസ്സ ആചരിയുപജ്ഝായം കത്വാ ഏഹിഭിക്ഖു ഭാവമാപന്നേ പുഞ്ഞവന്തപുഗ്ഗലേയേവ സന്ധായ വുത്തം, അഞ്ഞേസമ്പി അരിയഭാവമനാപന്നാനം സുദിന്നാദീനം വാ യമകപാടിഹാരിയേ പസീദിത്വാ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തത്ഥേരസ്സ സന്തികേ പബ്ബജിതാനം പുബ്ബേ കസ്സപബുദ്ധകാലേ വഗ്ഗുലിഭൂതപുബ്ബാനം പഞ്ചന്നം ഭിക്ഖുസതാനം ഥേരസ്സേവ സന്തികേ പബ്ബജിതഭാവസ്സ ദിസ്സനതോ തേന വുത്തം ‘‘ഭഗവാ ഹി പഠമബോധിയം ഏതസ്മിം കാലേ ഏഹി ഭിക്ഖൂപസമ്പദായ ഏവ ഉപസമ്പാദേസീ’’തി. ഇതോ പരേസു പന പഞ്ചവീസതിവസ്സേസു അനാഥപിണ്ഡികേന കാരിതേ ജേതവനമഹാവിഹാരേ ഏകൂനവീസതിവസ്സാ വാസം വസി. വിസാഖായ സത്തവീസതി കോടിധനപരിച്ചാഗേന കാരിതേ പുബ്ബാരാമേ ഛബ്ബസ്സാനി വസി. ദ്വിന്നം കുലാനം ഗുണമഹത്തം പടിച്ച സാവത്ഥിയം നിസ്സായ പഞ്ചവീസതി വസ്സാനി വാസം വസി. അന്തിമേ പന വസ്സേ ബേളുവഗാമേ വസിത്വാ മരണന്തികാ വേദനാ ഉപ്പജ്ജി, ആയുസങ്ഖാരോസ്സജ്ജനഞ്ച തത്ഥ അകാസി. ഇമാനി ഇധ നാധിപ്പേതാനി, ഭഗവതോ വസ്സക്കമജാനനത്ഥംയേവ വുത്തന്തി.

സരണഗമനൂപസമ്പദാ നാമ ‘‘ബുദ്ധം സരണം ഗച്ഛാമി’’ത്യാദിനാ തിക്ഖത്തും വാചം ഭിന്ദിത്വാ വുത്തേഹി തീഹി സരണഗമനേഹി ഉപസമ്പന്നോ.

ഓവാദപടിഗ്ഗഹണൂപസമ്പദാ നാമ ‘‘തസ്മാ തിഹ തേ കസ്സപ ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം തിബ്ബമേവ ഹിരോത്തപ്പം പച്ചുപട്ഠിതം ഭവിസ്സതി ഥേരേസു നവേസു മജ്ഝിമേസു ചാതി, ഏവഞ്ഹി തേ കസ്സപ സിക്ഖിതബ്ബം തസ്മാ തിഹ തേ കസ്സപ ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം യം കിഞ്ചി ധമ്മം സോസ്സാമി കുസലൂപസഞ്ഹിതം സബ്ബന്തം അട്ഠിം കത്വാ മനസികത്വാ സബ്ബമേവ ചേതസോ സമന്നാഹരിത്വാ ഓഹിതസോതോ ധമ്മം സോസ്സാമീതി, ഏവഞ്ഹി തേ കസ്സപ സിക്ഖിതബ്ബം തസ്മാ തിഹ തേ കസ്സപ ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം സാതസഹഗതം മേ കായഗതാ സതിം ന ജഹിസ്സതീതി, ഏവഞ്ഹി തേ കസ്സപ സിക്ഖിതബ്ബന്തി ഇമിനാ ഓവാദപടിഗ്ഗണേന മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ അനുഞ്ഞാതഉപസമ്പദാ നാമ.

പഞ്ഹാബ്യാകരണൂപസമ്പദാ നാമ സോപാകസ്സ അനുഞ്ഞാതഉപസമ്പദാ, ഭഗവാ കിര പുബ്ബാരാമേ അനുചങ്കമന്തോ സോപാകസാമണേരം ‘‘ഉദ്ധുമാതകസഞ്ഞാതി വാ സോപാക രൂപസഞ്ഞാതി വാ ഇമേ ധമ്മാ നാനത്ഥാ നാനാബ്യഞ്ജനാ, ഉദാഹു ഏകത്ഥാ ബ്യഞ്ജനമേവ നാന’’ന്തി ദസഅസുഭനിസ്സിതേ പഞ്ഹേ പുച്ഛി. സോ തേ ബ്യാകാസി. ഭഗവാ തസ്സ സാധുകാരം ദത്വാ ‘‘കതിവസ്സോസി ത്വം സോപാകാ’’തി പുച്ഛി. ‘‘സത്തവസ്സോ അഹം ഭഗവാ’’തി, ‘‘സോപാക ത്വം മമ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണേന സദ്ധിം സംസന്ദിത്വാ പഞ്ഹേ ബ്യാകാസീ’’തി ആരദ്ധചിത്തോ ഉപസമ്പദം അനുജാനാതി, അയം പഞ്ഹാബ്യാകരണൂപസമ്പദാ.

അട്ഠവാചികൂപസമ്പദാ നാമ ഭിക്ഖുനിയാ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘതോ ഞത്തിചതുത്ഥേന ഭിക്ഖുസങ്ഘതോ ഞത്തിചതുത്ഥേനാതി ഇമേഹി ദ്വീഹി കമ്മേഹി ഉപസമ്പദാ. ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മൂപസമ്പദാ നാമ ഭിക്ഖൂനം ഏതരഹി ഉപസമ്പദാ, അയമേവ ഇധാധിപ്പേതാ, സമ്പത്തിവിപത്തിവസേന സമ്ഭവതോ. കസ്മാ ഹേസ ഉപസമ്പന്നോ നാമാതി. സമഗ്ഗേന സങ്ഘേന ഞത്തിചതുത്ഥേന കമ്മേന അകുപ്പേന ഠാനാരഹേന ഉപരിഭാവം സമാപന്നോ പത്തോതി ഉപസമ്പന്നോ, സേട്ഠഭാവം പത്തോതിഅത്ഥോ തഥാ ഹി ഗിഹിഭാവതോ സാമണേരഭാവോ സേട്ഠോ നാമ, തതോപി ഉപസമ്പന്നഭാവോയേവ സേട്ഠോ. തത്ഥ സമഗ്ഗേന സങ്ഘേനാതി സബ്ബന്തിമേന പരിയായേന പഞ്ചവഗ്ഗകരണീയേ കമ്മേ യാവതികാ ഭിക്ഖൂ കമ്മപ്പത്താ, തേസം ആഗതത്താ ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദസ്സ ആഹടത്താ, സമ്മുഖീഭൂതാനഞ്ച അപ്പടിക്കോസനതോ ഏതസ്മിം കമ്മേ സമഗ്ഗഭാവം ഉപഗതേന. ഞത്തിചതുത്ഥേനാതി തീഹി അനുസാവനാഹി ഏകായ ച ഞത്തിയാ കത്തബ്ബേന. ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി ഞത്തി സബ്ബപഠമം വുത്താ, തിസ്സന്നം പന അനുസാവനാനം അത്ഥബ്യഞ്ജനഭേദാഭാവതോ അത്ഥബ്യഞ്ജനഭിന്നാ ഞത്തി താസം ചതുത്ഥന്തി കത്വാ ഞത്തിചതുത്ഥന്തി വുച്ചതി. കമ്മേനാ തി ധമ്മികേന കമ്മേന, വിനയകമ്മേനാതിഅത്ഥോ. അകുപ്പേനാ തി വത്ഥു ഞത്തി അനുസാവന സീമ പരിസസമ്പത്തി സമ്പന്നത്താ അകോപേതബ്ബതം അപ്പടിക്കോസിതബ്ബതഞ്ച ഉപഗതേന. ഠാനാരഹേനാ തി കാരണാരഹേന, സത്ഥുസാസനാരഹേനാതി അത്ഥോ. ഏതേഹി കാരണേഹി സേട്ഠഭാവമാപന്നോതി അത്ഥോ. തത്ഥ സമ്പത്തിവിപത്തിവസേന സമ്ഭവതോ തി വത്ഥുസമ്പത്തി ഞത്തിസമ്പത്തി അനുസാവനസമ്പത്തിസീമസമ്പത്തിപരിസസമ്പത്തിവസേന പഞ്ചഹി സമ്പത്തീഹി ഉപസമ്പദകമ്മസ്സ സിജ്ഝനതോതി അത്ഥോ. തത്ഥ വത്ഥു സമ്പത്തിനാമ പരിപുണ്ണവീസതിവസ്സഭാവോ ഇദാനി പുരിസത്തഭാവോ ച. ഉന്നവീസതിവസ്സം, അന്തിമവത്ഥുഅജ്ഝാപന്നപുബ്ബം, പണ്ഡകോ, ഥേയ്യസംവാസകോ, തിത്ഥിയപക്കന്തകോ, തിരച്ഛാനഗതോ, മാതുഘാതകോ, പിതുഘാതകോ, അരഹന്തഘാതകോ, ഭിക്ഖുനിദൂസകോ, സങ്ഘഭേദകോ, ലോഹിതുപ്പാദകോ, ഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ, തി ഇമേ തേരസ പുഗ്ഗലാ ഉപസമ്പദായ അവത്ഥു. തത്ഥ ഊനവീസതിവസ്സന്തി സാമഞ്ഞേന വുത്തേപി മാതുകുച്ഛിതോ നിക്ഖമനതോ പട്ഠായ ഏകൂനവീസപരിപുണ്ണോ പുരിസപുഗ്ഗലോ ഉപസമ്പദായ വത്ഥു, തതോ ഓരം ന ഉപസമ്പദായ വത്ഥു തഥോ ഹി ഏകസ്മിം സംവച്ഛരേ ഹേമന്തഗിമ്ഹവസ്സവസേന തിണ്ണം ഉതൂനം സമ്ഭവത്താ തയോ ഉതൂ ഹോന്തി, ഹോന്തി ചേത്ഥ.

‘‘കത്തികന്തികപക്ഖമ്ഹാ, ഹേമം ഫഗ്ഗുണപുണ്ണമാ;

തസ്സന്തി കപക്ഖമ്ഹാ, ഗിമ്ഹം ആസാള്ഹിപുണ്ണമാ;

വസ്സകാലം തതോ സേസം, ചതുവീസതൂപോസഥാ.

ചാതുദ്ദസീ ഛ ഏതേസു, പക്ഖാ തതിയസത്തമാ;

സേസാ പന്നരസീ ഞേയ്യാ, അട്ഠാരസ ഉപോസഥാതി’’.

ഏത്ഥ ച കത്തികസ്സ കാളപക്ഖപാടിപദതോ പട്ഠായ യാവ ഫഗ്ഗുണപുണ്ണമാ ചത്താരോ മാസാ ഹേമഉതു നാമ. ഫഗ്ഗുണസ്സ കാളപക്ഖപാടിപദതോ പട്ഠായ യാവ ആസാള്ഹീപുണ്ണമാ ചത്താരോ മാസാ ഗിമ്ഹഉതു നാമ. അസാള്ഹകാളപക്ഖപാടിപദതോ പട്ഠായ യാവ അപരകത്തികപുണ്ണമാ ചത്താരോ മാസാ വസ്സഉതു നാമ. ഏവം ഏകസ്മിം സംവച്ഛരേ തയോ ഉതൂ ഹോന്തി. തത്ഥ ഏകസ്മിം ഉതുമ്ഹി പക്ഖസ്സ തതിയസത്തമേസു ദ്വേ ദ്വേ കത്വാ ഛ ചതുദ്ദസികാ, പഠമദുതിയചതുത്ഥപഞ്ചമഛട്ഠഅട്ഠമേസു ഛ ഛ കത്വാ അട്ഠാരസ പന്നരസികാതി ഏവം ഏകസംവച്ഛരേ ചതുവീസതി ഉപോസഥാ ഹോന്തി. ഇമേസു ചതുവീസതുപോസഥേസു ചാതുദ്ദസിയാ ഏകൂനതിംസ ദിവസാ ഹോന്തീതി കത്വാ ഏകസംവച്ഛരേ ഛ ഊനാ ദിവസാ ഹോന്തി. ഇമിനാ നയേന ഏകൂനവീസതിമേ വസ്സേ ഛമാസാധികാനി അട്ഠാരസവസ്സാനി ഹോന്തി. തസ്മിം മാതുകുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തകാലേ ദസമാസേ പക്ഖിപിത്വാ ചത്താരി മാസാധികാനി ഏകൂനവീസവസ്സാനി പരിപുണ്ണാനി. രാജാനോ പന തിണ്ണം തിണ്ണം വസ്സാനം അച്ചയേന മാസം ആകഡ്ഢന്തി, ദിവസേന സഹ മാസമ്പി, തസ്മാ അട്ഠാരസവസ്സേ യേവ ഛ മാസാധികാനി ഹോന്തി. തം ഹേട്ഠാചതുമാസാധിക ഏകൂനവീസതിമേ വസ്സേ പക്ഖിപിത്വാ ഏകമാസാധികാനി വീസതിവസ്സാനി സബ്ബസോ പരിപുണ്ണാനി ഹോന്തി. ഏവം ഏകൂനവീസതിവസ്സതോ പട്ഠായ ഗബ്ഭവീസോ ഉപസമ്പദായ വത്ഥൂതി വേദിതബ്ബോ. ഇദാനി പുരിസത്തഭാവോ തി ഭിക്ഖുനിയാ അഭാവതോ പുരിസപുഗ്ഗലോവ ഇദാനി വട്ടതീതി അധിപ്പേതോ തഥാ ഹി മാതുഗാമസ്സ പബ്ബജിതത്ഥാ പഞ്ചവസ്സസതാനി സദ്ധമ്മോ തിട്ഠേയ്യ, പഞ്ഞത്തത്താ പന അപരാനി പഞ്ചവസ്സസതാനി ഠസ്സതീതി ഏവം വസ്സസഹസ്സമേവ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തസദ്ധമ്മസ്സ പതിട്ഠിതഭാവോ വുത്തോ. മാതുഗാമാ ച നാമ ദുപ്പഞ്ഞാ തിബ്ബകിലേസാ ലാമകാ ച. ഭഗവതാ ച പഠമബോധിയം ആദിതോ പട്ഠായമേവ മഹാപജാപതിയാ ഗോതമിയാ അട്ഠഗരുധമ്മപടിഗ്ഗഹണേന ഉപസമ്പദത്തേ അനുഞ്ഞാതേപി സാസനസ്സ അചിരട്ഠിതികഭാവോ വുത്തോ. ദുപ്പഞ്ഞത്താ ഇത്ഥിയോ സാസനേ ചിരം ന തിട്ഠന്തി, തിബ്ബകിലേസത്താ യഥാ പഞ്ഞത്ത സിക്ഖാപദാനുരൂപം സംവരമ്പി രക്ഖിതും ന സക്കോന്തി. ലാമകത്താപി താ അട്ഠസമാപത്തിം ലഭന്താപി ബ്രാഹ്മപാരിസജ്ജം നാതിക്കമന്തി, ഏവം ഭിക്ഖുനിയാ അഭാവതോ ഇദാനി പുരിസപുഗ്ഗലോതി വുത്തം. ഇമസ്മിം ഠാനേ ഠത്വാ ചത്താരി ഖേത്താനി വേദിതബ്ബാനി തഥാ ഹി മാതുഗാമസ്സ പബ്ബജിതത്താ വസ്സസഹസ്സമേവ ഠസ്സതീതി ചേതം പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തഖീണാസവവസേന വുത്തം, തതോ പരം ഉത്തരിപി സുക്ഖവിപസ്സകഖീണാസവവസേന വസ്സസഹസ്സം, അനാഗാമിവസേന വസ്സസഹസ്സം, സകദാഗാമിവസേന വസ്സസഹസ്സം, സോതാപന്നവസേന വസ്സസഹസ്സന്തി ഏവം പഞ്ചവസ്സസഹസ്സാനി പടിവേധസദ്ധമ്മോ തിട്ഠതി. പരിയത്തിസദ്ധമ്മോപി താനിയേവ ന ഹി പരിയത്തിയാ അസതി പടിവേധോ അത്ഥി. നാപി പരിയത്തിയാ സതി പടിവേധോ ന ഹോതി. ലിങ്ഗം പന പരിയത്തിയാ അന്തരഹിതായ ചിരം പവത്തിസ്സതി, ഇദം ഖന്ധകഭാണകാനം മതേന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. ദീഘനികായട്ഠകഥായം പന ഏവം വുത്തം ‘‘പടിസമ്ഭിദാപ്പത്തേഹി വസ്സസഹസ്സം അട്ഠാസി, ഛളഭിഞ്ഞേഹി വസ്സസഹസ്സം, തേവിജ്ജേഹി വസ്സസഹസ്സം, സുക്ഖവിപസ്സകേഹി വസ്സസഹസ്സം, പാതിമോക്ഖേന വസ്സസഹസ്സം അട്ഠാസീ’’തി. ഇദമ്പി ദീഘഭാണകത്ഥേരാനം മതേന വുത്തം. അങ്ഗുത്തരനികായട്ഠകഥായമ്പി ബുദ്ധാനം പരിനിബ്ബാനതോ വസ്സസഹസ്സമേവ പടിസമ്ഭിദാ നിബ്ബത്തേതും സക്കോന്തി, തതോ പരം ഛ അഭിഞ്ഞാ, തതോ താപി അസക്കോന്താ തിസ്സോ വിജ്ജാ നിബ്ബത്തന്തി. ഗച്ഛന്തേകാലേ താനിപി നിബ്ബത്തേതും അസക്കോന്താ സുക്ഖവിപസ്സകാ ഹോന്തി. ഏതേനേവ ഉപായേന അനാഗാമിനോ സകദാഗിമിനോ, സോതാപന്നാതി വുത്തം. ഇദമ്പി അങ്ഗുത്തരനികായേ വുത്തം. സംയുത്തനികായട്ഠകഥായം പന പഠമബോധിയം ഭിക്ഖൂ പടിസമ്ഭിദാപ്പത്താ. അഥ കാലേ ഗച്ഛന്തേ പടിസമ്ഭിദാ പാപുണിതും ന സക്ഖിംസു, ഛളഭിഞ്ഞാ അഹേസും. തതോ ഛപി അഭിഞ്ഞാ പത്തും അസക്കോന്താ തിസ്സോ വിജ്ജാ പാപുണിംസു. ഇദാനി കാലേ ഗച്ഛന്തേ തിസ്സോ വിജ്ജാ പാപുണിതും അസക്കോന്താ ആസവക്ഖയം പാപുണിസ്സന്തി, തമ്പി അസക്കോന്താ അനാഗാമിഫലം, തമ്പി അസക്കോന്താ സകദാഗാമിഫലം, തമ്പി അസക്കോന്താ സോതാപത്തിഫലം. ഗച്ഛന്തേകാലേ സോതാപത്തിഫലമ്പി പത്തും ന സക്ഖിസ്സന്തീ’തി വുത്തം. യസ്മാ ചേ തേ ആചരിയാ ഭിന്നവാദാ, തസ്മാ തേസം ആചരിയാനം ഭാണകാനം മതമേവ ബുദ്ധഘോസാചരിയേന തത്ഥ തത്ഥ ലിഖിതന്തി ഗഹേതബ്ബം, അഞ്ഞഥാ ആചരിയസ്സേവ പുബ്ബാപരവിരോധപ്പസങ്ഗോ സിയാ ആചരിയബുദ്ധഘോസേനേവ ഹി സീഹളഭാസം അപനേത്വാ മാഗധഭാസായ സാട്ഠകഥം ബുദ്ധവചനം ലിഖിതം, ന അഞ്ഞേന ആചരിയേന തസ്മാ അട്ഠകഥായ വുത്തവചനമേവ പമാണന്തി ഗഹേതബ്ബം. നനു ചത്താരോപി നികായട്ഠകഥാസങ്ഗീതിം ആരൂള്ഹാ, അഥ കസ്മാ ഏവം ഭിന്നാതി. സച്ചം, തഥാപി കേസഞ്ചി ഥേരാനം വാദപ്പകാസനത്ഥം വുത്തം. ന സങ്ഗാഹകത്ഥേരാനം, തസ്മാ അട്ഠകഥാവചനമേവ പമാണന്തി വുത്തം.

അന്തിമവത്ഥുഅജ്ഝാപന്നപുബ്ബന്തി പാരാജികഭിക്ഖു, സോ അഭബ്ബോ സാസനേ ഉപസമ്പദകമ്മസ്സ ലദ്ധും.

പണ്ഡകോതിചേത്ത പഞ്ചവിധോ ഹോതി ആസിത്തപണ്ഡകോ, ഉസ്സൂയപണ്ഡകോ, ഓപക്കമികപണ്ഡകോ, നപുംസകോ, പക്ഖപണ്ഡകോതി. തത്ഥ യസ്സ പരേസം അങ്ഗജാതം മുഖേന ഗണ്ഹിത്വാ അസുചിനാ ആസിത്തസ്സ പരിളാഹോ വൂപസമതി, അയം ആസിത്തപണ്ഡകോ നാമ. യസ്സ പരേസം അജ്ഝാചാരം പസ്സതോ ഉസ്സൂയായ ഉപ്പന്നായ പരിളാഹോ വൂപസമതി, അയം ഉസ്സൂയപണ്ഡകോ നാമ. യസ്സ ഉപക്കമേന ബീജാനി അപനീതാനി ഹോന്തി, അയം ഓപക്കമികപണ്ഡകോ നാമ. യോ പന പടിസന്ധിയം യേവ അഭാവകോ ഉപ്പന്നോ ഹോതി, അയം നപുംസകോ നാമ. ഏകച്ചോ പന അകുസലവിപാകാനുഭാവേന കാളപക്ഖേ പണ്ഡകോ ഹോതി, ജുണ്ഹപക്ഖേ പനസ്സ പരിളാഹോവൂപസമതി, അയം പക്ഖപണ്ഡകോ നാമ, കേചി പന യോ കാളപക്ഖേ ഇത്ഥീ ഹോതി, ജുണ്ഹപക്ഖേ പുരിസോ, അയം പക്ഖപണ്ഡകോതി വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തമേവ. ഏതേസു ആസിത്തപണ്ഡകസ്സ ച ഉസ്സൂയപണ്ഡകസ്സ ച പബ്ബജ്ജാ ന വാരിതാ. ഓപക്കമികനപുംസകപക്ഖപണ്ഡകാനം പന വാരിതാ. തേസുപി പക്ഖപണ്ഡകസ്സ യസ്മിം പക്ഖേ പണ്ഡകോ ഹോതി, തസ്മിംയേവ പബ്ബജ്ജാ വാരിതാ. ഏത്ഥ ച അപണ്ഡകപക്ഖേ പബ്ബജിത്വാ പണ്ഡകപക്ഖേ നാസേതബ്ബോതി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. കേചി പന ‘‘അപണ്ഡകപക്ഖേപബ്ബജിതോ സതോ കിലേസക്ഖയം പാപുണാതി, ന നാസേതബ്ബോ’’തി വദന്തി, തം തേസം മതിമത്തമേവ, പണ്ഡകസ്സ കിലേസക്ഖയാ സമ്ഭവതോ ഖീണകിലേസസ്സ ച പണ്ഡകഭാവാനുപപത്തിതോ അഹേതുക പടിസന്ധികഥായഞ്ഹി അവിസേസേന പണ്ഡകസ്സ അഹേതുകപടിസന്ധി കതാ വുത്താ, ആസിത്ത ഉസ്സൂയപക്ഖപണ്ഡകാനഞ്ച പടിസന്ധിതോ പട്ഠായേവ പണ്ഡകഭാവോ, ന പവത്തിയംയേവാതി വദന്തി. തേനേവ അഹേതുകപടിസന്ധിനിദ്ദേസേ ജച്ചന്ധ-ജച്ചബധിരാദയോ വിയ പണ്ഡകോ ജാതിസദ്ദേന വിസേസേത്വാ നിദ്ദിട്ഠോ. ചതുത്ഥപാരാജികസംവണ്ണനായം പന അഭബ്ബപുഗ്ഗലേ ദസ്സേന്തേന പണ്ഡകതിരച്ഛാനഗതഉഭതോ ബ്യഞ്ജനകാ തയോ വത്ഥുവിപന്നാ അഹേതുകപടിസന്ധികാ, തേസം സഗ്ഗോ അവാരിതോതി അവിസേസേന വുത്തം, ഏവം പഞ്ചവിധാ പണ്ഡകാ തേ പണ്ഡകസാമഞ്ഞേന അവിസേസേത്വാ ‘‘പണ്ഡകാതി ഏവമേവ വത്വാ പണ്ഡകോ ഭിക്ഖവേ ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ’’തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഥേയ്യസംവാസകോ തി യോ സയമേവ പബ്ബജ്ജാലിങ്ഗം ഗഹേത്വാ ഭിക്ഖുവസ്സം ഗണേത്വാ ഭിക്ഖൂതി പടിഞ്ഞം സമ്പടിച്ഛതി, യഥാവുഡ്ഢം വന്ദനം സാദിയതി, സോ ലിങ്ഗസ്സ സംവാസസ്സ ച ഥേനത്താ ഉഭയത്ഥേനകോ നാമ. യോ പന യഥാവുഡ്ഢം വന്ദനം ന സാദിയതി, അസുദ്ധചിത്തവസേന ലിങ്ഗസ്സഥേനത്താലിങ്ഗത്ഥേനകോ നാമ. യോ വാ പന സാമണേരഭൂമിയം ഠത്വാ മുസാവാദേന ഭിക്ഖുതി പടിഞ്ഞം ഗഹേത്വാ ഭിക്ഖുവസ്സഗ്ഗേന വന്ദനാദിം സാദിയതി, സോ ഭിക്ഖൂഹി ദിന്നലിങ്ഗത്താ ലിങ്ഗത്ഥേനകോ ന ഹോതി, സംവാസസ്സ ഥേനത്താ സംവാസത്ഥേനകോ നാമ. ഏത്ഥ ച ഉഭയത്ഥേനകോപി അസുദ്ധചിത്തേന ലിങ്ഗത്ഥേനകേഏവ പവിട്ഠോതി വേദിതബ്ബോ. യോപി സാമണേരോ വുഡ്ഢസാമണേരാനം വന്ദനം സാദിയതി, ദഹരഭിക്ഖൂപി വുഡ്ഢഭിക്ഖൂനം വന്ദനം സാദിയതി, സോപി ഥേയ്യസംവാസകോ നാപി ഹോതി, അഥേനത്താ. യോ വാ പന ഭിക്ഖുപാരാജികമാപന്നോവ ഭിക്ഖുലിങ്ഗേ ഠിതോ യാവ പടിജാനാതി, താവ അത്ഥേവ തസ്സ ഭിക്ഖുഭാവോ, ന സോ അനുപസമ്പന്നസങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി, തഥാ ഹി സോ സംവാസം സാദിയന്തോപി ഥേയ്യസംവാസകോ ന ഹോതി, സോ സഹസേയ്യാദിആപത്തിമ്പി ന ജനേതി, ഓമസവാദേ പാചിത്തിയഞ്ച ന ജനേതി തേനേവ ‘‘അസുദ്ധോ ഹോതി പുഗ്ഗലോ അഞ്ഞതരം പാരാജികം ധമ്മം അജ്ഝാപന്നോ, തഞ്ചേ സുദ്ധദിട്ഠി സമാനോ ഓകാസം കാരാപേത്വാ അക്കോസാധിപ്പായോ വദതി ആപത്തി ഓമസവാദസ്സാ’’തി ഓമസവാദേ പാചിത്തിയം വുത്തം. അസതി ഹി ഭിക്ഖുഭാവേ ദുക്കടം വദേയ്യ. യോ പന സാമണേരോ സാമണേരലിങ്ഗേനേവ പാണാതിപാതാദിപഞ്ചവിധം സിലവിപത്തിം പാപുണാതി, സോപി ആഗതോ ലിങ്ഗനാസനായ നാസേത്വാ സരണസീലം ദാതബ്ബം, അഥേനത്താ ഉപസമ്പദായ അവത്ഥുഭാവമ്പി ന പാപുണാതി. വികാലഭോജനാദികം കരോന്തസ്സ പന ‘‘അച്ചയോ മം ഭന്തേ അച്ചാഗമാ’’ത്യാദിനാ സങ്ഘമജ്ഝേ അച്ചയം ദേസാപേത്വാ വാ ദണ്ഡകമ്മം വാ കത്വാ സീലം ദാതബ്ബമേവ. തിത്ഥിയപക്കന്തകോ ഉത്താനോയേവ.

തിരച്ഛാനഗതോതി യോകോചി അമനുസ്സഭൂതോ ചത്താരോ അപായികാപി ഉപസമ്പദായ അവത്ഥുയേവ. തേ പടിസന്ധിയാ ലാമകത്താ അഭബ്ബാ സാസനേ പബ്ബജിതും. യദി ചത്താരോ അപായികാ ഉപസമ്പദായ അവത്ഥു ഭവേയ്യ, അഥ കസ്മാ സേസേ അനപദിസിത്വാ തിരച്ഛാനഗതോവ അവത്ഥൂതി വുത്തന്തി. സേസാനം അപാകടവത്ഥുത്താ, തഥാ ഹി സമ്ബുദ്ധകാലേ തിരച്ഛാനയോനിയം നിബ്ബത്തോ ഏകോ നാഗരാജാ നാഗയോനിയാ അട്ടീയതി ഹരായതി ജിഗുച്ഛതി. അഥഖോ തസ്സ നാഗസ്സ ഏതദഹോസി കേനനുഖോ അഹം ഉപായേന നാഗയോനിയാ പരിമുച്ചേയ്യം ഖിപ്പഞ്ച മനുസ്സത്തം ലഭേയ്യന്തി. അഥഖോ തസ്സ നാഗസ്സ ഏതദഹോസി ‘‘ഇമേ ഖോ സമണാസക്യപുത്തിയാ ധമ്മചാരിനോ സമചാരിനോ ബ്രഹ്മചാരിനോ സച്ചവാദിനോ സീലവന്തോ കല്യാണധമ്മാ സചേ ഖോ അഹം സമണേസു സക്യപുത്തിയേസു പബ്ബജേയ്യം, ഏവാഹം നാഗയോനിയാ പരിമുച്ചേയ്യം ഖിപ്പഞ്ച മനുസ്സത്തം പടിലഭേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ സോ നാഗോ മാണവകവണ്ണേന ഭിക്ഖൂ ഉപസങ്കമിത്വാ പബ്ബജ്ജം യാചി. തം ഭിക്ഖൂ പബ്ബാജേസും ഉപസമ്പാദേസും. തേന ഖോ പന സമയേന സോ നാഗോ അഞ്ഞതരേന ഭിക്ഖുനാ സദ്ധിം പച്ചന്തിമേ വിഹാരേ പടിവസതി. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു രത്തിയാ പച്ചൂസസമയം പച്ചൂട്ഠായ അജ്ഝോകാസേ ചങ്കമതി. അഥ ഖോ സോ നാഗോ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ നിക്ഖന്തേ വിസ്സട്ഠോ നിദ്ദം ഓക്കമേസി. സബ്ബോ വിഹാരോ അഹിനാ പുണ്ണോ, വാതപാനേഹി ഭോഗാ നിക്ഖന്താ ഹോന്തി. അഥഖോ സോ ഭിക്ഖു ‘‘വിഹാരം പവിസിസ്സാമീ’’തി കവാടം പണാമേന്തോ അദ്ദസ സബ്ബം വിഹാരം അഹിനാപുണ്ണം വാതപാനേഹി ഭോഗേ നിക്ഖന്തേ. ദിസ്വാന ഭീതോ വിസ്സരമകാസി. ഭിക്ഖൂ ഉപധാവിത്വാ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോചും ‘‘കിസ്സ ത്വം ആവുസോ വിസ്സരമകാസീ’’തി. അയം ആവുസോ സബ്ബോ വിഹാരോ അഹിനാ പുണ്ണോ വാതപാനേഹി ഭോഗാ നിക്ഖന്താതി. അഥ ഖോ സോ നാഗോ തേന സദ്ദേന പബുജ്ഝിത്വാ സകേ ആസനേ നിസീദി. ഭിക്ഖൂ ഏവമാഹംസു ‘‘കോചി ത്വം ആവുസോ’’തി. ‘‘അഹം ഭന്തേ നാഗോ’’തി. ‘‘കിസ്സ പന ത്വം ആവുസോ ഏവരൂപം അകാസീ’’തി. അഥ ഖോ സോ നാഗോ ഭിക്ഖൂനം ഏതമത്ഥം ആരോചേസീ. ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ഏതമത്ഥം ആരോചേസും. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഏതസ്മിം നിദാനേ ഏതസ്മിം പകരണേ ഭിക്ഖുസങ്ഘം സന്നിപാതാപേത്വാ തം നാഗം ഏതദവോച ‘‘തുമ്ഹേ ഖ്വത്ഥ നാഗാ അവിരൂള്ഹിധമ്മാ ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേ, ഗച്ഛ ത്വം നാഗ, തത്ഥേവ ചാതുദ്ദസേ പന്നരസേ അട്ഠമിയാ ച പക്ഖസ്സ ഉപോസഥം ഉപവസ, ഏവം ത്വം നാഗയോനിയാ പരിമുച്ചിസ്സസി ഖിപ്പഞ്ച മനുസ്സത്തം പടിലഭിസ്സസീ’’തി. അഥ ഖോ സോ നാഗോ ‘‘അവിരൂള്ഹധമ്മോ കിരാഹം ഇമസ്മിം ധമ്മവിനയേതി ദുക്ഖീ ദുമ്മനോ അസ്സൂനി പവത്തയമാനോ വിസ്സരം കത്വാ പക്കമി. അഥ ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി ‘‘ദ്വേ മേ ഭിക്ഖവേ പച്ചയാ നാഗസ്സ സഭാവപാതുകമ്മായ. യദാ ച സജാതിയാ മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവതി, യദാ ച വിസ്സട്ഠോ നിദ്ദം ഓക്കമതി. ഇമേ ഖോ ഭിക്ഖവേ ദ്വേ പച്ചയാ നാഗസ്സ സഭാവ പാതുകമ്മായ. തിരച്ഛാനഗതോ ഭിക്ഖവേ ന ഉപസമ്പാദേതബ്ബോ, ഉപസമ്പന്നോ നാസേതബ്ബോ’’തി ഏവം തിരച്ഛാനസ്സേവ പാകടവത്തുത്താതി. ഏത്ഥ ച പവത്തിയം അഭിണ്ഹം സഭാവപാതുകമ്മദസ്സനവസേന ‘‘ദ്വേ പച്ചയാ’’തി വുത്തം. നാഗസ്സ പന പഞ്ചസു കാലേസു സഭാവപാതുകമ്മം ഹോതി പടിസന്ധികാലേ, തചപജഹനനകാലേ, സജാതിയാ മേഥുനകാലേ, വിസ്സട്ഠ നിദ്ദോക്കമനകാലേ, ചുതികാലേതി. നനു ച ദേവാപി ഉപസമ്പദായ അവത്ഥുയേവ, അഥ കസ്മാ ചത്താരോ അപായികാവ ഉപസമ്പദായ അവത്ഥൂതി വുത്തന്തി. സച്ചം, തഥാപി ദേവാനം അഭബ്ബത്താ പടിവേധസാസനസ്സ ഠിതത്താ തേ അഭബ്ബതോ വിസും കരണത്ഥായ ഏവം വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. വക്ഖതി ഹി സമന്തപാസാദികായ വിനയട്ഠകഥായ മഹാവഗ്ഗേ ‘‘തിരച്ഛാനഗതോ ഭിക്ഖവേതി ഏത്ഥ നാഗോ വാ ഹോതു സുപണ്ണമാണവകാദീനം വാ അഞ്ഞതരോ അന്തമസോ സക്കം ദേവരാജാനം ഉപാദായ യോ കോചി അമനുസ്സജാതിയോ സബ്ബോവ ഇമസ്മിം അത്ഥേ തിരച്ഛാനഗതോതി വേദിതബ്ബോ’’തി, തേന ‘‘തിരച്ഛാനഗതോതി യോകോചി അമനുസ്സഭൂതോ’’തി വുത്തന്തി. ഏത്ഥ ചാഹ യദി നാഗസുപണ്ണാ പടിസന്ധിയാ ലാമകാ ഭവേയ്യ, അഥ കസ്മാ വിധുരജാതകേ ചത്താരോ ജനാ നാഗസുപണ്ണസക്കധനഞ്ചയകോരബ്യേസു ഭവനേസു തം തദേവ ഠാനം പത്ഥേന്താ ദാനാദീനി പുഞ്ഞാനി കരോന്തി, തേസു ഏകോ ആയുപരിയോസാനേ സപുത്തദാരോ നാഗഭവനേ നാഗരാജാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, ഏകോ സുപണ്ണഭവനേ സിമ്ബലിവിമാനേ സുപണ്ണരാജാ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, ഏകോ താവതിംസഭവനേ സക്കോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തി, ഏകോ ധനഞ്ചയകോരബ്യരഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തീതി ചതുന്നമ്പി ജനാനം പടിസന്ധിയം കുസലകമ്മേനേവ പവത്തഭാവോ വുത്തോ യദി കുസലകമ്മേന ഭവേയ്യ, ‘‘കുസലാ ചേതനാ വിപാകാനം ഖന്ധാനം കടത്താ ച രൂപാനം കമ്മപച്ചയേന പച്ചയോ’’തി ഇമിസ്സാപി പട്ഠാനപാളിയാ അഹേതുകാനമ്പി പടിസന്ധിക്ഖണേ കമ്മപച്ചയഭാവോ വുത്തോ ഭവേയ്യ, ന പനേവം വത്തബ്ബം അഥ കഥഞ്ചിദം പച്ചേതബ്ബന്തി. വുച്ചതേ, നികന്തിയാ ബലവത്താ സത്തവിധമേഥുനസംയോഗത്താ ച അപരിസുദ്ധാ തേസം കുസലചേതനാ, അപരിസുദ്ധായേവ സുഗതിഭൂമിയം ജനേതും ന സക്കോന്തി. ദുഗ്ഗതിഭൂമിയം പവത്തമാനാപി കമ്മാ യൂഹനകാലേ തം തം ഭൂമിപത്ഥനാ തണ്ഹാസമ്പയുത്താപുബ്ബഭാഗചേതനാ ബലേന തേസു തിരച്ഛാനഭൂമീസു നിബ്ബത്തന്തി, ന അഞ്ഞേന അകുസലേന. ഏവഞ്ഹി പത്ഥിതപത്ഥനാ സിദ്ധാപി ഭവേയ്യ. യദി അഞ്ഞേന അകുസലകമ്മേന ഭവേയ്യ, ഇച്ഛിതപത്ഥനാപി അസിദ്ധാവ ഭവേയ്യ. നികന്തിച നാമേസാ ബലവഝാനസമ്പയുത്തചേതനാപി പടിബാഹിതും സക്കാ തഥാ ഹി ഗോപകദേവദത്തസ്സ ആചരിയസമണോ ഝാനബലേന ബ്രഹ്മഭൂമീസു അനിബ്ബത്തിത്വാ ഝാനം പടിബാഹിത്വാ അഞ്ഞകമ്മേന ഗന്ധബ്ബദേവേസുയേവ ഉപ്പജ്ജതി ‘‘സീലവതോ ഹി ഭിക്ഖവേ ചേതോപണിധി സമിജ്ഝതി വിസുദ്ധത്താ’’തി തേസം വിത്ഥാരോ ദീഘനികായേ ആഗതോ, അത്ഥികേഹി തത്ഥ ഓലോകേതബ്ബോ. സത്തവിധമേഥുനസംയോഗവസേനാപി സത്താ ദുക്ഖതോ ന മുച്ചന്തി വുത്തഞ്ഹി ഭഗവതാ ‘‘ഇധ ബ്രാഹ്മണ ഏകച്ചോ സമണോ വാ ബ്രാഹ്മണോ വാ സമ്മാ ബ്രഹ്മചാരീ പടിജാനമാനോ ന ഹേവ ഖോ മാതുഗാമേന സദ്ധിം ദ്വയംദ്വയ സമാപത്തിം സമാപജ്ജതി, അപി ച ഖോ മാതുഗാമസ്സ ഉച്ഛാദനം ന്ഹാപനം പരിമദ്ദനം സമ്ബാഹനം സാദിയതി, സോ തദസ്സാദേതി തം നികാമേതി, തേനചവിത്തിം ആപജ്ജതി. ഇദമ്പിഖോ ബ്രാഹ്മണബ്രഹ്മചരിയസ്സ ഖണ്ഡമ്പി ഛിദ്ദമ്പി സബലമ്പി കമ്മാസമ്പി. അയം വുച്ചതി ബ്രാഹ്മണ അപരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം ചരതി. സംയുത്തോ മേഥുനസംയോഗേന ന പരിമുച്ചതി ജാതിയാ ജരാമരണേന…പേ… ന പരിമുച്ചതി ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി. പുനച പരം ബ്രാഹ്മണ ഇധേകച്ചോ സമണോവാ…പേ… പടിജാനമാനോ. ന ഹേവ ഖോ മാതുഗാമേനസദ്ധിം ദ്വയംദ്വയസമാപത്തിം സമാപജ്ജതി, ന പി മാതുഗാമസ്സ ഉച്ഛാദനം…പേ… സാദിയതി, അപി ച ഖോ മാതുഗാമേന സദ്ധിം സംജഗ്ഘതി സംകീളതി സംകേളായതി, സോ തദസ്സാദേതി…പേ… ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി. പുനച പരം ബ്രാഹ്മണ ഇധേകച്ചോ സമണോ വാ…പേ… ന ഹേവ ഖോ മാതുഗാമേന സദ്ധിം സമാപജ്ജതി. നപി മാതുഗാമസ്സ ഉച്ഛാദനം സാദിയതി. നപി മാതുഗാമേന സദ്ധിം സംജഗ്ഘതി സംകീളതി സംകേളായതി. അപിച ഖോ മാതുഗാമസ്സ ചക്ഖും ഉപനിജ്ഝായതി പേക്ഖതി, സോ തദസ്സാദേതി…പേ… ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി. പുനച പരം ബ്രാഹ്മണ ഇധേകച്ചോ സമണോവാ ബ്രാഹ്മണോ വാ…പേ… ന ഹേവ ഖോ മാതുഗാമേന, ന മാതുഗാമസ്സ, നപി മാതുഗാമേന പേക്ഖതി. അപി ച ഖോ മാതുഗാമസ്സ സദ്ദം സുണാതി തിരോകുട്ടംവാ തിരോപാകാരംവാ ഹസന്തിയാ വാ ഭണന്തിയാ വാ ഗായന്തിയാ വാ രോദന്തിയാ വാ, സോ തദസ്സാദേതി…പേ… ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി. പുനച പരം ബ്രാഹ്മണ ഇധേകച്ചോ സമണോ വാ ബ്രഹ്മണോ വാ…പേ… നഹേവ ഖോ മാതുഗാമേന, നപി മാതുഗാമസ്സ, നപി മാതുഗാമേന, നപി മാതുഗാമസ്സ രോദന്തിയാ വാ…പേ… അപി ച ഖോ യാനിതാനി പുബ്ബേ മാതുഗാമേന സദ്ധിം ഹസിതലപിതകീളിതാനി അനുസ്സരതി. സോ തദസ്സാ ദേതി…പേ… ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി. പുനച പരം ബ്രാഹ്മണ ഇധേകച്ചോ സമണോ വാ ബ്രഹ്മണോ വാ…പേ… ന ഹേവ ഖോ മാതുഗാമേന, നപി മാതുഗാമസ്സ…പേ… ന പി യാനി താനി പുബ്ബേ മാതുഗാമേന സദ്ധിം ഹസിതലപിതകീളിതാനി അനുസ്സരതി, അപി ച ഖോ ഗഹപതിം വാ ഗഹപതിപുത്തം വാ പഞ്ചഹി കാമഗുണേഹി സഹിതം സമങ്ഗീഭൂതം പരിചാരയമാനം, സോ തദസ്സാദേതി…പേ… ദുക്ഖസ്മാതി വദാമി. പുനച പരം ബ്രാഹ്മണ…പേ… ന ഹേവ ഖോ മാതുഗാമേന…പേ… നപി അനുസ്സരതി ഗഹപതിം വാ ഗഹപതിപുത്തം വാ പരിചാരയമാനം, അപി ച ഖോ അഞ്ഞതരം ദേവനികായം പണിധായ ബ്രഹ്മചരിയം ചരതി ഇമിനാഹം സീലേന വാ വതേന വാ തപേനവാ ബ്രഹ്മചരിയേന വാ ദേവോ വാ ഭവിസ്സാമി ദേവഞ്ഞതരോ വാതി, സോ തദസ്സാദേതി, തം നികാമേതി, തേന ച വിത്തിം ആപജ്ജതി. ഇദം ഖോ ബ്രാഹ്മണ ബ്രഹ്മചരിയസ്സ ഖണ്ഡമ്പി ഛിദ്ദമ്പി സബലമ്പി കമ്മാസമ്പീ’’തി ഏവം ലാഭാദിഹേതുകേന ഭേദേന ച സത്തവിധമേഥുനസംയോഗേന ഖണ്ഡാദിഭാവോ സങ്ഗഹിതോതി വേദിതബ്ബോ.

മാതുഘാതകേ പന യേന മനുസ്സിത്ഥിഭൂതാപി അജനികാ പോസാ വനികാ മാതാ വാ മഹാമാതാ വാ ചൂളമാതാ വാ ജനികാപി അമനുസ്സിത്ഥിഭൂതാ മാതാ ഘാതിതാ, തസ്സ പബ്ബജ്ജാ ന വാരിതാ, ന ച അനന്തരികോ ഹോതി. തിരച്ഛാനിത്ഥിയോപി മനുസ്സപുരിസമാഗമ്മ മനുസ്സഭൂതം പുത്തം വിജായന്തി കോന്തപുത്താ ദ്വേഭാതികത്ഥേരാ വിയ തേപി ഹി അണ്ഡജായേവ, തഥാ ഹി പേതലോകേ തിരച്ഛാനേ മനുസ്സേ ചാതി ഇമേസു തീസു ഭൂമീസു ചതസ്സോ യോനിയോ സമ്ഭവന്തി. മനുസ്സേസു പനേത്ഥ കേചിദേവ ഓപപാതികാ ഹോന്തി, സേയ്യഥാപി മഹാപദുമകുമാരാദയോ. അണ്ഡജാപി കോന്ത പുത്താ ദ്വേഭാതികത്ഥേരാ വിയ. വിത്ഥാരോ പന സീഹളവത്ഥുസ്മിം ഓലോകേതബ്ബോ. ഏത്ഥ ച കോന്താതി കിന്നരീ, തസ്സാ പുത്താ കോന്തപുത്താ, സാ ഹി രഞ്ഞോ അസോകധമ്മരാജസ്സ കാലേ വനചരകേന ലഭിത്വാ മനുസ്സസംവാസമാഗമ്മ ദ്വേ പുത്തേ വിജായിത്വാ ‘‘ഇദാനി ദാരകേ പഹായ ന ഗമിസ്സതീ’’തി സഞ്ഞായ വനചരകോ തസ്സാ പോത്ഥം അദാസി, സാ പോത്ഥം ലഭിത്വാ പക്ഖന്ദിത്വാ സകട്ഠാനമേവ ഗതാ കിന്നരിയോ ഹി പോത്ഥം വിനാ പക്ഖന്ദിതും ന സക്കോന്തി, തേനേവ താപസോ ‘‘മാ പോത്ഥം അസ്സാ അദാസീ’’തി ആഹ. കമ്മപച്ചയ ഉതുസമുട്ഠാനഞ്ഹി താസം പോത്ഥം, രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ ചക്കരതനം വിയ, തഥാ ഹി ചക്കവത്തിനോ വേഹാസഗമനാദി പുഞ്ഞവതോ ഇദ്ധിനാമ, ന തേന ചക്കരതനം വാ ഹത്ഥിഅസ്സരതനം വാ വിനാ അത്തനോ സഭാവേനേവ ഗന്തും സക്കോന്തി. തത്ഥ ചക്കരതനം രഞ്ഞോ ചക്കവത്തിസ്സ കമ്മബലേന നിബ്ബത്തത്താ സമുദ്ദമജ്ഝേ ജായമാനമ്പി കമ്മപച്ചയഉതുസമുട്ഠാനം നാമ. ഹത്ഥിഅസ്സരതനാനി പന കമ്മപച്ചയകമ്മസമുട്ഠാനാനി നാമ. പക്ഖീനം വേഹാസഗമനാദികാ കമ്മവിപാകജാ ഇദ്ധി. കിന്നരിയോ പന പോത്ഥം വിനാ അത്തനോ സഭാവേന പക്ഖന്ദിതും ന സക്കോന്തി, തസ്മാ താസം പോത്ഥം കമ്മപച്ചയഉതുസമുട്ഠാനന്തി ദട്ഠബ്ബം. കേചി പന ദേവാനം അലങ്കാരാ വിയ പടിസന്ധിയാ സഹ ആഗതോതി വദന്തി, ന തം പച്ചേതബ്ബം, അണ്ഡജജലാബുജാനം തഥാ അസമ്ഭവതോ. കേചിപി പവത്തി കാലേ കതന്തി വദന്തി, തമ്പി അയുത്തമേവ, സംസേദജാപി പദുമഗബ്ഭേവാ വേളുഗബ്ഭേ വാ നിബ്ബത്താ പോക്ഖരസാതിബ്രാഹ്മണപദുമവതീവേളുവതീദേവീആദയോ വിയ. ജലാബുജാ പന പാകടായേവ. യേന സയം തിരച്ഛാനഭൂതേന മനുസ്സിത്ഥിഭൂതാ മാതാ ഘാതിതാ, സോപി ആനന്തരികോ ന ഹോതി തിരച്ഛാനഗതത്താ പനസ്സ പബ്ബജ്ജാ പടിക്ഖിത്താ, കമ്മം പനസ്സ ഭാരിയം ഹോതി, ആനന്തരിയം ആഹച്ച തിട്ഠതി. മനുസ്സിത്ഥിയോപി തിരച്ഛാനമാഗമ്മ ഗബ്ഭം ജനേന്തി, സേയ്യഥാപി ഭൂരിദത്തസ്സ മാതാ ഇത്ഥിയോ ഹി അട്ഠഹി കാരണേഹി ഗബ്ഭഗ്ഗഹണം ഹോതി - അജ്ഝാചാരേന, കായസംസഗ്ഗേന, ചോളഗ്ഗഹണേന, അസുചിപാനേന, നാഭിപരാമസനേന, രൂപദസ്സനേന, സദ്ദേന ഗന്ധേനാതി. തത്ഥ അജ്ഝാചാരേന സുദിന്നസ്സ പുരാണദുതിയികാ ഗബ്ഭം ഗണ്ഹിത്വാ പച്ഛിമഭവികം സുവണ്ണബിമ്ബസദിസം ബീജകം നാമ പുത്തം വിജായി. കദാചി ഏകച്ചാ ഉതുസമയേ ഛന്ദരാഗരത്താ പുരിസാനം ഹത്ഥഗാഹവേണിഗാഹഅങ്ഗപച്ചങ്ഗപരാമസനം സാദിയന്തിയോപി ഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തി. ഏവം കായസംസഗ്ഗേന ഗബ്ഭഗ്ഗഹണം ഹോതി. ഉദായിത്ഥേരസ്സ പന പുരാണദുതിയികാ ഭിക്ഖുനീ തം അസുചിം ഏകദേസം മുഖേന അഗ്ഗഹേസി, ഏകദേസം ചോളകേനേവ സദ്ധിം അങ്ഗജാതേ പക്ഖിപി, സാ തേന ഗബ്ഭം ഗണ്ഹി. ഏവം ചോളഗ്ഗഹണേന ഗബ്ഭഗ്ഗഹണം ഹോതി. മിഗസിങ്ഗതാപസസ്സ മാതാ മിഗീ ഉതുസമയേ താപസസ്സ പസ്സാവട്ഠാനം ആഗന്ത്വാ സസമ്ഭവം പിവി, സാ തേന ഗബ്ഭം ഗണ്ഹിത്വാ മിഗസിങ്ഗം നാമ താപസദാരകം വിജായി. ഏവം അസുചിപാനേന ഗബ്ഭഗ്ഗഹണം ഹോതി. സാമസ്സ പന ബോധിസത്തസ്സ മാതാ ഉതുസമയേ നാഭിപരാമസനേന ഗബ്ഭം ഗണ്ഹിത്വാ സാമതാപസദാരകം വിജായി, ഏവം മണ്ഡബ്യസ്സ ച ചണ്ഡപജ്ജോ തസ്സ ച മാതാ ഉതുസമയേ നാഭിപരാമസനവസേന, തത്ഥ ച ദിട്ഠമങ്ഗലികായ നാഭിപരാമസനേന മണ്ഡബ്യസ്സ നിബ്ബത്തി അഹോസി. ചണ്ഡപജ്ജോതസ്സ മാതു നാഭിയം വിച്ഛികോ ഫരിത്വാ ഗതോ, തേന ചണ്ഡപജ്ജോതസ്സ നിബ്ബത്തി അഹോസി. ഇധേകച്ചാ ഇത്ഥീ ഉതുസമയേ പുരിസസംസഗ്ഗം അലഭമാനാ ഛന്ദരാഗവസേന അന്തോഗേഹേഗതാവ പുരിസം ഉപനിജ്ഝായതി, രാജോരോധോ വിയ, സാ തേന ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാതി. ഏവം രൂപദസ്സനേന ഗബ്ഭഗ്ഗഹണം ഹോതി. ബലാകാസു പന പുരിസോനാമ നത്ഥി, താ ഉതുസമയേ മേഘസദ്ദം സുത്വാ ഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തി. ഗാവീഏവ വാ കദാചി ഉസഭഗന്ധേന ഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തി. ഏവം ഗന്ധേന ഗബ്ഭഗ്ഗഹണം ഹോതി. ഏവം അട്ഠഹി കാരണേഹി ഇത്ഥിയോ ഗബ്ഭം ഗണ്ഹന്തി. ഏത്ഥ ച പിതുസദിസായേവ പുത്താ ഹോന്തി, തസ്മാ ഭൂരിദത്താദയോ ധതരട്ഠം നാഗരാജാനം പടിച്ച നാഗായേവ ഹോന്തി. ചണ്ഡപജ്ജോതസ്സ പന വിച്ഛികം പടിച്ച മനുസ്സോ ജാതോ, സമ്ഭവേന അജാതത്താ. പിതുഘാതകേപി ഏസേവ നയോ.

അരഹന്തഘാതകോ പന അമനുസ്സ അരഹന്തദേവതം വാ മനുസ്സജാതിയം വാ അവസേസം അരിയപുഗ്ഗലം ഘാതേത്വാ അനന്തരിയോ ന ഹോതി, പബ്ബജ്ജാപിസ്സ ന വാരിതാ, കമ്മം പന ബലവം ഹോതി. തിരച്ഛാനോ പന അമനുസ്സഅരഹന്തമ്പി ഘാതേത്വാ ആനന്തരികോ ന ഹോതി, കമ്മം പന ഭാരിയം തിരച്ഛാനഗതത്താ പനസ്സ പബ്ബജ്ജാ വാരിതാ. ഭിക്ഖുനിദൂസകസങ്ഘഭേദകാനി പാകടായേവ.

ലോഹിതുപ്പാദകോ പന യോ തഥാഗതസ്സ അഭേജ്ജകായതായ പരൂപക്കമേന ചമ്മം ഛിന്ദിത്വാ ലോഹിതം പഗ്ഘരിതും ന സക്കോതി, സരീരസ്സ പന അന്തോയേവ ഏകസ്മിം ഠാനേ ലോഹിതം സമോസരതി, ആഘാതേന പതുബ്ബനമാനം സഞ്ചിതം ഹോതി, തസ്സ ബഹു അപുഞ്ഞം പസവതി, ആനന്തരികോ ച ഹോതി, പബ്ബജ്ജാപിസ്സ വാരിതാ, സേയ്യഥാപി ദേവദത്തോ. യോ പന ജീവകോ വിയ രോഗവൂപസമനത്ഥം ഫാലേത്വാ പൂതിമംസഞ്ച ലോഹിതഞ്ച നീഹരിത്വാ ഫാസും കരോതി, അയം ലോഹിതുപ്പാദകോ ന ഹോതി, ബഹുപുഞ്ഞം പസവതി ബ്രഹ്മപുഞ്ഞം പസവതി, സേയ്യഥാപി ജീവകോകോമാരഭച്ചോ.

ഉബ്ഭതോബ്യഞ്ജനകോ പന ഇത്ഥി-പുരിസവസേന ദുവിധോ തത്ഥ ഇത്ഥിഉഭതോബ്യഞ്ജനകസ്സ ഇത്ഥിനിമിത്തം പാകടം, പുരിസനിമിത്തം പടിച്ഛന്നം. പുരിസഉഭതോബ്യഞ്ജനകസ്സ പുരിസനിമിത്തം പാകടം, ഇത്ഥിനിമിത്തം പടിച്ഛന്നം. ഇത്ഥിഉഭതോബ്യഞ്ജനകസ്സ ഇത്ഥീസു പുരിസത്തം കരോന്തസ്സ ഇത്ഥിനിമിത്തം പടിച്ഛന്നം ഹോതി, പുരിസനിമിത്തം പാകടം ഹോതി. പുരിസഉഭതോബ്യഞ്ജനകസ്സ പുരിസാനം ഇത്ഥിഭാവം ഉപഗച്ഛന്തസ്സ പുരിസനിമിത്തം പടിച്ഛന്നം ഹോതി, ഇത്ഥിനിമിത്തം പാകടം. ഇത്ഥിഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ സയഞ്ച ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാതി, പരഞ്ച ഗണ്ഹാപേതി. പുരിസ ഉഭതോ ബ്യഞ്ജനകോ പന സയം ന ഗണ്ഹാതി, പരം ഗണ്ഹാപേതി. ഇദമേവ തേസം നാനാകരണം. ഉഭതോബ്യഞ്ജനന്തി ചേത്ഥ ‘‘ബ്യഞ്ജനന്തി നിമിത്തം. ഉഭതോ ബ്യഞ്ജനം അസ്സ അത്ഥീതി വിഗ്ഗഹേന ‘‘ഉഭതോബ്യഞ്ജ’’ന്തി വക്ഖഥ, ഏകസ്സ ദ്വേ ഇന്ദ്രിയാനി ഹോന്തി, അഥ ഏകമേവാതി. ഏകമേവ ന ദ്വേ, ‘‘യസ്സ ഇത്ഥിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ പുരിസിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതീതി നോ. യസ്സ വാ പന പുരിസിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതി, തസ്സ ഇത്ഥിന്ദ്രിയം ഉപ്പജ്ജതീതി നോതി ഏകസ്മിം സന്താനേ ഇന്ദ്രിയ ദ്വയസ്സ പടിസേവിതത്താ. തഞ്ച ഖോ ഇത്ഥിഉഭതോബ്യഞ്ജനകസ്സ ഇത്ഥിന്ദ്രിയം, പുരിസഉഭതോബ്യഞ്ജനകസ്സ പുരിസിന്ദ്രിയമേവാതി. യദി ഏകമേവ ഇന്ദ്രിയം, ഏവം ഉഭതോബ്യഞ്ജനകഭാവോ കഥം സിയാ. ഇന്ദ്രിയം ബ്യഞ്ജനകാരണന്തി വുത്തം, തഞ്ച തസ്സ നത്ഥീതി. വുച്ചതേ ന ഇത്ഥിന്ദ്രിയം പുരിസബ്യഞ്ജനസ്സ കാരണം, തഥാ പുരിസിന്ദ്രിയമ്പി ഇത്ഥിബ്യഞ്ജനകസ്സ, കസ്മാ സദാ അഭാവതോതി, തഥാ ഹി ഇത്ഥി ഉഭതോബ്യഞ്ജനകസ്സ യദാ ഇത്ഥിയാ രത്തം ഹോതി, തദാ പുരിസബ്യഞ്ജനം പാകടം ഹോതി, ഇത്ഥിബ്യഞ്ജനം പടിച്ഛന്നം തഥാ പുരിസഉഭതോബ്യഞ്ജനകസ്സപി. യദി തേസം ഇന്ദ്രിയദ്വയം ബ്യഞ്ജനാനം കാരണം ഭവേയ്യ, സദാ ബ്യഞ്ജന ദ്വയം ഏകതോ തിട്ഠേയ്യ ന പന തിട്ഠതി, തസ്മാ ഏകമേവ ഇന്ദ്രിയന്തി നിട്ഠമേത്ഥാവ ഗന്തബ്ബം. ബ്യഞ്ജനകാരണം ഇന്ദ്രിയം പഹായ രാഗചിത്തമേവേത്ഥ ബ്യഞ്ജനദ്വയസ്സ കാരണന്തി ദട്ഠബ്ബം, തസ്മാ ഇത്ഥിഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ സയമ്പി ഗബ്ഭം ഗണ്ഹാതി, പരമ്പി ഗണ്ഹാപേതി, പുരിസഉഭതോബ്യഞ്ജനകോ പരം ഗണ്ഹാപേതി, സയം പന ന ഗണ്ഹാതി, ഇത്ഥിന്ദ്രിയസമങ്ഗിസ്സേവ ഗബ്ഭസമ്ഭവതോതി. കുരുന്ദിയം പന ‘‘യദി പടിസന്ധിയം പുരിസലിങ്ഗം, പവത്തേ ഇത്ഥിലിങ്ഗം നിബ്ബത്തതി, യദി പടിസന്ധിയം ഇത്ഥിലിങ്ഗം, പവത്തേ പുരിസലിങ്ഗം നിബ്ബതീ’’തി പടിസന്ധിയം ലിങ്ഗസമ്ഭവോ വുത്തോ, സോ അയുത്തോവ. കസ്മാ, പവത്തിയംയേവ ഇത്ഥിലിങ്ഗാദീനി സമുട്ഠഹന്തി. പടിസന്ധിയമേവ സമുട്ഠാതി, ന ലിങ്ഗാദീനി. ഇന്ദ്രിയമേവ ലിങ്ഗന്തി ന സക്കാ വത്തും, ഇന്ദ്രിയലിങ്ഗാനം ഭിന്നസഭാവത്താ, യഥാ ച ബീജേ സതി രുക്ഖോ സമ്ഭവതി, നാസതി, ഏവമേവ ഇന്ദ്രിയേ സതി ലിങ്ഗാദീനി സമ്ഭവന്തി ബീജസദിസഞ്ഹി ഇന്ദ്രിയം, രുക്ഖസദിസാനി ലിങ്ഗാദീനി ഏവമേവ തേസു പുഗ്ഗലേസു പണ്ഡകാദയോ ഏകാദസപുഗ്ഗലാ തസ്മിം യേവ ഭവേ നിയാമം ഓക്കമിതും ന അരഹന്തി, തസ്മാ അഭബ്ബാ നാമ. ഊനവീസതി അന്തിമവത്ഥുഅജ്ഝാപന്നപുബ്ബാ ദ്വേ ഉപസമ്പദായ അവത്ഥുമത്തമേവ, ഉപനിസ്സയേ സതി തസ്മിംയേവ ഭവേ നിയാമം ഓക്കമിതും അരഹന്തി, തസ്മാ ഭബ്ബാനാമ ഹോന്തി.

വത്ഥുസമ്പത്തികഥാ നിട്ഠിതാ.

ഞത്തിസമ്പത്തി നാമ.

‘‘സിഥിലം ധനിതഞ്ച ദീഘരസ്സം, ഗരുകം ലഹുകഞ്ച നിഗ്ഗഹിതം;

സമ്ബന്ധം വവത്ഥിതം വിമുത്തം, ദസധാ ബ്യഞ്ജനബുദ്ധിയാ പഭേദോ’’തി.

ഏവം വുത്തം ദസവിധം ബ്യഞ്ജനം അപേക്ഖിത്വാ വാ ഏവം അസക്കോന്തേനാപി സിഥിലധനിത വിമുത്തനിഗ്ഗഹിതവസേന വുത്താനി ബ്യഞ്ജനാനി അകോപേത്വാ വാ ദുരുത്തം വാ അകത്വാ വുത്തം ഞത്തിസമ്പത്തി നാമ. ഞത്തിവിപത്തി നാമ സബ്ബസോ ഞത്തിം അട്ഠപേത്വാ വാ വത്ഥുസങ്ഘപുഗ്ഗലഞത്തീനം അപരാമസനാനി പച്ഛാ ഞത്തിട്ഠപനഞ്ചാതി ഇമേ താവ പഞ്ച ഞത്തിദോസാ. തത്ഥ അയം ഇത്ഥനാമോതി ഉപസമ്പദാപേക്ഖസ്സ അപി അകിത്തനം വത്ഥുഅപരാമസനം നാമ. സുണാതു മേ ഭന്തേ സങ്ഘോതി ഏത്ഥ സുണാതു മേ ഭന്തേതി വത്വാ സങ്ഘോതി അഭണനം സങ്ഘഅപരാമസനം നാമ. ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോതി ഉപജ്ഝായസ്സ അകിത്തനം പുഗ്ഗലഅപരാമസനം നാമ. സബ്ബേന സബ്ബം ഞത്തിയാ അനുച്ചാരണം ഞത്തിഅപരാമസനം നാമ. പഠമം കമ്മവാചം നിട്ഠാപേത്വാ ഏസാ ഞത്തീതി വത്വാ ഖമതി സങ്ഘസ്സാതി ഏവം ഞത്തി കിത്തനം പച്ഛാ ഞത്തിട്ഠപനം നാമ. ഇതി ഇമേ പഞ്ച ഞത്തിദോസാ ഞത്തിവിപത്തി നാമ. ഇമേഹി ദോസേഹി വിമുത്തായ ഞത്തിയാ സമ്പന്നം ഞത്തിസമ്പത്തി നാമ.

ഞത്തിസമ്പത്തികഥാ നിട്ഠിതാ.

അനുസാവനസമ്പത്തി നാമ വത്ഥു സങ്ഘപുഗ്ഗലാനം അപരാമസനാനി, സാവനായ ഹാപനം, അകാലേ സാവനന്തി ഇമേ പഞ്ച അനുസാവനദോസേ വജ്ജേത്വാ കഥനം അനുസാവനസമ്പത്തി നാമ. തത്ഥ വത്ഥാദീനം അപരാമസനാനി ഞത്തിയം വുത്തസദിസാനേവ. തീസു പന അനുസാവനാസു യത്ഥ കത്ഥചി ഏതേസം അപരാമസനം അപരാമസനമേവ. സബ്ബേന സബ്ബം പന കമ്മവാചം അവത്വാ ചതുക്ഖത്തും ഞത്തികിത്തനമേവ വാ കമ്മവാചബ്ഭന്തരേപി ചത്താരി ബ്യഞ്ജനാനി കോപേത്വാ വാ അക്ഖരസ്സ വാ പദസ്സ വാ ദുരുച്ചാരണം വാ കത്വാ സാവനം സാവനായ ഹാപനം നാമ, തഥാ ഹി സിഥിലധനിതവിമുത്തനിഗ്ഗഹിതവസേന ചത്താരി ബ്യഞ്ജനാനി അന്തോകമ്മവാചായ കമ്മം കോപേന്തി. തത്ഥ ‘‘സുണാതു മേ തി സിഥിലേ വത്തബ്ബേ സുണാഥു മേ’’തി വചനം സിഥിലേ ധനിതം നാമ. ‘‘ഭന്തേ’’തി വത്തബ്ബേ ഭന്തേതി വചനം ധനിതേ സിഥിലം നാമ. ‘‘സുണാതു ഏസാ ഞത്തീ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘സുണന്തു ഏസം ഞത്തീ’’തി വചനം വിമുത്തേ നിഗ്ഗഹിതം നാമ. ‘‘പത്തകല്ല’’ന്തി വത്തബ്ബേ ‘‘പത്തകല്ലാ’’തി വചനം നിഗ്ഗഹിതേ വിമുത്തം നാമ. ഏവം ഇമാനി ചത്താരി ബ്യഞ്ജനാനി അന്തോകമ്മവാചായ കമ്മം ദൂസേന്തി. ഇമാനി ചത്താരി അകോപേത്വാ വദന്തേനാപി അഞ്ഞസ്മിം അക്ഖരേ വത്തബ്ബേ അഞ്ഞം അക്ഖരം വദന്തോ ദുരുത്തം കരോതി നാമ. ഇതരേസു ദീഘരസ്സാദീസു ഛസു ഠാനേസു ദീഘട്ഠാനേ ദീഘം, രസ്സട്ഠാനേ രസ്സമേവാതി ഏവം യഥാഠാനേ തം തദേവ അക്ഖരം ഭാസന്തേന അനുക്കമാഗതം പവേണിം അവിനാസേത്വാ കമ്മവാചാ കാതബ്ബാ. സചേ പന ഏവം അകത്വാ ദീഘേ വത്തബ്ബേ രസ്സം, രസ്സേ വത്തബ്ബേ ദീഘം വദതി, തഥാ ഗരുകേ വത്തബ്ബേ ലഹുകം, ലഹുകേ വത്തബ്ബേ ഗരുകം വദതി. സമ്ബന്ധേ വാ വത്തബ്ബേ വവത്ഥിതം, വവത്ഥിതേ വാ വത്തബ്ബേ സമ്ബന്ധം വദതി, ഏവമ്പി കമ്മവാചാ ന കുപ്പതി. ഇമാനി ഛ ബ്യഞ്ജനാനി കമ്മം ന കോപേന്തി. ഇദമേവ ആചരിയാനം സമാനകഥാ. അപരേ പന ഇദാനി ബ്യഞ്ജനാനി അന്തോകമ്മവാചായ കമ്മം ദൂസേന്തീതി വദന്തി, ഏവം സതി അനുപസമ്പന്നാവ ബഹുതരാ ഭവേയ്യും, വീമംസിത്വാ പന ഗഹേതബ്ബം. സുട്ഠുതരാ വാ കമ്മവാചാ സിക്ഖിതബ്ബാ. സാവനായ അനോകാസേ പഠമം ഞത്തിം അട്ഠപേത്വാ അനുസാവനം അകാലേ സാവനം നാമ. ഇതി ഇമേഹി ദോസേഹി വിമുത്തായ അനുസാവനായ സമ്പന്നം അനുസാവനസമ്പത്തിസമ്പന്നം നാമ. യദി പത്തചീവരരഹിതം പുഗ്ഗലം ഉപസമ്പാദേതി, ‘‘പരിപുണ്ണസ്സ പത്തചീവര’’ന്തി അനുസാവനായ കതത്താ കമ്മകോപോ ന ഹോതി, കാരകസങ്ഘോ പന സാതിസാരോ തേനേവാഹ വിമതിവിനോദനിയമ്പി പത്തചീവരാനം അഭാവേപി’പരിപുണ്ണസ്സ പത്തചീവര’ന്തി കമ്മവാചായ സാവിതത്താ കമ്മകോപം അവത്വാ ദുക്കടമേവ വുത്തന്തി. സചേ അനുപജ്ഝായകോ ഉപസമ്പാദേതി, ‘‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ, ഇത്ഥന്നാമേന ഉപജ്ഝായേനാ’’തി വാ ഉപജ്ഝായം സാവേതി, സൂപസമ്പന്നോവ ഹോതി. ഉപജ്ഝായം ന സാവേതി നുപസമ്പന്നോ. വക്ഖതി ഹി വിമതിവിനോദനിയം ‘‘കമ്മം ന കുപ്പതീതി ഇദം ഉപജ്ഝായാഭാവേപി ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ ഇത്ഥന്നാമേന ഉപജ്ഝായേനാ’’തി മതസ്സ വാ വിബ്ഭമന്തസ്സ വാ പുരാണഉപജ്ഝായസ്സ വാ യസ്സ കസ്സചി അവിജ്ജമാനസ്സാപി നാമേന സബ്ബത്ഥ ഉപജ്ഝായകിത്തനസ്സ കതത്താ വുത്തം. യദി ഹി ഉപജ്ഝായകിത്തനം ന കരേയ്യ,’പുഗ്ഗലം ന പരാമസതീ’തി വുത്തകമ്മവിപത്തിഏവ സിയാ, തേനേവ പാളിയം ‘‘അനുപജ്ഝായകന്തി വുത്ത’’ന്തി. സചേ സങ്ഘുപജ്ഝായേന ഗണുപജ്ഝായേന ഉപസമ്പാദേതി, കാരകസങ്ഘോ സാതിസാരോ, കമ്മം പന ന കുപ്പതി, വക്ഖതി ഹി വിമതിവിനോദനിയം ‘‘സങ്ഘേന ഉപജ്ഝായേനാ’’തി അയം ഇത്ഥന്നാമോ സങ്ഘസ്സ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ, ഇത്ഥന്നാമോ സങ്ഘം ഉപസമ്പദം യാചതി. സങ്ഘേന ഉപജ്ഝായേനാ’’തി ഏവം കമ്മവാചായ സങ്ഘമേവ ഉപജ്ഝായം കിത്തേത്വാതി അത്ഥോ. ഏവം’ഗണേന ഉപജ്ഝായേനാ’തി ഏത്ഥാപി അയം ഇത്ഥന്നാമോഗണസ്സ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ’തി ആദിനാ യോജനാ വേദിതബ്ബാ. ഏവം വുത്തേപി കമ്മം ന കുപ്പതി ഏവ, ദുക്കടസ്സേവ വുത്തത്താ, അഞ്ഞഥാ സോ ച പുഗ്ഗലോ അനുപസമ്പന്നോതി വദേയ്യാ’തി. സചേ പണ്ഡകാദിനാ അനുപസമ്പന്നകേന ഉപജ്ഝായേന ഉപസമ്പാദേതി, തേ വജ്ജേത്വാ പഞ്ചവഗ്ഗാദിഗണോ ഹത്ഥപാസം അവിജഹിത്വാ പൂരതി, കമ്മം ന കുപ്പതി, കാരകസങ്ഘോ പന സാതിസാരോ തേന വുത്തം വിമതിവിനോദനിയം ‘‘പണ്ഡകാദീഹി ഉപജ്ഝായേഹി കരിയമാനേസു പണ്ഡകാദികേന വിനാവ പഞ്ചവഗ്ഗാദിഗണോ പൂരതി, കമ്മം ന കുപ്പതി. ഇതരഥാ കുപ്പതീ’’തി. സചേ ചത്താരോ ആചരിയാ ഏകതോ അനുസാവേന്തി, ഏത്ഥ പന കഥന്തി വുച്ചതേ, സബ്ബഅട്ഠകഥാസു ദ്വീഹി വാ തീഹി വാ ആചരിയേഹി വിസും വിസും ഏകേന ഏകസ്സാതി ഏകപ്പഹാരേനേവ ദ്വേ തിസ്സോ വാ കമ്മവാചാ കാതബ്ബാ. സചേ പന നാനാചരിയാ നാനുപജ്ഝായാ ഹോന്തി, തിസ്സത്ഥേരോ സുമനത്ഥേരസ്സ സദ്ധിവിഹാരികം, സുമനത്ഥേരോ തിസ്സത്ഥേരസ്സ സദ്ധിവിഹാരികം അനുസാവേതി, ഗണപൂരകാ ഹോന്തി വട്ടതി. സചേ പന നാനുപജ്ഝായാ ഹോന്തി, ഏകോ ആചരിയോ ഹോതി, നത്വേവ’നാനുപജ്ഝായേനാ’തി പടിക്ഖിത്തത്താ ന വട്ടതീതി ഏത്തകമേവ വുത്തം. ചതുന്നം പന ജനാനം വിചാരണകഥായ നാപി കമ്മവിപത്തിഛായാ ദിസ്സതി, തഥാപി ന കത്തബ്ബമേവ, സബ്ബഅട്ഠകഥാസു അവിചാരിതത്താ. സചേ വത്ഥാലങ്കാരാദിസഹിതപരൂള്ഹകേസമസ്സും ഉപസമ്പാദേതി, സൂപസമ്പന്നോവ ഹോതി, പച്ഛാ കേസമസ്സും ഓഹാരേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേതും വട്ടതി തേരസവത്ഥുവിമുത്തത്താ സമ്പത്തി യേവേത്ഥപമാണത്താ ച.

അനുസാവനസമ്പത്തികഥാ നിട്ഠിതാ.

ഇദാനി സീമവിസോധനിം നാമ, നാനാഗന്ഥസമാഹന്തി ഇമിസ്സാ ഗാഥായ സംവണ്ണനാക്കമോ അനുപ്പത്തോ.

പഞ്ഞാവ സബ്ബഞേയ്യേസു, ദയാ യസ്സ മഹേസിനോ;

അനന്തേസുപി സത്തേസു, പവത്തിത്ഥ യഥാരുചി.

തായ ഉസ്സാഹിതോ സത്ഥാ, ഭിക്ഖൂനം ഹിതകാരണം;

യം സീമം അനുജാനാതി, തത്ഥ പഞ്ഹോ പവത്തതി.

ദ്വേള്ഹകാ സംസയാ ഹോന്തി, ദേസേ സബ്ബത്ഥ ഭിക്ഖവോ;

ഗന്ഥാപി വിസമാ ഹോന്തി, അത്തനോമതികാരണാ.

യദി മേ ഈദിസം വാദം, സുത്വാവുപേക്ഖകോ ഭവേ;

പബ്ബജ്ജാ നിപ്ഫലാ മയ്ഹം, വരേ സമ്ബുദ്ധസാസനേ;

ഗമ്ഭീരോ നിപുണോ അത്ഥോ, സബ്ബഞ്ഞുജിനഗോചരോ.

സാരിപുത്തോ മഹാപഞ്ഞോ, ഥേരസ്സപി അവിസയോ;

കഥം ത്വം സക്കുണേയ്യാസി, സബ്ബഞ്ഞുജിനഗോചരേ;

ഇതി മേ ഉപവദേയ്യും, ധരതേവ മഹാമുനി.

പാലിഫുല്ലോ മഹാസാലോ, ഉച്ചോ മേരുനഗൂപമോ;

പരിനിബ്ബാനകാലമ്ഹി, സമ്ബുദ്ധോ ഇച്ചമബ്രവി.

മാ ത്വം ആനന്ദ രോദസി, മാ ത്വം ആനന്ദ സോചസി;

അഹമേകോവ നിബ്ബായി, ധരന്തേവ ബഹൂ ബുദ്ധാ.

സമ്ബുദ്ധാ ചതുരാസീതി, സഹസ്സാനി ഇമാനി തേ;

ഓവദിസ്സന്തി ത്വം ഭിക്ഖു, കതപുഞ്ഞോസി ഹോഹിസി.

വരേ സാട്ഠകഥേ പാളി, ഠിതേ സബ്ബഞ്ഞുഗോചരേ;

നിബ്ബുതോപി സമ്ബുദ്ധോ, അസുഞ്ഞോവ പജം ഇമം.

ഏവാഹം ചിന്തയിത്വാന, രത്തിദിവം അതന്ദിതോ;

ധരന്തേയേവ സമ്ബുദ്ധേ, ഭിന്നവാദോ അവിസയോ.

തം വാദം ഭിന്ദയിത്വാന, ജഹിത്വാ വത്തനോമതിം;

വിസ്സജ്ജിസ്സമഹം ദാനി, ചിരം സദ്ധമ്മസുദ്ധിയാതി.

തത്ഥ സീമവിസോധനി'ന്തി സീമവിപത്തിജഹനം സീമവിപത്തിം പഹായ സമ്പത്തിലക്ഖണപ്പകാസകം പകരണം കരിസ്സന്തി അത്ഥോ. തത്ഥ സീമാതി പന്നരസവിധാ സീമാ. കതമേ പന്നരസ. ഖണ്ഡസീമാ, ഉപചാരസീമാ, സമാനസംവാസസീമാ, അവിപ്പവാസസീമാ, ലാഭസീമാ, ഗാമസീമാ, നിഗമസീമാ, നഗരസീമാ, അബ്ഭന്തരസീമാ, ഉദകുക്ഖേപസീമാ, ജനപദസീമാ, രട്ഠസീമാ, രജ്ജസീമാ, ദീപസീമാ, ചക്കവാളസീമാ’തി. തത്ഥ ഖണ്ഡസീമാ നാമ പബ്ബജ്ജുപസമ്പദാദീനം സങ്ഘകമ്മാനം സുഖകരണത്ഥം മഹാസീമായ വാ ഗാമഖേത്തേ വാ ഖണ്ഡിത്വാ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ സമ്മതാ. തസ്സാവിത്ഥാരോ ''പഠമം നിമിത്താ കിത്തേതബ്ബാ''തി ആദിനാ ദ്വാസത്തതിപ്പഭേദായ സമന്തപാസാദികായ വിനയട്ഠകഥായ മഹാവഗ്ഗേ വുത്തോ, ഇധ വുത്തോപി തഥേവ വുത്തോ ഭവേയ്യ, തസ്മാ ന വക്ഖാമ, ദുവിഞ്ഞേയ്യട്ഠാനമേവ കിഞ്ചിഠാനം നീഹരിത്വാ പാകടം കരിസ്സാമ. തത്ഥ സചേ പന ഹേട്ഠാ ഉപരിമസ്സ സീമാപരിച്ഛേദസ്സ പരതോ അന്തോ ലേണം ഹോതി, ബഹി സീമാ ന ഓതരതി. അഥാപി ഉപരിമസ്സ സീമാപരിച്ഛേദസ്സ ഓരതോ ബഹി ലേണം ഹോതി, അന്തോസീമാ ന ഓതരതീതി ഇമേ ദ്വേ ഏകത്ഥാ ബ്യഞ്ജനമേവ നാനം. അയഞ്ഹേത്ഥത്ഥോഉപരിമസ്സ സീമാപരിച്ഛേദസ്സ ഓരിമഭാഗതോ ഹേട്ഠാ പബ്ബതപാദേ ഉമങ്ഗസണ്ഠാനേന പബ്ബതപസ്സേ വിജ്ഝിത്വാ ലേണം ഹോതി, സീമാപരിച്ഛേദസ്സ പരതോ ലേണേ ച ലേണസ്സ ബഹിഭൂതേ ഹേട്ഠാ പബ്ബതേ ച ഭൂമിഭാഗേ സീമാ ന ഓതരതി, ലേണസ്സ ഉപരിയേവ സീമാ ഹോതീതി. തസ്സ ഉപരിമസ്സ സീമാപരിച്ഛേദസ്സ ഓരിമഭാഗതോ ബഹിഭൂതേ ഹേട്ഠാ പബ്ബതപാദേ ഉമങ്ഗസണ്ഠാനേന വിജ്ഝിത്വാ പബ്ബതപസ്സേ ലേണം അഥാപി ഹോതി, ലേണേ ച ലേണസ്സ പരഭൂതേ ഹേട്ഠാ പബ്ബതേ ച ഭൂമിഭാഗേ സീമാ ന ഓതരതി, ലേണസ്സ ഉപരിഭാഗേ വ സീമാ ഹോതീതി. ഏസാ ച വിചാരണാ വിമതിവിനോദനിയമ്പി കതാ. അന്തോ തി പബ്ബതസ്സ അന്തോ, പബ്ബതമൂലേതി അത്ഥോ. തമേവ അന്തോസദ്ദം സീമാപരിച്ഛേദേന വിസേസേതും ‘‘ഉപരിമസ്സ സീമാപരിച്ഛേദസ്സ പരതോ’’തി വുത്തം. പബ്ബതപാദം പന അപേക്ഖിത്വാ ‘‘ഓരതോ’’തി വത്തബ്ബേപി സീമാനിസ്സയം പബ്ബതഗ്ഗം സന്ധായ ‘‘പരതോ’’തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം തേനേവ ബഹിലേണന്തി ഏത്ഥ ബഹിസദ്ദം വിസേസേന്തോ ‘‘ഉപരിമസ്സ സീമാപരിച്ഛേദസ്സ ഓരതോ’’തി ആഹ. ബഹി സീമാ ന ഓതരതീതി ഏത്ഥ ബഹീ തി പബ്ബതപാദേലേണം സന്ധായ വുത്തം. ലേണസ്സ ബഹിഭൂതേ ഉപരി സീമാപരിച്ഛേദസ്സ ഹേട്ഠാഭാഗേ സീമാ ന ഓതരതീതി അത്ഥോ. അന്തോസീമാതി ലേണസ്സ ച പബ്ബതപാദസ്സ ച അന്തോ അത്തനോ ഓതരണാരഹട്ഠാനേ ന ഓതരതീതി അത്ഥോ. ബഹി സീമാ ന ഓതരതീതി അത്ഥോ, സീമാ ന ഓതരതീ തി ചേത്ഥ അത്തനോ ഓതരണാരഹട്ഠാനേ ലേണഭാവേന സീമാ സബ്ബഥാ ‘‘അനോതരണമേവ ദസ്സിതന്തി ഗഹേതബ്ബം. തത്ഥ പി അനോതരണന്തി ഉപരിഏവ സീമാ ഹോതീ’’തി വിമതിവിനോദനീ. കേചി പന വേളുസുസിരോ വിയ സുസിരമേവ ലേണന്തി വദന്തി, തം അയുത്തം.

ഉപചാരസീമാ നാമ ഗാമാരഞ്ഞനിഗമാദിവസാ യാവ ബ്രഹ്മലോകാ തേസം തേസം സത്താനം നിവാസഗേഹസ്സ വാ ദേവവിമാനകപ്പരുക്ഖാദീനം വാ ഉപചാരാരഹട്ഠാനമേവ ഉപചാരസീമാ തേ ഇധ നാധിപ്പേതാ, ഭിക്ഖൂനം അവിസയതായ. യം പന പദേസം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ പരിവേണം കത്വാ പാകാരാദിപരിക്ഖിത്തം വാ കത്വാ അപരിക്ഖിത്തേപി ഉപചാരാരഹട്ഠാനം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ വാ യസ്മിം പദേസേ ഭിക്ഖൂ വസന്തി, അയമേവ ഉപചാരസീമാതി അധിപ്പേതാ. ഭിക്ഖൂനം വസ്സൂപഗമനകഥിനത്ഥാരകരണട്ഠാനത്താ, തഥാ ഹി ‘‘കഥിനത്ഥതസീമായ’’ന്തി ഉപചാരസീമം സന്ധായ വുത്തം, ഖന്ധസീമായ തത്രുപ്പാദാഭാവതോതി തീസുപി ഗണ്ഠിപദേസു വുത്തം. തത്രുപ്പാദേനാ ഭതന്തി വിഹാരസന്തകേന ഖേത്തവത്ഥുആദിനാ ആഭതം കിഞ്ചി സങ്ഘികം ചീവരം ഉപ്പജ്ജതി, തം തേസം കഥിനത്ഥാരകഭിക്ഖൂനം യേവ ഭവിസ്സതീതി യോജനാ കാതബ്ബാ. ഖേത്തവത്ഥുആദിനാ തി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന മതകചീവരം വാ ഹോതു സംഘം ഉദ്ദിസ്സ ദിന്നം വാ സങ്ഘികേന വാ തി മഹാഅട്ഠകഥായം വുത്തം. തസ്മിം ഉപചാരസീമേ പവത്തചീവരം സബ്ബം സങ്ഗണ്ഹാതി, തേനേവ ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന അഞ്ഞതരേന ഉപാസകേന സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ വിഹാരോ കാരിതോ ഹോതി, സോ തസ്സ വിഹാരസ്സ കതേ ഉഭതോസങ്ഘസ്സ അകാലചീവരം ദാതുകാമോ ഹോതി. തേന ഖോ പന സമയേന ഉഭതോസങ്ഘസ്സ കഥിനം അത്ഥതം ഹോതി. അഥ ഖോ സോ ഉപാസകോ സങ്ഘം ഉപസങ്കമിത്വാ കഥിനുദ്ധാരം യാചീ’’തി ഇമസ്മിം വത്ഥുസ്മിം ആനിസംസപസമ്ഭനത്ഥം കഥിനുദ്ധാരം ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തം, തേനേവ ഥുല്ലനന്ദാ ഭിക്ഖുനീ ആനിസംസം അപ്പടിപ്പസ്സമ്ഭേന്താ ചീവരം അമ്ഹാകം ഭവിസ്സതീതി കഥിനുദ്ധാരം പടിബാഹി, തസ്മാ കഥിനത്ഥതസീമായം അനുദ്ധടേ കഥിനേ യാവ ഫഗ്ഗുണപുണ്ണമാ പഞ്ച മാസാ ഏത്ഥന്തരേ മതകചീവരം വാ ഹോതു ചാതുദ്ദിസം സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ മതാനം ഞാതിജനാനം വാ, ഭിക്ഖാപഞ്ഞത്തിയാ വാ വിഹാരമഹാദികിച്ചേന വാ യേനകേനചി ആകാരേന സങ്ഘികം ചീവരം ദിന്നം ഹോതി, തം സബ്ബം തേസം കഥിനത്ഥാരകഭിക്ഖൂനംയേവ ഹോതി. ഛിന്നവസ്സാനം വാ പച്ഛിമികായ ഉപഗതാനം വാ തത്ഥ സമ്പത്താനം സീമട്ഠകഭിക്ഖൂനം വാ ന ഹോതി. അജാനിത്വാ ചേ ഗണ്ഹന്തി ദാതബ്ബമേവ. യദി തം ചീവരം തണ്ഡുലാദിഖാദനീയഭോജനം കരോതി, ഇതരേസമ്പി ഹോതിയേവ. കസ്മാതി ചേ ആനിസംസ വിഗതത്താ. തേനേവ ഗണപൂരണവസേന സമ്പത്താനം ഛിന്നം വസ്സാനം വാ പച്ഛിമികായ ഉപഗതാനം വാ അഞ്ഞസ്മിം വിഹാരേ വുത്ഥവസ്സനം വാ ഖാദനീയഭോജനീയാദീനി പാപുണന്തി. കഥിനത്ഥതസാടകസ്സ ദാനകമ്മവാചാ പന ഖണ്ഡസീമായമേവ വട്ടസി. തസ്മിം വിഹാരേ അസതി അഞ്ഞവിഹാരേ ബദ്ധസീമായ വാ ഉദകുക്ഖേപസീമാദീസു വാ കാതബ്ബമേവ.

കസ്മാതി ചേ, തസ്മിം വിഹാരേ പുരിമികായ ഉപഗതാ കഥിനത്ഥാരകുസലാ ന ഹോന്തി. അത്ഥാരകുസലാ ഖന്ധകഭാണകത്ഥേരാ പരിയേസിത്വാ ആനേതബ്ബാ. കമ്മവാചം സാവേത്വാ കഥിനം അത്ഥരാപേത്വാ ദാനഞ്ച ഭുഞ്ജിത്വാ ഗമിസ്സന്തി, ആനിസംസോ പന ഇതരേസം വഹോതീ’തി. അഞ്ഞസീമട്ഠകഭിക്ഖൂനമ്പി കമ്മവാച സാവനസ്സ അട്ഠകഥായം വുത്തത്താ. ഛിന്നവസ്സാവാ പച്ഛിമികായ ഉപഗതാ വാ അഞ്ഞസ്മിം വിഹാരേ വുത്ഥവസ്സാപി വാ പുരിമികായ ഉപഗതാനം ഗണപൂരണമത്തമേവ ലഭന്തി, ആനിസംസോ ഇതരേസംയേവ ഹോതി. സചേപി തേ ഛിന്നവസ്സാദയോ അനുമോദേന്തി, ഭിന്നോ കഥിനത്ഥാരോ, ഇദം അട്ഠകഥായം വിചാരിതം. അപരേ പന ‘‘കഥിനത്ഥതസീമന്തി ഉപചാരസീമം സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി വുത്തത്താ ഉപചാരസീമായമേവ കഥിനനത്ഥാരക ഞത്തിം കരോന്തി, തം അയുത്തം, സോധേതും ദുക്കരത്താ. തഥാ ഹി ഉപചാരസീമായമേവ പവിട്ഠഗാമസീമായം തത്ഥ ഓതിണ്ണേ ഭിക്ഖൂ തത്ഥ പാസാനയനം വാ ബഹിസീമകരണം വാ കോ സക്ഖിസ്സതി. ‘‘കഥിനത്ഥതസീമായ’’ന്തി ഇമിനാപിപദേന കഥിനത്ഥതഭാവോയേവ വുത്തോ, ന കഥിനത്ഥതസാടകസ്സ ദാനകമ്മവാചാ, സാ ച വിചാരണാ കമ്മചതുക്കേന ദീപേതബ്ബാ. തത്ഥ അപലോകനകമ്മം ഞത്തികമ്മം ഞത്തിദുതിയകമ്മം ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മന്തി. തത്ഥ അപലോകനകമ്മം നാമ സീമട്ഠകസങ്ഘം സോധേത്വാ ഛന്ദാരഹാനം ഛന്ദം ആഹരിത്വാ സമഗ്ഗസ്സ സങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ സങ്ഘം കിത്തേത്വാ ‘‘രുച്ചതി സങ്ഘസ്സാ’’തി തിക്ഖുത്തും അനുസാവേത്വാ കത്തബ്ബം വുച്ചതി. ഞത്തികമ്മം നാമ വുത്തനയേനേവ സമഗ്ഗസ്സ സങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ ഏകായ ഞത്തിയാ കത്തബ്ബം കമ്മം. ഞത്തിദുതിയകമ്മം നാമ വുത്തനയേനേവ സമഗ്ഗസ്സ സങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ ഏകായ ഞത്തിയാ ഏകായ ച അനുസാവനായാതി ഏവം ഞത്തിദുതിയായ അനുസാവനായ കത്തബ്ബം കമ്മം. ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മം നാമ വുത്തനയേനേവ സമഗ്ഗസ്സ സങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ ഏകായ ഞത്തിയാ തീഹി ച അനുസാവനാഹീതി ഏവം ഞത്തിചതുത്ഥാഹി തീഹി അനുസാവനാഹി കത്തബ്ബം കമ്മം. തത്ഥ അപലോകനകമ്മം ഫലഭാജനകാലാദീസു ലഹുകകമ്മേയേവ ലബ്ഭതി. കഥിനത്ഥതസാടകദാനേപി അനത്ഥതേയേവ കഥിനേ തതോ ബഹുആനിസംസചീവരസാടകം ലഭിത്വാ തേനേവ സാടകേന അത്ഥരിതബ്ബാ, പുന കമ്മവാചായ ദാനകിച്ചം നത്ഥി അപലോകനകമ്മേന സങ്ഘസ്സ അനുമതിയാ ദാതബ്ബം. കഥിനത്ഥതസാടകദാനകമ്മവാചാ ഏകാ ചേ വട്ടതി. പുന കമ്മ വാചായകിച്ചം നത്ഥി. ഞത്തികമ്മം പന ധമ്മസങ്ഗാഹകകാലേ മഹാകസ്സപത്ഥേരാദീഹി അത്തനാവ അത്താനം സമ്മന്നനകാലേ ലഹുകകമ്മേയേവ ലബ്ഭതി. ഞത്തിദുതിയകമ്മം പന സീമാസമ്മുതി, സീമാസമൂഹനം, കഥിനദാനം, കഥിനുദ്ധാരോ, കുടിവത്ഥുദേസനാ, വിഹാരവത്ഥുദേസനാതി ഇമാനി ഛ ഗരുകമ്മാനി അപലോകേത്വാ കാതും ന വട്ടതി. ഞത്തിദുതിയകമ്മവാചം സാവേത്വാവ കാതബ്ബം. ഇതോ പരേസു ചീവരവിപ്പവാസസമ്മുതിആദീസു ഞത്തിദുതിയകമ്മേസു അപലോകേത്വാപി കാതബ്ബം, ലഹുകകമ്മത്താ. ഞത്തിചതുത്ഥകമ്മം പന ഇദാനി ഉപസമ്പദാകമ്മം ഇദാനി ചത്താരി കമ്മാനി ബദ്ധസീമായ വാ, തസ്മിം അസതി ഉദകുക്ഖേപസീമായ വാ സോധേതും അസക്കോന്തേ സതി അബദ്ധസീമായ വാ കാതബ്ബമേവ. അപരേ ഏവം വദന്തി ‘‘കുടിവത്ഥുകാരവിഹാരവത്ഥുകാരകാലേ താനി കുടിവിഹാരവത്ഥൂനി കഥം സീമട്ഠാ കാതും സക്ഖിസ്സന്തി, തസ്മാ തത്ഥ തത്ഥേവ കുടിവിഹാരകരണട്ഠാനേയേവ കാതബ്ബ’’ന്തി, തം തേസം വചനമത്തമേവ, ന സാരതോ പച്ചേതബ്ബം. വത്ഥുപരാമസനമേവേത്ഥ പമാണം, തഥാ ഹി സങ്ഘകുടിവത്ഥും ഓലോകേന്തം യാചതിത്യാദിനാ വത്ഥുപരാമസനം കത്വാ ഹേട്ഠാ വത്ഥുഞത്തിദോസേ ച വിപത്തി ലക്ഖണേ ച വജ്ജേത്വാ ഞത്തിദുതിയകമ്മേന സമ്മതഭിക്ഖൂഹി തത്ഥ കുടിവിഹാരട്ഠാനം ഗന്ത്വാ ഓലോകേതബ്ബം തേനേവ പാളിയം ‘‘തേഹി സമ്മതേഹി ഭിക്ഖൂഹി തത്ഥ ഗന്ത്വാ കുടിവത്ഥു ഓലോകേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. അഞ്ഞഥാ പത്തചീവരവിരഹിതം പുഗ്ഗലം വാ അനുപജ്ഝായകം വാ കത്വാ ഉപസമ്പാദേന്തേഹി ‘‘പരിപുണ്ണസ്സ പത്തചീവര’’ന്തി വാ ‘‘ഇത്ഥന്നാമസ്സ ഉപസമ്പദാപേക്ഖോ, ഇത്ഥന്നാമേന ഉപജ്ഝായേനാ’’തി കമ്മവാചായ സാവിതേപി കമ്മസ്സ അസിജ്ഝനം ഭവേയ്യ. അപരേ ഏവം വദന്തി ‘‘സീമാസമ്മുതികാലേ പന കതം, തഥാ ഹി സീമാസമ്മുതികാലേ ഭിക്ഖൂ തസ്മിം യേവ ഠാനേ ഠത്വാ കമ്മവാചം സാവേന്തി, തസ്മിമ്പി ഠാനേ അബദ്ധസീമാവ ഹോതി. യദി ബദ്ധസീമാ ഭവേയ്യ, സീമജ്ഝോത്ഥരണം വാ സീമസമ്ഭേദോ വാ സിയാ’’തി. സച്ചം, തഥാപി തം സീമാസമ്മുതിട്ഠാനം ഭുജിസ്സം കത്വാ സീമസമ്മുതികമ്മസ്സകതത്താ വിസുംഗാമേ സമ്മതാനം ഭിക്ഖൂനം ഗാമസീമേ ഠിതാ ഭിക്ഖൂ കമ്മം കോപേതും ന സക്കോന്തി. യദി സീമസമ്മുതിട്ഠാനം ഭുജിസ്സം കത്വാവ സീമം സമ്മന്നേയ്യ, കഥം ഭഗവതോ ധരമാനകാലേ ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖു യഥാസുഖം സീമം സമ്മന്നിസ്സന്തീതി ന പനേവം ദട്ഠബ്ബം തഥാ ഹി വാസാഖാ മിഗാരമാതാപി നവകോടീഹി ഭൂമിം ഗണ്ഹിത്വാ പുബ്ബാരാമം നാമ മഹാ വിഹാരം കാരേസി, തഥാ അനാഥപിണ്ഡികോ കഹാപണസന്ഥതേന ജേതസ്സ രാജകുമാരസ്സ ഉയ്യാനട്ഠാനം കിണാപേത്വാ ഗണ്ഹിത്വാ ജേതവനം നാമ മഹാവിഹാരം കാരേസി ഏവം പുഞ്ഞകാമാ പരിവേണം കത്വാ വിഹാരം കരോന്തി തസ്മാ ഛബ്ബഗ്ഗിയാ ഭിക്ഖൂ യഥാസുഖം സീമം ബന്ധന്തീതി ദട്ഠബ്ബന്തി. അയം ഉപചാരസീമായ വിചാരണാ.

സമാനസംവാസസീമാ നാമ ദിട്ഠിസീലസാമഞ്ഞസങ്ഘാതസങ്ഖാതേഹി ഭിക്ഖുഗണേഹി ഉപോസഥാദിസങ്ഘകമ്മേന സമാനം ഏകീഭാവം ഹുത്വാ വസിതും സമ്മതാ സീമാ. അവിപ്പവാസസീമാ നാമ തിചീവരേന വിപ്പവസിതും സമ്മതാ സീമാ, ഏതാ ദ്വേസീമാ തിയോജനപരമതായപി സമ്ഭവതോ മഹാസീമാ തിപി നാമം ലഭന്തി, താസം വിചാരണാ മഹാഅട്ഠകഥായം സബ്ബസോ പരിപുണ്ണം കത്വാ വുത്താ, തസ്മാ ഇധ ന വക്ഖാമ വുച്ചമാനമ്പി അവിസേസേത്വാ വുത്തം ഭവേയ്യ, തസ്മാ ന വക്ഖാമ.

ലാഭസീമാ നാമ യം ഗാമം വാ നിഗമം വാ പോക്ഖരണീതളാകവനാദികം വാ യം യം പദേസം സങ്ഘസ്സ ചതുച്ചപ്പയത്ഥായ രാജരാജമഹാമത്തേഹി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഠപിതാ, ഏസാ ലാഭസീമാ നാമ. നേവ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന അനുഞ്ഞാതാ, ന ധമ്മസങ്ഗഹകത്ഥേരേഹി ഠപിതാ, അപി ച ഖോ ലാഭദായകേഹി ഠപിതാവ. മാതികാട്ഠകഥായ ലീനത്ഥപ്പകാസനിയമ്പി ലാഭസീമാതി യം രാജരാജമഹാമത്താദയോ വിഹാരം കാരേത്വാ ഗാവുതം വാ അഡ്ഢയോജനം വാ യോജനം വാ സമന്താ പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ‘‘അയം അമ്ഹാകം വിഹാരസ്സ ലാഭസീമാ, യം ഏത്ഥന്തരേ ഉപ്പജ്ജതി, തം സബ്ബം അമ്ഹാകം വിഹാരസ്സ ദേമാ’’തി ഠപേന്തി, അയം ലാഭസീമാ നാമാ’തി വുത്തം. ഇമസ്മിം ലാഭസീമാധികാരേ രഞ്ഞോ മഹാചേതിയദായകസ്സ ദിവങ്ഗതകാലതോ ഏകസ്മിം സംവച്ഛരേ അതീതേ തസ്സ ജേട്ഠപുത്തസ്സ ധമ്മരഞ്ഞോ കാലേ ഈദിസം പുഞ്ഞം ഭൂതപുബ്ബം. യദി ഹി രാജരാജമഹാമത്താദീസു യോ കോചി യസ്സ വിഹാരസ്സ യാനി തളാകഖേത്തവത്ഥാദീനി ദത്വാ തം സഹിതവിഹാരം പുഗ്ഗലസ്സ ദേതി, ഏവം സതി കിം തസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ തം സഹിതവിഹാരം പുഗ്ഗലികഭാവേന പടിഗ്ഗഹേതും വട്ടതി, ഉദാഹു സങ്ഘികഭാവേനേവാതി തളാകഖേത്തവത്ഥാദിവിരഹിതോ പന കേവലോ പുഗ്ഗലികവിഹാരോ അഞ്ഞേസം ദമ്മീതി അദത്വാ പുഗ്ഗലേ മതേ സങ്ഘികോ ഹോതി, ഉദാഹു പുഗ്ഗലികോയേവാതി. തത്രായം വിസ്സജ്ജനാ, യദി ഹി രാജരാജമഹാമത്താദീസു യോകോചി വിഹാരസ്സ തളാകഖേത്താവത്ഥാദീനി ദേതി, ഏവം സതി പടിക്ഖിപിതും ന വട്ടതീതിദട്ഠബ്ബം തേന വുത്തം വിനയട്ഠകഥായം ‘‘ഇമം തളാകം, ഇമം ഖേത്തം, ഇമം വത്ഥും വിഹാരസ്സ ദേമാതി വുത്തേ പടിക്ഖിപിതും ന ലബ്ഭതീ’’തി. ‘‘പാസാദസ്സ ദാസിം, ദാസം, ഖേത്തം, വത്ഥും, ഗോമഹിംസം ദേമാതി വദന്തി, പാടേക്കം ഗഹണകിച്ചം നത്ഥി, പാസാദേ പടിഗ്ഗഹിതേ പടിഗ്ഗഹിതമേവ ഹോതീ’’തി ച. വിനയവിനിച്ഛയപകരണേ ച.

‘‘ഖേത്തവത്ഥുതളാകം വാ, ദേമ ഗോഅജികാദികം;

വിഹാരസ്സാതി വുത്തേപി, നിസേധേതും ന വട്ടതീ’’തി.

ഖുദ്ദസിക്ഖാപകരണേ ച ‘‘ഖേത്താദീനി വിഹാരസ്സ, വുത്തേ ദമ്മീതി വട്ടതീ’’തി വുത്തം. ‘‘വിഹാരസ്സ ദേമാ’’തി ചേത്ഥ സങ്ഘികവിഹാരസ്സേവ, ന പുഗ്ഗലികവിഹാരസ്സാതി ദട്ഠബ്ബം, തഥാ ഹി വുത്തം വിമതിവിനോദനിയം വിഹാരസ്സ ദേമാതി സങ്ഘികവിഹാരം സന്ധായ വുത്തന്തി. ‘‘പാസാദസ്സാ’’തി ച സാമഞ്ഞേന വുത്തേപി ‘‘തേന ഖോ പന സമയേന വിസാഖാ മിഗാരമാതാ സങ്ഘസ്സ അത്ഥായ സാളിന്ദം പാസാദം കാരാപേതുകാമോ ഹോതി ഹത്ഥിനഖക’’ന്തി ഇമസ്മിം വത്ഥുസ്മിം പാസാദപരിഭോഗസ്സ അനുഞ്ഞാതത്താ സങ്ഘികംയേവ പാസാദം സന്ധായ വുത്തന്തി വിഞ്ഞായതി തഥാ ഹി വുത്തം വിമതിവിനോദനിയം സബ്ബം പാസാദപരിഭോഗ’ന്തി. പാളിയാ അട്ഠകഥായ വണ്ണനാധികാരേ ‘‘സുവണ്ണരജതാദിവിചിത്രാനീ’’തിആദി സങ്ഘികസേനാസനം സന്ധായ വുത്തം. പുഗ്ഗലികം പന സുവണ്ണാദിവിചിത്രം ഭിക്ഖുസ്സ സമ്പടിച്ഛിതുമേവ ന വട്ടതി, ‘‘ന കേനചി പരിയായേന ജാതരൂപജതം സാദിയിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തത്താ, തേനേവേത്ഥ അട്ഠകഥായം സങ്ഘികവിഹാരേ വാ പുഗ്ഗലികവിഹാരേ വാതി ന വുത്ത’ന്തി. ‘‘ഭിക്ഖൂനം ധമ്മവിനയവണ്ണനട്ഠാനേ’’തി വുത്തത്താ സങ്ഘികമേവ സുവണ്ണാദിമയം സേനാസനം സേനാസനപരിക്ഖാരാ ച വട്ടന്തി, ന പുഗ്ഗലികാനീതി ഗഹേതബ്ബന്തി ച, തസ്മാ തളാകഖേത്തവത്ഥാദിസഹിതവിഹാരോ സങ്ഘികോയേവ ഹോതി, ന പുഗ്ഗലികോതി വിനയകോവിദേഹി ദട്ഠബ്ബോ. സചേ പന രാജരാജമഹാമത്താദീസു യോകോചി തളാകഖേത്തവത്ഥാദിസഹിതം വിഹാരം പുഗ്ഗലസ്സ തം സഹിതവിഹാരഭാവമാരോചേത്വാ ദേതി, ഏവം സതി പുഗ്ഗലസ്സ സങ്ഘികവിഹാരഭാവേനേവ പടിഗ്ഗഹേതും വട്ടതി, ന പുഗ്ഗലികവിഹാരഭാവേനാതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘കസ്മാ, വിഹാരസ്സ ദേമാ’’തി വത്വാ ദിന്നാനം തളാകഖേത്തവത്ഥാദീനം സങ്ഘസ്സേവ വട്ടമാനത്താ. തേനേവാഹ വിമതിവിനോദനിയം ‘‘വിഹാരസ്സ ദേമാതി വുത്തം സങ്ഘസ്സ വട്ടതി, ന പുഗ്ഗലസ്സ, ഖേത്താദി വിയ ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി. തത്രായം യോജനാ വിഹാരസ്സാദേമാതി വത്വാ ദിന്നം ഖേത്താദി സങ്ഘസ്സ വട്ടതി, ന പുഗ്ഗലസ്സ, ഏവം വിഹാരസ്സ ദേമാതി വുത്തം സുവണ്ണാദിവിചിത്തം അകപ്പിയമഞ്ചം സങ്ഘസ്സ വട്ടതി, ന പുഗ്ഗലസ്സാതി ദട്ഠബ്ബന്തി. സങ്ഘസ്സേവ കപ്പിയവോഹാരേന ഖേത്താദീനി പടിഗ്ഗഹേതും വട്ടതി, തഥാ ഹി വുത്തം വിമതിവിനോദനിയം ‘‘ചത്താരോപച്ചയേ പരിഭുഞ്ജതൂതി ദേതി വട്ടതീതിഏത്ഥ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ചതുപച്ചയപരിഭോഗത്ഥായ തളാകം ദമ്മീതി വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ചത്താരോ പച്ചയേ പരിഭുഞ്ജിതും തളാകം ദമ്മീതി വാ ഇതോ തളാകതോ ഉപ്പന്നേ ചത്താരോ പച്ചയേ ദമ്മീതി വാ വുത്തമ്പി വട്ടതി. ഇദഞ്ച സങ്ഘസ്സ ദിയ്യമാനഞ്ഞേവ സന്ധായ വുത്തം, പുഗ്ഗലസ്സ പന ഏവമ്പി ദിന്നം തളാകഖേത്താദി ന വട്ടതി. സുദ്ധചിത്തസ്സ പന ഉദകപരിഭോഗത്ഥം കൂപപോക്ഖരണീആദയോ വട്ടന്തി. സങ്ഘസ്സതളാകംഅത്ഥി, തംകഥന്തിആദിനാഹിസബ്ബത്ഥ സങ്ഘസ്സവസേനേവ വുത്തന്തി. ‘‘ഖേത്താദയോ പന സബ്ബേസങ്ഘസ്സേവ വട്ടന്തി, പാളിയം പുഗ്ഗലികവസേന ഗഹേതും അനനുഞ്ഞാതത്താതി ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി ച. പുഗ്ഗലസ്സ പന പുഗ്ഗലാനഞ്ച ഖേത്തവത്ഥാദീനി കപ്പിയവോഹാരേനാപി പടിഗ്ഗഹേതും ന വട്ടതി. ഏവഞ്ചകത്വാ വിമതിവിനോദനിയം ‘‘ഖേത്തവത്ഥാദീനിപി കപ്പിയവോഹാരേനാപി പുഗ്ഗലാനം ഗഹേതും ന വട്ടതി, തഥാ അനുഞ്ഞാതത്താതി വിഞ്ഞായതി ഖേത്തവത്ഥുപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതീ’’തി ആദിനാ ഹി പടിക്ഖിത്താസു ഏകസ്സേവ പുഗ്ഗലികവസേന ഗഹണേ അനനുഞ്ഞാതേ തദിതരാനം തഥാഗഹേതബ്ബതാ സിദ്ധാവ ഹോതീ’തി വുത്തം, തസ്മാ തളാകഖേത്തവത്ഥാദിസഹിതസ്സ വിഹാരസ്സ സങ്ഘികഭാവേനേവ പടിഗ്ഗഹേതബ്ബതാ സിദ്ധാ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബാ. അയം പഠമപഞ്ഹേ വിസ്സജ്ജനാ.

തളാകഖേത്തവത്ഥാദിവിരഹിതം പന വിഹാരം പുഗ്ഗലികഭാവേനാപി പടിഗ്ഗഹേതും വട്ടതി. സോ ച വിഹാരോ തസ്മിം പുഗ്ഗലേ ജീവന്തേ പുഗ്ഗലികോ ഹോതി. അഞ്ഞേസം ദമ്മീതി അദത്വാ മതേ അവിസ്സജ്ജനീയോ അവേഭങ്ഗിയോ, സങ്ഘികോയേവ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബോ. യഥാഹ, ഭിക്ഖുസ്സ ഭിക്ഖവേ കാലങ്കതേ സങ്ഘോ സാമി പത്തചീവരേ. അപി ച ഗിലാനുപട്ഠാകാ ബഹൂപകാരാ, അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ സങ്ഘേന തിചീവരഞ്ച ഗിലാനുപട്ഠാകാനം ദാതും. യം തത്ഥ ലഹുഭണ്ഡം ലഹുപരിക്ഖാരം, തം സമ്മുഖീഭൂതേന സങ്ഘേന ഭാജേതബ്ബം. യം തത്ഥ ഗരുഭണ്ഡംഗരുപരിക്ഖാരം തം ആഗതാനാഗതസ്സ ചാതുദ്ദിസസ്സ സങ്ഘസ്സ അവിസ്സജ്ജിയം അവേഭങ്ഗിയന്തി. വിനയട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘തസ്മിം ജീവന്തേ പുഗ്ഗലികോ, മതേ സങ്ഘികോയേവാതി അഞ്ഞേസം അദത്വാ ഠപിതപരിക്ഖാരാപി തത്ഥ സങ്ഘസ്സേവ ഹോന്തി. ദ്വിന്നം സന്തകം ഹോതി അവിഭത്തം, ഏകസ്മിം കാലങ്കതേ ഇതരോ സാമി. ബഹൂനം സന്തകേപി ഏസേവ നയോ, സബ്ബേസു മതേസു സങ്ഘികം ഹോതീ’’തി വുത്തം.

ഏത്ഥ ച യം തത്ഥ ഗരുഭണ്ഡ’ന്തി ആദീസു ഗരുഭണ്ഡം നാമ രാസിവസേന പഞ്ചവിധം, സരൂപവസേന പന പഞ്ചവീസതിവിധം ഹോതി, തസ്മാ മതകസന്തകഭൂതസ്സാപി വിഹാരസ്സ ഗരുഭണ്ഡഭാവോ വേദിതബ്ബോ, തേനാഹ അട്ഠകഥായം ‘‘യം തത്ഥ ലഹുഭണ്ഡം യം തത്ഥ ഗരുഭണ്ഡ’’ന്തി.

ഇതി പഞ്ചഹി രാസീഹി, പഞ്ചനിമ്മലലോചനോ;

പഞ്ചവീസവിധം നാഥോ, ഗരുഭണ്ഡം പകാസയീതി.

ഏത്ഥ വിഹാരസ്സ ഗരുഭണ്ഡഭാവോ വേദിതബ്ബോ. അയം ദുതിയപഞ്ഹേ വിസ്സജ്ജനാ.

അയം ഹംസാവതിയാ പാമോക്ഖമഹാഥേരാനം വിസ്സജ്ജനാ. രാമഞ്ഞരട്ഠവാസിനോ പന മഹാഥേരാ പുഗ്ഗലികഭാവേനാപി പടിഗ്ഗഹേതബ്ബമേവാതി വദന്തി, തഥാ ജംമായരട്ഠവാസിനോപി മഹാഥേരാ, തഥാ സൂനാപരന്തരട്ഠവാസിനോപി മഹാഥേരാ തഥാ ഇസിനഗരവാസിനോപി മഹാഥേരാ പുഗ്ഗലികഭാവേന പടിഗ്ഗഹണേ ദോസോ നത്ഥീ’തി വദന്തി തേസം മഹാഥേരാനം അയമധിപ്പായോ ലാഭസീമാനാമേസാ നേവ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന അനുഞ്ഞാതാ. ന ധമ്മസങ്ഗാഹകത്ഥേരേഹിപി ഠപിതാ. അപി ച ഖോ പുഞ്ഞത്ഥികേഹി ലാഭദായകേഹി ഠപിതാ തസ്മാ പുഞ്ഞത്ഥികാ രാജരാജമഹാമത്താദയോ വിഹാരം കാരാപേത്വാ തസ്സ വിഹാരസ്സ ലാഭത്ഥായ പദേസം പരിച്ഛിന്ദിത്വാ ഠപേന്തി ‘‘യം ഏത്ഥന്തരേ ഉപ്പജ്ജതി, തം സബ്ബം അമ്ഹാകം വിഹാരസ്സ ദേമാ’’തി. തം പന വിഹാരം അത്തനോ രുചിതസ്സ യസ്സകസ്സചി പുഗ്ഗലസ്സ ‘‘ഇമം വിഹാരം തുയ്ഹം ദമ്മി, തവ വിഹാരോ ഹോതൂ’’തിവാ അത്തനോ രുചിയാ ദേതി സോപി പുഗ്ഗലോ ‘‘അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ പഞ്ചലേണാനി വിഹാര’’ന്തി ആദിനാ അനുഞ്ഞാതവിഹാരമേവ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, ഭഗവതോ അനുഞ്ഞാതവിഹാരമത്തസ്സേവ പടിഗ്ഗഹിതത്താതി. തസ്മിം വിഹാരേ ഖേത്തവത്ഥാദീനി അത്ഥീതി ചേ. ‘‘ഖേത്തവത്ഥുപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതീ’’തി ആദിനാ യം ഖേത്താദിവത്ഥുപടിഗ്ഗഹണം പടിക്ഖിത്തം, തസ്സ ഖേത്താദിവത്ഥുസ്സ അപ്പടിഗ്ഗഹിതത്താ വിഹാരമത്തമേവ ഹി പടിഗ്ഗഹിതേ തപ്പടിബദ്ധാ ഖേത്താദിവത്ഥുസ്മിം ഉപ്പന്നചീവര പിണ്ഡപാതഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാപി തസ്സേവ പുഗ്ഗലസ്സ കപ്പിയഭാവേനേവ പവത്തന്തി, പുഗ്ഗലസ്സ പടിഗ്ഗഹണേ വാ പരിഭുത്തേ വാ ദോസോ നത്ഥി, ഭഗവതാ ഏവ അനുഞ്ഞാതസ്സ കപ്പിയപച്ചയസ്സ പരിഭുഞ്ജിതത്താ. സുത്തം ആഹരാതി ചേ, ‘‘അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ സബ്ബം പാസാദപരിഭോഗ’’ന്തി. നനു ച വിസാഖാ മിഗാരമാതാ സങ്ഘസ്സേവ അത്ഥായ സാളിന്ദം പാസാദം ഹത്ഥിനഖകന്തി. സച്ചം, തഥാപി പുഗ്ഗലോ സങ്ഘപരിയാപന്നോ സങ്ഘസ്സ പാസാദപരിഭോഗേ അനുഞ്ഞാതേ തദന്തോഗധസ്സപി പുഗ്ഗലസ്സ അനുഞ്ഞാതമേവ ഹോതി. അഞ്ഞഥാ പുഗ്ഗലേ അന്തോവിഹാരേ നിസിന്നോയേവ സങ്ഘോ തസ്മിം യേവ വിഹാരസീമേ കമ്മം കരോന്തോപി കമ്മകോപോ ന ഭവേയ്യ, അവഗ്ഗാരഹത്താതി വക്ഖതി ച സാരത്ഥദീപനിയം ‘‘അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ സബ്ബം പാസാദപരിഭോഗ’’ന്തി വചനതോ പുഗ്ഗലികേപി സേനാസനേ സേ നാസനപരിഭോഗവസേന നിയമിതം സുവണ്ണഘടാദികം പരിഭുഞ്ജിതും വട്ടമാനമ്പി കേവലം അത്തനോ സന്തകം കത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതീ’’തി, ഇമിനാപി വചനേന പുഗ്ഗലികവിഹാരസ്സപി സബ്ബകപ്പിയഭാവോ വിഞ്ഞായതി ‘‘അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ സബ്ബം പാസാദപരിഭോഗ’’ന്തി ഞാപകസ്സ ദസ്സനതോ. സുവണ്ണഘടാദികന്തി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദോ മരിയാദത്ഥോ, പകാരത്ഥോ വാ, തേന രജതഹാരകൂട-ജാതിഫലികാദീനി അകപ്പിയഘടാനി സുവണ്ണരജതഹാരകൂട ജാതിഫലികാദിഭാജനസരവാദീനി ച സേനാസനപരിക്ഖാരാനി സങ്ഗണ്ഹാതി, താനി ഭിക്ഖുസ്സ പരിക്ഖാരഭാവേന ന വട്ടന്തി തഥാ ദാസിദാസഗോമഹിംസാപി, തഥാ ഖേത്താദിവത്ഥുമ്പി ഭിക്ഖുസ്സ അത്തനോ സന്തകഭാവേന പടിഗ്ഗഹേതും ന വട്ടന്തി, വിഹാരസ്സ പന പടിസേധേതബ്ബം നത്ഥി, സബ്ബസദ്ദസ്സ ദസ്സനതോ തേനേവാഹ സമന്തപാസാദികായ വിനയട്ഠകഥായ ‘‘സേനാസനേ പന ദ്വാരകവാട വാതപാനകവാടാദീസു സബ്ബം രതനമയമ്പി വണ്ണമട്ഠകമ്മം വട്ടതി. സേനാസനേ കിഞ്ചി പടിസേധേതബ്ബം നത്ഥി അഞ്ഞത്ര വിരുദ്ധസേനാസനാ’’തി, ഇമിനാ ഠപേത്വാ’ഗാമഞ്ച ഗാമൂപചാരഞ്ചാ’തി ഏത്ഥ വിരുദ്ധസേനാസനം ഠപേത്വാ സബ്ബകപ്പിയാകപ്പിയം വിഹാരസ്സ കപ്പതി, കിഞ്ചിഅപ്പമത്തകമ്പി പടിസേധേതബ്ബം നാമ നത്ഥീതി വിഞ്ഞായതി, തേനേവാഹ വിനയവിനിച്ഛയേ.

‘‘ഖേത്തവത്ഥു തളാകംവാ, ദേമ ഗോഅജികാദികം;

വിഹാരസ്സാതി വുത്തേപി, നിസേധേതും ന വട്ടതീ’’തി.

നനുച വിഹാരസ്സ ദേമാതി സങ്ഘികവിഹാരം സന്ധായ വുത്തന്തി വിമതിവിനോദനിയം വുത്തന്തി. വുത്തം ഏത്ഥ ഹി ആചരിയസ്സഅധിപ്പായേന ഭവിതബ്ബം ‘‘ഖേത്തവത്താദീനിപുഗ്ഗലികവിഹാരസ്സ ദേമാ’’തി വുത്തേ ‘‘ന കപ്പതി ഉപാസകാ’’തി പടിക്ഖിപിതബ്ബം. കസ്മാ പുഗ്ഗലോ തസ്സ വിഹാരസ്സ സാമി, വിഹാരസ്സ ദിന്നേ പുഗ്ഗലസ്സ ദിന്നമേവ ഹോതി, ഏവം സതി ച ‘‘ഖേത്തവത്ഥുപടിഗ്ഗഹണാ പടിവിരതോ ഹോതീ’’തി ആദിനാ വുത്തസിക്ഖാപദേന കാരേതബ്ബതം ആപജ്ജതി. സങ്ഘികവിഹാരസ്സ പന ന പടിക്ഖിപിതബ്ബം. കസ്മാ സോ പുഗ്ഗലോ തസ്സ സങ്ഘികവിഹാരസ്സ അനിസ്സരോ. ചാതുദ്ദിസം സങ്ഘം ഉദ്ദിസ്സ ദിന്നം യംകിഞ്ചി ഖുദ്ദകം വാ മഹന്തം വാ പദേസം അച്ഛിന്ദിത്വാ ഗണ്ഹന്തസ്സപി പാരാജികോ ന ഹോതി, സബ്ബസ്സേവ ചാതുദ്ദിസികസ്സ സങ്ഘസ്സ ധുരനിക്ഖേപസ്സ അസമ്ഭവതോ തസ്മാ സങ്ഘികവിഹാരസ്സ ദിന്നേ പടിക്ഖിത്തേ സങ്ഘസ്സ ലാഭന്തരായകരോ ഹോതീതി. ഇമമേവത്ഥം സന്ധായ വിഹാരസ്സ ദേമാതി സങ്ഘികവിഹാരം സന്ധായ വുത്ത’ന്തി വുത്തം ഭവേയ്യ, ന പുഗ്ഗലികഭാവേനാപി പടിഗ്ഗഹേതബ്ബന്തി. ഏവഞ്ച സതി സാമികാനം ധുരനിക്ഖേപേനാ’തി ഏത്ഥ ഏകസ്സ സന്തകേ തളാകേ ഖേത്തേ ച ജാതേ തസ്സേവ ധുരനിക്ഖേപേന പാരാജികം. യദി പന തം തളാകം സബ്ബസാധാരണം, ഖേത്താനി പാടിപുഗ്ഗലികാനി, തസ്സ ച ധുരനിക്ഖേപേ അവഹാരോ. അഥ ഖേത്താനിപി സബ്ബസാധാരണാനി, സബ്ബേസം ധുരനിക്ഖേപേയേവ പാരാജികം, നാസതീതി ദട്ഠബ്ബന്തി വിമതിവിനോദനിയം വുത്തവചനേന അവിരോധോ സിയാ, തഥാ ഹി ഖേത്തവത്ഥാദിസഹിതസ്സ വിഹാരസ്സ പുഗ്ഗലികഭാവേന അകപ്പിയേ സതി. കഥം പുഗ്ഗലസ്സ ഖേത്തവത്ഥാദികമാരബ്ഭ അഭിയുഞ്ജഭാവോ ഭവേയ്യ, ഏവഞ്ച പന വദേയ്യ ‘‘ധുരം നിക്ഖിപതീതി ഏത്ഥ ഏകസ്സ സന്തകേ തളാകേ ഖേത്തേ ചാതിഏത്ഥ ഗിഹിസന്തകമേവ സന്ധായ വുത്ത’’ന്തി. തഥാപി ന വത്തബ്ബം. കസ്മാ ‘‘ധുരം നിക്ഖിപതീതി യദാ പന സാമികോ അയം ഥദ്ധോ കക്ഖളോ, ജീവിതബ്രഹ്മചരിയന്തരായമ്പി മേ കരേയ്യ, അലം ദാനി മയ്ഹം ഇമിനാ’’തി പദസ്സ ദിസ്സനതോ തേനേവ ‘‘ഖേത്താനി പാടിപുഗ്ഗലികാനി, തസ്സ ച ധുരനിക്ഖേപേ’’തി വിമതിവിനോദനിയം വുത്തം. തഥാ ‘‘അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ സബ്ബം പാസാദപരിഭോഗ’’ന്തി വചനതോ പുഗ്ഗലികേപി സേനാസനേ സേനാസനപരിഭോഗവസേന നിയമിതം സുവണ്ണഘടാദികം പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടമാനമ്പി കേവലം അത്തനോ സന്തകം കത്വാ പരിഭുഞ്ജിതും ന വട്ടതീ’’തി സാരത്ഥദീപനിയം വുത്ത വചനേനാപി അവിരോധോ സിയാ, തഥാ ‘‘സേനാസനേ കിഞ്ചി പടിസേധേതബ്ബം നത്ഥി അഞ്ഞത്ര വിരുദ്ധസേനാസനനാ’’തി അട്ഠകഥാവചനേനാപി സംസന്ദമേവ. തഥാ ‘‘യം ഭിക്ഖവേ മയാ ഇദം ന കപ്പതീതി അപ്പടിക്ഖിത്തം, തം ചേ കപ്പിയം അനുലോമേതി, അകപ്പിയം പടിബാഹതി, തം വോ കപ്പതീ’’തി ഇമിനാ സുത്താനുലോമേനപിസംന്ദമേവ. കഥം ‘‘അനുജാനാമി ഭിക്ഖവേ പഞ്ചലേണാനി വിഹാരന്ത്യാ’’ദിനാ അനുഞ്ഞാതവിഹാരസ്സ പടിഗ്ഗഹിതത്ഥാ. തപ്പടിബദ്ധചീവരാദികപ്പിയപച്ചയസ്സേവ പരിഭുഞ്ജിതത്താ ച വിഹാരപിണ്ഡപാതഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാപി ഭിക്ഖുസ്സ സബ്ബകപ്പിയാ കപ്പിയാനുലോമാ ച ഹോന്തി. ഏവം സുത്തസുത്താനുലോമആചരിയവാദഅത്തനോമതീഹി സംസന്ദനതോ അഞ്ഞദത്ഥു ഗങ്ഗോദകേന യമുനോദകം വിയ ഖേത്തവത്ഥാദിസഹിതവിഹാരോ പുഗ്ഗലികഭാവേനാപി പടിഗ്ഗഹേതബ്ബോതി കപ്പിയാ കപ്പിയാനി വിനയകോവിദേഹി ദട്ഠബ്ബോ. അയം ഇസിനഗരവാസീനം മഹാഥേരാനം സമാനവിസ്സജ്ജനാ.

‘‘യേ ച ജനാ ഗരുഭണ്ഡം സംവിധായ അവഹരും. ധുരനിക്ഖേപോ ച ഹോതി, പാരാജികമനാപന്നാ, പഞ്ഹാമേസാ കുസലേഹി ചിന്തിതാ’’തി.

അയം പഞ്ഹാ സങ്ഘികഭൂമിഥേനകേ ഭിക്ഖു സന്ധായ വുത്താ, തത്ഥ ഹി പച്ചുപ്പന്നസങ്ഘസ്സ ധുരനിക്ഖേപേന ചാതുദ്ദിസികസങ്ഘസ്സ ധുരനിക്ഖേപാഭാവതോ അവഹാരോ നത്ഥീതി. അയം ലാഭസിമായ വിചാരണാ.

ഗാമസീമാനിഗമസീമാനഗരസീമാ പന പാകടായേവ. താസം പന വിസേസോ ഏവം വേദിതബ്ബോ യസ്മിം പന പദേസേ ആപണമേവ അത്ഥി, ന പാകാരപരിക്ഖിത്തം പാകാരപരിക്ഖിത്തമേവ വാ അത്ഥി ന ആപണം അയം പദേസോ ഗാമോ നാമ. യസ്മിം പന ട്ഠാനേ ഗാമോയേവ അത്ഥി, ന പന ആപണപാകാരാ സന്തി, അയം പദേസോ നിഗമോ നാമ. യത്ഥ പന ആപണമ്പി അത്ഥി പാകാരപരിക്ഖിത്തമ്പി, അയം പദേസോ നഗരം നാമ. അയം പദേസോ നാഗാരവന്തി ഏത്ഥാതി വചനത്ഥേന രാജൂനം വാ മഹാമത്താനം വാ നിവാസനയോഗ്യട്ഠാനത്താ നഗരന്തി വുച്ചതി. ലോകിയസത്ഥേ പന.

‘‘വിചിത്തദേവായതനം, പാസാദാപണമന്ദിരം;

നഗരം ദസ്സയേ വിദ്വാ, രാജമഗ്ഗോ പസോഭിത’’ന്തി.

വുത്തം. ഏവം ഗാമനിഗമനഗരാനം വിസേസം ഞത്വാ ഗാമോയേവ ഗാമസീമാ, നിഗമോയേവ നിഗമസീമാ, നഗരമേവ നഗരസീമാതി താസം വചനത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ യം പദേസം അസമ്മതായ ഭിക്ഖവേ സീമായ അഠപിതായ യം ഗാമം വാ നിഗമം വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരതി, യാ തസ്സ ഗാമസ്സ വാ ഗാമസീമാ നിഗമസ്സ വാ നിഗമസീമാ, അയം തത്ഥ സമാനസംവാസാ ഏകൂപോസഥാ’തി അനുഞ്ഞാതം, തസ്മിം പദേസേ സബ്ബോപി വാ ഗാമപദേസോ. യമ്പി ഏകസ്മിംയേവ ഗാമഖേത്തേ ഏകം പദേസം ‘‘അയം വിസും ഗാമോ ഹോതൂ’’തി പരിച്ഛിന്ദിത്വാ രാജാ കസ്സചി ദേതി സോപി വിസുംഗാമസീമാ ഹോതിയേവ തസ്മാ സാ ച ഇതരാ ച പകതിഗാമനഗരനിഗമസീമാ ബദ്ധസീമാസദിസായേവ ഹോന്തി. കേവലം പന തിചീവരവിപ്പവാസപരിഹാരം ന ലഭന്തി. ഏത്ഥ ച അപരേ ഏവം വദന്തി, ‘‘രാജാ പസേനദീകോസലാദയോ പോക്ഖരസാതിപഭുതീനം ദക്ഖിണോദകപാതനവസേന ദേന്തി വിയ ബ്രഹ്മദേയ്യവസേന ദിന്നമേവ വിസും ഗാമസീമാ ഹോതി, ന ആയമത്തസ്സ, ഛേജ്ജഭേജ്ജസ്സ അനിസ്സരത്താ’’തി തം ന പനേവം ദട്ഠബ്ബം, ഛേജ്ജഭേജ്ജസ്സ രാജാരഹത്താ തഥാ ഹി ലോകവോഹാരസങ്കേതവസേന അയം പദേസോ ഇമസ്സ ഗാമസ്സ പരിച്ഛേദോ’’തി ഇസ്സരേഹി കതപരിച്ഛിന്നമേവ പമാണം ഹോതി. യദി ഛേജ്ജഭേജ്ജകരോ ഭവേയ്യ, രാജാത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. സോപി ഗാമദേസോ നഗരരജ്ജസീമാ ഭവേയ്യ, ന പന ഗാമസീമാമത്തമേവ, തേനേവാഹ സമന്തപാസാദികായ വിനയട്ഠകഥായ ‘‘യത്തകേ പദേസേ തസ്സ ഗാമസ്സ ഗാമഭോജകാ ബലിം ലഭന്തി, സോ പദേസോ അപ്പോ വാ ഹോതു മഹന്തോ വാ, ഗാമസീമാത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി. നഗരനിഗമസീമാസുപി ഏസേവ നയോ’’തി. അയം ഗാമ നിഗമനഗരസീമാനം വിചാരണാ.

അബ്ഭന്തരസീമാ നാമ യം പടപദേസം അഗാമകേ ഭിക്ഖവേ അരഞ്ഞേ സമന്താ സത്തബ്ഭന്തരാ, അയം തത്ഥ സമാനസംവാസാ ഏകൂപോസഥാ’തി അനുഞ്ഞാതാ അബ്ഭന്തരസീമാ നാമ. തത്ഥ സമന്താ സത്തബ്ഭന്തരാതി യസ്മിം വിഞ്ഝാടവിസദിസേ അരഞ്ഞേ ഭിക്ഖു വസതി, അഥസ്സ ഠിതോകാസതോ സമന്താ പുരത്ഥിമായ സത്തബ്ഭന്തരാ പച്ഛിമായ സത്തബ്ഭന്തരാ ദക്ഖിണായ സത്തബ്ഭന്തരാ ഉത്തരായ സത്തബ്ഭന്തരാതി സമന്താ സത്തബ്ഭന്തരാ. വിനിബ്ബേധേന ചുദ്ദസാ തി പുരത്ഥിമപച്ഛിമവസേന ചുദ്ദസബ്ഭന്തരാ, ദക്ഖിണുത്തരവസേനപി ചുദ്ദസബ്ഭന്തരാതി ഏവം നിബ്ബേധേന ചുദ്ദസ ചുദ്ദസ കത്വാ സമന്താ അട്ഠവീസതി അബ്ഭന്തരാ ഹോന്തി. ഏത്ഥ ച ഏകം അബ്ഭന്തരം അട്ഠവീസതി ഹത്ഥപ്പമാണം ഹോതി, തസ്മാ പുരത്ഥിമായ സത്തബ്ഭന്തരേ ഛന്നവുതിസതഹത്ഥപ്പമാണം ഹോതി, ഏവം ദക്ഖിണുത്തരപച്ഛിമേസുപീതി സബ്ബം സമ്പിണ്ഡേത്വാ ചതുരാസീതിസത്തസതഹത്ഥപ്പമാണം ഹോതി. പരിമണ്ഡലവസേന പന സബ്ബം ഛസത്തതിഏകസതുത്തരാനി ച ഏകം സഹസ്സഞ്ച ഹോതി. പകതിഅയനവസേന മിനിതേ പന –

‘‘പഞ്ചഹത്ഥോ മതോ ദണ്ഡോ, വീസദണ്ഡോ ഉസഭോ;

അഥീതിഉസഭാ ഗാവീ, ചതുഗാവീ യോജന’’ന്തി.

വുത്തത്താ അയനവസേന വിനിബ്ബേധേ ചുദ്ദസബ്ഭന്തരേ ദ്വേഹത്ഥാധികഅട്ഠസത്തതി ഹോതി. സബ്ബം അട്ഠവീസതി അബ്ഭന്തരം സമ്പിണ്ഡേത്വാ ചതുഹത്ഥാധികഛപ്പഞ്ഞാസുത്തര ഏകസതം ഹോതി. പരിമണ്ഡലവസേന പന ഛഹത്ഥാധികചതുതിംസുത്തരദ്വേസതാനി ഹോന്തി, ഉസഭവസേന പന വിനിബ്ബേധേന ചുദ്ദസ അബ്ഭന്തരേ ദ്വേഹി ഊനാനി ചത്താരി ഉസഭാനി ച ദ്വേരതനഞ്ച ഹോന്തി. സബ്ബം സമ്പിണ്ഡേത്വാ അട്ഠവീസതിയാ അബ്ഭന്തരേ ചതുരതനഞ്ച സോളസ അയനാനി അധികാനി സത്ത ഉസഭാനി ഹോന്തി. പരിമണ്ഡലവസേന പന ഛരതനഞ്ച ചുദ്ദസഅയനാനി ച അധികാനി ഏകാദസ ഉസഭാനി ഹോന്തി. അയമേത്ഥ സാരതോ വിനിച്ഛയോ. കേചി പന അബ്ഭന്തരസദ്ദം ഹത്ഥരതനവാചകം പരികപ്പേത്വാ ഏവം വദന്തി മജ്ഝേ ഠിതസ്സ സമന്താ സത്ത വിനിബ്ബേധേന ചുദ്ദസാ’തി വുത്തത്താ പുരത്ഥിമായ സത്ത ഹത്ഥാ ദക്ഖിണുത്തരപച്ഛിമേസുപി സത്ത സത്ത ഹത്ഥാതി കത്വാ ഏവം നിബ്ബേധേന ചുദ്ദസ ഹത്ഥാ ഹോന്തി. സബ്ബം സമ്പിണ്ഡേത്വാ അട്ഠവീസതിഹത്ഥം അബ്ഭന്തരന്തി തം തേസം മതിമത്തമേവ, ന സാരതോ പച്ചേതബ്ബം. കസ്മാ അട്ഠകഥായം തത്ഥ ഏകം അബ്ഭന്തരം അട്ഠവീസതിഹത്ഥ’ന്തി വുത്തത്താ. യദി തേസം മതേന സബ്ബം സമ്പിണ്ഡേത്വാ അട്ഠവീസതിഹത്ഥബ്ഭന്തരം ഭവേയ്യ, അട്ഠകഥായം തത്ഥ അബ്ഭന്തരം നാമ അട്ഠവീസതിഹത്ഥപ്പമാണം ഹോതി, മജ്ഝേ ഠിതസ്സ സമന്താ സത്തവിനിബ്ബേധേന ചുദ്ദസാ ഹോന്തീ’തി വത്തബ്ബം ഭവേയ്യ, ന പനേവം വുത്തം, തസ്മാ തം തേസം മതിമത്തമേവാതി ദട്ഠബ്ബം. തത്ഥ അയഞ്ഹേത്ഥത്ഥോ തത്ഥ തത്ഥാ’തി നിദ്ധാരണേ ഭുമ്മം. ഏകന്തി ഗണനപരിച്ഛേദോ. അബ്ഭന്തരന്തി പരിച്ഛിന്നനിദ്ദേസോ, നിയമിതപരിദീപനം വാ. അട്ഠവീസതിഹത്ഥപ്പമാണന്തി പരിച്ഛിന്ദിതബ്ബധമ്മസമുദായനിദ്ദേസോ തത്ഥ തേസു സമന്താ സത്തബ്ഭന്തരേസു ഏകം അബ്ഭന്തരം നാമ അട്ഠവീസതിഹത്ഥപ്പമാണം ഹോതീതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. ഏത്ഥ പന സങ്ഖ്യാ കഥേതബ്ബാ. സാ ദുവിധാ പരിമാണമിനനവസേന. തത്ഥ പരിമാണ സങ്ഖ്യാ ഏവം വേദിതബ്ബാ ചതസ്സോ മുട്ഠിയോ ഏകോ കുഡുവോ. ചത്താരോ കുഡുവാ ഏകോ പത്ഥോ, ചത്താരോ പത്ഥാ ഏകോ ആള്ഹകോ. ചത്താരോ ആള്ഹകാ ഏകം ദോണം, ചത്താരി ദോണാനി ഏകാ മാനികാ. ചതസ്സോ മാനികാ ഏകാ ഖാരീ. വീസതി ഖാരികാ ഏകോ വാഹോ. തദേവ ഏകം സകടന്തി സുത്തനിപാതട്ഠകഥാദീസു വുത്തം. സാരത്ഥദീപനിയം പന നവ വാഹസഹസ്സാനീതി ഏത്ഥ ചതസ്സോ മുട്ഠിയോ കുഡുവോ, ചത്താരോ കുഡുവാ ഏകോ പത്ഥോ, ചത്താരോ പത്ഥാ ഏകോ ആള്ഹകോ. ചത്താരോ ആള്ഹകാ ഏകം ദോണം, ചത്താരി ദോണാനി ഏകാ മാനികാ, ചത്തസ്സോ മാനികാ ഏകാ ഖാരീ. വീസതിഖാരികാ ഏകോ വാഹോ. തദേവ ഏകം സകടന്തി സുത്തനിപാതട്ഠകഥാദീസു വുത്ത’ന്തി വത്വാ ‘‘ഇധ പന ദ്വേ സകടാനി ഏകോ വാഹോതി വദന്തീ’’തി ലിഖിതം പച്ചന്തവോഹാരേന മിനിതേ പന സട്ഠിസതം ഏകോ വാഹോതി രഞ്ഞോ ധമ്മാസോകസ്സ സൂവകാഹതസാലിയാ മിനിതേ പന പച്ചന്തവോഹാരേന വീസാധികതിസതം ഹോതി ഏകോ വാഹോതി വദന്തി. മിനന സങ്ഖ്യാ പന ഏവം വേദിതബ്ബാ. തഥാ ഹി –

‘‘ഛത്തിംസ പരമാണൂനം, അണുമത്തന്തി വുച്ചതി;

ഛത്തിം സഅണുമത്തം, തജ്ജാരീതി പവുച്ചതി.

ഛത്തിം സമത്താതജ്ജാരീ, രഥരേണുപമാണം;

ഛത്തിംസ രഥരേണൂ ച, ഏകാ ലിക്ഖാതി വുച്ചതി.

സത്തലിക്ഖാ ച ഏകൂകാ, സത്തൂകാ ധഞ്ഞമാസകോ;

സത്തധഞ്ഞങ്ഗുലി ഏകാ, വിദത്ഥി ദ്വാദസങ്ഗുലി.

ദ്വേ വിദത്ഥിതു രതനം, സത്തഹത്ഥം ഏകയട്ഠി;

വീസയട്ഠിതു ഉസഭം, ഉസഭാസീതി ഗാവുതം;

ഗാവുതാനി ചത്താരി, മേരുയോജനന്തി വുച്ചതീ’’തി.

വുത്തത്താ ഏകാ രജോ പരമാണു അതിസുഖുമാ അചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ, സരീരമ്പി ഘനസേലമയം സിനേരുപബ്ബതരാജമ്പി വിനിജ്ഝിത്വാ ഗതാ. തസ്സാ ഛത്തിംസപരിമാണം ഏകോഅണു തജ്ജാരിതസ്സ ഛത്തിംസപരിമാണം ഏകാരഥരേണു. തസ്സാ ഛത്തിംസപരിമാണം ഏകലിക്ഖാ. സത്തലിക്ഖാ ഏകാ ഊകാ. സത്ത ഊകാ ഏകം ധഞ്ഞം. സത്തധഞ്ഞം ഏകാ അങ്ഗുലി, ദ്വാദസഅങ്ഗുലി ഏകാ വിദത്ഥി. ദ്വേ വിദത്ഥി ഏകരതനം. സത്തഹത്ഥം ഏകയട്ഠി, വീസയട്ഠി ഏകാ ഉസഭാ, അസീതി ഉസഭാ ഗാവുതം. ചത്താരി ഗാവുതാനി മേരുയോജനന്തി വുച്ചതി. തത്ഥ അണുരജോ കിളഞ്ജകുട്ടഛിദ്ദാദീസു വാതേ പഹടകാലേ സൂരിയാലോകേസു ദിസ്സതി. തജ്ജാരീ പന സകടമഗ്ഗാദീസു ദക്ഖിണവാമ പസ്സാദീസു ദിസ്സതി. രഥരേണു പന തസ്സാ അല്ലീയനട്ഠാനേസു ദിസ്സതി. ലിക്ഖാ പന അതിഓളാരികാ പാകടാ ഹോതി. അയം മേരുഅയനവസേന വുത്തം.

അപരമ്പി

‘‘ദസ കേസാ ഏകതിലം, ഛതിലം യവകം ഭവേ;

ചതുയവഞ്ച അങ്ഗുലി, പഞ്ചദസ ഏകപാദ’’ന്തി.

വുത്തത്താ ദസ കേസാ ഏകതിലം നാമ. ഛതിലം ഏകം യവം നാമ. ചതുയവം ഏകോ അങ്ഗുലി നാമ. പഞ്ചദസങ്ഗുലിയോ ഏകോ പാദോതി വുച്ചതി. ഇദം തീസു വേദേസു ആഗതവസേന വുത്തം.

അപരമ്പി

‘‘ദസ കേസാ ഏകതിലം, ഛതിലം യവകം ഭവേ;

ചതുയവഞ്ച അങ്ഗുലി, അട്ഠങ്ഗുലി ഏകാ മുട്ഠി, രതനം തിമുട്ഠി ഭവേ’’തി.

വുത്തത്താ ദസകേസാ ഏകം തിലം നാമ. ഛതിലം ഏകം യവം നാമ. ചതുയവം ഏകാഅങ്ഗുലി നാമ. അട്ഠങ്ഗുലം ഏകാമുട്ഠി. ത്രിമുട്ഠി ഏകരതനം. പഞ്ച രതനാനി ഏകോദണ്ഡോ. വീസതി ദണ്ഡാനി ഏകോഉസഭോ. അസീതി ഉസഭാ ഏകാ ഗാവീ. ചതസ്സോ ഗാവിയോ ഏകയോജനന്തി വുത്തം, തേനേവാഹ.

‘‘പഞ്ചഹത്ഥോ മതോ ദണ്ഡോ, വീസദണ്ഡോ ച ഉസഭോ;

അസീതി ഉസഭാ ഗാവീ, ചതുഗാവീ ച യോജന’’ന്തി.

ഇദം പകതിഅയനവസേന വുത്തം. ചക്കവാളഅയനയോജനവസേന പന

‘‘സത്തഹത്ഥോ മതോ ദണ്ഡോ, വീസദണ്ഡോ ച ഉസഭോ;

അസീതി ഉസഭാ ഗാവീ, ചതുഗാവീ ച യോജന’’ന്തി വുത്തം.

അപരമ്പി.

‘‘ദസ കേസാ ഏകതിലം; ഛതിലം ഏകം യവം;

ചതുയവം ഏകങ്ഗുലി; അട്ഠങ്ഗുലം ഏകാമുട്ഠി;

ത്രിമുട്ഠി ഏകരതനം, അട്ഠവീസതിരതനം ഏകംഅബ്ഭന്തരന്തി.

വുത്തം. തേനേവാഹ ‘‘തത്ഥ ഏകം അട്ഠവീസതിഹത്തപ്പമാണം ഹോതീ’’തി. ഏത്ഥ ച അഗാമകേ ചേതി ഏത്ഥ അകാരോ കതരത്ഥോതി, തഥാ ഹി അകാരോ.

പടിസേധേ വുദ്ധിതബ്ഭാവേ, അഞ്ഞത്ഥേ സദിസേപിച;

വിരുദ്ധേ ഗരഹേ സുഞ്ഞേ, അകാരോ വിരഹ’പ്പകേ’തി.

വുത്തേസു ദിസ്സതി തഥാ ഹി അജനേത്വാ തിആദീസു പടിസേധേ ദിസ്സതി. ‘‘അപരിഹാനീയാ ധമ്മാ’’തി ആദീസു വുദ്ധിമ്ഹി. ‘‘അനവജ്ജം ഭന്തേ’’തി ആദീസു തബ്ഭാവേ അക്ഖരാ’തി ആദീസു അഞ്ഞത്ഥേ. ‘‘അമരു രാജാ’’തിആദീസു സദിസേ. ‘‘അമല’’ന്തി ആദീസു വിരുദ്ധേ. ‘‘അസേട്ഠോയം ബ്രാഹ്മണോ അബ്രഹ്മചാരീ’’തി ആദീസു ഗരഹേ. ‘‘അഗാമോ’’തി ആദീസു സുഞ്ഞേ. ‘‘അപതികായംഇത്ഥീ’’തി ആദീസു വിരഹേ. ‘‘അഥ നായം കഞ്ഞാ’’തി ആദീസു അപ്പകേ. ഇധ പന സുഞ്ഞേ വിരഹേ വാ ദട്ഠബ്ബോ. സുഞ്ഞത്ഥേന പന അഗാമകേ നിമനുസ്സേ കേവലാരഞ്ഞേതി അത്ഥോ. വിരഹത്ഥോ വാ അഗാമകേ ഗാമവിരഹിതേ പദേസേതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തേനേവ സുഞ്ഞത്ഥേന വിരഹത്ഥേന ‘‘അഗാമകേ’’തിമിനാപദേന ഗാമനദീജാതസ്സരസമുദ്ദേ മുഞ്ചിത്വാ യം അനവസേസം ഹേട്ഠാ പഥവീസന്ധാരകഉദകമ്പിഉദകസന്ധാരകോ വാതോപി അജടാകാസമ്പി, തഥാ യാവ ഉപരിബ്രഹ്മലോകം ഉപാദായ സബ്ബം അസുരയക്ഖസുരാദിആകാസട്ഠകദേവബ്രഹ്മവിമാനാനിപി അരഞ്ഞന്ത്വേവ സങ്ഗഹിതാ. നദീസമുദ്ദന്തരേസുപി മച്ഛബന്ധാനം അഗമനപഥോ ദീപകോ വാ പബ്ബതോ വാ, സോപി അരഞ്ഞസീമാത്വേവ സങ്ഖ്യം ഗച്ഛതി, തസ്മാ അയം സത്തബ്ഭന്തരസീമാ നിമനുസ്സേ കേവലാരഞ്ഞേ പഥവീമണ്ഡലേപി ദേവലോകേ വിമാനകപ്പരുക്ഖാദീസുപി ലബ്ഭതേവ. പഥവിയം പന യസ്മിം ഗാമഖേത്തേ ഹേട്ഠാ പഥവിയാ യത്ഥ വാ സുവണ്ണമണിആദീനി ഖണിത്വാ ഗഹേതും സക്കോന്തി, തം പദേസം ഗാമഖേത്തമേവ. തതോ പരാ യാവ പഥവീസന്ധാരകഉദകാ അജടാകാസേപി ലബ്ഭതേവ. നനു ഛകാമാവചര ദേവലോകേസുപി ദേവവിമാനകപ്പരുക്ഖഗാമനിഗമാദയോപി അത്ഥേവ. അഥ കസ്മാ ‘‘അരഞ്ഞാ’’തി കഥിതാതി അമനുസ്സാ വാ സത്താ ജാതിഭിന്നത്താ ച തേ അഗാമായേവ, തേനേവ ‘‘നിമനുസ്സമ്ഹി അരഞ്ഞമ്ഹീ’’തി വുത്തം. തിരച്ഛാനവത്ഥുസ്മിമ്പി ‘‘നാഗോ വാ ഹോതു സുപണ്ണമാണവകാദീനം വാ അഞ്ഞതരോ അന്തമസോ സക്കം ദേവരാജാനം ഉപാദായ യോ കോചി അമനുസ്സജാതികോ സബ്ബോവ ഇമസ്മിം അത്ഥേ തിരച്ഛാനഗതോതി വേദിതബ്ബോ’’തി വുത്തം, തസ്മാ ജാതിഭിന്നതായ അമനുസ്സാവാസോ അരഞ്ഞന്തി വേദിതബ്ബോ. അബ്ഭന്തരസീമായ വിചാരണാ.

ഇദാനി ഉദകുക്ഖേപസീമായ സംവണ്ണനാക്കമോ സമ്പത്തോ. തത്ഥ ‘‘സബ്ബാ ഭിക്ഖവേ നദീ അസീമാ. സബ്ബോ സമുദ്ദോ അസീമോ. സബ്ബോ ജാതസ്സരോ അസീമോ. നദിയാ വാ ഭിക്ഖവേ സമുദ്ദേ വാ ജാതസ്സരേ വാ യം മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ സമന്താ ഉദകുക്ഖേപാ, അയം തത്ഥ സമാനസംവാസാ ഏകൂപോസഥാ’’തി പഞ്ഞത്താ, അയം ഉദകുക്ഖേപസീമാ നാമ. തത്ഥ ‘‘സബ്ബാ ഭിക്ഖവേ നദീ അസീമാ’’തി ഏത്ഥ അസീമസദ്ദേ അകാരോ വിരഹത്ഥോ, അസീമാ ബദ്ധസീമാ വിരഹിതാതി അത്ഥോ. ഞത്തിദുതിയകമ്മവാചം സാവേത്വാപി ബന്ധസീമാവിരഹിതാതി വുത്തം ഹോതി. പടിസേധത്ഥോ വാ, അസമ്മന്നിതബ്ബാതി അത്ഥോ. വുഡ്ഢിഅത്ഥോ വാ, ‘‘അസേക്ഖാ ധമ്മാ’’തി യഥാ സിക്ഖിതസിക്ഖാ നിട്ഠിതസിക്ഖാതി വുത്തം ഹോതി. ഏവം അസീമാസീമകിച്ചനിട്ഠപ്പത്താതി അത്ഥോ. ഞത്തിദുതിയകമ്മ വാചം സാവേത്വാ സമ്മതാപി അസമ്മതായേവ, അത്തനോ സഭാവേനേവ ഗാമസീമാ വിയ ബദ്ധസീമാസദിസാതി വുത്തം ഹോതി. ഏതേന നദീജാതസ്സരസമുദ്ദാനം ബദ്ധസീമായ അഖേത്തഭാവോ ദസ്സിതോ ഹോതി. ഏവം ‘‘സബ്ബാ ഭിക്ഖവേ നദീ അസീമാ’’തിആദിനാ നദീസമുദ്ദജാതസ്സരാനം ബദ്ധസീമാഭാവം പടിക്ഖിപിത്വാ തത്ഥ ലോകവോഹാരസിദ്ധാസു ഏതാസു നദീആദീസു അബദ്ധസീമാസു പുന വഗ്ഗകമ്മപരിഹാരത്ഥം വാലികാദീഹി സീമപരിച്ഛിന്ദനം കത്തുകാമോ ഭഗവാ ‘‘നദിയാ വാ ഭിക്ഖവേ സമുദ്ദേ വാ ജാതസ്സരേ വാ യം മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ സമന്താ ഉദകുക്ഖേപാ’’തി ആദിമാഹ. തത്ഥ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സതി ഥാമമജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ തേനേവാഹ സമന്തപാകാദികായ വിനയട്ഠകഥായം ‘‘ഥാമമജ്ഝിമേന പുരിസേനാ’’തി. യദി വഡ്ഢകീപുരിസമിച്ഛേയ്യ, ‘‘വഡ്ഢകീപുരിസേനാ’’തി വുത്തം ഭവേയ്യ, ന പനേവം വുത്തം, തേന ഞായതി ‘‘ഥാമമജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സാ’’തി. തിവിധാ ഹി പുരിസാ ഉത്തമപുരിസോ മജ്ഝിമപുരിസോ പകതിപുരിസോതി. തത്ഥ ഉത്തമപുരിസോ നാമ സബ്ബഞ്ഞു ഭഗവാ, സോ ഹി ഭഗവാ സബ്ബസത്തുത്തമോ ഥാമയസസമ്പത്തിഇസ്സരിയാദീഹി തഥാ ഹി തഥാഗതസ്സ ഥാമോ.

‘‘കാളാവകഞ്ച ഗങ്ഗേയ്യം, പണ്ഡരം തമ്ബപിങ്ഗലം;

ഗന്ധമങ്ഗലഹേമഞ്ച, ഉപോസഥം ഛദ്ദന്തിമേ’’തി.

വുത്താനം ദസന്നം ഹത്ഥികുലാനം ബലാനുസാരേന വേദിതബ്ബോ. തത്ഥ കാളാവക ന്തി പകതിഹത്ഥികുലം യം ദസന്നം പുരിസാനം കായബലം, തം ഏകസ്സ കാളാവകസ്സ ഹത്ഥിനോ ബലം. യം ദസന്നം കാളാവകാനം ബലം, തം ഏകസ്സ ഗങ്ഗേയ്യസ്സ ബലം. യം ദസന്നം ഗങ്ഗേയ്യാനം ബലം, തം ഏകസ്സ പണ്ഡരസ്സ ബലം, യം ദസന്നം പണ്ഡരാനം ബലം, തം ഏകസ്സ തമ്ബസ്സ ബലം. യം ദസന്നം തമ്ബാനം ബലം, തം ഏകസ്സ പിങ്ഗലസ്സ ബലം. യം ദസന്നം പിങ്ഗലാനം ബലം, തം ഏകസ്സ ഗന്ധഹത്ഥിനോ ബലം. യം ദസന്നം ഗന്ധഹത്ഥീനം ബലം, തം ഏകസ്സ മങ്ഗലസ്സ ബലം. യം ദസന്നം മങ്ഗലാനം ബലം, തം ഏകസ്സ ഹേമസ്സ ബലം. യം ദസന്നം ഹേമവതാനം ബലം, തം ഏകസ്സ ഉപോസഥസ്സ ബലം. യം ദസന്നം ഉപോസഥാനം ബലം, തം ഏകസ്സ ഛദ്ദന്തസ്സ ബലം. യം ദസന്നം ഛദ്ദന്താനം ബലം, തം ഏകസ്സ തഥാഗതസ്സ കായബലം. ‘‘നാരായനസങ്ഖാതം ബല’’ന്തിപി ഇദമേവ വുച്ചതി. തത്ഥ നാരാ വുച്ചന്തി രസ്മിയോ, താ ബഹൂ നാനാവിധാ തതോ ഉപ്പജ്ജന്തീതി നാരയനം, വജിരം, തസ്മാ വജിരസങ്ഖാതം ബലന്തി പി അത്ഥോ, തദേതം പകതിഹത്ഥിഗണനായ ഹത്ഥികോടിസഹസ്സം, പുരിസഗണനായ ദസന്നം പുരിസകോടിസഹസ്സാനം ബലം ഹോതി, ഇദം തഥാഗതസ്സ കായബലം. ഇസ്സരിയാദിബലവിധാനം പന തംതം സുത്താനുസാരേന വേദിതബ്ബം. മജ്ഝിമപുരിസോ നാമ വഡ്ഢകിപുരിസോ സോ ഹി തഥാഗതസ്സ ബലം പടിച്ച സിനേരുപബ്ബതരാജം സാസപബീജേന മിനന്തോ വിയ സതേനപിസഹസ്സേനപി സതസഹസ്സേനപി മിനേതും അഭബ്ബോ, അന്തമസോ പാദങ്ഗുട്ഠ സോ പാദങ്ഗുട്ഠകമ്പി ഗണ്ഹേതും അഭബ്ബോവ. തസ്സ പകതിപുരിസതോ മഹന്തഭാവേന മജ്ഝേ ഭവത്താ മജ്ഝിമപുരിസോ നാമ ജാതോ, തഥാ ഹി സുഗതവിദത്ഥി വഡ്ഢകിസ്സ തിസ്സോ വിദത്ഥിയോ, വഡ്ഢകിഹത്ഥേന ദിയഡ്ഢഹത്ഥോ ഹോതി, തഥാ വഡ്ഢകിവിദത്ഥി പകതിപുരിസസ്സ ദ്വേ വിദത്ഥിയോ, പകതിപുരിസഹത്ഥേന പരിപുണ്ണഹത്ഥോ ഹോതി തഥാ ഹി സുഗതവിദത്ഥി നാമ ഇദാനി മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ തിസ്സോ വിദത്ഥിയോ, വഡ്ഢകിഹത്ഥേന ദിയഡ്ഢോ ഹത്ഥോ ഹോതീതി കുടികാരസിക്ഖാപദട്ഠകഥായം വുത്തം. അയം ഇധ മജ്ഝിമപുരിസോതി നാധിപ്പേതാ. കസ്മാ കുടികാരസിക്ഖാപദേയേവ തിഹത്ഥാതി വഡ്ഢകിഹത്ഥേന തിഹത്ഥാ. പമാണയുത്തോ മഞ്ചോതി പകതിവിദത്ഥിയാ നവവിദത്ഥിപ്പമാണോ മഞ്ചോതി വുച്ചതി യഥാ, ഏവം മജ്ഝിമപുരിസേനാ’തി ഇധ അവത്വാ’ഥാമമജ്ഝിമേന പുരിസേനാ’തി അട്ഠകഥായം വുത്തത്താ. പകതിപുരിസോ നാമ’യം ദസന്നം പുരിസാനം കായബലം, തം ഏകസ്സ കാളാവകസ്സ ഹത്ഥിനോ ബല’ന്തി വുത്തപുരിസോ പകതിപുരിസോ നാമ. തത്ഥ കിഞ്ചാപി ഏകച്ചേ പുഞ്ഞവന്താ രാജാ അജാതസത്തു ജീവകോ കോമാരഭച്ചോ ഇത്ഥിയാപി വിസാഖാ മിഗാരമാതാതി ഏവമാദയോ പഞ്ചന്നം ഹത്ഥീനം ബലം ധാരേന്തി, ന പന തേ മജ്ഝിമപുരിസാ നാമ ഹോന്തി, പകതിപുരിസോ യേവ, പുഞ്ഞവന്തഭാവേന വിസേസപുരിസത്താ. ഇധ പന പകതിപുരിസോയേവ ഥാമ മജ്ഝിമപുരിസോതി അധിപ്പേതോ. ഉദകുക്ഖേപാതി ഉദകുക്ഖേപേന പരിച്ഛിന്നാ, തേനേവാഹ മാതികാട്ഠകഥായം ലീനത്ഥപ്പകാസനിയം ഉദകുക്ഖേപാതി കരണത്ഥേ നിസ്സക്കവചനന്തി ആഹ. ഉദകുക്ഖേപേനാ’തി അയഞ്ഹേത്ഥത്ഥോ. നദീസമുദ്ദജാതസ്സരേസു യംഠാനം മജ്ജിമസ്സ പുരിസസ്സ സമന്താ പരിസപരിയന്തതോ ഉദകുക്ഖേപേന പരിച്ഛിന്നം, അയം തത്ഥ നദീആദീസു ലോകവോഹാര സിദ്ധാസു താസുഏവ അബദ്ധസീമാസു അപരാപി സമാനസംവാസാ ഏകൂപോസഥാതി കങ്ഖാവിതരണിയം പന യം മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ സമന്താ ഉദകുക്ഖേപാതി യം ഠാനം ഥാമമജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ സമന്തതോ ഉദകുക്ഖേപേന പരിച്ഛിന്നം. തത്ഥ യഥാ അക്ഖധുത്താ ദാരുഗുളം ഖിപന്തി, ഏവം ഉദകം വാ വാലികം വാ ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ മജ്ഝിമേന പുരിസേന സബ്ബഥാമേന ഖിപിതബ്ബം. യത്ഥ ഏവം ഖിത്തം ഉദകം വാ വാലികാ പതതി, അയം ഉദകുക്ഖേപോ നാമ. അയം തത്ഥ സമാന സംവാസാ ഏകൂപോസഥാതി, അയം തേസു നദീആദീസു ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛിന്നാ സീമാ സമാനസംവാസാചേവ ഏകൂപോസഥാചാ’തി അത്ഥയോജനം കത്വാ അയം ഏതേസം നദീആദീനം അന്തോയേവ ലബ്ഭതി, ന ബഹി, തസ്മാ നദിയാ വാ ജാതസ്സരേ വാ യത്തകം പദേസം പകതിവസ്സകാലേ ചതൂസു മാസേസു ഉദകം ഓത്ഥരതി, സമുദ്ദേ യസ്മിം പദേസേ പകതിവീചിയോ ഓസരിത്വാ സണ്ഠഹന്തി, തതോപട്ഠായ കപ്പിയഭൂമി. ദുബ്ബുട്ഠികാലേ വാ ഗിമ്ഹേ വാ നദീജാതസ്സരേസു സുക്ഖേസുപി സാഏവ കപ്പിയഭൂമി. സചേ പന സുക്ഖേ ജാതസ്സരേ വാപിം വാ ഖണന്തി വപ്പം വാ കരോന്തി, തം ഠാനം ഗാമഖേത്തം ഹോതി. യാ പനേസാ കപ്പിയഭൂമീതി വുത്താ, തതോ ബഹി ഉദകുക്ഖേപസീമാ ന ഗച്ഛതി, അന്തോയേവ ഗച്ഛതി, തസ്മാ തേസം അന്തോപരിസപരിയന്തതോ പട്ഠായ സമന്താഉദകുക്ഖേപ പരിച്ഛേദോ കാതബ്ബോ’’തി വുത്തം. ഗണ്ഠിപദേ പന യം മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ സമന്താ ഉദകുക്ഖേപാതി പന ഏതിസ്സാ നദിയാ ചതുവഗ്ഗാദീനം സങ്ഘാനം വിസും ചതുവഗ്ഗകരണീയാദികമ്മകരണകാലേ സീമാപരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം വുത്തം, തിചീവരേന വിപ്പവാസപരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥമ്പി സത്തബ്ഭന്തരസീമായ പരിച്ഛേദദസ്സനം വിയാതി ആചരിയാ, തസ്മാ ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛേദാഭാവേപി അന്തോനദിയം കാതും വട്ടതീതി സിദ്ധ’ന്തി ലിഖിതം. തത്ഥ ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛേദാഭാവേപീ’തി ഇദം പദം സമന്തതോ ഉദകുക്ഖേപേന പരിച്ഛിന്ന’ന്തി മഹാഅട്ഠകഥാവചനേന വാ സമന്താ ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛേദോ കാതബ്ബോ’തി മാതികാട്ഠകഥായ കങ്ഖാ വിതരണിയഞ്ച വുത്തവചനേന വാ, ‘‘തത്ഥാപി ഹി മജ്ഝിമപുരിസോ ന ഞായതി, തഥാ സബ്ബഥാമേന ഖിപന’’ന്തി വാ, ‘‘ഏതദത്ഥമേവ ഹി വാലികാദീഹി സീമപരിച്ഛിന്ദന’’ന്തി വാ വിമതിവിനോദനീവചനേഹി വാ ന സമേതി. ഗന്ഥകാരേനാപി പരൂപവാദവിവജ്ജനത്ഥം ‘‘അയം അമ്ഹാകം ഖന്തീ’’തി അവത്വാ’അചരിയാ’തി അഞ്ഞകത്താരേ നിദസ്സിത്വാ പരതോ നിഗമനേ ‘‘ഇദം സബ്ബം സുട്ഠു വിചാരേത്വാ ഗരുകുലേ പയിരുപാസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം യുത്തം ഗഹേതബ്ബം, ഇതരം ഛഡ്ഡേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം തസ്മാ അഞ്ഞേസം ആചരിയാനം മതേന ലിഖിതന്തി ദട്ഠബ്ബം. അഞ്ഞഥാ തിസ്സോപി സങ്ഗീതിയോ ആരൂള്ഹേ അട്ഠകഥാവചനേ ച കങ്ഖാവിതരണീ-വിമതിവിനോദനീവചനാനി ച മക്ഖേതബ്ബാനി ഭവേയ്യും, ഗന്ഥാപി അഞ്ഞമഞ്ഞവിരുദ്ധാ ഭവേയ്യും, ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദമ്പി സാവകാനം മതേന പടിസങ്ഖരിതബ്ബം ഭവേയ്യ ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദം പന ന മക്ഖേതബ്ബം, യഥാ പഞ്ഞത്തേയേവ വത്തിതബ്ബം വക്ഖതി ഹി വത്ഥും ജാനിത്വാപി മജ്ജം പിവതോ ഭിക്ഖുസ്സ പാചിത്തിയം, സാമണേരസ്സ പന ജാനിത്വാ പിവതോ സീലഭേദോ, ന അജാനിത്വാതി വുത്തം തത്ഥ കാരണം മഗ്ഗിതബ്ബം, സിക്ഖാപദ പഞ്ഞത്തിയാ ബുദ്ധാനമേവ വിസയത്താ ന വാ മഗ്ഗിതബ്ബം, യഥാ പഞ്ഞത്തേയേവ വത്തിതബ്ബ’ന്തി തസ്മാ സമന്താ ഉദകുക്ഖേപാതി പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദാനുരൂപം സമന്തതോ ഉദകുക്ഖേപേന പരിച്ഛിന്നന്തി വാ ഉദകം ഉക്ഖിപിതബ്ബന്തി വാ ഉദകുക്ഖേപേന പി പരിച്ഛിന്നാ സീമാതിവാ സമന്താ ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛേദോ കാതബ്ബോതി വാ വുത്തധമ്മസങ്ഗാഹകത്ഥേരാനം വചനമേവ പമാണം തേ ഹി ബുദ്ധമതഞ്ഞുനോ, ഇദഞ്ച വചനം ഭഗവതോ ന പച്ചക്ഖവചനം നാപിസങ്ഗാഹകത്ഥേരാനം വചനം അഥവാ ‘‘യം മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ സമന്താ ഉദകുക്ഖേപാ’’തി പന ഏതിസ്സാ നദിയാ…പേ… സത്തബ്ഭന്തരസീമായ പരിച്ഛേദദസ്സനം വിയ സീമപരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം വുത്ത’ന്തി ആചരിയാ യസ്മാ വദന്തി, തസ്മാ ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛേദാഭാവേപി അന്തോനദിയം കാതും വട്ടതീതി സിദ്ധന്തി ഇമിസ്സാ അത്ഥയോജനായ ന ധമ്മസങ്ഗാഹകത്ഥേരാപി പവിട്ഠാ, ഗന്ഥകാരോപി അപവിട്ഠോ. കസ്മാതി ചേ തിസ്സോപി സങ്ഗീതിയോ ആരൂള്ഹേസു വിനയട്ഠകഥാസുചേവ തബ്ബിവരണഭൂതാസു സിലോകടീകാസു ച ‘‘ഉദകുക്ഖേപേന പരിച്ഛിന്നം, ഉദകം ഉക്ഖിപിതബ്ബം, ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛേദോ കാതബ്ബോ’’തി ആദിനാ ബഹൂഹി ആകാരേഹി ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛേദമേവ ലിഖന്തി, തസ്മാ ധമ്മസങ്ഗാഹകത്ഥേരാപി അപ്പവിട്ഠാതി വിഞ്ഞായതി ഗന്ഥകാരോ പി പരൂപവാദവിവജ്ജനത്ഥം ‘‘ആചരിയാ’’തി അഞ്ഞകത്താരേ നിദസ്സേതി, തസ്മാ ഗന്ത്ഥകാരോപി അപ്പവിട്ഠോതി വിഞ്ഞായതി, ഇദഞ്ച വചനം കേസഞ്ചി ഥേരാനം അത്തനോമതി, അത്തനോമതിച നാമേസാ സബ്ബദുബ്ബലാ, സിനേരുപബ്ബതരാജം സാസപബീജേന മിനേന്തോ വിയ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധേന പഞ്ഞത്തസ്സ ഉദകുക്ഖേപാതി സിക്ഖാപദസ്സ അത്ഥം വദന്താനം മഹാകസ്സപയസമോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സപഭുതീനഞ്ച തേസം സിസ്സാനുസിസ്സാനം മഹാവിഹാരവാസീനഞ്ച വചനം കോ നാമ പുഗ്ഗലോ മക്ഖേതും സക്ഖിസ്സതി, ഉപസമ്പദാദികമ്മസ്സ ച ഗരുകമ്മത്താ സാസനസ്സ മൂലത്താ ച ഗരുകേയേവ ഠാതബ്ബം. ‘‘യം മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ സമന്താ ഉദകുക്ഖേപാ’’തി ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തം, കഥം മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ഉദകുക്ഖേപാരഹട്ഠാനമേവ ഉദകുക്ഖേപസീമാ, ഉദാഹു ഉദകുക്ഖേപേനേവ ഉദകുക്ഖേപസീമാതി ചോദനം പരിഹരന്തോ അട്ഠകഥാചരിയോ കഥം പന ഉദകം ഉക്ഖിപിതബ്ബന്ത്യാദിമാഹ. തത്ഥ കഥന്തി കഥേതുകമ്യതാ പുച്ഛാ, കഥം കേന കാരണേന ഉദകം ഉക്ഖിപിതബ്ബം ഉദകാസിഞ്ചനസങ്ഖേപേന ഉക്ഖിപിതബ്ബം അഥ ഖോ ലേഡ്ഡുഖിപനദാരുഗുളഖിപനാകാരേന ഉക്ഖിപിതബ്ബന്തി അത്ഥോ. അക്ഖധുത്താതി സാമഞ്ഞേന വുത്തേപി ‘‘സീഹോ ഗായതി നങ്ഗുട്ഠം, സീഹോ ചാലേതി വാലധി’’ന്തി ഏത്ഥ വിയ ദാരുഗുളം ഖിപന്തി സദ്ദന്തരസന്നിധാനതോ അത്ഥവസേന ദാരുഗുളകീളകാ ധുത്തജനാതി വിഞ്ഞായതി അക്ഖസദ്ദോ ഹി ജൂതേപി നിരൂള്ഹോ. ദാരുഗുളന്തി ഭമം ആരോപേത്വാ ആരഗ്ഗേന കതദാരുവികതി അയഞ്ഹേത്ഥത്ഥോ… യഥാ അക്ഖധുത്താ ദാരുഗുളകാ ധുത്തജനാ ദാരുഗുളം ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ അത്തനോ ബലം ദസ്സേന്താ വിയ സബ്ബഥാമേന അത്താനം ഓനമിത്വാ ഖിപന്തി, ഏവമേവ ഥാമമജ്ഝിമേന പുരിസേന ഉദകം വാ വാലികം വാ ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ അത്തനോ ബലം ദസ്സേന്താവിയ ഓനമിത്വാ സബ്ബഥാമേന നിസിന്നസ്സ വാ ഠിതസ്സ വാ പരിസപരിയന്തതോ അനുപരിയായിത്വാ ഖിപിതബ്ബം, ഏവം ചിത്തം ഉദകം വാ വാലികം വാ യത്ഥ യസ്മിം ഠാനേ പതതി, അയമേകോ ഉദകുക്ഖേപോ നാമാതി ‘‘അയമേകോ ഉദകുക്ഖേപോ’’തി ഇമിനാ പദേന ദ്വിന്നം സങ്ഘാനം വിസുംവിസും കമ്മകരണാധികാരേ സീമന്തരികത്താ അഞ്ഞസ്സാപി ഉദകുക്ഖേപസ്സ സമ്ഭവം ദസ്സേതി, തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായം ‘‘സചേ പന ദ്വേ സങ്ഘാ വിസുംവിസും ഉപോസഥാദികമ്മം കരോന്തി, ദ്വിന്നം ഉദകുക്ഖേപാനം അന്തരേ അഞ്ഞോ ഏകോ ഉദകുക്ഖേപോ ഉപചാരത്ഥായ ഠപേതബ്ബോ’’തി വുത്തം, വിമതിവിനോദനിയമ്പി ‘‘തസ്സ അന്തോതി തസ്സ ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛിന്നസ്സ ഠാനസ്സ അന്തോ ന കേവലഞ്ച തസ്സേവ അന്തോ, തതോ ബഹിപി ഏകസ്സ ഉദകുക്ഖേപസ്സ അന്തോ ഠാതും ന വട്ടതീതി വചനം ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛേദസ്സ ദുബ്ബിജാനതോ കമ്മകോപസങ്കാ ഹോതീ’’തി വുത്തം, സാരത്ഥദീപനിയം പന ‘‘തസ്സ അന്തോ ഹത്ഥപാസം വിജഹിത്വാ ഠിതോ കമ്മം കോപേതീതി ഇമിനാ പരിച്ഛേദതോ ബഹി യത്ഥ കത്ഥചി ഠിതോ കമ്മം ന കോപേതീതി ദീപേതീ’’തി വത്വാ മാതികാട്ഠകഥാവചനമ്പി പടിക്ഖിപി, തം ഏകസങ്ഘം സന്നിപാതം സന്ധായ വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം, യഥാ ച മഹാസീമായ ഖണ്ഡിത്വാ ബദ്ധാനം ഖണ്ഡസീമാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്കരവിവജ്ജനത്ഥം സീമന്തരികാ ഠപിതാ, ഏവമേവ അത്തനോ സഭാവേന ഗാമസീമാ വിയ സയം ജാതസീമായം നദീസമുദ്ദജാതസ്സരാനം അതിമഹന്തഭാവേന ഉദകുക്ഖേപേന ഉദകുക്ഖേപസീമാ ഭഗവതാ അനുഞ്ഞാതാ, തഥാപി ദ്വിന്നം ബദ്ധസീമാനമിവ അഞ്ഞമഞ്ഞസങ്കരവിവജ്ജനത്ഥം ദ്വിന്നം ഉദകുക്ഖേപസീമാനം അന്തരേ സീമന്തരികത്ഥായ അഞ്ഞോ ഉദകുക്ഖേപോ ഠപേതബ്ബോ’തി വുത്തം, സനിമിത്താ ബദ്ധസീമാ, സഉദകുക്ഖേപാ ഉദകുക്ഖേപസീമാ, സീമന്തരികാ വിയ ഏകോ ഉദകുക്ഖേപോ ദട്ഠബ്ബോ, തേനേവ വിമതിവിനോദനിയം ‘‘ഇദഞ്ചേത്ഥ സീമന്തരികാവിധാനം ദ്വിന്നം ബദ്ധസീമാനം സീമന്തരികാഅനുജാനനസുത്താനുലോമതോ സിദ്ധന്തി ദട്ഠബ്ബ’’ന്തി വുത്തം, ഏകസ്മിം സങ്ഘസന്നിപാതേ പന ഏകസ്സ ഉദകുക്ഖേപസ്സ ബഹി തിട്ഠന്തോപി കമ്മം ന കോപേതീതി ദട്ഠബ്ബം വുത്തഞ്ഹി വിമതിവിനോദനിയം ഭഗവതാ നിദാനവസേന ഏകഗാമസീമനിസ്സിതാനം ഏകസഭാഗാനഞ്ച ദ്വിന്നം ബദ്ധസീമാനമേവ അഞ്ഞമഞ്ഞം സമ്ഭേദജ്ഝോത്ഥരണം സീമന്തരികം വിനാ അബ്യവധാനേ ഠാനഞ്ച ഭഗവതാ അനുമതമേവാതി ഞത്വാ അട്ഠകഥാചരിയാ ഇധാപി സീമന്തരികാവിധാനമകംസു വിസഭാഗസീമാനമ്പി ഹി ഏകസീമനിസ്സിതത്തം ഏകസഭാവത്തഞ്ചാതി ദ്വീഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതേ സതി ഏവ സീമന്തരികം വിനാ ഠാനം സമ്ഭേദായ ഹോതി, നാസതീതി ദട്ഠബ്ബ’ന്തി. ഏവം നദീസമുദ്ദജാതസ്സരേസു സമന്താഉദകുക്ഖേപാതി പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദാനുരൂപം ഉദകുക്ഖേപേന പരിച്ഛേദം ദസ്സേത്വാ രസ്സപഭവേ നദീജാതസ്സരപദേസേ ഉദകുക്ഖേപേന വിനാവ അത്തനോ സഭാവേന ഗാമസീമായമിവ സബ്ബഥാ കപ്പിയഭാവം ദസ്സേതും സചേ പന നാതിദീഘാ ഹോതി, പഭവതോ പട്ഠായ ത്യാദിമാഹ. തത്ഥ പഭവതോ പട്ഠായാതി യസ്മിം പദേസേ ചതുമാസപരമാ നദീ സന്ദതി, തസ്സ ഉപരിമഭാഗതോ പട്ഠായാതി അത്ഥോ. യാവ മുഖദ്വാരാ തി യാവ നദീതീരമേവേത്ഥ മുഖദ്വാരാതി അധിപ്പേതാ. സബ്ബത്ഥാ’തി സബ്ബസ്മിം നദീപദേസേ ഉദകുക്ഖേപസീമാകമ്മം നത്ഥീ തി ഉദകുക്ഖേപേന പവത്താ സീമാ ഉദകുക്ഖേപസീമാ. കരിതബ്ബന്തി കമ്മം, കരകരണേതി ധാതു, രമ്മപച്ചയോ. കരണേതി മനോദ്വാരവീഥിയാ സത്തമകുസലജവനചിത്തസമുട്ഠാപിതവായോധാതുയാ വികാരഭൂതോ കായപയോഗോ, തേന കായപയോഗേന ഖിപിതബ്ബം ഉദ്ധടം കമ്മന്തി വുച്ചതി പരമത്ഥവസേന പന കായപയോഗസങ്ഖാതായ ചിത്തം ജവായോധാതുയാ വിപ്ഫാരേന ദേസന്തരപ്പത്തിസമുട്ഠാപികാ അട്ഠകലാപപുഞ്ജായേവ. ഉദകുക്ഖേപസീമായ കമ്മം ഉദകുക്ഖേപസീമാകമ്മം തം ഏത്ഥ രസ്സപഭവനദിയാ നത്ഥീതി അത്ഥോ. അയഞ്ഹേത്ഥത്ഥോ സചേ നദീ നാതിദീഘാ ഹോതി അഡ്ഢയോജനം വാ ഗാവുതം വാ അഡ്ഢഗാവുതം വാ, തസ്സാ പവത്തനട്ഠാനതോ പട്ഠായ യാവ നദീതീരാ സബ്ബത്ഥ നദീപദേസേ അജ്ഝോത്ഥരിത്വാ സങ്ഘോ നിസീദതി, തത്ഥ തസ്മിം നദീപദേസേ സമന്തതോ അവസേസനദിയാ അഭാവാ വഗ്ഗകമ്മസങ്കാഭാവേന ഉദകുക്ഖേപസീമാ കമ്മം നത്ഥി, കേവലാ നദീ സീമായേവാതി സാരത്ഥദീപനിയമ്പി മാതികാട്ഠകഥായലീനത്ഥപ്പകാസനിയമ്പി ഏതദേവ സന്നിട്ഠാനം വുത്തം വിമതിവിനോദനിയം പന യത്ഥ ഖുദ്ദകേ അരഞ്ഞേ മഹന്തേഹി വാ ഭിക്ഖൂഹി പരിപുണ്ണതായ വഗ്ഗകമ്മസങ്കാഭാവേന സത്തബ്ഭന്തരസീമാപേക്ഖാ നത്ഥി, തത്ഥ സത്ഥബ്ഭന്തരസീമാ ന ഉപ്പജ്ജതി, കേവലാരഞ്ഞസീമായേവ തത്ഥ സങ്ഘേന കമ്മം കാതബ്ബം നദീആദീസുപി ഏസേവ നയോ വക്ഖതി ഹി സചേ നദീ നാതിദീഘാ ഹോതി, പഭവതോ പട്ഠായ യാവമുഖദ്വാരാ സബ്ബത്ഥ സങ്ഘോ നിസീദതി, ഉദകുക്ഖേപസീമാകമ്മം നത്ഥീ’തി ആദി ച ഉഭയത്ഥാപി ച. യസ്സം ദിസായം സത്തബ്ഭന്തരസ്സ വാ ഉദകുക്ഖേപസ്സ വാ ഓകാസോ നപ്പഹോതി, തത്ഥ കഥം മിനനം ഖിപനം വാ ഭവേയ്യ, ഗാമഖേത്താദീസു പവിസനതോ അഖേത്തേ സീമാ പവിട്ഠാ നാമാതിസീമാ വിപജ്ജേയ്യ, അപേക്ഖായ സീമുപ്പത്തിയം പന യതോ പഹോതി, തത്ഥ സത്തബ്ഭന്തരഉദകുക്ഖേപസീമാ സയമേവ പരിപുണ്ണാ ജായന്തി. യതോ പന നപ്പഹോതി, തത്ഥ അത്തനോ ഖേത്തപ്പമാണേനേവ ജായന്തി, ന ബഹീതി വുത്തം, ഏത്ഥ ച’സീമാപേക്ഖായ സത്തബ്ഭന്തരഉദകുക്ഖേപസീമാ സയമേവ പരിപുണ്ണാ ജായന്തീ’തി വുത്തത്താ ഉദകുക്ഖേപം വിനായേവ അപേക്ഖായ സീമായ ഉദകുക്ഖേപസീമാ ഉപ്പജ്ജതീ’തി അത്ഥം വദന്തി, തം അയുത്തരൂപം വിയ ദിസ്സതി. കസ്മാതി ചേ പാളിനയവിരോധതോ വിമതിവിനോദനിയം പരതോ വുത്തവചനേനാപി വിരോധതോ ച. ഇദഞ്ച വചനം ആചരിയസ്സ കേസഞ്ചി പുഗ്ഗലാനം വാദപ്പകാസനത്ഥം വുത്തം ഭവേയ്യ. കസ്മാ പരതോ വുത്തവചനേന അഘടിയത്താ ച പാളിയട്ഠകഥാടീകാവചനേഹിപി വിരുജ്ഝനതോ ച, തം പരതോ വണ്ണയിസ്സാമ. യഥാ ച ലോകേ വതിം അപരിക്ഖിപിത്വാ ‘‘ഇദം വതിയാ ഠാന’’ന്തി ച യഥാ ച നങ്ഗലകോടിയാ അകസിത്വാ ‘‘ഇദം കസികട്ഠാന’’ന്തി ച യഥാ ച വത്ഥും കരോന്താ മനുസ്സാ കുധാരീഫരസുആദിനാ രുക്ഖേ അച്ഛിന്ദിത്വാ ‘‘ഇദം മമ കുധാരിപതനട്ഠാന’’ന്തി ച യഥാ ച ദാത്തേന അലായിത്വാ ‘‘ഇദം മമ ലായിതട്ഠാന’’ന്തി ച ന സക്കാ വത്തും, ഏവമേവ ഉദകം വാ വാലികം വാ ഹത്ഥേന അഖിപിത്വാ ‘‘അയമേകോ ഉദകുക്ഖേപോതി ച, ഉദകപതനട്ഠാനന്തി ച ന സക്കാ വത്തും. ഏത്ഥ ച ദ്വേ ഭിക്ഖൂ ഏവം വിവാദം കരോന്തി വിമതിവിനോദനിയം ‘‘യത്ഥ ഖുദ്ദകേ അരഞ്ഞേ മഹന്തേഹി ഭിക്ഖൂഹി പരിപുണ്ണതായ വഗ്ഗകമ്മസങ്കാഭാവേന സത്തബ്ഭന്തരസീമാപേക്ഖാ നത്ഥി, തത്ഥ സത്തബ്ഭന്തരസീമാ ന ഉപ്പജ്ജതി, കേവലാരഞ്ഞസീമായേവ തത്ഥ സങ്ഘേന കമ്മം കത്തബ്ബം നദീ ആദീസുപി ഏസേവ നയോ. വക്ഖതി ഹി സചേ നദീ നാതിദീഘാ ഹോതി. പഭവതോ പട്ഠായ യാവ മുഖദ്വാരാ സബ്ബത്ഥ സങ്ഘോ നിസീദതി, ഉദകുക്ഖേപസീമാകമ്മം നത്ഥീ’തിആദിം, ഇമിനാ ഏവ വചനേന വഗ്ഗകമ്മപരിഹാരത്ഥം സീമാപേക്ഖായ സതി ഏവ ഉദകുക്ഖേപസീമാ സത്തബ്ഭന്തരസീമാ ഉപ്പജ്ജന്തി, നാസതീതി ദട്ഠബ്ബ’ന്തി വുത്തത്താ ഉദകുക്ഖേപം വിനാവ പരിസപരിയന്തതോ പട്ഠായ സീമാപേക്ഖായ സഹേവ ഉദകുക്ഖേപസീമാ ഉപ്പജ്ജതി തസ്മാ ഉദകുക്ഖേപേന പയോജനം നത്ഥേവാതി തേ ഏവം വത്തബ്ബാ ‘‘മാ സപ്പുരിസാ ഏവം വദേയ്യാഥ ആചരിയവരഞ്ച മാ അബ്ഭാചിക്ഖഥ ഇദഞ്ച വചനം ആചരിയവരസ്സ നേയ്യവചനം, പരതോപി ആചരിയവരോ സന്നിട്ഠാനം വക്ഖതി വിനയട്ഠകഥാസുചേവ സാരത്ഥദീപനിയഞ്ച വുത്തവചനേഹിപി തവ വചനം അസംസന്ദേവ, വിമതിവിനോദനിയമേവ പരതോ വുത്തവചനേനാപി ന ഘടിയതി. കഥം നേയ്യവചനം ഹോതീതി. ‘‘സീമാപേക്ഖായ സതി ഏവ…പേ… നസ്സതീ’’തി ഏത്ഥ സീമാപേക്ഖായ വിനാ മഗ്ഗഗമനന്ഹാനാദി അത്ഥേഹി ഭിക്ഖൂഹി അരഞ്ഞേ വാ നദീആദീസുപിവാ പവിട്ഠക്ഖണേയേവ നുപ്പജ്ജതി, സീമാപേക്ഖായ സതിഏവ അരഞ്ഞേ സമന്താ സത്തബ്ഭന്തരാ’തി പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദാനുരൂപം അബ്ഭന്തരസീമാ ഉപ്പജ്ജതി’ നദീസമുദ്ദജാതസ്സരേസുപി മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ സമന്താ ഉദകുക്ഖേ’പാതി പഞ്ഞത്ത സിക്ഖാപദാനുരൂപം ഉദകുക്ഖേപേന സഹ ഉദകുക്ഖേപസീമാ ഉപ്പജ്ജതി, ന ഉദകുക്ഖേപേന വിനാതി അയം നേയ്യത്ഥോ. നാസതീതിഏത്ഥ ഉദകുക്ഖേപേന വിനാതി അത്ഥോപി ന ലബ്ഭതേ. ഏവഞ്ച സതി വിമതിവിനോദനിയം യേവ പുന തത്ഥാതി ലോകവോഹാരസിദ്ധാസു ഏതാസു നദീആദീസു തീസു അബദ്ധസീമാസു പുനവഗ്ഗകമ്മപരിഹാരത്ഥം സാസനവോഹാരസിദ്ധായ അബദ്ധസീമായ പരിച്ഛേദം ദസ്സേന്തോതി അധിപ്പായോ. പാളിയം ‘‘യം മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സാ’’തി ആദീസു ഉദകം ഉക്ഖിപിത്വാ ഖിപിയതി ഏത്ഥാതി ഉദകുക്ഖേപോ, ഉദകസ്സ പഥനോകാസോ, തസ്മാ ഉദകുക്ഖേപാ. അയഞ്ഹേത്ഥ പദസമ്ബന്ധവസേന അത്ഥോ… ‘‘പരിസ പരിയന്തതോ പട്ഠായ സമന്താ യാവ മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ ഉദകുക്ഖേപോ ഉദകപതനട്ഠാനം, താവ യം തം പരിച്ഛിന്നം ട്ഠാനം, അയം തത്ഥ നദീആദീസു അപരാ സമാനസംവാസാ ഉദകുക്ഖേപസീമാ’’തി വുത്തഅത്ഥപദേഹിപി സമാനം ഭവേയ്യ ആചരിയമേവ ഹി കേചിപന സമന്താ അബ്ഭന്തരം മിനിത്വാ പരിച്ഛേദകരണേനേവ സീമാ സഞ്ജായതി, ന സയമേവാതി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ഭന്ത്യാദിനാ കേചിവാദം പടിക്ഖിപിത്വാ മിനനഖിപനേ ദോസം ദസ്സേത്വാ ച യം പനേത്ഥ അബ്ഭന്തരമിനനപ്പമാണസ്സ വാലികാദിഖിപനകമ്മസ്സ ച ദസ്സനം, തം സയംജാതസീമാനം ഠിതട്ഠാനപരിച്ഛേദദസ്സനത്ഥം കതം, ഗാമൂപചാരഘരൂപചാരജാനനത്ഥം ലേഡ്ഡുസുപ്പാദിഖിപനവിജാനനദസ്സനം വിയ, തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായം സീമം വാ ബന്ധന്തി ഉദകുക്ഖേപം വാ പരിച്ഛേദ’ന്തി വുത്തം, ഏവം കതേപി തസ്സ പരിച്ഛേദസ്സ പഭവതോ ഞാതും അസക്കുണേയ്യത്തേന ഥൂലതോ ഞത്വാ അന്തോതിട്ഠന്തേഹി നിരാസങ്കട്ഠാനേ ഠാതബ്ബം അഞ്ഞം ബഹികരോന്തേഹി അതിദൂരേ നിരാസങ്കട്ഠാനേ പേസേതബ്ബന്തി വാ, തസ്മാ യഥാ വുത്തസീമാപേക്ഖവസേനേവ താസം സത്തബ്ഭന്തരഉദകുക്ഖേപസീമാനം ഉപ്പത്തി, തബ്ബിഗമേന വിനാസോ ച ഗഹേതബ്ബോതി അമ്ഹാകം ഖന്തി, വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം, അഞ്ഞോ വാ പകാരോ ഇതോ യുത്തതരോ ഗവേസിതബ്ബോ’തി ആഹ. വീമംസിത്വാ ഗഹേതബ്ബം. അഞ്ഞോ വാ പകാരോ ഇതോ യുത്തതരോ ഗവേസിതബ്ബോ’തി ഇമിനാ ആചരിയസ്സ വചനേന ഇമസ്സ വചനസ്സ അത്തനോമതിഭാവഞ്ച ആചരിയസ്സ അപടിസമ്ഭിദാപത്തഭാവഞ്ച ദസ്സേതി. ഇദഞ്ച വചനം ന ഭഗവതോ പച്ചക്ഖവചനം, നാപിധമ്മസങ്ഗാഹകത്ഥേരാനം വചനം, തിസ്സോപി സങ്ഗീതിയോ അനാരൂള്ഹാ, നാപി അട്ഠകഥായ സംവണ്ണനാചരിയസ്സ വാദപ്പകാസനമേവ തസ്മാ അസല്ലക്ഖിതബ്ബമേവ സാരത്ഥദീപനിയമ്പി സചേ നദീ നാതിദീഘാ ഹോതീതി ഇമിസ്സാ സംവണ്ണനാധികാരേ ഉദകുക്ഖേപസീമാ കമ്മം നത്ഥീതി യസ്മാ സബ്ബോപി നദീപദേസോ ഭിക്ഖൂഹി അജ്ഝോത്ഥടോ, തസ്മാ സമന്തതോ നദിയാ അഭാവാ ഉദകുക്ഖേപേന പയോജനം നത്ഥീ’തി വുത്തം തഥാ ഹി സമന്തതോ നദിയാ അഭാവാ ഉദകുക്ഖേപേന പയോജനം നത്ഥീ’തിഇമസ്സ അന്വയവസേന വാ അത്ഥാപത്തിവസേന വാ സമന്തതോ നദിയാ ഭാവേ സതി ഉദകുക്ഖേപേന പയോജനം അത്ഥേവ വഗ്ഗകമ്മപരിഹാരത്ഥന്തി അത്ഥോ ലബ്ഭതേ മാതികാട്ഠകഥായ ലീനത്ഥപ്പകാസനിയമ്പി ‘‘സമന്താ ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛേദോ കാതബ്ബോതി പഹോനകട്ഠാനം സന്ധായ വുത്തം യത്ഥ പന കുന്നദിയം നപ്പഹോതി. തത്ഥ പഹോനകട്ഠാനേ ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛേദോ കാതബ്ബോ’തിവുത്തം. ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛേദോ കാതബ്ബോ’തി ഇമിനാ വചനേന സീമാപേക്ഖായ സഹ ഉദകുക്ഖേപം വിനാ അത്തനോ സഭാവേനേവ നുപ്പജ്ജതീതി വിഞ്ഞായതി, തഥാ ഹി ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛേദകേ കത്താരേ അസതി കഥം ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛേദോ കാതബ്ബോ ഭവേയ്യ തസ്മാ ‘‘വഗ്ഗകമ്മപരിഹാരത്ഥം സീമാപേക്ഖായ സതി ഏവ ഉദകുക്ഖേപസത്തബ്ഭന്തരസീമാ ഉപ്പജ്ജന്തി, നാസതീ’തി ഇദം വചനം സാരത്ഥദീപനിയഞ്ച മാതികാട്ഠകഥായഞ്ച വുത്തവചനേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞവിരുദ്ധം വിയ ദിസ്സതി വിമതിവിനോദനിയംയേവ ച ‘‘മഹോഘേന പന ഉന്നതട്ഠാനതോ നിന്നട്ഠാനേ പതന്തേന ഖതോ ഖുദ്ദകോ വാ മഹന്തോ വാ ലക്ഖണയുത്തോ ജാതസ്സരോവ ഏത്ഥാപി ഖുദ്ദകേ ഉദകുക്ഖേപകിച്ചം നത്ഥി സമുദ്ദേ പന സബ്ബഥാ ഉദകുക്ഖേപസീമായമേവ കമ്മം കാതബ്ബം, സോധേതും ദുക്കരത്താ’’തി വുത്തം തഥാ ഹി അയമാചരിയവരോ പുബ്ബേ ‘‘വഗ്ഗകമ്മപരിഹാരത്ഥം സീമാപേക്ഖായ സതി ഏവ ഉദകുക്ഖേപസത്തബ്ഭന്തരസീമാ ഉപ്പജ്ജന്തി, നാസതീ’’തി വത്വാ പരതോ കഥമാചരിയവരേന ‘‘ഏത്ഥാപി ഖുദ്ദകേ ഉദകുക്ഖേപകിച്ചം നത്ഥി’’ത്യാദിവചനമുച്ചതേ, തത്ഥായം വിഗ്ഗഹോ ഉദകം ഉക്ഖിപിത്വാ ഖിപീയതി ഏത്ഥാതി ഉദകുക്ഖേപോ ഉദകസ്സ പതനോകാസോ കിന്തും, ഠാനം കരിതബ്ബം കിച്ചം കര കരണേതി ധാതു രിച്ചപച്ചയോ യം. ‘‘അജ്ജേവ കിച്ചം ആതപ്പ’’ന്തി യഥാ, ഉദകുക്ഖേപസ്സ കിച്ചം കരണം ഉദകുക്ഖേപകിച്ചം. സമുദ്ദേ പനാ തി ഏത്ഥ പന സദ്ദോ വിസേസത്ഥോ, പക്ഖന്തരത്ഥോതിപി അപരേ വിസേസത്ഥേ പന നദീജാതസ്സരേസു മഹന്തേസു ഉദകുക്ഖേപസീമായമേവ കാതബ്ബം, ഖുദ്ദകേ പന കേവലേ നദീജാതസ്സരേപി കാതബ്ബം സമുദ്ദേ പന വിസേസതോ ഉദകുക്ഖേപസീമായമേവ കാതബ്ബന്തി അയം പന സദ്ദസ്സ വിസേസത്ഥോ. സബ്ബഥാ തി സബ്ബേന സബ്ബം. ഉദകുക്ഖേപസീമായമേവാ തി ഏത്ഥ ഏവകാരോ സന്നിട്ഠാനത്ഥോ, ഉദകുക്ഖേപസീമായമേവ കമ്മം കാതബ്ബം, ന സമുദ്ദസീമായ കദാചീതി അത്ഥോ യുജ്ജതേവ. നദീജാതസ്സരേസു പന മഹന്തേസു ഉദകുക്ഖേപസീമായ കാതബ്ബം, ഖുദ്ദകേ നദീജാതസ്സരേയേവ ന കാതബ്ബന്തി അയം അത്ഥോ സാമത്ഥിയതോ ലബ്ഭതേവ നദീജാതസ്സരേസു ഖുദ്ദകമഹന്തഭാവേന നദീജാതസ്സരഉദകുക്ഖേപാതി ദ്വേ ദ്വേ സീമാ ലബ്ഭന്തി സമുദ്ദേ പന കസ്മാ സമുദ്ദഉദകുക്ഖേപവസേന ദ്വേ ന ലബ്ഭന്തീതി സമുദ്ദേ പന കസ്മാ സമുദ്ദഉദകുക്ഖേപവസേന ദ്വേ ന ലബ്ഭന്തീതി ചോദനം മനസിസന്ധായാഹ ‘‘സോധേതും ദുക്കരത്താ’’തി. തത്ഥ സോധേതും ദുക്കരത്താ തി സമുദ്ദസ്സ അതിമഹന്തഭാവേന സമുദ്ദമോതിണ്ണേ ഭിക്ഖൂ ഹത്ഥപാസനയനം വാ ബഹിസമുദ്ദകരണം വാ കാതും അതിദുക്കരം തസ്മാ സബ്ബഥാ സബ്ബേന സബ്ബം ഉദകുക്ഖേപസീമായമേവ കാതബ്ബന്തി അയമാചരിയവരസ്സ അധിപ്പായോ. യദി വഗ്ഗകമ്മപരിഹാരത്ഥം സീമാപേക്ഖായ സതി ഏവ ഉദകുക്ഖേപസീമാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ഏവം സതി സമുദ്ദമോതിണ്ണേ ഭിക്ഖുസമൂഹേവ ഹത്ഥപാസതോ ബഹി കരേയ്യ, ഏവഞ്ച സതി സോധേതും ദുക്കരത്താ’തി ഹേതുപദമ്പി നിരത്ഥകം ഭവേയ്യ ന പനേവം സക്കാ വത്തും, തേന ഞായതി ‘‘വഗ്ഗകമ്മപരിഹാരത്ഥം ഉദകുക്ഖേപപയോജന’’ന്തി. അപിച തേസം ആചരിയാനം അധിപ്പായേന ‘‘മയം ഉദകുക്ഖേപസീമായ ന കരോമ, കേവലം സമുദ്ദേയേവ കരോമാ’’തി ഇച്ഛമാനേ സതി കഥം കരിസ്സന്തി. തസ്മാ തേസം മതേന സീമാപേക്ഖായ സഹേവ ഉദകുക്ഖേപസീമായ സമ്ഭവതോ ഗതഗതട്ഠാനേ ഉദകുക്ഖേപസീമാ ഭവേയ്യ ഏവഞ്ച സതി ‘‘സമുദ്ദേ പന സബ്ബഥാ ഉദകുക്ഖേപസീമായമേവ കമ്മം കാതബ്ബം, സോധേതും ദുക്കരത്താ’’തി വചനമ്പി നിരത്ഥകം ഭവേയ്യ ഏവഞ്ച പന വദേയ്യ… സബ്ബസോ സമുദ്ദസീമായ അലബ്ഭമാനതം സന്ധായ ‘‘സമുദ്ദേ പനാ’’ത്യാദിവചനം ആചരിയവരേന വുത്തന്തി തഥാപി ന വത്തബ്ബം കസ്മാ ഏവഞ്ച അത്ഥേ ഇച്ഛമാനേ സതി ‘‘സമുദ്ദേ പന സബ്ബത്ഥ ഉദകുക്ഖേ പസീമാവ ലബ്ഭതീ’’തി വത്തബ്ബം സിയാ നനേവം വുത്തം. അഥവാ പകരണാദിവസേന സദ്ദത്ഥേ വിഭജ്ജീയമാനേപി വിരുജ്ഝതേവ കഥം സംയോഗവസേന ‘‘സവച്ഛം ധേനുമാനേഹീ’’തി വുത്തേ ‘‘ഗാവീ’’തി വിഞ്ഞായതി, ന വളവാ. ‘‘അവച്ഛം ധേനു’’ന്തി വുത്തേ ഗാവീതി വിഞ്ഞായതി, ന വളവാതി ഏത്ഥ വിയ കദാചിപി ഏവസദ്ദേന നിവത്തേതബ്ബസ്സ സമുദ്ദസ്സ നദിയമിവ നാതിദീഘഭാവേ അലബ്ഭമാനേ സതി ‘‘സമുദ്ദേ പന സബ്ബഥാ ഉദകുക്ഖേപസീമായമേവ കമ്മം കാതബ്ബ’’ന്തി ഏവകാരേന അവത്തബ്ബം സിയാ, തഥാ ഹി സംയോഗവിപ്പയോഗവസേന ‘‘സവച്ഛം ധേനും, അവച്ഛം ധേനു’’ന്തി വുത്തേ ഗാവീതി വിഞ്ഞായതി, ന വളവാ. വളവാ ച നാമ യോനിമഗ്ഗസ്സ അതിസമ്ബാധത്താ വിജായിതും ന സക്കോന്തി, ഗബ്ഭസ്സ പരിണതകാലേ കുച്ഛിം ഫാലേത്വാ ആജഞ്ഞപോതകം ഗണ്ഹന്തി ഏവം ഏകഗബ്ഭേനേവ മരന്തി തസ്മാ ‘‘വളവം സവച്ഛ’’ന്തിവാ അവച്ഛ’’ന്തി വാ വത്തും നാരഹതി ഏവമേവ കദാചിപി നാതിദീഘസമുദ്ദസ്സപി അനുപലബ്ഭമാനത്താ തം നിവത്താപകേന ഏവസദ്ദേന ‘‘സമുദ്ദേ പന സബ്ബഥാ ഉദകുക്ഖേപസീമായമേവ കമ്മം കാതബ്ബ’’ന്തി അപദിസിതും നാരഹതിയേവ തസ്മാ ഉദകുക്ഖേപേന സീമാ ഉപ്പജ്ജതീതി നിട്ഠമേത്ഥാവ ഗന്തബ്ബം തേന വുത്തം ‘‘ഏവഞ്ച അത്ഥേ ഇച്ഛമാനേ സതി സമുദ്ദേ പന സബ്ബഥാ ഉദകുക്ഖേപസീമാവ ലബ്ഭതീതി വത്തബ്ബം സിയാ ന പനേവം വുത്ത’’ന്തി തേന ഞായതി വഗ്ഗകമ്മപരിഹാരത്ഥം വാലികാദീഹി ഖിപനന്തി അപിച വിമതിവിനോദനിയംയേവ ‘‘ഗച്ഛന്തിയാ പന നാവായ കാതും ന വട്ടതി. കസ്മാ ഉദകുക്ഖേപമത്തമേവ ഹി സീമാ, തം നാവാ സീഘമേവ അതിക്കമേതി ഏവം സതി അഞ്ഞിസ്സാ സീമായ ഞത്തി, അഞ്ഞിസ്സാ അനുസാവനാ ഹോതീ’’തി ഇമസ്സ സംവണ്ണനാധികാരേ തന്തി സീമം. സീഘമേവ അതിക്കമേതീതി ഇമിനാ തം അനതിക്കമിത്വാ അന്തോ ഏവ പരിവത്തമാനായ കാതും വട്ടതീതി ദസ്സേതി. ഏതദത്ഥമേവ ഹി വാലികാദീഹി സീമാപരിച്ഛിന്ദനം. ഇതരഥാ ‘‘ബഹിപരിവത്താ നുഖോ നോ വാ’’തി കമ്മകോപസങ്കാ ഭവേയ്യ. അഞ്ഞിസ്സാ അനുസാവനാതി കേവലായ നദീസീമായ അനുസാവനാ’തി ആചരിയവരേന വുത്തം. യദിസീ മാപേക്ഖായ സഹ അത്തനോ സഭാവേന ഉദകുക്ഖേപസീമാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ഏവം സതി നാവായ ഗതഗതട്ഠാനേ സമന്തതോ സഭാ വിയ പരിഖിപിത്വാ ഉദകുക്ഖേപസീമാ ഉപ്പജ്ജേയ്യ, ഉപ്പജ്ജമാനേപി ച അഞ്ഞിസ്സാ അനുസാവനാതി ച അപരായ ഉദകുക്ഖേപസീമായ അനുസാവനാതി വത്തബ്ബം ഭവേയ്യ ന പനേവം വുത്തം അഥാപി വദേയ്യ ‘‘പഠമോതിണ്ണട്ഠാനേയേവ സീമാപേക്ഖാ ഹോതി, ഗതഗതട്ഠാനേ നത്ഥീ’’തി, തമ്പി വചനം അയുത്തമേവ. കസ്മാ യാവ കമ്മം ന നിപ്ഫന്നം, താവ സീമാപേക്ഖായ വിനാ അസമ്ഭവതോ തേന ഞായതി ‘‘വഗ്ഗകമ്മപരിഹാരത്ഥം ഉദകുക്ഖേപം വിനാ സീമാപേക്ഖായ സഹേവ അത്തനോ സഭാവേന ഉദകുക്ഖേപസീമാ നുപ്പജ്ജതീ’’തി നിട്ഠമേത്ഥാവ ഗന്തബ്ബം തസ്മാ നാവായ കമ്മം കരോന്തേഹി ഥിരതരം കത്വാ നാവം അഗമനീയം കത്വാവ കാതബ്ബം. സാരത്ഥദീപനിയമ്പി ‘‘ഗച്ഛന്തിയാ പന നാവായ കാതുംനവട്ടതീതി ഏത്ഥ ഉദകുക്ഖേപം അനതിക്കമിത്വാ പരിവത്തമാനായ കാതും വട്ടതീതി വേദിതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. ഏവഞ്ച പന വദേയ്യ ‘‘യാവ പരിസാ വഡ്ഢതി, താവ സീമാപി വഡ്ഢതി പരിസപരിയന്തതോ ഉദകുക്ഖേപോയേവ പമാണന്തി വിനയട്ഠകഥായം വുത്തത്താ പരിസവസേന വഡ്ഢമാനാ ഉദകഖിപനം വിനായേവ വഡ്ഢതി ഉപചാരസീമാ വിയ തസ്മാ ഉദകുക്ഖേപേന പയോജനം നത്ഥേവാ’’തി. തം നു, അയഞ്ഹേത്ഥത്ഥോ… ഉദകുക്ഖേപസീമാ നാമേസാ വഡ്ഢമാനാ പരിസവസേനേവ വഡ്ഢതി ബദ്ധസീമായം പന വഡ്ഢമാനാ സമൂഹവസേന വഡ്ഢതി. കസ്മാ പരിസവസേന വഡ്ഢമാനാ പരിസപരിയന്തതോ ഉദകുക്ഖേപോ കാതബ്ബോതി. അപരേ ഏവം വദന്തി പുബ്ബേ ഉദകുക്ഖേപോയേവ പമാണം, പുന ഉദകുക്ഖേപകിച്ചം നത്ഥി, കഥിനത്ഥതസാടകദാനകമ്മവാചാവിയ തഥാ ഹി കഥിനത്ഥതസാടകദാനകാലേ വുത്തകമ്മവാചാ ഏകായേവവട്ടതി, അത്ഥതേയേവ കഥിനേ പുന വരസാടകം ലഭിത്വാ കമ്മവാചായ ദാനകിച്ചം നത്ഥി ഏവമേവ ഏത്ഥാപി പുബ്ബേ ഉദകുക്ഖേപോയേവ പമാണം, പുന ഉദകുക്ഖേപകിച്ചം നത്ഥീതി തേ ഉപചാരസീമായമിവ മഞ്ഞിത്വാ വദന്തി ഉപചാരസീമായഞ്ഹി പുരിസായ നിസിന്നട്ഠാനമേവ ഉപചാരസീമാഭാവേന വഡ്ഢതി ഇധ പന പരിസപരിയന്തതോ ഉദകുക്ഖേപപ്പമാണേന വഡ്ഢതിയേവ ന ഉദകുക്ഖേപം വിനാവ ഇജ്ഝതേ ‘‘കഥം പന ഉദകം ഉക്ഖിപിതബ്ബം യഥാ അക്ഖധുത്താ ദാരുഗുളം ഖിപന്തി, ഏവം ഉദകം വാ വാലികം വാ ഹത്ഥേന ഗഹേത്വാ ഥാമമജ്ഝിമേന പുരിസേന സബ്ബഥാമേന ഖിപിതബ്ബം, യത്ഥ ഏവം ഖിത്തം ഉദകം വാ വാലികം വാ പതതി, അയമേകോ ഉദകുക്ഖേപോ’’തി അട്ഠകഥാവചനം ഭിന്ദന്തി നാമ. കിമിവാതി ചേ, യേ പന ‘‘കമ്മമേവ കമ്മകരണം കരോതി, നത്ഥി നിരയപാലാ’’തി വദന്തി, തേ ‘‘അത്ഥി ഭിക്ഖവേ നിരയേ നിരയപാലാ’’തി ദേവദൂതസുത്തം ഭിന്ദന്തി വിയാതി. ഏവഞ്ചപന വദേയ്യ യേ ഉദകുക്ഖേപേന സഹ ഇജ്ഝന്തി, തേപി ‘‘സചേപി ഹി ഭിക്ഖുസഹസ്സം തിട്ഠതി, തസ്സ ഠിതോകാസസ്സ ബാഹിരന്തതോ പട്ഠായ ഭിക്ഖൂനം വഗ്ഗകമ്മപരിഹാരത്ഥം സീമാപേക്ഖായ ഉപ്പന്നായ തായ സഹ സയമേവ സഞ്ജാതാ സത്തബ്ഭന്തരസീമാ സമാനസംവാസകാതി അധിപ്പായോ. യത്ഥ പന ഖുദ്ദകേ അരഞ്ഞേ മഹന്തേഹി വാ ഭിക്ഖൂഹി പരിപുണ്ണതായ വഗ്ഗകമ്മസങ്കാഭാവേന സത്തബ്ഭന്തരസീമാപേക്ഖാ നത്ഥി, തത്ഥ സത്തബ്ഭന്തരസീമാ ന ഉപ്പജ്ജതി, കേവലാരഞ്ഞസീമായമേവ തത്ഥ സങ്ഘേന കമ്മം കാതബ്ബം നദീആദീസുപി ഏസേവനയോ’’തി വിമതി വിനോദനിയം വുത്തവചനം ഭിന്ദന്തി നാമാതി. തം ന, തേന നോ കാ ഹാനി ഏവമ്പി അമ്ഹാകം വാദേ കോചി വിരോധോ ന വിജ്ജതേവ. കസ്മാതി ചേ, ഇമേ ദ്വേ സദ്ദരചനാപി അസമ്ബന്ധാവ ഭിന്നലക്ഖണാ ഭിന്നവിസയാ ചേതാ സീമാ. കഥം സദ്ദരചനാ അസമ്ബന്ധാ. യഥാ അരഞ്ഞേ തത്ഥ സത്തബ്ഭന്തരസീമാ ന ഉപ്പജ്ജതി, കേവലാരഞ്ഞമേവാതി വുച്ചതി, ഏവ മേവ ‘‘നദിയാപി സബ്ബത്ഥ സങ്ഘോ നിസീദതി, ഉദകുക്ഖേപസീമാ നുപ്പജ്ജതീ’’തി അവത്വാ ‘‘ഉദകുക്ഖേപസീമാ കമ്മം നത്ഥീ’’തി ക്രിയാപരാമസനവസേന വുത്തം. കരിതബ്ബം കമ്മം. കിം തം, ഖിപനം. ഏവമ്പി സദ്ദരചനാ അസമ്ബന്ധാവ. ‘‘വഗ്ഗകമ്മപരിഹാരത്ഥം…പേ… ഉദകുക്ഖേപസീമാ സത്തബ്ഭന്തരസീമാ ഉപ്പജ്ജതി, നാസതീ’’തി ഏത്ഥ ‘‘നാസതീ’’തി ഇമസ്സ ഉദകുക്ഖേപേന വിനാപീതി അത്ഥോപി യുജ്ജതേവ. കസ്മാതി ചേ ‘‘സീമാപേക്ഖായ സതിഏവാ’’തി ഇമിനാ അനുലോമനയവസേന ‘‘സീമാപേക്ഖായ അസതി നുപ്പജ്ജതീ’’തി അത്ഥോ യുജ്ജതേവ. കേചിപന ‘‘സമന്താ അബ്ഭന്തരം മിനിത്വാ പരിച്ഛേദകരണേനേവ സീമാ സഞ്ജായതി, ന സയമേവാ’’തി വദന്തി തം ന ഗഹേതബ്ബം. യദി ഹി…പേ… യഥാ ചേത്ഥ, ഏവം ഉദകുക്ഖേപസീമായപി നദീആദീസുപി തത്ഥാപി ഹി മജ്ഝിമപുരിസോ ന ഞായതി, തഥാ സബ്ബഥാമേന ഖിപനന്തി ഇമിനാപി വചനേന ആചരിയവരസ്സ ഉദകുക്ഖേപേന സഹേവ സീമാപേക്ഖായ സതി ഉദകുക്ഖേപസീമാ ഉപ്പജ്ജതി, നാസതീതി അധിപ്പായോ ഞായതി. കഥം ഭിന്നലക്ഖണാ, ഗാമസീമസത്തബ്ഭന്തരഉദകുക്ഖേപസീമാ കിഞ്ചാപി അബദ്ധസീമസാമഞ്ഞേന സമാനാ, ന പന സമാനലക്ഖണാ തഥാ ഹി ‘‘അസമ്മതായ ഭിക്ഖവേ സീമായ അട്ഠപിതായ യം ഗാമം വാ നിഗമം വാ ഉപനിസ്സായ വിഹരതി, യാ തസ്സ ഗാമസ്സ വാ ഗാമസീമാ, നിഗമസ്സ വാ നിഗമസീമാ, അയം തത്ഥ സമാനസംവാസാ ഏകൂപോസഥാ’’തി ഇമസ്മിം സിക്ഖാപദേ ഖുദ്ദകോ വാ മഹന്തോ വാ സബ്ബോപി ഗാമപദേസോ ഗാമസീമാതി അനുഞ്ഞാതാ, ന സത്തബ്ഭന്തരസീമായ വിയ സമന്താ ലേഡ്ഡുപാതുക്ഖേപേന അനുഞ്ഞാതാ അബ്ഭന്തരസീമായപി അഗാമകേ ചേ അരഞ്ഞേ യം നിസ്സായ വിഹരതി, തസ്സ അരഞ്ഞസ്സ അരഞ്ഞസീമാതി നാനുഞ്ഞാതാ തഥാ നദീസമുദ്ദജാതസ്സരേസുപി ഗാമസീമായമിവ സബ്ബോ നദീസമുദ്ദജാതസ്സരപദേസോ നദീസമുദ്ദജാതസ്സ രസീമാതി ഏവമേവ ന അനുഞ്ഞാതാ തഥാ അബ്ഭന്തരസീമായമിവ സമന്താ സത്തബ്ഭന്തരാതി വാ നാനുഞ്ഞാതാ ഏവമിമാ ഗാമസീമസത്തബ്ഭന്തരഉദകുക്ഖേപസീമാ ഭിന്നലക്ഖണാ, തസ്മാ ഭഗവതാ പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദാനുസാരേനേവ ഗാമസീമായപി ഖുദ്ദകോ വാ മഹന്തോ വാ സബ്ബോ ഗാമപദേസോ ഗാമസീമാവ ഹോതി, സത്തബ്ഭന്തരസീമായപി ‘‘സമന്താ സത്തബ്ഭന്തരാ’’തി പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദാനുസാരേന സമന്താ സത്തബ്ഭന്തരസീമാ സീമാപേക്ഖായ സഹ സയമേവ ഉപ്പജ്ജതീ’’തി മിനനാമിനനവിചാരണാ പന നിരത്ഥകാവ തഥാ ഉദകുക്ഖേപസീമായപി ‘‘മജ്ഝിമസ്സ പുരിസസ്സ സമന്താ ഉദകുക്ഖേപാ’’തി പഞ്ഞത്തസിക്ഖാപദാനുരൂപം ഉദകുക്ഖേപേന സഹേവ ഉപ്പജ്ജതീതി നത്ഥി ഖിപനാഖിപന വിചാരണായ പയോജനന്തി. കഥം ഭിന്നവിസയാ സത്തബ്ഭന്തരസീമാ അരഞ്ഞവിസയാ, ഉദകുക്ഖേപസീമാ നദീസമുദ്ദജാതസ്സരവിസയാ, ഏവമ്പി ഏതാ ഗാമസീമസത്തബ്ഭന്തരഉദകുക്ഖേപസീമാ ഭിന്നവിസയാവ തസ്മാ ‘‘നദീആദീസു ഏസേവ നയോ’’തി വുത്തേപി സത്തബ്ഭന്തരസീമാ അപേക്ഖായ സഹേവ അത്തനോ സഭാവേനേവ സത്തബ്ഭന്തരസീമാ ഉപ്പജ്ജതി യഥാ. ഏവമേവ ഉദകുക്ഖേപസീമായപി അപേക്ഖായ സഹ ഉദകുക്ഖേപം കത്വാവ വഗ്ഗകമ്മപരിഹാരത്ഥം ഉദകുക്ഖേപസീമാ ഉപ്പജ്ജതി, ന വിനാതി സന്നിട്ഠാനം കാതബ്ബം. നനു ച മാതികാട്ഠകഥായം പരിച്ഛേദബ്ഭന്തരേ ഹത്ഥപാസം വിജഹിത്വാ ഠിതോപി, പരിച്ഛേദാ ബഹി അഞ്ഞം തത്തകംയേവ പരിച്ഛേദം അനതിക്കമിത്വാ ഠിതോപി കമ്മം കോപേതി, ഇദം സബ്ബഅട്ഠകഥാസു സിന്നിട്ഠാന’ന്തി വുത്തവചനേ നവിരുജ്ഝതീതി ചേ. തം ന, മാതികാട്ഠകഥായം ‘‘സചേ പന ദ്വേസങ്ഘാ വിസുംവിസും ഉപോസഥാദികമ്മം കരോന്തി, ദ്വിന്നം ഉദകുക്ഖേപാനം അന്തരേ അഞ്ഞോ ഏകോ ഉദകുക്ഖേപോ ഉപചാരത്ഥായ ഠപേതബ്ബോ’’തി ദ്വിന്നം സങ്ഘാനം വിസും വിസും കമ്മകരണാധികാരേ വുത്തത്താ. സാരത്ഥദീപനിയമ്പി ‘‘തത്ഥ അഞ്ഞം തത്തകംയേവ പരിച്ഛേദം അനതിക്കമിത്വാ ഠിതോപി കമ്മം കോപേതീതി ഇദം നേവ പാളിയം, ന അട്ഠകഥായം ഉപലബ്ഭതി. യദി ചേതം ദ്വിന്നം സങ്ഘാനം വിസുംവിസും ഉപോസഥാദികമ്മകരണാധികാരേ വുത്തത്താ ഉദകുക്ഖേപതോ ബഹി അഞ്ഞം ഉദകുക്ഖേപം അനതിക്കമിത്വാ ഉപോസഥാദികരണത്ഥം. ഠിതോ സങ്ഘോ സീമാസമ്ഭേദസമ്ഭവതോ കമ്മം കോപേതീതി ഇമിനാ അധിപ്പായേന വുത്തം സിയാ. ഏവം സതി യുജ്ജേയ്യ, തേനേവ മാതികാട്ഠകഥായം ലീനത്ഥപ്പകാസനിയം അഞ്ഞം തത്തകംയേവ പരിച്ഛേദന്തി ദുതിയം ഉദകുക്ഖേപം അനതിക്കമന്തോപി കോപേതി. കസ്മാ, അത്തനോ ഉദകുക്ഖേപസീമായ പരേസം ഉദകുക്ഖേപസീമായ അജ്ഝോത്ഥതത്താ സീമാസമ്ഭേദോ ഹോതി, തസ്മാ കോപേതീ’തി ‘‘ഇദം സബ്ബഅട്ഠകഥാസു സന്നിട്ഠാന’’ന്തി ച ഇമിനാ അധിപ്പായേന വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. സബ്ബാസുപി അട്ഠകഥാസു സീമാസമ്ഭേദസ്സ അനിച്ഛിതത്താ തേനേവ അത്തനോ ച അഞ്ഞേസഞ്ച ഉദകുക്ഖേപപരിച്ഛേദസ്സ അന്തരാ അഞ്ഞോ ഉദകുക്ഖേപോ സീമന്തരികത്ഥായ ഠപേതബ്ബോതി വുത്തം. അഞ്ഞേ പനേത്ഥ അഞ്ഞഥാപി പപഞ്ചേന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബ’ന്തി വത്വാ പടിക്ഖിത്തം. തസ്സ ‘‘അന്തോഹത്ഥപാസം വിജഹിത്വാ ഠിതോ കമ്മം കോപേതീ’’തി ഇമിനാ പരിച്ഛേദതോ ബഹി യത്ഥകത്ഥചി ഠിതോ കമ്മം ന കോപേതീതി ദീപേതീതി സാരത്ഥദീപനീവചനേനാപി ഏകസ്മിം സങ്ഘസന്നിപാതേ പരിച്ഛേദതോ ബഹി അഞ്ഞം തത്തകംയേവ പരിച്ഛേദം അനതിക്കമിത്വാ ഠിതോപി കമ്മം ന കോപേതീതി വേദിതബ്ബമേതം സാരത്ഥദീപനിയംയേവ ഇമമത്ഥം ദള്ഹികരണവസേന ഉദകുക്ഖേപപ്പമാണാ സീമന്തരികാ സുവിഞ്ഞേയ്യതരാ ഹോതി, സീമാസമ്ഭേദസങ്കാ ച ന സിയാതി സാമിചിദസ്സനത്ഥം അഞ്ഞോ ഉദകുക്ഖേപോ സീമന്തരികത്ഥായ ഠപേതബ്ബോ’തി വുത്തം. യത്തകേന പന സീമാസമ്ഭേദോ ന ഹോതി, തത്തകം ഠപേതും വട്ടതിയേവ, തേനാഹു പോരാണാ ‘‘യത്തകേന സീമസങ്കരോ ന ഹോതി, തത്തകമ്പി ഠപേതും വട്ടതി. ഖുദ്ദകം പന ന വട്ടതീ’’തി ഇദമ്പി ഉദകുക്ഖേപസീമായ പരിസവസേന വഡ്ഢനതോ സീമസമ്ഭേദസങ്കാ സിയാ. തം നിവാരണത്ഥമേവ വുത്തന്തി.

പാളിം അട്ഠകഥഞ്ചേവ, ടീകാവിമതിആദികേ;

ഓലോകേത്വാ പുനപ്പുനം, മഞ്ഞന്തു കവിപുങ്ഗവാതി;

അയമേത്ഥ ഉദകുക്ഖേപസീമായ വിചാരണാ.

ജനപദസീമാ നാമ ഏകസ്സ രഞ്ഞോ വിജിതേ പവത്തോ മഹാമച്ചാനം നിവാസഭൂതോ ഏകമേകോ പദേസോ ജനപദസീമാ നാമ.

രട്ഠസീമാ നാമ കാസികോസലാദികാ സോളസ മഹാജനപദാ. ‘‘സോളസമഹാനഗര’’ന്തിപി തേസം നാമം. തത്ഥ സോളസ മഹാജനപദാനി നാമ. അങ്ഗരട്ഠം, മഗധരട്ഠം, കോസലരട്ഠം, വജ്ജിരട്ഠം, ചേതിയരട്ഠം, കുരുരട്ഠം, പഞ്ചാലരട്ഠം, മജ്ഝരട്ഠം, സുരസേനരട്ഠം, അസ്സകരട്ഠം, അവന്തിരട്ഠം, ഗന്ധാലരട്ഠം, മല്ലരട്ഠം, കമ്ബോജരട്ഠന്തി ഇമാനി സോളസമഹാജനപദാനി നാമ. ഇമേ സോളസമഹാജനപദാ മജ്ഝിമപദേസേയേവ പവത്താ മഹാരട്ഠാ നാമ തദഞ്ഞേപി സുനാപരന്തരട്ഠാദികാ ബഹുതരാവ. തഥാ പച്ചന്തവിസയേപി രാമഞ്ഞാദികാ അനേകപ്പഭേദാ മഹാരട്ഠാ അത്ഥേവ തേപി സബ്ബേ രട്ഠസീമാ നാമ. ലോകിയസത്ഥേസു പന യസ്മിം പദേസേ ഖത്തിയബ്രാഹ്മണവേസ്സസുദ്ദവസേന ചതുവണ്ണാനി വസന്തി, സോ പദേസോ ‘‘മഹാരട്ഠോ’’തി പവുച്ചതി. വുത്തഞ്ഹേ തം പോരാണേഹി.

‘‘പവത്താ ചതുവണ്ണാനം, യസ്മിം പദേസേ ന വിജ്ജതേ;

സോ മിലക്ഖുദേസോ വുത്തോ, പുഞ്ഞഭൂമി തതോ പര’’ന്തി.