൭. നിഗ്ഗഹീതന്തപുല്ലിങ്ഗനാമികപദമാലാ

അഥ പുബ്ബാചരിയമതം പുരേചരം കത്വാ നിഗ്ഗഹീതന്തപുല്ലിങ്ഗാനം ഭവന്ത കരോന്തഇച്ചാദികസ്സ പകതിരൂപസ്സ നാമികപദമാലം വക്ഖാമ –

ഗച്ഛം മഹം ചരം തിട്ഠം, ദദം ഭുഞ്ജം സുണം പചം;

ജയം ജരം ചവം മീയം, സരം കുബ്ബം ജപം വജം.

ഗച്ഛം, ഗച്ഛന്തോ, ഗച്ഛന്താ. ഗച്ഛന്തം, ഗച്ഛന്തേ. ഗച്ഛതാ, ഗച്ഛന്തേഹി, ഗച്ഛന്തേതി. ഗച്ഛതോ, ഗച്ഛന്തസ്സ, ഗച്ഛന്താനം, ഗച്ഛതം. ഗച്ഛതാ, ഗച്ഛന്തേഹി, ഗച്ഛന്തേഭി. ഗച്ഛതോ, ഗച്ഛന്തസ്സ, ഗച്ഛന്താനം, ഗച്ഛതം. ഗച്ഛതി, ഗച്ഛന്തേസു. ഭോ ഗച്ഛം, ഭോ ഗച്ഛാ, ഭവന്തോ ഗച്ഛന്തോ.

ഗച്ഛാദീനി അഞ്ഞാനി ച തംസദിസാനം ഏവം ഞേയ്യാനീതി യമകമഹാഥേരമതം. കിഞ്ചാപേത്ഥ തതിയേകവചനട്ഠാനാദീസു ‘‘ഗച്ഛന്തേന, ഗച്ഛന്താ, ഗച്ഛന്തസ്മാ, ഗച്ഛന്തമ്ഹാ, ഗച്ഛന്തസ്മിം, ഗച്ഛന്തമ്ഹീ’’തി ഇമാനി പദാനി നാഗതാനി, തഥാപി തത്ഥ തത്ഥ പയോഗദസ്സനതോ ഗഹേതബ്ബാനി.

തത്ര യമകമഹാഥേരേന ആലപനവചനട്ഠാനേയേവ ‘‘ഗച്ഛന്തോ, മഹന്തോ, ചരന്തോ’’തിആദീനം ബഹുവചനത്തം കഥിതം, പച്ചത്തവചനട്ഠാനേ ഏകവചനത്തം. കേഹിചി പന പച്ചത്തവചനട്ഠാനേ ഏകവചനബഹുവചനത്തം, ആലപനവചനട്ഠാനേ ബഹുവചനത്തംയേവ കഥിതം. ‘‘ഗച്ഛം, മഹം, ചര’’ന്തിആദീനം പന ആലപനട്ഠാനേ ഏകവചനത്തം. മയം പന ബുദ്ധവചനേ അനേകാസു ചാട്ഠകഥാസു ‘‘ഗച്ഛന്തോ, മഹന്തോ’’തിആദീനം ബഹുവചനപ്പയോഗാനം ‘‘ഗച്ഛം, മഹം’’ഇച്ചാദീനഞ്ച സാനുസാരാലപനേകവചനപ്പയോഗാനം അദസ്സനതോ ‘‘ഗച്ഛന്തോ ഭാരദ്വാജോ. സ ഗച്ഛം ന നിവത്തതി. മഹന്തോ ലോകസന്നിവാസോ’’തിആദീനം പന പച്ചത്തേകവചനപ്പയോഗാനഞ്ഞേവ ദസ്സനതോ താദിസാനി രൂപാനി അനിജ്ഝാനക്ഖമാനി വിയ മഞ്ഞാമ. നിരുത്തിപിടകേ പച്ചത്താലപനട്ഠാനേ ‘‘മഹന്തോ, ഭവന്തോ, ചരന്തോ’’തിആദീനം ബഹുവചനത്തമേവ കഥിതം, ന ഏകവചനത്തം. തഥാ ഹി തത്ഥ ‘‘മഹം ഭവം ചരം തിട്ഠ’’ന്തി ഗാഥം വത്വാ ‘‘മഹം തിട്ഠതി, മഹന്തോ തിട്ഠന്തീ’’തി ച, ‘‘ഭോ മഹാ, ഭവന്തോ മഹന്തോ’’തി ച, ‘‘ഭവം തിട്ഠതി, ഭവന്തോ തിട്ഠന്തീ’’തി ച ആദി വുത്തം.

ഏത്ഥ പന ‘‘ഭവം, ഭവന്തോ’’തി പദാനി യത്ഥ ‘‘ഹോന്തോ ഹോന്താ’’തി ക്രിയത്ഥം ന വദന്തി, തത്ഥ ‘‘ഭവം കച്ചാനോ. മാ ഭവന്തോ ഏവം അവചുത്ഥാ’’തിആദീസു വിയ അഞ്ഞസ്മിം അത്ഥേ പതനതോ ഏകവചനബഹുവചനാനി ഭവന്തി, തസ്മാ ‘‘സന്തോ സപ്പുരിസാ ലോകേ’’തി ഏത്ഥ ‘‘സന്തോ’’തി പദസ്സ വിയ ‘‘അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ’’തി ഏത്ഥ ‘‘അരഹന്തോ’’തി പദസ്സ വിയ ച ‘‘ഭവന്തോ’’തി പദസ്സ ബഹുവചനത്തം നിജ്ഝാനക്ഖമം. ‘‘മഹന്തോ, ചരന്തോ, തിട്ഠന്തോ’’തിആദീനം പന ബഹുവചനത്തം ന നിജ്ഝാനക്ഖമം വിയ അമ്ഹേ പടിഭാതി. ന ഹി കത്ഥചിപി ‘‘സന്തോ, അരഹന്തോ, ഭവന്തോ’’തി പദവജ്ജിതാനം ‘‘ഗച്ഛന്തോ, മഹന്തോ, ചരന്തോ’’തിആദീനം അനേകപദസതാനം ബഹുവചനന്തതാപയോഗേ പസ്സാമ. തഥാ ഹി –

ബവ്ഹത്തേ കത്ഥചി ഠാനേ, ‘‘ജാന’’മിച്ചാദയോ യഥാ;

ദിസ്സന്തി നേവം ബവ്ഹത്തേ, ‘‘ഗച്ഛന്തോ’’ ഇതിആദയോ.

ബവ്ഹത്തേ കത്ഥചി ഠാനേ, ‘‘സന്തോ’’ ഇച്ചാദയോപി ച;

ദിസ്സന്തി നേവം ബവ്ഹത്തേ, ‘‘ഗച്ഛന്തോ’’ ഇതിആദയോ.

‘‘അരഹന്തോ’’തി ബവ്ഹത്തേ, ഏകന്തേനേവ ദിസ്സതി;

നേവം ദിസ്സന്തി ബവ്ഹത്തേ, ‘‘ഗച്ഛന്തോ’’ ഇതിആദയോ.

അനേകസതപാഠേസു, ‘‘വിഹരന്തോ’’തിആദീസു;

ഏകസ്സപി ബഹുകത്തേ, പവത്തി ന തു ദിസ്സതി.

ബഹുവചനനയേന, ‘‘ഗച്ഛന്തോ’’തി പദസ്സ ഹി;

ഗഹണേ സതി ബഹവോ, ദോസാ ദിസ്സന്തി സച്ചതോ.

യഥേകമ്ഹി ഘരേ ദഡ്ഢേ, ദഡ്ഢാ സാമീപികാ ഘരാ;

തഥാ ബവ്ഹത്തവാചിത്തേ, ‘‘ഗച്ഛന്തോ’’തി പദസ്സ തു.

‘‘വിഹരന്തോ’’തിആദീനം, ബവ്ഹത്തവാചിതാ സിയാ;

രൂപനയോ അനിട്ഠോ ച, ഗഹേതബ്ബോ അനേകധാ.

ഏവം സന്തേപി യസ്മാ ‘‘നിരുത്തിപിടകം നാമ പഭിന്നപടിസമ്ഭിദേന മഹാഖീണാസവേന മഹാകച്ചായനേന കത’’ന്തി ലോകേ പസിദ്ധം, തസ്മാ ഇദം ഠാനം പുനപ്പുനം ഉപപരിക്ഖിതബ്ബം. കിഞ്ചാപേത്ഥ ഥേരേ ഗാരവേന ഏവം വുത്തം, തഥാപി പാളിനയം ഗരും കത്വാ ദിട്ഠേനേകവചനനയേന അദിട്ഠോ ബഹുവചനനയോ ഛഡ്ഡേതബ്ബോ. ഏവം സതി നിഗ്ഗഹീതന്തേസു നയോ സോഭനോ ഭവതി. അയം പന അമ്ഹാകം രുചി –

‘‘ഭവം കരം അരഹം സം, മഹം’’ ഇതി പദാനി തു;

വിസദിസാനി സമ്ഭോന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞന്തി ലക്ഖയേ.

‘‘ഗച്ഛം ചരം ദദം തിട്ഠം, ചിന്തയം ഭാവയം വദം;

ജാനം പസ്സ’’ന്തിആദീനി, സദിസാനി ഭവന്തി ഹി.

തത്ര ‘‘ജാന’’ന്തിആദീനി, കത്ഥചി പരിവത്തരേ;

വിഭത്തിലിങ്ഗവചന-വസേനാതി വിഭാവയേ.

തത്ര താവ ഭവന്തസദ്ദസ്സ നാമികപദമാലാ വുച്ചതി – ഭവംസദ്ദോ ഹി ‘‘വഡ്ഢന്തോ, ഹോന്തോ’’തി അത്ഥേപി വദതി. തേസം വസേന അയം നാമികപദമാലാ.

ഭവം, ഭവന്തോ, ഭവന്താ. ഭവന്തം, ഭവന്തേ. ഭവന്തേന, ഭവന്തേഹി, ഭവന്തേഭി. ഭവന്തസ്സ, ഭവന്താനം. ഭവന്താ, ഭവന്തസ്മാ, ഭവന്തമ്ഹാ, ഭവന്തേഹി, ഭവന്തേഭി. ഭവന്തസ്സ, ഭവന്താനം. ഭവന്തേ, ഭവന്തസ്മിം, ഭവന്തമ്ഹി, ഭവന്തേസു. ഹേ ഭവന്ത, ഹേ ഭവന്താ.

തത്ഥ ‘‘ഭവം, ഭവന്തോ’’തിആദീനം ‘‘വഡ്ഢന്തോഹോന്തോ’’തിആദിനാ അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. തഥാ ഹി ‘‘സുവിജാനോ ഭവം ഹോതി. ധമ്മകാമോ ഭവം ഹോതി. രാജാ ഭവന്തോ നാനാസമ്പത്തീഹി മോദതി. കുളീരദഹോ ഗങ്ഗായ ഏകാബദ്ധോ, ഗങ്ഗായ പൂരണകാലേ ഗങ്ഗോദകേന പൂരതി, ഉദകേ മന്ദീ ഭവന്തേ ദഹതോ ഉദകം ഗങ്ഗായ ഓതരതീ’’തി പയോഗാ ഭവന്തി, തസ്മാ അയം നാമികപദമാലാ സാരതോ പച്ചേതബ്ബാ. ഏത്ഥ ഭവംസദ്ദമത്തം വജ്ജേത്വാ ഗച്ഛമാനചരമാനസദ്ദാദീസു വിയ ഭവന്തസദ്ദേ ‘‘ഭവന്തോ, ഭവന്താ’’തി പുരിസനയോപി ലബ്ഭതി, നപുംസകലിങ്ഗേ വത്തബ്ബേ ‘‘ഭവന്തം, ഭവന്താനീ’’തി ചിത്തനയോപി ലബ്ഭതി. ഏവം വഡ്ഢനഭവനത്ഥവാചകസ്സ ഭവന്തസദ്ദസ്സ നാമികപദമാലാ വേദിതബ്ബാ.

അയഞ്ച വിസേസോ ‘‘ഭവന്തോ’’തി പദം വഡ്ഢനഭവനത്ഥതോ അഞ്ഞത്ഥേ വത്തമാനം ബഹുവചനമേവ ഹോതി, യഥാ ‘‘ഭവന്തോ ആഗച്ഛന്തീ’’തി. വഡ്ഢനഭവനത്ഥേസു വത്തമാനം ഏകവചനമേവ. അത്രിമേ പയോഗാ ‘‘അനുപുബ്ബേന ഭവന്തോ വിഞ്ഞുതം പാപുണാതി. സമണേന നാമ ഈദിസേസു കമ്മേസു അബ്യാവടേന ഭവിതബ്ബം, ഏവം ഭവന്തോ ഹി സമണോ സുസമണോ അസ്സാ’’തി. ‘‘ഭവം’’ ഇതി പദം പന ഉഭയത്ഥാപി ഏകവചനമേവ, തസ്മാ ഇദാനി ‘‘ഭവം ആനന്ദോ. ഭവന്തോ ആഗച്ഛന്തി, അപ്പസദ്ദാ ഭവന്തോ ഹോന്തു, മാ ഭോന്തോ സദ്ദമകത്ഥാ’’തി ഏവമാദിപയോഗദസ്സനവസേന വോഹാരവിസേസേ പവത്തം അഞ്ഞം അത്ഥം പടിച്ച അപരാപി നാമികപദമാലാ വുച്ചതേ –

ഭവം, ഭവന്തോ, ഭോന്തോ. ഭവന്തം, ഭവന്തേ. ഭവതാ, ഭോതാ, ഭവന്തേന, ഭവന്തേഹി, ഭവന്തേഭി. ഭവതോ, ഭോതോ, ഭവന്തസ്സ, ഭവന്താനം, ഭവതം. ഭവതാ, ഭോതാ, ഭവന്തേഹി, ഭവന്തേഭി. ഭവതോ, ഭോതോ, ഭവന്തസ്സ, ഭവന്താനം, ഭവതം. ഭവതി, ഭവന്തേ, ഭവന്തസ്മിം, ഭവന്തമ്ഹി, ഭവന്തേസു. ഭോ, ഭവന്തോ, ഭോന്തോ ഇതി.

ഏത്ഥ പന ‘‘ഭോ’’ഇച്ചാദീനി തീണി പദാനി യസ്മാ വോഹാരവിസേസപവത്താനി ആലപനപദാനി ഹോന്തി, തസ്മാ ‘‘ആവുസോ, ഭന്തേ’’തി പദാനി വിയ ഭോസദ്ദാദിഉപപദവന്താനി ന ഭവന്തി, ‘‘ഭോ പുരിസ, ഭവന്തോ ബ്രാഹ്മണാ, ഭോന്തോ സമണാ, ഭോ രാജ’’ഇച്ചാദീസു ഹി പുരിസസദ്ദാദയോയേവ ഭോസദ്ദാദി ഉപപദവന്തോ ഭവന്തി. ഇധ ച ‘‘ഭവം ആനന്ദോ’’തി ഏത്ഥ ഭവംസദ്ദേന സമാനത്ഥാനി ‘‘ഭോ, ഭവന്തോ, ഭോന്തോ’’തി പദാനി വുത്താനി, ന പന ‘‘ധമ്മകാമോ ഭവം ഹോതീ’’തി ഏത്ഥ ഭവംസദ്ദേന സമാനത്ഥാനി. പഠമസ്മിഞ്ഹി നയേ വഡ്ഢനത്ഥവസേന ‘‘ഭോ ഭവന്ത, ഭവന്തോ ഭവന്താ, ഭോന്തോ ഭവന്താ’’തി ഭോസദ്ദാദയോ ആലപനപദാനം ഉപപദാനി ഭവന്തി, ന ദുതിയസ്മിം നയേ. ആമേഡിതവസേന പന ‘‘ഭോ ഭോ, ഭവന്തോ ഭവന്തോ, ഭോന്തോ ഭോന്തോ’’തി പദാനി ഭവന്തി യഥാ ‘‘ഭന്തേ ഭന്തേ’’തി.

അത്രിദം ഭൂധാതുവസേന സങ്ഖേപതോ പാളിനിദസ്സനം – കസ്മാ ഭവം വിജ്ജനമരഞ്ഞനിസ്സിതോ. കഥം പനാഹം ഭോ തം ഭവന്തം ഗോതമം ജാനിസ്സാമി. ഏവം ഭോതി ഖോ അമ്ബട്ഠോ മാണവോ ബ്രാഹ്മണസ്സ പോക്ഖരസാതിസ്സ പടിസ്സുത്വാ. മാ ഭവന്തോ ഏവം അവചുത്ഥ. ഇമം ഭോന്തോ നിസാമേഥ. ഏവം ഭോ പുരിസ ജാനാഹി, പാപധമ്മാ അസഞ്ഞതാ ഇച്ചേവമാദി. ഏത്ഥ ‘‘ഭവം’’ഇച്ചാദീനി ഭൂധാതുമയാനി നാമപദാനീതി വേദിതബ്ബാനി.

അപിച തേസു ‘‘ഭോ, ഭവന്തോ, ഭോന്തോ’’തി ഇമാനി നിപാതപദാനിപി ഹോന്തീതി വവത്ഥപേതബ്ബം. ‘‘ഭോ പുരിസാ’’തിആദീസു തേസം നിപാതാനിപാതഭാവേ വിവാദോ ന കരണീയോ. കച്ചായനസ്മിഞ്ഹി ‘‘ഭോ ഗേ തൂ’’തി വുത്തം. അഞ്ഞത്ഥ പന ‘‘ആമന്തനത്ഥേ നിപാതോ’’തിആദി വുത്തം. തഥാ ഹി നിരുത്തിമഞ്ജൂസായം വുത്തം ‘‘ഭോതിദം ആമന്തനത്ഥേ നിപാതോ. സോ ന കേവലം ഏകവചനമേവ ഹോതി, അഥ ഖോ ബഹുവചനമ്പി ഹോതീതി ‘ഭോ പുരിസാ’തി ബഹുവചനപ്പയോഗോപി ഗഹിതോ. ‘ഭവന്തോ’തി പദം പന ബഹുവചനമേവ ഹോതീതി ‘പുരിസാ’തി പുന വുത്ത’’ന്തി. പാളിയഞ്ഹി അട്ഠകഥാസു ച നിപാതഭൂതോ ഭോസദ്ദോ ഏകവചനബഹുവചനവസേന ദ്വിധാ ദിസ്സതി, ഇതരേ പന ബഹുവചനവസേനേവ ദിസ്സന്തി. തേസം തു നിപാതപദത്തേ രൂപനിപ്ഫാദനകിച്ചം നത്ഥി. തേസു ഭോസദ്ദസ്സ നിപാതപദത്താ ആഹച്ചഭാസിതേ നിജ്ജീവാലപനേ ഇത്ഥിലിങ്ഗവിസയോ ‘‘ഉമ്മുജ്ജ ഭോ പുഥുസിലേ, പരിപ്ലവ ഭോ പുഥുസിലേ’’തി പയോഗോപി ദിസ്സതി. അത്രിമാ ഭോസദ്ദസ്സ പവത്തിപരിദീപനീ ഗാഥായോ –

‘‘ഇതോ ഭോ സുഗതിം ഗച്ഛ, മനുസ്സാനം സഹബ്യതം’’;

ഏവമാദീസു ഭോസദ്ദോ, ഏകവചനകോ മതോ.

‘‘പസ്സഥ ഭോ ഇമം കുല-പുത്ത’’മിച്ചേവമാദിസു;

ബഹുവചനകോ ഏസോ, ഭോസദ്ദോതി വിഭാവയേ.

പുഗ്ഗലാലപനേ ചേവ, ധമ്മസ്സാലപനേപി ച;

നിജ്ജീവാലപനേ ചാതി, ഭോസദ്ദോ തീസു ദിസ്സതി.

തത്ര ധമ്മാലപനമ്ഹി, ഏകവചോവ ലബ്ഭതി;

ഇതരേസു സിയാ ദേക-വചോ ബഹുവചോപി ച.

നിച്ഛിതബ്ബം ഗുണീപദം, ധമ്മസ്സാലപനേ ധുവം;

‘‘അച്ഛരിയം വത ഭോ’’തി, ഇദമേത്ഥ നിദസ്സനം.

ഇച്ഛിതബ്ബം ഗുണീപദം, പുഗ്ഗലാലപനേ പന;

‘‘ഏവം ഭോ പുരിസ ജാനാഹി’’, ഇദമേത്ഥ നിദസ്സനം.

ഗുണീപദം അസന്തമ്പി, പുഗ്ഗലാലപനമ്ഹി തു;

അജ്ഝാഹരിത്വാ പാവദേ, അത്ഥം ‘‘ഭോ ഏഹി’’ആദിസു.

ഘടാദീനം ആലപനം, നിജ്ജീവാലപനം ഭവേ;

ജീവംവ ലോകിയാ ലോകേ, ആലപന്തി കദാചി തു.

നിജ്ജീവാലപനം അപ്പം, അത്ഥവിഞ്ഞാപനേ സിയാ;

‘‘ഉമ്മുജ്ജ ഭോ പുഥുസിലേ’’, ഇതി പാളി നിദസ്സനം.

ഏത്ഥ ലിങ്ഗവിപല്ലാസം, കേചി ഇച്ഛന്തി പണ്ഡിതാ;

തേസം മതേന ഭോതീതി, ലിങ്ഗം വിപരിണാമയേ.

അഥ വാ പന ഭോസദ്ദോ, നിപാതോ സോപദം വിയ;

തസ്മാ വിരോധതാ നാസ്സ, തിലിങ്ഗേ വചനദ്വയേ.

ഏവം സന്തേപി ഭോസദ്ദോ, ദ്വിലിങ്ഗേയേവ പായതോ;

യസ്മാ ദിട്ഠോ തതോ വിഞ്ഞൂ, ദ്വിലിങ്ഗേയേവ തം വദേ.

ഇത്ഥിലിങ്ഗമ്ഹി സമ്പത്തേ, ‘‘ഭോ’’തി ഇതി പയോജയേ;

ഏവംവിധം പയോഗഞ്ഹി, സുപ്പയോഗം ബുധാബ്രവും.

യജ്ജേവം ദുപ്പയോഗംവ, സിയാ തുമ്ഹേഹി ദസ്സിതം;

‘‘ഉമ്മുജ്ജ ഭോ പുഥുസിലേ’’, ഇച്ചാഹച്ചപദന്തി ചേ.

ദുപ്പയോഗം ന തം യസ്മാ, വോഹാരകുസലേന വേ;

ജിനേന ഭാസിതേ ധമ്മേ, ദുപ്പയോഗാ ന വിജ്ജരേ.

ഇത്ഥിലിങ്ഗസ്സ വിസയേ, ഭോതിസദ്ദപ്പയോജനം;

കവീനം പേമനീയന്തി, മയാ ഏവമുദീരിതം.

ഏവം ഭവന്തസദ്ദസ്സ നാമികപദമാലാ പാളിനയാനുരൂപം ദ്വിധാ വിഭത്താ വഡ്ഢനഭവനത്ഥതദഞ്ഞത്ഥവസേന.

കരോന്തസദ്ദസ്സ പന –

കരം, കരോന്തോ, കരോന്താ. കരോന്തം, കരോന്തേ. കരോതാ, കരോന്തേന, കരോന്തേഹി, കരോന്തേഭി. കരോതോ, കരോന്തസ്സ, കരോന്താനം, കരോതം. കരോതാ, കരോന്താ, കരോന്തസ്മാ, കരോന്തമ്ഹാ, കരോന്തേഹി, കരോന്തേഭി. കരോതോ, കരോന്തസ്സ, കരോന്താനം, കരോതം. കരോന്തേ, കരോന്തസ്മിം, കരോന്തമ്ഹി, കരോന്തേസു. ഭോ കരോന്ത, ഭവന്തോ കരോന്താതി രൂപാനി ഭവന്തി.

‘‘കരോതോ ന കരിയതി പാപ’’ന്തി ഇദമേത്ഥ കരോതോസദ്ദസ്സ അത്ഥിതാനിദസ്സനം. ഇത്ഥിലിങ്ഗേ വത്തബ്ബേ ‘‘കരോന്തീ, കരോന്തിയോ’’തിആദിനാ യോജേതബ്ബാനി, നപുംസകലിങ്ഗേ വത്തബ്ബേ ‘‘കരോന്തം, കരോന്താനീ’’തിആദിനാ യോജേതബ്ബാനി.

അരഹന്തസദ്ദസ്സ –

അരഹം, അരഹന്തോ. അരഹന്തം, അരഹന്തേ. അരഹതാ, അരഹന്തേന, അരഹന്തേഹി, അരഹന്തേഭി. അരഹതോ, അരഹന്തസ്സ, അരഹന്താനം, അരഹതം. അരഹതാ, അരഹന്താ, അരഹന്തസ്മാ, അരഹന്തമ്ഹാ, അരഹന്തേഹി, അരഹന്തേഭി. അരഹതോ, അരഹന്തസ്സ, അരഹന്താനം, അരഹതം. അരഹന്തേ, അരഹന്തസ്മിം, അരഹന്തമ്ഹി, അരഹന്തേസു. ഭോ അരഹന്ത, ഭവന്തോ അരഹന്തോ ഇതി രൂപാനി ഭവന്തി.

അയം ഗുണവാചകസ്സ അരഹന്തസദ്ദസ്സ നാമികപദമാലാ. ‘‘അരഹാ, അരഹന്തോ, അരഹന്താ’’ഇതി ച. ഏതഞ്ഹി രൂപം സമന്തപാസാദികായം മനുസ്സവിഗ്ഗഹട്ഠാനേ ദിസ്സതി. ഉത്തരിമനുസ്സധമ്മപാളിയം പന ‘‘മയഞ്ചമ്ഹാ അനരഹന്തോ’’തി പദം ദിസ്സതി. അരഹന്തം, അരഹന്തേ. അരഹതാ, സേസം വിത്ഥാരേതബ്ബം. അയം പണ്ണത്തിവാചകസ്സ അരഹന്തസദ്ദസ്സ നാമികപദമാലാ.

തഥാ ഹി ‘‘അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. അരഹം സുഗതോ ലോകേ. അരഹന്തോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധാ’’തിആദീസു അരഹംസദ്ദാദയോ ഗുണവാചകാ. ‘‘അരഹാ അഹോസി. അഹഞ്ഹി അരഹാ ലോകേ. ഏകോ അരഹാ, ഏകസട്ഠി അരഹന്തോ ലോകേ അഹേസും.

ഗാമേ വാ യദി വാരഞ്ഞേ, നിന്നേ വാ യദി വാ ഥലേ;

യത്ഥ അരഹന്തോ വിഹരന്തി, തം ഭൂമിരാമണേയ്യകം.

മയഞ്ചമ്ഹാ അനരഹന്തോ’’തിആദീസു അരഹാസദ്ദാദയോ പണ്ണത്തിവാചകാതി ദട്ഠബ്ബാ. ഇധ ഇത്ഥിനപുംസകലിങ്ഗവസേന വിസും വത്തബ്ബനയോ അപ്പസിദ്ധോ. യദി ഏവം ആസവക്ഖയം പത്താ ഇത്ഥീ കഥം വത്തബ്ബാ, ആസവക്ഖയം പത്തം ചിത്തം കഥം വത്തബ്ബന്തി? ഇത്ഥീ താവ ‘‘യം ഇത്ഥീ അരഹം അസ്സ സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ’’തി വചനതോ ‘‘അരഹ’’ന്തി വത്തബ്ബാ ഗുണവസേന, പണ്ണത്തിവസേന പന ‘‘ഇത്ഥീ അരഹാ അഹോസീ’’തി വത്തബ്ബാ. ചിത്തം പന ഗുണവസേനേവ ‘‘അരഹം ചിത്ത’’ന്തി വത്തബ്ബന്തി.

സന്തസദ്ദസ്സ –

സം, സന്തോ, സന്തോ, സന്താ. സം, സന്തം, സന്തേ. സതാ, സന്തേന, സന്തേഹി, സന്തേഭി, സബ്ഭി. സതോ, സന്തസ്സ, സന്താനം, സതം, സതാനം. സതാ, സന്താ, സന്തസ്മാ, സന്തമ്ഹാ, സന്തേഹി, സന്തേഭി, സബ്ഭി. സതോ, സന്തസ്സ, സന്താനം, സതം, സതാനം. സതി, സന്തേ, സന്തസ്മിം, സന്തമ്ഹി, സന്തേസു. ഭോ സന്ത, ഭവന്തോ സന്തോതി രൂപാനി ഭവന്തി.

ഏത്ഥ പന ‘‘അദ്ധാ ഹി താത സതനേസ ധമ്മോ’’തി ജയദ്ദിസജാതകപാളിദസ്സനതോ ‘‘സതാന’’ന്തി വുത്തം. തത്ഥ ഹി സതനേസാതി സതാനം ഏസാതി ഛേദോ, രസ്സത്തനിഗ്ഗഹീതസരലോപവസേന ച രൂപനിട്ഠാനം വേദിതബ്ബം. തഥാ ഹി തദട്ഠകഥായം ‘‘അദ്ധാ ഏകംസേന ഏസ താത സതാനം പണ്ഡിതാനം ധമ്മോ സഭാവോ’’തി അത്ഥോ വുത്തോ. അയം യേ ലോകേ ‘‘സപ്പുരിസാ’’തി ച ‘‘അരിയാ’’തി ച ‘‘പണ്ഡിതാ’’തി ച വുച്ചന്തി, തേസം വാചകസ്സ സന്തസദ്ദസ്സ നാമികപദമാലാ. തപ്പടിസേധസ്സ പന അസം, അസന്തോ, കത്ഥചി അസന്താ ഇച്ചപി. തഥാ ഹി ‘‘അസന്താ കിര മം ജമ്മാ, താത താതാതി ഭാസരേ’’തി പാളി ദിസ്സതി. ‘‘അസം, അസന്തം, അസന്തേ. അസതാ’’തിആദിനാ യോജേതബ്ബാ. ഇമസ്മിം അത്ഥേ ‘‘സന്തോ, അസന്തോ’’തിമാനി ബഹുവചനകാനിയേവ ഭവന്തി, ന കത്ഥചിപി ഏകവചനകാനി. കസ്മാ? പണ്ണത്തിവാചകത്താ. അഞ്ഞത്ര പന ‘‘സന്തോ, ദന്തോ’’തിആദീസു ഏകവചനാനിയേവ ഠപേത്വാ വിജ്ജമാനത്ഥവാചകസന്തോസദ്ദം, കസ്മാ? അപണ്ണത്തിവാചകത്താതി ദട്ഠബ്ബം.

ഇദാനി പണ്ണത്തിവാചകാനം തേസം കാനിചി പയോഗാനി കഥയാമ –

സമേതി അസതാ അസം. യം യഞ്ഹി രാജ ഭജതി, സന്തം വാ യദി വാ അസം. ന സാ സഭാ യത്ഥ ന സന്തി സന്തോ. അസന്തോ നിരയം യന്തി, സന്തോ സഗ്ഗപരായണാ. അസന്തേ നോപസേവേയ്യ, സന്തേ സേവേയ്യ പണ്ഡിതോ. സബ്ഭിരേവ സമാസേഥ. സതം ധമ്മോ ഇച്ചേവമാദീനി ഭവന്തി.

യോ പനമ്ഹേഹി പദമാലായം ‘‘സബ്ഭീ’’തി അയം സദ്ദോ തതിയാപഞ്ചമീബഹുവചനവസേന യോജിതോ, സോ ച ഖോ സന്തഇതി അകാരന്തപകതിവസേന, അഞ്ഞത്ഥ പന ‘‘സബ്ഭീ’’തി ഇകാരന്തപകതിവസേന യോജേതബ്ബോ. തഥാ ഹി സബ്ഭീതി സപ്പുരിസോ നിബ്ബാനഞ്ച, സുന്ദരാധിവചനം വാ ഏതം സബ്ഭീതി. സബ്ബോ ചായമത്ഥോ സാട്ഠകഥായ ‘‘ബഹുമ്പേതം അസബ്ഭി ജാതവേദാ’’തി ഇമായ പാളിയാ ‘‘സന്തോ ഹവേ സബ്ഭി പവേദയന്തീ’’തി ഇമായ ച ദീപേതബ്ബോ.

ആലപനേ ച പച്ചത്തേ, തതിയാപഞ്ചമീസു ച;

സമാസമ്ഹി ച യോജേയ്യ, സബ്ഭിസദ്ദം സുമേധസോ.

അത്രായം യോജനാ – ഭോ സബ്ഭി തിട്ഠ, സബ്ഭി തിട്ഠതി, സബ്ഭി സഹ ഗച്ഛതി, സബ്ഭി അപേഹി, അസബ്ഭിരൂപോ പുരിസോ. യസ്മാ പനായം സാസനാനുകൂലാ, തസ്മാ ഇമിസ്സാ തദനുകൂലത്തം ദസ്സേതും ഇധ സാസനതോ പയോഗേ ദസ്സേസ്സാമ അതക്കാവചരേ വിചിത്തേ സുഗതപാളിനയേ സോതൂനം വിസാരദമതിപടിലാഭത്ഥം. തം യഥാ? ബഹുമ്പേതം അസബ്ഭി ജാതവേദ, യം തം വാലധിനാ’ഭിപൂജയാമ. സബ്ഭി കുബ്ബേഥ സന്ഥവം. യം സാലവനസ്മിം സേനകോ, പാപകമ്മമകരി അസബ്ഭിരൂപം. ആബാധോയം അസബ്ഭിരൂപോ. അസമ്മോദകോ ഥദ്ധോ അസബ്ഭിരൂപോ’’തി. തത്ഥ ആലപനവചനേ ദിട്ഠേയേവ പച്ചത്തവചനം പാളിയം സരൂപതോ അനാഗതമ്പി ദിട്ഠമേവ ഹോതി. തഥാ കരണവചനേ ദിട്ഠേയേവ നിസ്സക്കവചനമ്പി ദിട്ഠമേവ ഹോതി. സമാസേ സദ്ദരൂപേ ദിട്ഠേയേവ ബ്യാസേ സദ്ദരൂപം യഥാസമ്ഭവം ദിട്ഠമേവ ഹോതി ഠപേത്വാ ‘‘ഹേതുസത്ഥാരദസ്സന’’ന്തിആദീനി. തത്ഥ ച നിബ്ബാനവാചകോ ചേ, സബ്ഭിസദ്ദോ ഇത്ഥിലിങ്ഗോ സന്തിവിസുദ്ധി നിബ്ബുതിസദ്ദാ വിയ, സോ ച യമകമഹാഥേരമതേ രത്തിനയേന യോജേതബ്ബോ. സബ്ബേസമികാരന്തിത്ഥിലിങ്ഗാനം സാധാരണോ ഹി സോ നയോ. സുന്ദരത്ഥവാചകോ ചേ, അഗ്ഗി രത്തി അട്ഠിനയേഹി യോജേതബ്ബോ വാച്ചലിങ്ഗത്താ. ‘‘സബ്ഭിധമ്മഭൂതം നിബ്ബാന’’ന്തി ഏത്ഥ ഹി സുന്ദരധമ്മഭൂതം നിബ്ബാനന്തി അത്ഥോ. ഏവം പാളിനയവസേന ആലപനാദീസു പഞ്ചസു ഠാനേസു സബ്ഭിസദ്ദസ്സ പവത്തിം ഞത്വാ പുന അട്ഠകഥാനയവസേനപി തപ്പവത്തി വേദിതബ്ബാ. കഥം? യസ്മാ സഗാഥാവഗ്ഗസ്സ അട്ഠകഥായം ‘‘സന്തോ ‘സബ്ഭീഹി സദ്ധിം സതം ധമ്മോ ന ജരം ഉപേതീ’തി പവേദയന്തീ’’തി ഇമസ്മിം പദേസേ ‘‘സബ്ഭീഹീ’’തി ഹിവചനവസേന സദ്ദരചനാവിസേസോ അട്ഠകഥാചരിയേഹി ദസ്സിതോ, തസ്മാ സബ്ഭിസദ്ദോ സബ്ബേസുപി വിഭത്തിവചനേസു യോജേതബ്ബോ. അത്രിദം വദാമ –

ഗരൂ ‘‘സബ്ഭീഹി സദ്ധി’’ന്തി, അത്ഥം ഭാസിംസു പാളിയാ;

യതോ തതോ സബ്ഭിസദ്ദം, ധീരോ സബ്ബത്ഥ യോജയേ.

‘‘അസബ്ഭിരൂപോ’’ഇതിപി, സമാസവിസയേ സുതം;

യസ്മാ തസ്മാ സബ്ഭിസദ്ദം, വിഞ്ഞൂ സബ്ബധി യോജയേ.

‘‘ഓവദേയ്യാനുസാസേയ്യ, അസബ്ഭാ ച നിവാരയേ’’തി ഏത്ഥ പന ‘‘അസബ്ഭാ’’തിപദം വിചിത്രവുത്തീസു തദ്ധിതപച്ചയേസു ണ്യപച്ചയവസേന നിപ്ഫത്തിമുപാഗതന്തി വേദിതബ്ബം. കഥം? യേഭുയ്യേന അസബ്ഭീസു ഭവം അസബ്ഭം. കിം തം? അകുസലം, തതോ അസബ്ഭാ അകുസലധമ്മാ നിവാരയേ ച, കുസലധമ്മേ പതിട്ഠപേയ്യാതി അത്ഥോ. ‘‘അമ്ഹേ അസബ്ഭാഹി വാചാഹി വിക്കോസമാനാ തിബ്ബാഹി സത്തീഹി ഹനിസ്സന്തീ’’തി ഏത്ഥ തു അസബ്ഭീനം ഏതാതി അസബ്ഭാ, ന വാ സബ്ഭീനം ഏതാതിപി അസബ്ഭാതി നിബ്ബചനം, ണ്യപച്ചയവസേന ച പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. യാ ച പനേത്ഥ അമ്ഹേഹി സന്തസദ്ദസ്സ ‘‘സം, സന്തോ. സം, സന്തം, സന്തേ’’തിആദിനാ പദമാലാ ദസ്സിതാ, തത്ഥ ‘‘സമേതി അസതാ അസ’’ന്തി പാളിയം ‘‘അസ’’ന്തി പദേ ദിട്ഠേയേവ ‘‘സ’’ന്തി പദം പാളിയം അനാഗതമ്പി ദിട്ഠമേവ ഹോതി യുഗളഭാവേന വിജ്ജമാനതാരഹത്താ. ഏവം ദിട്ഠേന അദിട്ഠസ്സ ഗഹണം വേദിതബ്ബം. അഥ വാ ‘‘അസ’’ന്തി ഏത്ഥ ന സം അസന്തി സമാസവിഗ്ഗഹവസേനാധിഗന്തബ്ബത്താ ‘‘സ’’മിതി പദം ദിട്ഠമേവ ഹോതി. ഏവമഞ്ഞത്രാപി നയോ. തത്ര സന്തി സപ്പുരിസോ. അസന്തി അസപ്പുരിസോ. ഇത്ഥിലിങ്ഗേവത്തബ്ബേ ‘‘അസതീ, അസാ’’തി രൂപാനി ഭവന്തി. ‘‘അസതീ, അസതീ, അസതിയോ, അസാ. അസതിം, അസതീ, അസതിയോ. അസായ, അസതിയാ, അസതീഹി, അസതീഭി. അസതിയാ, അസതീന’’ന്തി വക്ഖമാന ഇത്ഥിനയേന നാമികപദമാലാ യോജേതബ്ബാ.

ഏത്ഥ പന ‘‘അസാ ലോകിത്ഥിയോ നാമ, വേലാ താസം ന വിജ്ജതി. മാ ച വസം അസതീനം നിഗച്ഛേ’’തിആദീനി ദസ്സേതബ്ബാനി. അസാതി ചേത്ഥ അസതീതി ച സമാനത്ഥാ, അസന്തജാതികാതി ഹി തേസം അത്ഥോ. യസ്മാ പന ജാതകട്ഠകഥായം ‘‘അസാതി അസതിയോ ലാമികാ, അഥ വാ സാതം വുച്ചതി സുഖം, തം താസു നത്ഥി, അത്തനി പടിബദ്ധചിത്താനം അസാതമേവ ദേന്തീതിപി അസാ, ദുക്ഖാ, ദുക്ഖവത്ഥുഭൂതാതി അത്ഥോ’’തി അത്ഥം സംവണ്ണേസും, തസ്മാ സാതം നത്ഥി ഏതിസ്സന്തി അസാതി അത്ഥേ ‘‘അസാ’’തി പദസ്സ യഥാ രിത്തോ അസ്സാദോ ഏത്ഥാതി രിത്തസ്സന്തിപദസ്സ ലുത്തുത്തരക്ഖരസ്സ ‘‘രിത്തസ്സം, രിത്തസ്സാനി. രിത്തസ്സ’’ന്തി ചിത്തനയേന നാമികപദമാലാ യോജേതബ്ബാ, തഥാ ‘‘അസാ, അസാ, അസായോ. അസം, അസാ, അസായോ. അസായാ’’തി കഞ്ഞാനയേന യോജേതബ്ബാ.

ഏത്ഥ ച യോ അമ്ഹേഹി ‘‘സന്തോ’’ഇതി സദ്ദോ ദസ്സിതോ. സോ കത്ഥചി ഏകവചനബഹുവചനഭാവേന സംവിജ്ജമാനസദ്ദസ്സത്ഥമ്പി വദതി, തസ്സ വസേന അയം നാമികപദമാലാ –

സന്തോ, സന്തോ, സന്താ. സന്തം, സന്തേ. സതാ, സന്തേന, സന്തേഹി, സന്തേഭി. സതോ, സന്തസ്സ, സതം, സന്താനം. സതാ, സന്താ, സന്തസ്മാ, സന്തമ്ഹാ, സന്തേഹി, സന്തേഭി. സതോ, സന്തസ്സ, സതം, സന്താനം. സതി, സന്തേ, സന്തസ്മിം, സന്തമ്ഹി, സന്തേസു. ഭോ സന്ത, ഭവന്തോ സന്തോ, ഭവന്തോ സന്താ.

ഏത്ഥ പന ‘‘അയം ഖോ ഭിക്ഖവേ അട്ഠമോ ഭദ്ദോ അസ്സാജാനീയോ സന്തോ സംവിജ്ജമാനോ ലോകസ്മിം. ചത്താരോമേ ഭിക്ഖവേ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. അസതാ തുച്ഛാ മുസാ അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖന്തി. ഭവേ ഖോ സതി ജാതി ഹോതി’’ഇച്ചേവമാദീനി പയോഗാനി ഭവന്തി. ‘‘സങ്ഖാരേസു ഖോ സതി വിഞ്ഞാണം ഹോതീ’’തിആദീസു പന സതിസദ്ദോ വചനവിപല്ലാസവസേന ഠിതോതി ഗഹേതബ്ബോ.

തത്ര ഏകവചനബഹുവചനവസേന ദ്വിധാ ഠിതേസു സന്തോസദ്ദേസു ബഹുവചനസന്തോസദ്ദം ഠപേത്വാ സേസാ സമാനസദ്ദസ്സത്ഥമ്പി വദന്തി, തസ്മാ ‘‘സന്തോതി സമാനോ, സന്താതി സമാനാ’’തിആദിനാ അത്ഥോ കഥേതബ്ബോ. സമാനോതി ഇമസ്സ ച ‘‘ഹോന്തോ’’തി അത്ഥോ ‘‘പഹു സമാനോ വിപുലത്ഥചിന്തീ, കിം കാരണാ മേ ന കരോസി ദുക്ഖ’’ന്തിആദീസു വിയ. പയോഗാനി പന –

‘‘യോ മാതരം പിതരം വാ, ജിണ്ണകം ഗതയോബ്ബനം;

പഹു സന്തോ ന ഭരതി, തം പരാഭവതോ മുഖം.

ഇധേവ തിട്ഠമാനസ്സ, ദേവഭൂതസ്സ മേ സതോ;

പുനരായു ച മേ ലദ്ധോ, ഏവം ജാനാഹി മാരിസാ’’തി

ഏവമാദീനി ഭവന്തി.

അപിച സന്തോസദ്ദോ യസ്മാ ‘‘കിലന്തോ’’തി ച ‘‘ഉപസന്തോ’’തി ച ‘‘നിരുദ്ധോ’’തി ച അത്ഥം വദതി, തസ്മാ തേസം വസേന സന്തസദ്ദസ്സ ‘‘സന്തോ, സന്താ. സന്തം, സന്തേ. സന്തേനാ’’തി പുരിസനയേന നാമികപദമാലാ വേദിതബ്ബാ. ഏത്ഥ ച ‘‘സന്തോ തസിതോ. ദീഘം സന്തസ്സ യോജനം. സന്തോ ദന്തോ നിയതോ ബ്രഹ്മചാരീ. സന്തോ നിരുദ്ധോ അത്ഥങ്ഗതോ അബ്ഭത്ഥങ്ഗതോ’’തിആദീനി പയോഗാനി. നപുംസകലിങ്ഗേ വത്തബ്ബേ ‘‘സന്തം, സന്താനീ’’തി ചിത്തനയേന നാമികപദമാലാ. സാ ച ‘‘സംവിജ്ജമാനം സമാനം കിലന്തം ഉപസന്തം നിരുദ്ധ’’മിതി അത്ഥദീപകാപദവതീതി വേദിതബ്ബാ. അഥ വാ ‘‘ഉപാദാനേ ഖോ സതി ഭവോ ഹോതീ’’തിആദീസു നപുംസകപ്പയോഗദസ്സനതോ സന്തസദ്ദസ്സ സംവിജ്ജമാനസദ്ദത്ഥവാചകത്തേ തതിയാപഞ്ചമീചതുത്ഥീഛട്ഠീസത്തമീഠാനേ ‘‘സതാ, സതോ, സതം, സതീ’’തി പദാനി അധികാനി വത്തബ്ബാനി, സേസാനി ചിത്തനയേന ഞേയ്യാനി. ഇത്ഥിലിങ്ഗേ പന വത്തബ്ബേ ‘‘സന്താ, സന്താ, സന്തായോ. സന്തം, സന്താ, സന്തായോ. സന്തായാ’’തി കഞ്ഞാനയേന ച, സന്തീ, സന്തീ, സന്തിയോ. സന്തിം, സന്തീ, സന്തിയോ. സന്തിയാ’’തി ഇത്ഥിനയേന ച നാമികപദമാലാ യോജേതബ്ബാ. ഏതാസു പഠമാ ‘‘സംവിജ്ജമാനാ കിലന്താ ഉപസന്താ നിരുദ്ധാ’’തി അത്ഥദീപകാപദവതീ, ഏത്ഥ പയോഗാ സുവിഞ്ഞേയ്യാവ. ദുതിയാ പന ‘‘സംവിജ്ജമാനാ സമാനാ’’തി അത്ഥദീപകാപദവതീ. തഥാ ഹി ‘‘സന്തീ ആപത്തി ആവികാതബ്ബാ’’തി ഏത്ഥ സംവിജ്ജമാനാ ‘‘സന്തീ’’തി വുച്ചതി.

‘‘യായ മാതു ഭതോ പോസോ,

ഇമം ലോകം അവേക്ഖതി;

തമ്പി പാണദദിം സന്തിം,

ഹന്തി കുദ്ധോ പുഥുജ്ജനോ’’തി

ഏത്ഥ പന സമാനാ ‘‘സന്തീ’’തി വുച്ചതി. അപരാപി ഇത്ഥിലിങ്ഗേ വത്തബ്ബേ പദമാലാ വേദിതബ്ബാ. സന്തീസദ്ദസ്സ ഹി സംവിജ്ജമാനസദ്ദത്ഥവാചകത്തേ ‘‘ജാതിയാ ഖോ സതി ജരാമരണം ഹോതീ’’തിആദിനാ ഇത്ഥിലിങ്ഗപ്പയോഗദസ്സനതോ സത്തമീഠാനേ ‘‘സതി, സതിയാ, സതിയം, സന്തിയാ, സന്തിയം, സന്തീസൂ’’തി രൂപാനി വത്തബ്ബാനി. സേസാനി ഇത്ഥിനയേന ഞേയ്യാനി. അയം തതിയാ, ഏത്ഥ ച ‘‘അസന്തിയാ ആപത്തിയാ തുണ്ഹീ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി പാളി ‘‘സന്തിയാ’’ഇച്ചാദീനം അത്ഥിഭാവേ നിദസ്സനം. അപരോ നയോ – സതീസദ്ദസ്സ ‘‘സമാനാ’’തി ഇമസ്മിം അത്ഥേ ‘‘യാ ത്വം വസസി ജിണ്ണസ്സ, ഏവം ദഹരിയാ സതീ’’തി ച ‘‘യേ തം ജിണ്ണസ്സ പാദംസു, ഏവം ദഹരിയം സതി’’ന്തി ച പാളിദസ്സനതോ ‘‘സതീ, സതീ, സതിയോ. സതിം, സതീ, സതിയോ. സതിയാ’’തിആദീനിപി രൂപാനി യോജേതബ്ബാനി, സംയോഗേ നകാരലോപവസേന വാ.

ഇദാനി ‘‘സന്തോ, സന്താ’’തി പദദ്വയസ്സ പയോഗനിച്ഛയം കഥയാമ പയോഗേസു സോതൂനം അസമ്മൂള്ഹഭാവായ. തഥാ ഹി ‘‘സപ്പുരിസാ’’തി വാ ‘‘പണ്ഡിതാ’’തി വാ ബഹുവചനവസേന അത്ഥം വത്തുകാമേന ‘‘സന്തോ ദന്തോ’’തി ഏവം വുത്തഏകവചനസദിസം ‘‘സന്തോ’’തി ബഹുവചനം വത്തബ്ബം. ‘‘സംവിജ്ജമാനോ’’തി ഏകവചനവസേന അത്ഥം വത്തുകാമേന ‘‘സന്തോ’’തി ഏകവചനം വത്തബ്ബം. ‘‘സംവിജ്ജമാനാ’’തി ബഹുവചനവസേന അത്ഥം വത്തുകാമേന ‘‘സന്തോ സപ്പുരിസാ’’തി, ‘‘സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ’’തി ച ഏവം വുത്തബഹുവചനസദിസം ‘‘സന്തോ’’തി വാ ‘‘സന്താ’’തി വാ ബഹുവചനം വത്തബ്ബം, ‘‘കിലന്തോ’’തി വാ ‘‘സമാനോ’’തി വാ ‘‘ഉപസന്തോ’’തി വാ ‘‘നിരുദ്ധോ’’തി വാ ഏകവചനവസേന അത്ഥം വത്തുകാമേന ‘‘സന്തോ സപ്പുരിസാ’’തി ഏവം വുത്തബഹുവചനസദിസം ‘‘സന്തോ’’തി ഏകവചനം വത്തബ്ബം. തേയേവത്ഥേ ബഹുവചനവസേന വത്തുകാമേന പന ‘‘സന്താ സൂനേഹി പാദേഹി, കോ നേ ഹത്ഥേ ഗഹേസ്സതീ’’തി ഏത്ഥ വിയ ‘‘സന്താ’’തി ബഹുവചനം വത്തബ്ബം. അയം നീതി സാധുകം മനസി കാതബ്ബാ. ഇദഞ്ഹി മന്ദബുദ്ധീനം സമ്മോഹട്ഠാനം. അയമ്പി പനേത്ഥ സങ്ഗഹോ വേദിതബ്ബോ –

‘‘തിലിങ്ഗത്ഥേ ച ഏകത്ഥേ, ബവ്ഹത്ഥേപി ച ദിസ്സതി;

സത്തമ്യന്തോ സതിസദ്ദോ, വിപല്ലാസേ ബഹുമ്ഹി സോ’’തി.

ഇദാനി മഹന്തസദ്ദസ്സ നാമികപദമാലാ വുച്ചതേ –

മഹം, മഹാ, മഹന്തോ, മഹന്താ. മഹന്തം, മഹന്തേ. മഹതാ, മഹന്തേന, മഹന്തേഹി, മഹന്തേഭി. മഹതോ, മഹന്തസ്സ, മഹന്താനം, മഹതം. മഹതാ, മഹന്താ, മഹന്തസ്മാ, മഹന്തമ്ഹാ, മഹന്തേഹി, മഹന്തേഭി. മഹതോ, മഹന്തസ്സ, മഹന്താനം, മഹതം. മഹതി, മഹന്തേ, മഹന്തസ്മിം, മഹന്തമ്ഹി, മഹന്തേസു. ഭോ മഹ, ഭോ മഹാ, ഭവന്തോ മഹന്തോതി അയമമ്ഹാകം രുചി.

ഏത്ഥ ‘‘മഹന്തോ, മഹന്താ. മഹന്തം, മഹന്തേ. മഹന്തേനാ’’തി പുരിസനയോപി ലബ്ഭതി, തസ്മാ ‘‘ഭോ മഹന്ത, ഭവന്തോ മഹന്താ’’തി ആലപനപദാനി യോജേതബ്ബാനി. നപുംസകലിങ്ഗേ വത്തബ്ബേ ‘‘മഹന്തം, മഹന്താനീ’’തി ചിത്തനയോപി ലബ്ഭതി. ഇത്ഥിലിങ്ഗേ വത്തബ്ബേ ‘‘മഹതീ, മഹതീ, മഹതിയോ. മഹതിം, മഹതീ, മഹതിയോ. മഹതിയാ, മഹതീഹി മഹതീഭീ’’തി ഇത്ഥിനയോപി ലബ്ഭതി. ‘‘മഹതിയാ ച യക്ഖസേനായാ’’തിആദീനേത്ഥ നിദസ്സനപദാനി. അപരോപി ‘‘മഹന്താ, മഹന്താ, മഹന്തായോ. മഹന്ത’’ന്തി കഞ്ഞാനയോപി ലബ്ഭതി, ‘‘മഹന്താ നിധികുമ്ഭിയോ’’തിആദീനേത്ഥ നിദസ്സനപദാനി. കച്ചായനേ പന ‘‘മഹന്തീ’’ഇതി പദം ദിട്ഠം. തം ‘‘ഗുണവന്തീ, കുലവന്തീ’’ഇച്ചാദീനി വിയ പാളിയം അപ്പസിദ്ധത്താ വീമംസിതബ്ബം.

നനു ഭോ യസ്മാ സാസനേപി ‘‘ഗച്ഛന്തീ, ചരന്തീ’’തിആദീനി ച ‘‘ഇദ്ധിമന്തീ’’തി ച പദം ദിസ്സതി, തസ്മാ ‘‘മഹന്തീ, ഗുണവന്തീ’’തിആദീനിപി ഭവിതബ്ബന്തി? ന ഭവിതബ്ബം തഥാരൂപസ്സ നയസ്സ വസേന അഗ്ഗഹേതബ്ബത്താ, ‘‘മഹതീ, ഗുണവതീ’’ഇച്ചാദിനയസ്സേവ ദസ്സനതോ ച. തഥാ ഹി പാളിയം അട്ഠകഥാസു ച ‘‘സേയ്യഥാപി നാമ മഹതീ നങ്ഗലസീസാ, ഇത്ഥീ സിയാ രൂപവതീ, സാ ച സീലവതീ സിയാ. സതിമതീ ചക്ഖുമതീ. ഇദ്ധിമതീ പത്തിമതീ’’തി ച ‘‘മഹതിം സേനം ദിസ്വാ മഹോസധസേനാ മന്ദാ, അയം അതിവിയ മഹതീ സേനാ ദിസ്സതീ’’തി ച ആദീനി പയോഗാനി ദിസ്സന്തി, ന ‘‘മഹന്തീ, രൂപവന്തീ’’ഇച്ചാദീനി.

കേചി പന ‘‘മഹാഇതി സദ്ദോ ബ്യാസേ ന ലബ്ഭതി, സമാസേയേവ ലബ്ഭതി ‘മഹാപുരിസോ’തി ഏത്ഥ വിയാ’’തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം. ‘‘മഹാ തേ ഉപാസക പരിച്ചാഗോ. മഹാ വതായം ഭന്തേ ഭൂമിചാലോ. ഘോസോ ച വിപുലോ മഹാ. ബാരാണസിരജ്ജം നാമ മഹാ. സേനാ സാദിസ്സതേ മഹാ’’തി പയോഗദസ്സനതോ. ഏവം ബ്യാസേപി ലബ്ഭതീതി വേദിതബ്ബം, തസ്മാ ‘‘മഹം, മഹാ, മഹന്തോ, മഹന്താ. ഭോ മഹന്ത, ഭവന്തോ മഹന്താ’’തി പുല്ലിങ്ഗേ, ‘‘മഹന്തം, മഹാ, മഹന്താനി. ഭോ മഹന്ത, ഭവന്തോ മഹന്താനീ’’തി നപുംസകലിങ്ഗേ, ‘‘മഹന്താ, മഹാ, മഹന്താ, മഹന്തായോ. ഭോതി മഹന്തേ, ഭോതിയോ മഹന്താ, മഹന്തായോ’’തി ഇത്ഥിലിങ്ഗേ സബ്ബം സമ്പുണ്ണം യോജേതബ്ബം. സമാസേ പന ‘‘മഹാസത്തോ മഹാഉപാസകോ മഹാഉപാസികാ മഹബ്ബലോ മഹാവനം മഹഗ്ഗതം മഹപ്ഫലം മഹബ്ഭയ’’ന്തിആദീനി രൂപാനി ഭവന്തി, തദ്ധിതേ ‘‘മഹത്തനോ മഹത്തം മഹന്തത്തം മഹന്തതാ’’തി രൂപാനി ഭവന്തി. ഗച്ഛന്തസദ്ദസ്സ പന ‘‘ഗച്ഛന്തോ ഗച്ഛന്താ’’തി രൂപാനി വത്വാ സേസാനി മഹന്തസദ്ദേ വുത്തനയേന വിത്ഥാരേത്വാ നാമികപദമാലാ വേദിതബ്ബാ. തഥാ ‘‘ഗച്ഛന്തോ, ഗച്ഛന്താ’’തി പുരിസനയോ ച ‘‘ഗച്ഛന്തം, ഗച്ഛന്താനീ’’തി ചിത്തനയോ ച ‘‘ഗച്ഛന്തീ, ഗച്ഛന്തീ, ഗച്ഛന്തിയോ’’തി ഇത്ഥിനയോ ച ഗഹേതബ്ബോ. ഏവം ലിങ്ഗത്തയവസേന ‘‘ചരം ചരന്തോ ചരന്തം ചരന്തീ, ദദം ദദന്തോ ദദന്തം ദദന്തീ’’തിആദീനം അനേകപദസഹസ്സാനം നാമികപദമാലാ വിത്ഥാരേതബ്ബാ.

യേ പനാചരിയാ ‘‘ഗച്ഛന്തോ’’തിആദീനം പച്ചത്താലപനബഹുവചനത്തഞ്ച ‘‘ഗച്ഛം’’ഇച്ചാദീനം ആലപനേകവചനത്തഞ്ച ഇച്ഛന്തി, തേ സമമ്ഹേഹി പയോഗോ സാസനേ ന ദിട്ഠോ നയവസേനാഗഹേതബ്ബത്താ. തസ്മാ താനി ഏത്ഥ ന വദാമ. അയം പന വിസേസോ ദിട്ഠോ. സേയ്യഥിദം?

‘‘ഗച്ഛം വിധമ’’മിച്ചാദി-പദാനി മുനിസാസനേ;

കത്ഥചാഖ്യാതികാ ഹോന്തി, കത്ഥചി പന നാമികാ.

‘‘തസ്സാഹം സന്തികേ ഗച്ഛം,

സോ മേ സത്ഥാ ഭവിസ്സതി;

വിധമം ദേവ തേ രട്ഠം,

പുത്തോ വേസ്സന്തരോ തവ.

അധമ്മം സാരഥി കയിരാ, മഞ്ചേ ത്വം നിക്ഖനം വനേ’’;

ഇച്ചേവമാദയോ ഞേയ്യാ, പയോഗാ ഏത്ഥ ധീമതാ.

‘‘ഗച്ഛിസ്സാമി വിധമീ’’തി-ആദിനാ ജിനസാസനേ;

നാനാകാലപുരിസാനം, വസേനത്ഥം വദേ വിദൂ.

നാമത്തേ പന ‘‘ഗച്ഛന്തോ, വിധമന്തോ’’തിആദിനാ;

‘‘ഗച്ഛ’’മിച്ചേവമാദീന-മത്ഥമത്ഥവിദൂ വദേ.

ഇദാനി സമഗതികത്തേപി ‘‘ജാനം, പസ്സ’’ന്തിആദീനം ലിങ്ഗവിഭത്തിവചനന്തരവസേന യോ വിസേസോ ദിസ്സതി, തം വദാമ. തഥാ ഹി ‘‘സാ ജാനംയേവ ആഹ ന ജാനാമീതി, പസ്സംയേവ ആഹ ന പസ്സാമീ’’തി ഏവമാദീസു ജാനം പസ്സം സദ്ദാനം ‘‘ജാനന്തീ പസ്സന്തീ’’തി ലിങ്ഗന്തരവസേന പരിവത്തനം ഭവതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഇമിനാ ‘‘ഗച്ഛം’’ഇതി സദ്ദസ്സപി യഥാപയോഗം ‘‘ഗച്ഛന്തീ’’തി ഇത്ഥിയാ കഥനത്ഥോ ലബ്ഭതി തേഹി സമാനഗതികത്താ, ന ‘‘ഗച്ഛന്തോ’’തി സദ്ദസ്സ ‘‘ഗച്ഛന്തീ’’തി ഇത്ഥിയാ കഥനത്ഥോ ലബ്ഭതി തേഹി അസമാനഗതികത്താതി കാരണം ദസ്സിതം ഹോതി. ‘‘അപി നു തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ ഏകന്തസുഖം ലോകം ജാനം പസ്സം വിഹരഥാ’’തി ഏത്ഥ ‘‘ജാനന്താ പസ്സന്താ’’തി വചനന്തരവസേന പരിവത്തനം ഭവതീതി ദട്ഠബ്ബം. ഇമിനാ പന ‘‘ഗച്ഛം’’ഇതി സദ്ദസ്സപി യഥാപയോഗം ‘‘ഗച്ഛന്താ’’തി ബഹുവചനത്ഥോ ലബ്ഭതി തേഹി സമാനഗതികത്താ, ന ‘‘ഗച്ഛന്തേ’’തി സദ്ദസ്സ ‘‘ഗച്ഛന്താ’’തി ബഹുവചനത്ഥോ ലബ്ഭതി തേഹി അസമാനഗതികത്താതി കാരണം ദസ്സിതം ഹോതി. ഏസ നയോ ഉത്തരത്രാപി. ‘‘ഭരന്തി മാതാപിതരോ, പുബ്ബേ കതമനുസ്സര’’ന്തി ഏത്ഥ അനുസ്സരംസദ്ദസ്സ ‘‘അനുസ്സരന്താ’’തി വചനന്തരവസേന പരിവത്തനം ഭവതി. ‘‘സദ്ധമ്മോ ഗരുകാതബ്ബോ, സരം ബുദ്ധാന സാസന’’ന്തി ഏത്ഥ സരംസദ്ദസ്സ സരന്തേനാതി വിഭത്തന്തരവസേന പരിവത്തനം ഭവതി. ‘‘ഫുസം ഭൂതാനി സണ്ഠാനം, മനസാ ഗണ്ഹതോ യഥാ’’തി ഏത്ഥ ഫുസംസദ്ദസ്സപി ‘‘ഫുസന്തസ്സാ’’തി വിഭത്തന്തരവസേന പരിവത്തനം ഭവതി. തഥാ ‘‘യാചം അദദമപ്പിയോ’’തി ഏത്ഥാപി യാചംസദ്ദസ്സ ‘‘യാചന്തസ്സാ’’തി വിഭത്തന്തരവസേന പരിവത്തനം ഭവതി. യാചന്തി വാ യാചിതബ്ബം ധനം, ഇമിനാ നയേന നാനപ്പകാരതോ പരിവത്തനം വേദിതബ്ബം. ഇതി ‘‘ഭവംകര’’ന്തിആദീനം വിസദിസപദമാലാ ച ‘‘ഗച്ഛം, ചര’’ന്തിആദീനം സദിസപദമാലാ ച ‘‘ജാനം, പസ്സ’’ന്തിആദീനം ലിങ്ഗവിഭത്തിവചനന്തരവസേന കത്ഥചി പരിവത്തനന്തി അയം തിവിധോപി ആകാരോ ആഖ്യാതികപദത്ഥവിഭാവനായ സദ്ധിം കഥിതോ പാവചനവരേ സോതൂനം സദ്ദേസ്വത്ഥേസു ച വിസാരദബുദ്ധിപടിലാഭത്ഥം. സബ്ബമേതഞ്ഹി സന്ധായ ഇമാ ഗാഥാ വുത്താ –

‘‘ഭവം കരം അരഹം സം, മഹം’’ഇതി പദാനി തു;

വിസദിസാനി സമ്ഭോന്തി, അഞ്ഞമഞ്ഞന്തി ലക്ഖയേ.

‘‘ഗച്ഛം ചരം ദദം തിട്ഠം, ചിന്തയം ഭാവയം വദം;

ജാനം പസ്സ’’ന്തിആദീനി, സമാനാനി ഭവന്തി ഹി.

തത്ര ‘‘ജാന’’ന്തിആദീനം, കത്ഥചി പരിവത്തനം;

ലിങ്ഗവിഭത്തിവചന-ന്തരതോ പന ദിസ്സതീതി.

അപിച അയം സബ്ബേസമ്പി നിഗ്ഗഹീതന്തപുല്ലിങ്ഗാനം പകതി, യദിദം ദ്വീസു ലിങ്ഗേസു ഛസു വിഭത്തീസു തേരസസു വചനേസു അഞ്ഞതരലിങ്ഗവിഭത്തിവചനവസേന പരിവത്തനം. അയമ്പി പനേത്ഥ നീതി വേദിതബ്ബാ.

‘‘ഗച്ഛം ചര’’ന്തിആദീനി, വിപ്പകതവചോ സിയും;

‘‘ഗച്ഛമാനോ ചരമാനോ’’, ഇച്ചാദീനി പദാനി ച.

‘‘മഹം ഭവ’’ന്തി ഏതാനി, വിപ്പകതവചോപി ച;

അവിപ്പകതവചോ ച, സിയും അത്ഥാനുരൂപതോ.

‘‘അരഹം സ’’ന്തി ഏതാനി, വിനിമുത്താനി സബ്ബഥാ;

ആകാരം തിവിധമ്പേതം, കരേ ചിത്തേ സുമേധസോതി.

സവിനിച്ഛയോയം നിഗ്ഗഹീതന്തപുല്ലിങ്ഗാനം പകതിരൂപസ്സ നാമികപദമാലാവിഭാഗോ.

ആകാരന്തതാപകതികം നിഗ്ഗഹീതന്തപുല്ലിങ്ഗം നിട്ഠിതം.

ഇദാനി ധനഭൂതിഇച്ചേതസ്സ പകതിരൂപസ്സ അഞ്ഞേസഞ്ച തംസദിസാനം നാമികപദമാലാവിഭാഗം വക്ഖാമി പുബ്ബാചരിയമതം പുരേചരം കത്വാ.

അഗ്ഗി, അഗ്ഗീ, അഗ്ഗയോ. അഗ്ഗിം, അഗ്ഗീ, അഗ്ഗയോ. അഗ്ഗിനാ, അഗ്ഗീഹി, അഗ്ഗീഭി. അഗ്ഗിസ്സ, അഗ്ഗിനോ, അഗ്ഗീനം. അഗ്ഗിനാ, അഗ്ഗീഹി, അഗ്ഗീഭി. അഗ്ഗിസ്സ, അഗ്ഗിനോ, അഗ്ഗീനം. അഗ്ഗിസ്മിം, അഗ്ഗിമ്ഹി, അഗ്ഗീസു. ഭോ അഗ്ഗി, ഭോ അഗ്ഗീ, ഭവന്തോ അഗ്ഗയോ. യമകമഹാഥേരമതം.

ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി നിസ്സക്കവചനട്ഠാനേ ‘‘അഗ്ഗിസ്മാ, അഗ്ഗിമ്ഹാ’’തി ഇമാനി നാഗതാനി, തഥാപി തത്ഥ തത്ഥ തംസദിസപ്പയോഗദസ്സനതോ ഗഹേതബ്ബാനി. ‘‘അഗ്ഗിനാ, അഗ്ഗിസ്മാ, അഗ്ഗിമ്ഹാ’’തി കമോ ച വേദിതബ്ബോ.