൧. നവട്ഠാനാഗതസാസനവംസകഥാമഗ്ഗോ

൧. തത്ഥ ച നവട്ഠാനാഗതസാസനവംസകഥാമഗ്ഗോ ഏവം വേദിതബ്ബോ. അമ്ഹാകഞ്ഹി ഭഗവാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വേനേയ്യാനം ഹിതത്ഥായ ഹത്ഥഗതം സുഖം അനാദിയിത്വാ ദീപങ്കരസ്സ ഭഗവതോ പാദമൂലേ ബ്യാകരണം നാമ മഞ്ജൂസക പുപ്ഫം പിലന്ധിത്വാ കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസഖ്യേ യാനി അനേകാസു ജാതീസു അത്തനോ ഖേദം അനപേക്ഖിത്വാ സമതിംസപാരമിയോ പൂരേത്വാ വേസ്സന്തരത്തഭാവതോ ചവിത്വാ തുസിതപുരേ ദേവസുഖം അനുഭവി.

തദാ ദേവേഹി ഉയ്യോജിയമാനോ ഹുത്വാ കപിലവത്ഥുമ്ഹി ഹോസമതരഞ്ഞാ പഭുതി അസമ്ഭിന്നാത്തിയവംസികസ്സ സുദ്ധോ ധനസ്സനാമ മഹാരഞ്ഞോ അഗ്ഗമഹേസിയാ അസമ്ഭിന്നാത്തിയവം സികായ മായായ കുച്ഛീസ്മിം ആസാളിമാസസ്സ പുണ്ണമിയം ഗുരുവാരേ പടിസന്ധിം ഗഹേത്വാ അസമാസച്ചയേന വേസാഖമാസസ്സ പുണ്ണമിയം സുക്കവാരേ വിജായിത്വാ സോളസവസ്സികകാലേ രജ്ജസമ്പത്തിം പത്വാ ഏകൂനതിംസവസ്സാനി അതിക്കമിത്വാ മങ്ഗലഉയ്യാനം നിക്ഖമനകാലേ ദേവേഹി ദസ്സിതാനി ചത്താരി നിമിത്താനി പസ്സിത്വാ സംവേഗം ആപജ്ജിത്വാ മഹാഭിനിക്ഖമനം നിക്ഖമിത്വാ അനോമായനാമ നദിയാ തീരേ ഭമര വണ്ണസന്നിഭാനി കേസാനി ഛിന്ദിത്വാ ദേവദത്തിയകാസാവം പടിച്ഛാദേത്വാ നേ രഞ്ജരായനാമ നദിയാ തീരേ വേസാഖമാസസ്സ പുണ്ണമിയം പച്ചൂസകാലേ സുജാതായനാമ സേട്ഠിധീതായ ദിന്നം പായാസം ഏകൂനപണ്ണാസവാരേന പരിഭുഞ്ജിത്വാ പുരിമികാനം സമ്മാസമ്ബുദ്ധാനം ധമ്മതായ സുവണ്ണപാതിം നദിയം ഓതാരേത്വാ മഹാബോധിമണ്ഡം ഉപസങ്കമിത്വാ അപരാജിതപല്ലങ്കേ നിസീദിത്വാ അനമതഗ്ഗസം സാരതോ പട്ഠായ അത്താനം ഛായാ വിയ അനുയന്താനം അനേകസതകിലേസവേരീനം സീസം ചതൂഹി മഗ്ഗസത്ഥേഹി ഛിന്ദിത്വാ തിലോകഗ്ഗമഹാധമ്മരാജത്തം പത്വാ പഞ്ചതാലീസവസ്സാനം തേസു തേസു ഠാനേസു തേസം തേസം സത്താനം മഹാകരുണാസമാപത്തിജാലം പത്ഥാരേത്വാ ദേസനാഞാണം വിജമ്ഭേത്വാ ധമ്മം ദേസേത്വാ സാസനം പതിട്ഠാപേസി. പതിട്ഠാപേത്വാ ച പന അസീതിവസ്സായുകകാലേ വിജ്ജോതയിത്വാ നിബ്ബായനപ്പ ദാപജാലം വിയ അനുപാദിസേസനിബ്ബാനധാതുയാ പരിനിബ്ബായി. മച്ചു ധമ്മസ്സ ച നാമ തീസു ലോകേസു അതിമമായിതബ്ബോ ഏസ, അതിഗരുകാതബ്ബോ ഏസ, അതിഭായിതബ്ബോ ഏസാതി വിജാനനസഭാവോ നത്ഥി. ഭഗവന്തംയേവ താവ തിലോകഗ്ഗപുഗ്ഗലം ആദായ ഗച്ഛതി, കിംമങ്ഗം പന അമ്ഹേ യേവാ തേവാ, അഹോവതഅച്ഛരിയാ സങ്ഖാരധമ്മോതി. ഹോന്തി ചേത്ഥ–

മച്ചുധമ്മോ ച നാമേസ,

നില്ലജ്ജോ ച അനോത്തപ്പീ;

തിലോകഗ്ഗംവ ആദായ,

ഗച്ഛീ പഗേവ അഞ്ഞേസു.

യഥാ ഗോഘാതകോ ചോരോ,

മാരേതുംയേവ ആരഭി;

ഗോണം ലദ്ധാന ലോകമ്ഹി,

പയോജനംവ ഏത്തകം.

തഥേവ മച്ചുരാജാ ച,

ഹിന്ദഗൂനം ഗുണം ഇധ;

ന വിജാനാതി ഏസോ ഹി,

മാരേതുംയേവ ആരഭീതി.

സത്താഹപരിനിബ്ബുതേ ച ഭഗവതി ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ തിയഡ്ഢസതാധികേഹി സഹസ്സമത്തേഹി ഭിക്ഖൂഹി സദ്ധി പാവാതോ കുസീനാരായം ആഗച്ഛന്തോ അന്തരാമഗ്ഗേ ഭഗവാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ പരിനിബ്ബുതോതി സുത്വാ അവീതസോക ഭിക്ഖൂ രോദന്തേ ദിസ്വാ വുദ്ധപബ്ബജിതോ സുഭദ്ദാനാമ ഭിക്ഖു ഏവം വദതി– മാ ആവുസോ പരിദേവിത്ഥ, നത്ഥേത്ഥ സോചിതബ്ബോനാമകോചി, പുബ്ബേ മയം ഭവാമ സമണേന ഗേ,ഭമേന ഉപദ്ദുതാ– ഇദം കരോഥ ഇദം തുമ്ഹാകം കപ്പതി, മാ ഇദം കരിത്ഥ ന ഇദം തുമ്ഹാകം കപ്പതീതി, സേയ്യഥാപി ഇണസാധികേന ദാസോതി, ഇദാനി പന മയം യം യം ഇച്ഛാമ, തം തം സക്കാ കാതും, യം യം പന ന ഇച്ഛാമ,തം തം സക്കാ അകാതുന്തി. തം സുത്വാ ഈദിസം പന വേരീപുഗ്ഗലം പടിച്ച സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സാസനം ഖിപ്പം അന്തരധാരേയ്യ, ഇദാനി സുവണ്ണക്ഖന്ധസദിസോ സരീരോ സംവിജ്ജമാനോ യേവ ദുക്ഖേന നിപ്ഫാദിതേ സാസനേ മഹാഭയം ഉപ്പജ്ജി ച, ഈദിസോ പുഗ്ഗലോ അഞ്ഞം ഈദിസം പുഗ്ഗലം സഹായം ലഭിത്വാ വുദ്ധിമാപജ്ജന്തോ ഹാപേതും സക്കുണേയ്യ മഞ്ഞേതി ചിത്തക്ഖേദം പത്വാ ധമ്മസംവേഗം ലഭിത്വാ ഇമം ഭിക്ഖും ഇധേവ സേതവത്ഥം നിവാസാപേത്വാ സരീരേ ഭസ്മേന വികിരിത്വാ ബഹിദ്ധാ കരിസ്സാമീതി ചിന്തേസി.

തദാ ആയസ്മതോ മഹാകസ്സപത്ഥേരസ്സ ഏതദഹോസി,– ഇദാനി സമണസ്സ ഗോതമസ്സ സരീരം സംവിജ്ജമാനംയേവ പരിസാ വിവാദം കരോന്തീതി മനുസ്സാ ഉപവദിസ്സന്തിതി. തതോ പച്ഛാ ഇമം വിതക്കം വൂപസമേത്വാ ഖമിത്വാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ ഭഗവാ പരിനിബ്ബായമാനോപി തേന പന ദേസിതോ ധമ്മോ സംവിജ്ജതി, തേന ദേസിതസ്സ ധമ്മസ്സ ഥിരം പതിട്ഠാപനത്ഥായ സങ്ഗായിയമാനം ഈദിസേഹി പുഗ്ഗലേഹി സാസനം ന അന്തരധായിസ്സതി, ചിരം ഠസ്സതി യേവാതി മനസികരിത്വാ ഭഗവതോ ദിന്നപംസു കൂലചീവരാദിവസേന ധമ്മാനുഗ്ഗഹം അനുസ്സരിത്വാ ഭഗവതോ പരിനിബ്ബാനതോ തതിയേ മാസേ ആസാളിമാസസ്സ പുണ്ണമിതോ പഞ്ചമേ ദിവസേ രാജഗഹേ സത്തപണ്ണിഗുഹായം ആജാതസത്തുംനാമ രാജാനം നിസ്സായ പഞ്ചഹി അരഹന്ത സതേഹി സദ്ധിം സത്തമാസേഹി പഠമം സങ്ഗായനം അകാസി.

തദാ അട്ഠചത്താലീസാധികസതകലിയുഗം അനവസേസതോ അപനേത്വാ കലിയുഗേന സാസനം സമം കത്വാ ഠപേസി. യദാ പന അജാതസത്തു രഞ്ഞോ രജ്ജം പത്വാ അട്ഠവസ്സാനി അഹേസും, തദാ മരമ്മരട്ഠേ തങ്കോസങ്ഗത്വപുരേ ജമ്ബുദീപധജസ്സനാമ രഞ്ഞോ രജ്ജം പത്വാ അതിരേകപഞ്ചവസ്സാനി അഹേസുന്തി.

ഇമിസ്സഞ്ച പഠമസങ്ഗീതിയം ആയസ്മാ മഹാകസ്സപോ ആയസ്മാ ഉപാലി ആയസ്മാ ആനന്ദോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ ചാതി ഏവമാദയോ പഞ്ചസതപ്പമാണാ മഹാഥേരാ പഠമം സങ്ഗായിത്വാ സാസനം അനുഗ്ഗഹേസും. ഏവം സുഭദ്ദസ്സ ദുട്ഠപബ്ബജിതസ്സ ദുട്ഠവചനം സാസനസ്സ അനുഗ്ഗഹേ കാരണംനാമ അഹോസി. സുഭദ്ദോ ച നാമ ദുട്ഠപബ്ബജിതോ ആതുമാനഗരവാസീ അഹോസി കപ്പകകുലികോ. സോ യദാ ഭഗവാ ആതുമാനഗരം ഗച്ഛതി, തദാ അത്തേനോ പുത്തേ ദ്വേ സാമണേരേ കപ്പകകമ്മം കാരാപേത്വാ ലദ്ധേഹി തണ്ഡുലതേലാദീഹി വത്ഥൂഹി യാഗും പചിത്വാ സസങ്ഘസ്സ ബുദ്ധസ്സ അദാസി. ഭഗവാ പന താനി അപ്പടിഗ്ഗഹേത്വാ കാരണം പുച്ഛിത്വാ വിഗരഹിത്വാ അകപ്പിയസമാദാനദുക്കടാപത്തിം കപ്പകപുബ്ബസ്സ ഭിക്ഖുസ്സ ഖുരധാരണദുക്കടാപത്തിഞ്ച പഞ്ഞാപേസി. തം കാരണം പടിച്ച വേരം ബന്ധിത്വാ സാസനം വിദ്ധംസിതുകാമതായ തത്തകഅയോഗുളം ഗിലിത്വാ ഉഗ്ഗീരന്തോ വിയ ഈദിസദുട്ഠവചനം വദീതി.

അജാതസത്തുരാജാ ച തുമ്ഹാകം ധമ്മചക്കം ഹോതു, മമ ആണാചക്കം പവത്തിസ്സാമി, വിസ്സട്ഠാ ഹുത്വാ സങ്ഗായന്തൂതി അനുഗ്ഗഹേസി. തേനേസ പഠമം സാസനാനുഗ്ഗഹോ രാജാതി വേദിതബ്ബോ, മഹാകസ്സപാദീനഞ്ച അരഹന്താനം പഞ്ചസതാനം സിസാപരമ്പരാ അനേകാ ഹോന്തി, ഗണനപഥം വീതിവത്താ. യമേത്ഥ ഇതോ പരം വത്തബ്ബം, തം അട്ഠകഥായം വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. തേ പന മഹാഥേരാ സങ്ഗായിത്വാ പരിനിബ്ബായിംസൂതി. ഹോന്തി ചേത്ഥ–

ഇദ്ധിമന്തോ ച യേ ഥേരാ,

പഠമസ്സങ്ഗീതിം കത്വാ;

സാസനം പഗ്ഗഹിത്വാന,

മച്ചൂവസംവ സമ്പത്താ.

കിഞ്ചാപി ഇദ്ധിയോ സന്തി,

തഥാപി താ ജഹിത്വാന;

നിബ്ബായിംസു വസം മച്ചു,

പത്വാ തേ ഛിന്നപക്ഖാവ.

കാ കഥാവ ച അമ്ഹാകം,

അമ്ഹാകം ഗഹണേ പന;

മച്ചുനോ നത്ഥി സാരോ ച,

ഏവം ധാരേയ്യ പണ്ഡിതോതി.

അയം പഠമസങ്ഗീതികഥാ സങ്ഖേപോ.

തതോ പരം വസ്സസതം തേസം സിസ്സപരമ്പരാ സാസനം ധാരേത്വാ ആഗമംസു. അഥാനുക്കമേന ഗച്ഛന്തേസു രത്തിദിവേസു വസ്സസതപരിനിബ്ബുതേ ഭഗവതി വേസാലികാ വജ്ജിപുത്തകാ ഭിക്ഖൂ വേസാലിയം കപ്പതി സിങ്ഗിലോണകപ്പാ, കപ്പതി ദ്വങ്ഗുലകപ്പോ, കപ്പതി ഗാമന്തരകപ്പോ, കപ്പതി ആവാസകപ്പോ, കപ്പതി അനുമതികപ്പോ, കപ്പതി ആചിണ്ണകപ്പോ, കപ്പതി ആമഥിതകപ്പോ, കപ്പതി ജളോഗിം പാതും, കപ്പതി അദസകം നിസീദനം, കപ്പതി ജാതരൂപരജതന്തി ഇമാനി ദസവത്ഥൂനി ദീപേസും.

തേസം സുസുനാഗപുത്തോ കാളാസോകോനാമ രാജാ പക്ഖോ അഹോസി. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ യസോ കാകണ്ഡകപുത്തോ വജ്ജീസു ചാരികം ചരമാനോ വേസാലികാ കിര വജ്ജിപുത്തകാ ഭിക്ഖൂ വേസാലിയം ദസവത്ഥൂനി ദിപേന്തീതി സുത്വാ ന ഖോ പനേതം പ്പതിരൂപം, യ്വാഹം ദസബലസ്സ സാസനവിപത്തിം സുത്വാ അപ്പോസ്സുക്കോ ഭവേയ്യം, സന്ധാഹം അധമ്മവാദിനോ നിഗ്ഗഹേത്വാ ധമ്മം ദീപേസ്സാമീതി ചിന്തയന്തോ യേന വേസാലീ, തദവസരി. തദാ ആയസ്മാ മഹായസോ രേവതസബ്ബകാമിആദീഹി സത്തസതേഹി അരഹന്തേഹി സദ്ധിം സങ്ഗായിസ്സാമീതി വേസാലിയം വാലുകാരാമം ആഗച്ഛി. വജ്ജിപുത്തകാച ഭിക്ഖൂ ഉപാരമ്ഭചിത്താ കാളാസോകംനാമ രാജാനം ഉപസങ്കമിത്വാ മയം ഖോ മഹാരാജ ഇമസ്മിം മഹാവനാരാമേ ഗന്ധകുടിം രക്ഖിത്വാ വസ്സാമ, ഇദാനി മഹാരാജ അധമ്മവാദിനോ അഞ്ഞേ ഭിക്ഖൂ വിലുമ്പിതുകാമാ വിദ്ധംസിതുകാമാ ആഗതാതി ആരോചേസും. കാളാസോകോ ച മഹാരാജാ ആഗന്തുകാനം ഭിക്ഖൂനം അപ്പവിസനത്ഥായ നിവാരേഥാതി അമച്ചേ പേസേസി. അമച്ചാച നിവാരേതും ഗച്ഛന്താ ദേവതാനം ആനുഭാവേന ഭിക്ഖൂ ന പസ്സന്തി. തദഹേവ ച രത്തിഭാഗേ കാളാസോകമഹാരാജാ ലോഹകുമ്ഭീനിരയേ പതനാകാരേന സുപിനം പസ്സി. തസ്സ രഞ്ഞോ ഭഗിനി നന്ദാനാമ ഥേരീ ആകാസേന ആഗച്ഛന്തി ധമ്മവാദിനോ മഹാഥേരേ നിഗ്ഗണ്ഹിത്വാ അധമ്മവാദീനം ഭിക്ഖൂനം പഗ്ഗഹണേ ദോസബഹുലതം പകാസേത്വാ സാസനസ്സ പഗ്ഗഹണത്ഥായ ഓവാദം അകാസി.

കാളാസോകരാജാ ച സംവേഗപ്പത്തോ ഹുത്വാ ആയസ്മന്താനം മഹായസത്ഥേരാദീനം ഖമാപേത്വാ അജാതസത്തുരാജാ വിയ സങ്ഗായനേ പഗ്ഗഹം അകാസി.

മഹായസത്ഥേരാദയോ ച കാളാസോകം രാജാനം നിസ്സായ വാലുകാരാമേ വജ്ജിപുത്തകാനം ഭിക്ഖൂനം പകാസിതാനി അധമ്മവത്ഥൂനി ഭിന്ദിത്വാ അട്ഠതി മാസേഹി ദുതിയസങ്ഗായനം അകംസു.

തദാ ച മജ്ഝിമദേസേ പാതലിപുത്തനഗരേ സുസുനാഗരഞ്ഞോ പുത്തഭൂതസ്സ കാളാസോകരഞ്ഞോ അതിസേകം പത്വാ ദസവസ്സാനി അഹേസും. പരമ്മരട്ഠേ പന സിരിഖേത്തനഗരേ ദ്വത്തഗോങ്കസ്സനാമ രഞ്ഞോ അഭിസിത്തകാലതോ പുരേ ഏകവസ്സം അഹോസി. ജിനസാസനം പന വസ്സസതം അഹോസി.

ഇമിസ്സഞ്ച ദുതിയസങ്ഗീതിയം മഹായസ രേവത സബ്ബകാമിപ്പമുഖാ സത്തസതപ്പമാണാ മഹാഥേരാ ദുതിയം സങ്ഖായിത്വാ ദുതിയം സാസനം പഗ്ഗഹേസും.

ആയസ്മാ മഹായസത്ഥേരോചനാമ പഞ്ചഹി ഏതദഗ്ഗളാനേ ഹി ഭഗവതാ ഥോമിതസ്സ ആനന്ദത്ഥേരസ്സ സദ്ധിവിഹാരികോ അഹോസി. വജ്ജിപുത്തകാനം ഭിക്ഖൂനം അധമ്മവത്ഥുദീപനം ദുതിയസങ്ഗീതിയം കാരണമേവ. കാളാസോകരാജാച പഗേവ അധമ്മവാദീഭിക്ഖൂനം സഹായോപി സമാനോ പുന ധമ്മവാദിഭിക്ഖൂനം സഹായോ ഹുത്വാ അനുഗ്ഗഹം അകാസി. തസ്മാ ദുതിയസാസനപഗ്ഗഹോ രാജാതി വേദിതബ്ബോ.

ദുതിയസങ്ഗീതിയം പന മഹായസത്ഥേര രേവത സബ്ബകാമിപ്പമുഖാനം സത്തസതാനം മഹാഥേരാനം സിസ്സപരമ്പരാ അനേകാ ഹോന്തി, ഗണനപഥം വീതിവത്താ. യമേത്ഥ ഇതോ പരം വത്തബ്ബ, തം അട്ഠകഥായം വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. തേ പന മഹാഥേരാ ദുതിയം സങ്ഗായിത്വാ പരിനിബ്ബായിംസൂതി. ഹോന്തി ചേത്ഥ–

ബുദ്ധിമന്തോ ച യേ ഥേരാ,

ദുതിയസ്സങ്ഗിതിം കത്വാ;

സാസനം പഗ്ഗഹിത്വാന,

മച്ചൂവസംവ സമ്പത്താ.

ഇദ്ധിമന്തോപി യേ ഥേരാ,

മച്ചുനോ താവ വസം ഗമും;

കഥംയേവ മയം മുത്താ,

തതോ ആരക മുച്ചനാതി;

അയം ദുതിയസങ്ഗീതികഥാസങ്ഖേപോ.

തതോ പരം അട്ഠതിംസാധികാനി ദ്വേവസ്സസതാനി സമ്മാസബ്ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സാസനം നിരാകുലം അഹോസി നിരബ്ബുദം. അട്ഠതിംസാധികേ പന ദ്വിവസ്സസതേ സമ്പത്തേ പാടലിപുത്ത നഗരേ സിരിധമ്മാസോകസ്സനാമ രഞ്ഞോ കാലേ നിഗ്രോധസാമണേരം പടിച്ച ബുദ്ധസാസനേ പസീദിത്വാ ഭിക്ഖുസങ്ഘസ്സ ലാഭസക്കാരം ബാഹുല്ലം അഹോസി. തദാ സട്ഠിസഹസ്സമത്താ തിത്ഥിയാ ലാഭസക്കാരം അപേക്ഖിത്വാ അപബ്ബജിതാപി പബ്ബജിതാവിയ ഹുത്വാ ഉപാസഥപവാരണാദികമ്മേസു പവിസന്തി, സേയ്യഥാപിനാമ ഹംസാനം മജ്ഝേ ബകാ, യഥാ ച ഗുന്നം മജ്ഝേ ഗവജാ, യഥാ ച സിന്ധവാനം മജ്ഝേ ഗദ്രഭാതി.

തദാ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഇദാനി അപരിസുദ്ധാ പരിസാതി മനസി കരിത്വാ ഉപോസഥം ന അകാസി. സാസനേ അബ്ബുദം ഹുത്വാ സത്തവസ്സാനി ഉപോസഥപവാരണാനി ഛിജ്ജന്തി. സിരിധമ്മാസോ കോ ച രാജാ തം സുത്വാ തം അധികരണം വൂപസമേഹി ഉപോസഥം കാരാപേഹീതി ഏകം അമച്ചം പേസേസി. അമച്ചോ ച ഭിക്ഖൂ ഉപോസഥം അകത്തുകാമേ കിം കരിസ്സാമീതി രാജാനം പടിപുച്ഛിതും അവിസഹതായ സയം മൂളോ ഹുത്വാ അഞ്ഞേന മൂളേന മന്ഥേത്വാ സചേ ഭിക്ഖുസങ്ഘോ ഉപോസഥം ന കരേയ്യ, ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഘാതേതുകാമോ മഹാരാജാതി സയം മൂളോ ഹുത്വാ മൂളസ്സ സന്തികാ മൂളവചനം സുത്വാ വിഹാരം ഗന്ത്വാ ഉപോസഥം അകത്തുകാമം ഭിക്ഖുസങ്ഘം ഘാതേസി.

രാജാ ച തം സുത്വാ അയം ബാലോ മയാ അനാണത്തോവ ഹുത്വാ ഈദിസം ലുദ്ദകമ്മം അകാസി, അഹം പാപകമ്മതോ മുച്ചിസ്സാമിവാ മാവാതി ദ്വളകജാതോ ഹുത്വാ മഹാമോഗ്ഗലിപുത്ത തിസ്സത്ഥേരം ഗങ്ഗായ പതിസോതതോ ആനേത്വാ തം കാരണം ഥേരം പുച്ഛി. ഥേരോ ച ദീപകതിത്തിരജാതകേന അചേതനതായ പാപകമ്മതോ മോചേസ്സസിതി വിസ്സജ്ജേസി, സത്താഹമ്പി തിത്ഥിയാനം വാദം സിരിധമ്മാസോകരഞ്ഞോ സിക്ഖാപേസി, വാദേന വാദം തുലയിത്വാ സട്ഠിസഹസ്സമത്തേ തിത്ഥിയേ സാസനബാഹിരം അകാസി. തദാ പന ഉപോസഥം അകാസി. ഭഗവതാ വുത്തനിയാമേനേവ കഥാവത്ഥുഞ്ച ഭിക്ഖുസങ്ഘമജ്ഝേ ബ്യാകാസി. അസോകാരാമേ ച സഹസ്സമത്താ മഹാഥേരാ നവഹി മാസേഹി സങ്ഗായിംസും.

തദാ മജ്ഝിമദേസേ പാടലിപുത്തനഗരേ സിരിധമ്മാസോകരഞ്ഞോ രജ്ജം പത്വാ അട്ഠാരസവസ്സാനി അഹേസും. മരമ്മരട്ഠേ പന സിരിഖേത്തനഗരേ രമ്ബോങ്കസ്സനാമ രഞ്ഞോ രജ്ജം പത്വാ ദ്വാദസ വസ്സാനി അഹേസുന്തി.

ഇമിസ്സഞ്ച തതിയസങ്ഗീതിയം മഹാമോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സത്ഥേരോനാമ ദുതിയസങ്ഗായകേഹി മഹാഥേരേഹി ബ്രഹ്മലോ കം ഗന്ത്വാ സാസനസ്സ പഗ്ഗഹണത്ഥം തിസ്സനാമ മഹാബ്രഹ്മാനം ആയാചിത നിയാമേന തതോ ചവിത്വാ ഇധ മോഗ്ഗലിയാനാമ ബ്രാഹ്മണിയാ കുച്ഛിമ്ഹി നിബ്ബത്തസത്തോ.

ലാഭസക്കാരം അപേക്ഖിത്വാ സട്ഠിസഹസ്സമതാനം തിത്ഥിയാനം സമണാലയം കത്വാ ഉപോസഥപവാരണാദീസു കമ്മേസു പവേസനം പരിസായ അസുദ്ധത്താ സത്തവസ്സാനി ഉപോസഥസ്സ അകരണഞ്ച സാസനസ്സ പഗ്ഗഹണേ കാരണമേവ. മഹാമോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സ മജ്ഝന്തിക മഹാരേവപ്പമുഖാ മഹാഥേരാ തതിയം സങ്ഗായിത്വാ തതിയം സാസനം പഗ്ഗഹേസും.

സിരിധമ്മാസോകരാജാ ച തിത്ഥിയാനം വാദം സല്ലക്ഖേത്വാ തിത്ഥിയേ ബഹിസാസനകരണാദീഹി സാസനസ്സ പഗ്ഗഹോ രാജാതി വേദിതബ്ബോ. മഹാമോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സ മജ്ഝിന്തിക മഹാരേവപ്പമുഖാനം സഹസ്സമത്താനം മഹാഥേരാനം സിസ്സപരമ്പരാ അനേകാ ഹോന്തി, ഗണനപഥം വീതിവത്താ. യമേത്ഥ ഇതോ പരം വത്തബ്ബം, തം അട്ഠകഥായം വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം. തേ പന മഹാഥേരാ തതിയം സങ്ഗായിത്വാ പരിനിബ്ബായിംസൂതി. ഹോന്തി ചേത്ഥ–

മഹിദ്ധികാപി യേ ഥേരാ,

സങ്ഗായിത്വാന സാസനേ;

മച്ചൂവസംവ ഗച്ഛിംസു,

അബ്ഭഗബ്ഭംവ ഭാകരോ.

യഥാ ഏതേച ഗച്ഛന്തി,

തഥാ മയമ്പി ഗച്ഛാമ;

കോനാമ മച്ചുനാ മുച്ചേ,

മച്ചൂപരായനാ സത്താ.

തസ്മാ ഹി പണ്ഡിതോ പോസോ,

നിബ്ബാനം പന അച്ചുതം;

തസ്സേവ സച്ഛികത്ഥായ,

പുഞ്ഞം കരേയ്യ സബ്ബദാതി.

അയം തതിയസങ്ഗീതികഥാസങ്ഖേപോ.

തതോ പരം കത്ഥ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഭഗവതോ സാസനം സുട്ഠു പതിട്ഠഹിസ്സതീതി വിമംസിത്വാ മഹാമോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സത്ഥേരോ പച്ചന്തദേസേ ജിനസാസനസ്സ സുപ്പതിട്ഠിയമാനഭാവം പസ്സിത്വാ നവട്ഠാനാനി ജിനസാസനസ്സ പതിട്ഠാപനത്ഥായ വിസും വിസും മഹാഥേരേ പേസേസി. സേയ്യഥിദം. മഹാമഹിന്ദത്ഥേരം സീഹളദീപം പേസേസി-ത്വം ഏതം ദീപം ഗന്ത്വാ തത്ഥ സാസനം പതിട്ഠപേഹീതി, സോണത്ഥേരം ഉത്തരത്ഥേരഞ്ചസുവണ്ണഭൂമിം, മഹാരക്ഖിതത്ഥേരം യോനകലോകം, രക്ഖിതത്ഥേരം വനവാസീരട്ഠം, യോനകധമ്മരക്ഖിതത്ഥേരം അപരന്തരട്ഠം, മജ്ഝന്തി കത്ഥേരം കസ്മീരഗന്ധാ രരട്ഠം, മഹാരേവത്ഥേരം മഹിംസകമണ്ഡലം, മഹാധമ്മരക്ഖിതത്ഥേരം മഹാരട്ഠം, മജ്ഝിമത്ഥേരം ചീനരട്ഠന്തി. തത്ഥ ച ഉപസമ്പദപഹോനകേന സങ്ഘേന സദ്ധിം പേസേസി. തേ ച മഹാഥേരാ വിസും വിസും ഗന്ത്വാ സാസനം തത്ഥ തത്ഥ പതിട്ഠാപേസും. പതിട്ഠാപേത്വാ ച തേസു തേസു ഠാനേസു ഭിക്ഖൂനം കാസാവപജ്ജോതേന വിജ്ജോതമാനാ അബ്ഭഹിമധൂരജോരാഹുസങ്ഖാതേഹി വിമത്തോ വിയ നിസാനാഥോ ജിനസാസനം അനന്തരായം ഹുത്വാ പതിട്ഠാസി.

തേസു പന നവസു ഠാനേസു സുവണ്ണഭൂമിനാമ അധുനാ സുധമ്മനഗരമേവ. കസ്മാ പനേതം വിഞ്ഞായതീതി ചേ. മഗ്ഗാനുമാനതോ ഠാനാനുമാനതോ വാ. കഥം മഗ്ഗാനുമാനതോ. ഇതോ കിര സുവണ്ണഭൂമി സത്തമത്താനി യോജനസതാനി ഹോന്തി, ഏകേന വാതേ ന ഗച്ഛന്തീ നാവാ സത്തഹി അഹോരത്തേഹി ഗച്ഛതി, അഥേകസ്മിം സമയേ ഏവം ഗച്ഛന്തി നാവാ സത്താഹമ്പി നദിയാ വട്ടമച്ഛ പിട്ഠേ നേവ ഗതാതി അട്ഠകഥായം വുത്തേന സീഹളദീപതോ സുവണ്ണഭൂമിം ഗതമഗ്ഗപ്പമാണേന സുഖമ്മപുരതോ സീഹളദീപം ഗതമഗ്ഗപ്പമാണം സമേതി. സുധമ്മേ പുരതോ കിര ഹി ഹിംസളദീപം സത്തമത്താനി യോജനസതാനി ഹോന്തി, ഉജും വായുആഗമനകാലേ ഗച്ഛന്തി വായുനാവാ സത്തഹി അഹോരത്തേഹി സമ്പാപുണാതി. ഏവംമഗ്ഗാനുമാനതോ വിഞ്ഞായതി.

കഥം ഠാനാനുമാനതോ. സുവണ്ണഭൂമി കിര മഹാസമുദ്ദസമീപേ തിട്ഠതി, നാനാവേരജ്ജകാനമ്പി വാണിജാനം ഉപസങ്കമനട്ഠാനഭൂതം മഹാതിത്ഥം ഹോതി. തേനേവ മഹാജനകകുമാരാദയോ ചമ്പാനഗരാദിതോ സംവോഹാരത്ഥായ നാവായ സുവണ്ണഭൂമിം ആഗമംസൂതി. സുധമ്മപുരമ്പി അധുനാ മഹാസമുദ്ദസമീപേയേവ തിട്ഠതി. ഏവം ഠാനാനുമാസതോ വിഞ്ഞായതീതി.

അപരേ പന സുവണ്ണഭൂമിനാമ ഹരിഭുഞ്ജരട്ഠംയേവ, തത്ഥ സു വണ്ണസ്സ ബാഹുല്ലത്താതി വദന്തി. അഞ്ഞേ പന സിയാമരട്ഠംയേവാതി വദന്തി. തം സബ്ബം വിമംസിതബ്ബം.

അപരന്തം നാമ വിസും ഏകരട്ഠമേവാതി അപരേ വദന്തി. അഞ്ഞേ പന അപരന്തംനാമ സുനാപരന്തരട്ഠമേവാതി വദന്തി. തം യുത്തമേവ. കസ്മാ അപരന്തം നാമ സുനാപരന്തരട്ഠമേവാതി വിഞ്ഞായതീതി ചേ. അട്ഠകഥാസു ദ്വീഹി നാമേഹി വുത്തത്താ. ഉപരിപണ്ണാസഅട്ഠകഥായഞ്ഹി സളായതനസംയുത്തട്ഠകഥായഞ്ച അട്ഠകഥാചരിയേഹി സുനാപരന്തരട്ഠേ കോണ്ഡധാനത്ഥേരേന സലാകാദാനാധികാരേ ലദ്ധേതദഗ്ഗട്ഠാനതം ദസ്സന്തേഹി അപരന്തരട്ഠം സുന സദ്ദേന യോജേത്വാ വുത്തം. ധമ്മപദട്ഠകഥായം പന അങ്ഗുത്തരട്ഠകഥായഞ്ച തമേവ രട്ഠം വിനാ സുനസദ്ദേന വുത്തം. സുനസദ്ദോ ചേത്ഥ പുത്തപരിയായോ. മന്ധാതുരഞ്ഞോ ജേട്ഠപുത്തോ ചതുദ്ദീപവാസി നോ പക്കോസിത്വാ തേസം വിസും വിസും നിവാസട്ഠാനം നിയ്യാദേസി. തത്ഥ ഉത്തരദീപവാസീനം ഠാനം കുരുരട്ഠംനാമ, പുബ്ബദീപവാസീനം പന വേദേഹരട്ഠംനാമ, പച്ഛിമദീപവാസീനം അപരന്തം നാമ. ഭത്തപച്ഛിമദീപേ ജാതത്താ തേ സുനസദ്ദേന വുത്താ. തത്ര ജാതാപി ഹി തേസം പുത്താതിവാ സുനാതിവാ വുത്താ, യഥാ വജ്ജിപുത്തകാ ഭിക്ഖൂതി. വത്തിച്ഛാവസേന വാ വാചാസിലിട്ഠവസേന ച ഇദമേവ സുനസദ്ദേന വിസേസേത്വാ വോഹരന്തീതി ദട്ഠബ്ബം.

യോനകരട്ഠംനാമ യവനമനുസ്സാനം നിവാസട്ഠാനമേവ, യംജങ്ഗമങ്ഘഇതി വുച്ചതി.

വനവാസീരട്ഠംനാമ സിരിഖേത്തനഗരട്ഠാനമോ. കേചി പന വനവാസീരട്ഠംനാമ ഏകം രട്ഠമേവ, ന സിരിഖേത്തനഗരട്ഠാനന്തി വദന്തി. തം ന സുന്ദരം. സിരിഖേത്തനഗരട്ഠാനമേവ ഹി വനവാസീരട്ഠം നാമ. കസ്മാ പനേതം വിഞ്ഞായതീതിചേ. ഇമസ്സ അമ്ഹാകം രഞ്ഞോ ഭാതികരഞ്ഞോ കാലേ സിരിഖേത്തനഗരേ ഗുമ്ഭേഹി പടിച്ഛാദിതേ ഏകസ്മിം പഥവിപുഞ്ജേ അന്തോ നിമ്മുജ്ജിത്വാ ഠിതം പോരാണികം ഏകം ലോഹമയബുദ്ധപടിപിബ്ബം പടിലഭി, തസ്സ ച പല്ലങ്കേ ഇദം വനവാസീരട്ഠവാസീനം പൂജനത്ഥായാതിആദിനാ പോരാണലേഖനം ദിസ്സതി, തസ്മാ യേവേതം വിഞ്ഞായതീതി.

കസ്മീരഗന്ധാരരട്ഠംനാമ കസ്മീരരട്ഠം ഗന്ധാരരട്ഠഞ്ച. താനി പന രട്ഠാനി ഏകാബദ്ധാനി ഹുത്വാ തിട്ഠന്തി. തേനേവ മജ്ഝന്തി കത്ഥേരം ഏകം ദ്വീസു രട്ഠേസു പേസേസി. ജനപദത്താ പന നപുംസകേകത്തം ഭവതി. തദാ പന ഏകസ്സ രഞ്ഞോ ആണായ പതിട്ഠാനവിസയത്താ ഏകത്തവചനേന അട്ഠകഥായം വുത്തന്തിപി വദന്തി.

മഹിംസകമണ്ഡലംനാമ അന്ധകരട്ഠം, യം യക്ഖപുരരട്ഠന്തി വുച്ചതി.

മഹാരട്ഠംനാമ മഹാനഗരരട്ഠം. ആധുനാ ഹി മഹാരട്ഠമേവ ന ഗരസദ്ദേന യോജേത്വാ മഹാനഗരരട്ഠന്തി വോഹരന്തീതി. സിയാമരട്ഠന്തിപി വദന്തി ആചരിയാ.

ചിനരട്ഠംനാമ ഹിമവന്തേന ഏകാബദ്ധം ഹുത്വാ ഠിതം ചീനരട്ഠം യേ വാതി.

ഇദം സാസനസ്സ നവസു ഠാനേസു വിസും വിസും പതിട്ഠാനം.

ഇദാനി ആദിതോ പട്ഠായ ഥേരപരമ്പരകഥാ വത്തബ്ബാ. സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ ഹി ഭഗവതോ സദ്ധിവിഹാരികോ ഉപാലിത്ഥേ രോ,തസ്സ സിസ്സോ ദാസകത്ഥേരോ, തസ്സ സിസ്സോ സോണകത്ഥേരോ, തസ്സ സിസ്സോ സിഗ്ഗവത്ഥേരോ ചന്ദവജ്ജിത്ഥേ രോ ച, തേസം സിസ്സോ മോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സത്ഥേരോതി ഇമേ പഞ്ചമഹാഥേരാ സാസനവംസേ ആദിഭൂതാ ആചരിയപരമ്പരാനാമ. തേസഞ്ഹി സിസ്സപരമ്പരഭൂതാ ഥേരപരമ്പരാ യാവജ്ജതനാ ന ഉപച്ഛിന്ധന്തി. ആചരിയപരമ്പരായ ച ലജ്ജിഭിക്ഖൂ യേവ പവേസേത്വാ കഥേതബ്ബാ നോ അലജ്ജിഭിക്ഖൂ. അലജ്ജീഭിക്ഖൂ നാമ ഹി ബഹുസ്സുതാപി സമാനാ ലാഭഗരുലോകഗരുആദിഹി ധമ്മതന്തി നാസേത്വാ സാസനവരേ മഹാഭയം ഉപ്പാദേന്തീതി. സാസനരക്ഖനകമ്മംനാമ ഹി ലജ്ജീനംയേവ വിസയോ നോ അലജ്ജീനം. തേനാഹു പോരാണാ ഥേരാ, അനാഗതേ സാസനം കോ നാമ രക്ഖിസ്സതീതി അനുപേക്ഖിത്വാ അനാഗതേ സാസനം ലജ്ജിനോ രക്ഖിസ്സന്തി, ലജ്ജിനോ രക്ഖിസ്സന്തി, ലജ്ജിനോ രക്ഖിസ്സന്തീതി തിക്ഖാത്തും വാചം നിച്ഛാരേസും. ഏവം മജ്ഝിമദേസേപി അലജ്ജീപുഗ്ഗലാ ബഹു സന്തീതി വേദിതബ്ബാ.

പരിനിബ്ബാനതോ ഹി ഭഗവതോ വസ്സസതാനം ഉപരി പുബ്ബേ വുത്തനയേനേവ വജ്ജിപുത്തകാ ഭിക്ഖൂ അധമ്മവത്ഥൂനി ദീപേത്വാ പഠമസങ്ഗീതികാലേ ബഹികതേഹി പാപഭിക്ഖൂഹി സദ്ധിം മന്തേത്വാ സഹായം ഗവേസേത്വാ മഹാസങ്ഗീതിവോഹാരേന മഹാഥേരാ വിയ സങ്ഗീതിം അകംസു. കത്വാ ച വിസും ഗണാ അഹേസും. അഹോവത ഇദം ഹാസിതബ്ബകമ്മം, സേയ്യഥാപി നാമ ജരസിങ്ഗാലോ ചതുപദസാമഞ്ഞേന മാനം ജപ്പേത്വാ അത്താനം സീഹം വിയ മഞ്ഞിത്വാ സീഹോ വിയ സീഹനാദം നദീതി. തേ പാവചനം യഥാ ഭൂതം അജാനിത്വാ സദ്ദച്ഛായാമത്തേന യഥാഭൂതം അത്ഥം നാമ സിംസു. കിഞ്ചി പാവചനമ്പീ അപനേസും. തഞ്ച സകഗണേയേവ ഹോതി, ന ധമ്മവാദീഗണേ. ധമ്മവിനയം വികോപേത്വാ യഥിച്ഛിത വസേനേവ ചരിംസു. അയം പന മഹാസങ്ഗീതിനാമ ഏകോ അധമ്മവാദീഗണോ.

തതോ പച്ഛാ കാലം അതിക്കന്തേ തതോയേവ അഞ്ഞമഞ്ഞം വാദതോ ഭിജ്ജിത്വാ ഗോകുലികോനാമ ഏകോ ഗണോ ഏകബ്യോഹാരോനാമ ഏകോതി ദ്വേ ഗണാ ഭിജ്ജിംസു. തതോ പച്ഛാ ഗോകുലികഗണഗണതോയേവ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഭിജ്ജിത്വാ ബഹുസ്സുതികോനാമ ഏകോ ഗണോ പഞ്ഞത്തിവാദോനാമ ഏകോതി ദ്വേ ഗണാ ഭിജ്ജിംസു. പുനപി തേഹിയേവ ഗണേഹി ചേതിയവാദോനാമ ഏകോ ഗണോ ഭിജ്ജി.

തതോ പച്ഛാ ചിരകാലം അതിക്കന്തേ ധമ്മവാദീഗണേഹി വിസഭാഗഗണം പവിസിത്വാ മഹിംസാസകോനാമ ഏകോഗണോ വജ്ജിപുത്തകോനാമ ഏകോതി ദ്വേ ഗണാ ഭിജ്ജിംസു. തതോ പച്ഛാപി വജ്ജിപുത്തകഗണതോയേവ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഭിജ്ജിത്വാ ധമ്മുത്തരികോനാമ ഏകോ ഗണോ, ഭദ്ദയാനികോനാമ ഏകോ, ഛന്നാഗാരികോനാമ ഏകോ, സമുതികോനാമ ഏകോതി ചത്താരോ ഗണാ ഭിജ്ജിംസു.

പുനപി മഹിംസാസകഗണതോ അഞ്ഞമഞ്ഞം ഭിജ്ജിത്വാ സബ്ബത്ഥിവാദോനാമ ഏകോ ഗണോ, ധമ്മഗുത്തികോനാമ ഏകോ, കസ്സപിയോനാമ ഏകോ, സങ്കന്തികോനാമ ഏകോ, സുത്തവാദോ നാമ ഏകോതി പഞ്ച ഗണാ ഭിജ്ജിംസു.

ഏവം മജ്ഝിമദേസേ ദുതിയസങ്ഗീതിം സങ്ഗായന്താനം മഹാഥേരാനം ധമ്മവാദീഥേരവാദഗണതോ വിസും വിസും ഭിജ്ജമാനാ അധമ്മവാദീഗണാ സത്തരസ അഹേസും. തേ ച അധമ്മവാദീഗണാ സാസനേ ഥേരപരമ്പരായ അനന്തോ ഗധാ. തേ ഹി സാസനേ ഉപകാരാ ന ഹോന്തി, ഥേരപരമ്പരായ ച പവേസേത്വാ ഗണ്ഹിതും ന സക്കാ, യഥാ ഹംസഗണേ ബകോ, യഥാ ച ഗോ ഗണേ ഗവജോ, യഥാ ച സുവണ്ണഗണേ ഹാരകുടോതി.

മഹാകസ്സപത്ഥേരാദിതോ പന ആഗതാ ഥേരപരമ്പരാ ഉപാലി ദാസകോ ചേവാതിആദിനാ പരിവാരഖന്ധകേ സമന്തപാസാദികട്ഠകഥായഞ്ച ആഗതനയേനേവ വേദിതബ്ബാ.

ഉപാലിത്ഥേരാദീനം പരിസുദ്ധാചാരാദീനി അനുമാനേത്വാ യാവ മോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സത്ഥേരാ, താവ തേസം ഥേരാനം പരിസുദ്ധാ ചാരാദീനീതി സക്കാ ഞാതും, സേയ്യഥാപി നദിയാ ഉപരിസോതേ മേഘവസ്സാനി അനുമാനേത്വാ അധോസോതേ നദിയാ ഉദകസ്സ ബാഹുല്ലഭാവോ വിഞ്ഞാതും സക്കാതി അയം കാരണാനുമാനനയോ നാമ.

യാവ പന മോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സത്ഥേരാ, താവ ഥേരാനം പരിസുദ്ധാചാരാദീനി അനുമാനേത്വാ ഉപാലിത്ഥേരസ്സ പരിസുദ്ധാചാരാദീനീതി സക്കാ ഞാതും, സേയ്യഥാപി നാമ ഉപരിധൂമം പസ്സിത്വാ അനുമാനേത്വാ അഗ്ഗി അത്ഥീതി സക്കാ ഞാതുന്തി അയം ഫലാനുമാനന യോ നാമ.

അദിഭൂതസ്സ പന ഉപാലിത്ഥേരസ്സ അവസാനഭൂതസ്സ ച മോഗ്ഗലിപുത്തതിസ്സത്ഥേരസ്സ പരിസുദ്ധാചാരാദീനി അനുമാനേത്വാ മജ്ഝേ ദാസകസോണസിഗ്ഗവാദീനം ഥേരാനം പരിസുദ്ധാചാരാദീനിതി സക്കാ ഞാതും, സേയ്യഥാപി നാമ സിലാപട്ടസ്സ ഓരഭാഗേ പാരഭാഗേ ച മിഗപദവളഞ്ജനം ദിസ്വാ അനുമാനേത്വാ മജ്ഝേ അപാകടം പദവളഞ്ചനം അത്ഥീതി സക്കാ ഞാതുന്തി അയം മിഗപദവളഞ്ജന നയോ നാമ.

ഏവം തീഹി നയേഹി അയം ഥേരവാദഗണോ ധമ്മവാദീലജ്ജിപേസലോതി വേദിതബ്ബോ. ഏവമുപരിപി നയോ നേതബ്ബോ. ഥേരപരമ്പരാ ച യാവ പോത്ഥകാരുളാ പരിവാരഖന്ധകേ സമന്ത പാസാദികായഞ്ച തതോ മഹിന്ദോ ഇട്ടിയോതിആദിനാ വുത്ത നയേന വേദിതബ്ബാതി.

ഇതി സാസനവംസേ നവട്ഠാനാഗതസാസനവംസകഥാമഗ്ഗോ

നാമ പഠമോ പരിച്ഛേദോ.