൬. ആകാരന്തപുല്ലിങ്ഗനാമികപദമാലാ

അഥ പുബ്ബാചരിയമതം പുരേചരം കത്വാ ആകാരന്തപുല്ലിങ്ഗാനം പകതിരൂപേസു അഭിഭവിതു ഇച്ചേതസ്സ പകതിരൂപസ്സ നാമികപദമാലം വക്ഖാമ – സത്ഥാ, സത്ഥാ, സത്ഥാരോ. സത്ഥാരം, സത്ഥാരോ. സത്ഥാരാ, സത്ഥാരേഹി, സത്ഥാരേഭി. സത്ഥു, സത്ഥുസ്സ, സത്ഥുനോ, സത്ഥാനം, സത്ഥാരാനം. സത്ഥാരാ, സത്ഥാരേഹി, സത്ഥാരേഭി. സത്ഥു, സത്ഥുസ്സ, സത്ഥുനോ, സത്ഥാനം, സത്ഥാരാനം. സത്ഥരി, സത്ഥാരേസു. ഭോ സത്ഥ, ഭോ സത്ഥാ, ഭവന്തോ സത്ഥാരോ.

അയം യമകമഹാഥേരേന കതായ ചൂളനിരുത്തിയാ ആഗതോ നയോ. ഏത്ഥ ച നിരുത്തിപിടകേ ച കച്ചായനേ ച ‘‘സത്ഥുനാ’’തി പദം അനാഗതമ്പി ഗഹേതബ്ബമേവ ‘‘ധമ്മരാജേന സത്ഥുനാ’’തി ദസ്സനതോ. ‘‘സത്ഥാരാ, സത്ഥുനാ, സത്ഥാരേഹി, സത്ഥാരേഭീ’’തി കമോ ച വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ ച അസതിപി അത്ഥവിസേസേ ബ്യഞ്ജനവിസേസവസേന, ബ്യഞ്ജനവിസേസാഭാവേപി അത്ഥനാനത്ഥതാവസേന സദ്ദന്തരസന്ദസ്സനം നിരുത്തിക്കമോതി ‘‘സത്ഥാ’’തി പദം ഏകവചനബഹുവചനവസേന ദ്വിക്ഖത്തും വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം. നിരുത്തിപിടകാദീസു പന ‘‘സത്ഥാ’’തി പഠമാബഹുവചനം ന ആഗതം. കിഞ്ചാപി ന ആഗതം, തഥാപി ‘‘അവിതക്കിതാ മച്ചുമുപബ്ബജന്തീ’’തി പാളിയം ‘‘അവിതക്കിതാ’’തി പഠമാബഹുവചനസ്സ ദസ്സനതോ ‘‘സത്ഥാ’’തി പദസ്സ പഠമാബഹുവചനത്തം അവസ്സമിച്ഛിതബ്ബം. തഥാ വത്താ, ധാതാ, ഗന്താദീനമ്പി തഗ്ഗതികത്താ. തഥാ നിരുത്തിപിടകേ ‘‘സത്ഥാരേ’’തി ദുതിയാബഹുവചനഞ്ച ‘‘സത്ഥുസ്സ, സത്ഥാന’’ന്തി ചതുത്ഥീഛട്ഠേകവചനബഹുവചനാനി ച ആഗതാനി, ചൂളനിരുത്തിയം പന ന ആഗതാനി. തത്ഥ ‘‘മാതാപിതരോ പോസേതി. ഭാതരോ അതിക്കമതീ’’തി ദസ്സനതോ ‘‘സത്ഥാരേ’’തി ദുതിയാബഹുവചനരൂപം അയുത്തം വിയ ദിസ്സതി. കച്ചായനാദീസു ‘‘ഭോ സത്ഥ, ഭോ സത്ഥാ’’ ഇതി രസ്സദീഘവസേന ആലപനേകവചനദ്വയം വുത്തം. നിരുത്തിപിടകേ ‘‘ഭോ സത്ഥ’’ ഇതിരസ്സവസേന ആലപനേകവചനം വത്വാ ‘‘ഭവന്തോ സത്ഥാരോ’’തി ആരാദേസവസേന ആലപനബഹുവചനം വുത്തം. ചൂളനിരുത്തിയം ‘‘ഭോ സത്ഥ’’ ഇതി രസ്സവസേന ആലപനേകവചനം വത്വാ ‘‘ഭോ സത്ഥാ’’ ഇതി ദീഘവസേന ആലപനബഹുവചനം ലപിതം. സബ്ബമേതം ആഗമേ ഉപപരിക്ഖിത്വാ യഥാ ന വിരുജ്ഝതി, തഥാ ഗഹേതബ്ബം.

ഇദാനി സത്ഥുസദ്ദസ്സ യം രൂപന്തരം അമ്ഹേഹി ദിട്ഠം, തം ദസ്സേസ്സാമ – തഥാ ഹി ‘‘ഇമേസം മഹാനാമ തിണ്ണം സത്ഥൂനം ഏകാ നിട്ഠാ ഉദാഹു പുഥു നിട്ഠാ’’തി പാളിയം ‘‘സത്ഥൂന’’ന്തി പദം ദിട്ഠം, തസ്മാ അയമ്പി കമോ വേദിതബ്ബോ ‘‘സത്ഥു, സത്ഥുസ്സ, സത്ഥുനോ, സത്ഥാനം, സത്ഥാരാനം, സത്ഥൂന’’ന്തി. അഭിഭവിതാ, അഭിഭവിതാ, അഭിഭവിതാരോ. അഭിഭവിതാരം, അഭിഭവിതാരോ. അഭിഭവിതാരാ, അഭിഭവിതുനാ, അഭിഭവിതാരേഹി, അഭിഭവിതാരേഭി. അഭിഭവിതു, അഭിഭവിതുസ്സ, അഭിഭവിതുനോ, അഭിഭവിതാനം, അഭിഭവിതാരാനം, അഭിഭവിതൂനം. അഭിഭവിതാരാ, അഭിഭവിതാരേഹി, അഭിഭവിതാരേഭി. അഭിഭവിതു, അഭിഭവിതുസ്സ, അഭിഭവിതുനോ, അഭിഭവിതാനം, അഭിഭവിതാരാനം. അഭിഭവിതരി, അഭിഭവിതാരേസു. ഭോ അഭിഭവിത, ഭോ അഭിഭവിതാ, ഭവന്തോ അഭിഭവിതാരോ. യഥാ പനേത്ഥ അഭിഭവിതു ഇച്ചേതസ്സ പകതിരൂപസ്സ നാമികപദമാലാ സത്ഥുനയേന യോജിതാ, ഏവം പരിഭവിതുആദീനഞ്ച അഞ്ഞേസഞ്ച തംസദിസാനം നാമികപദമാലാ സത്ഥുനയേന യോജേതബ്ബാ. ഏത്ഥഞ്ഞാനി തംസദിസാനി നാമ ‘‘വത്താ, ധാതാ’’ഇച്ചാദീനം പദാനം വത്തുധാതു ഇച്ചാദീനി പകതിരൂപാനി.

വത്താ ധാതാ ഗന്താ നേതാ,

ദാതാ കത്താ ചേതാ താതാ;

ഛേത്താ ഭേത്താ ഹന്താ മേതാ,

ജേതാ ബോദ്ധാ ഞാതാ സോതാ.

ഗജ്ജിതാ വസ്സിതാ ഭത്താ, മുച്ഛിതാ പടിസേധിതാ;

ഭാസിതാ പുച്ഛിതാ ഖന്താ, ഉട്ഠാതോക്കമിതാ തതാ.

നത്താ പനത്താ അക്ഖാതാ, സഹിതാ പടിസേവിതാ;

നേതാ വിനേതാ ഇച്ചാദീ, വത്തരേ സുദ്ധകത്തരി.

ഉപ്പാദേതാ വിഞ്ഞാപേതാ, സന്ദസ്സേതാ പബ്രൂഹേതാ;

ബോധേതാദീ ചഞ്ഞേ സദ്ദാ, ഞേയ്യാ ഹേതുസ്മിം അത്ഥസ്മിം.

കത്താ ഖത്താ നേത്താ ഭത്താ, പിതാ ഭാതാതിമേ പന;

കിഞ്ചി ഭിജ്ജന്തി സുത്തസ്മിം, തം പഭേദം കഥേസ്സഹം.

സത്ഥാതിആദീസു കേചി, ഉപയോഗേന സാമിനാ;

സഹേവ നിച്ചം വത്തന്തി, നേവ വത്തന്തി കേചി തു.

തത്ര കത്തുസദ്ദാദയോ രൂപന്തരവസേന സത്ഥുസദ്ദതോ കിഞ്ചി ഭിജ്ജന്തി. തഥാ ഹി ‘‘ഉട്ഠേഹി കത്തേ തരമാനോ, ഗന്ത്വാ വേസ്സന്തരംവദാ’’തി ഏത്ഥ ‘‘കത്തേ’’തി ഇദം ആലപനേകവചനരൂപം, ഏവഞ്ഹി ‘‘ഭോ കത്താ’’തി രൂപതോ രൂപന്തരം നാമ. ‘‘തേന ഹി ഭോ ഖത്തേ യേന ചമ്പേയ്യകാ ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ തേനുപസങ്കമാ’’തി ഏത്ഥ ‘‘ഖത്തേ’’തി ഇദഞ്ചാലപനേകവചനരൂപം. ഏവമ്പി ‘‘ഭോ ഖത്താ’’തി രൂപതോ രൂപന്തരം നാമ. ‘‘നേത്തേ ഉജും ഗതേ സതീ’’തി ഏത്ഥ ‘‘നേത്തേ’’തി ഇദം സത്തമിയാ ഏകവചനരൂപം, ഏതമ്പി ‘‘നേത്തരീ’’തി രൂപതോ രൂപന്തരം. ‘‘ആരാധയതി രാജാനം, പൂജം ലഭതി ഭത്തുസൂ’’തി ഏത്ഥ ‘‘ഭത്തൂസൂ’’തി ഇദം സത്തമിയാ ബഹുവചനരൂപം. ‘‘ഭത്താരേസൂ’’തി രൂപതോ രൂപന്തരം, അത്ര ‘‘ഭത്തൂസൂ’’തി ദസ്സനതോ, ‘‘മാതാപിതൂസു പണ്ഡിതാ’’തി ഏത്ഥ ‘‘പിതൂസൂ’’തി ദസ്സനതോ ച ‘‘വത്തൂസു ധാതൂസു ഗന്തൂസു നേതൂസു ദാതൂസു കത്തൂസൂ’’തി ഏവമാദിനയോപി ഗഹേതബ്ബോ. അയം നയോ സത്ഥുസദ്ദേപി ഇച്ഛിതബ്ബോ വിയ അമ്ഹേ പടിഭാതി.

പിതാ, പിതാ, പിതരോ. പിതരം, പിതരോ. പിതരാ, പിതുനാ, പേത്യാ, പിതരേഹി, പിതരേഭി, പിതൂഹി, പിതൂഭി. പിതു, പിതുസ്സ, പിതുനോ, പിതാനം, പിതരാനം, പിതൂനം. പിതരാ, പേത്യാ, പിതരേഹി, പിതരേഭി, പിതൂഹി, പിതൂഭി. പിതു, പിതുസ്സ, പിതുനോ, പിതാനം, പിതരാനം, പിതൂനം. പിതരി, പിതരേസു, പിതൂസു. ഭോ പിത, ഭോ പിതാ, ഭവന്തോ പിതരോ. ഏത്ഥ പന ‘‘പേത്യാ, പിതൂന’’ന്തി ഇമം നയദ്വയം വജ്ജേത്വാ ഭാതുസദ്ദസ്സ ച പദമാലാ യോജേതബ്ബാ. തത്ഥ ‘‘മത്യാ ച പേത്യാ ച കതം സുസാധു, അനുഞ്ഞാതോസി മാതാപിതൂഹി, മാതാപിതൂനം അച്ചയേനാ’’തി ച ദസ്സനതോ പിതുസദ്ദസ്സ ‘‘പേത്യാ, പിതൂഹി, പിതൂഭി. പിതൂന’’ന്തി രൂപഭേദോ ച, ‘‘പിതരോ’’ ഇച്ചാദീസു രസ്സത്തഞ്ച സത്ഥുസദ്ദതോ വിസേസോ. തത്ഥ ച ‘‘പേത്യാ’’തി ഇദം ‘‘ജന്തുയോ, ഹേതുയോ, ഹേതുയാ, അധിപതിയാ’’തി പദാനി വിയ അചിന്തേയ്യം പുല്ലിങ്ഗരൂപന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ചോദനാ സോധനാ ചാത്ര ഭവതി – സത്ഥാ പിതാ ഇച്ചേവമാദീനി നിപ്ഫന്നത്തമുപാദായ ആകാരന്താനീതി ച, പഠമം ഠപേതബ്ബം പകതിരൂപമുപാദായ ഉകാരന്താനീതി ച തുമ്ഹേ ഭണഥ, ‘‘ഹേതു സത്ഥാരദസ്സനം. അമാതാപിതരസംവഡ്ഢോ. കത്താരനിദ്ദേസോ’’തിആദീസു പന സത്ഥാര ഇച്ചാദീനി കഥം തുമ്ഹേ ഭണഥാതി? ഏതാനിപി മയം പകതിരൂപമുപാദായ ഉകാരന്താനീതി ഭണാമാതി. നനു ച ഭോ ഏതാനി അകാരന്താനീതി? ന, ഉകാരന്താനിയേവ താനി. നനു ച ഭോ യോ അം നാദീനി പരഭൂതാനി വചനാനി ന ദിസ്സന്തി യേഹി ഉകാരന്തസദ്ദാനമന്തസ്സ ആരാദേസോ സിയാ, തസ്മാ അകാരന്താനീതി? ന, ഈദിസേ ഠാനേ പരഭൂതാനം യോ അം നാദീനം വചനാനമനോകാസത്താ. തഥാ ഹി സമാസവിസയോ ഏസോ. സമാസവിസയസ്മിഞ്ഹി അചിന്തേയ്യാനിപി രൂപാനി ദിസ്സന്തീതി. ഏവം സന്തേപി ഭോ ‘‘ഗാമതോ നിക്ഖമതീ’’തി പയോഗസ്സ വിയ അസമാസവിസയേ ‘‘സത്ഥാരതോ സത്ഥാരം ഗച്ഛതീ’’തി നിദ്ദേസപാളിദസ്സനതോ ‘‘ഹേതു സത്ഥാരദസ്സന’’ന്തിആദീസു സത്ഥാര ഇച്ചാദീനി അകാരന്താനീതി ചിന്തേതബ്ബാനീതി? ന ചിന്തേതബ്ബാനി ‘‘സത്ഥാരതോ സത്ഥാരം ഗച്ഛതീ’’തി ഏത്ഥാപി ഉകാരന്തത്താ. ഏത്ഥ ഹി അസമാസത്തേപി തോപച്ചയം പടിച്ച സത്ഥുസദ്ദസ്സ ഉകാരോ ആരാദേസം ലഭതി. യാനി പന തുമ്ഹേ ഉകാരസ്സ ആരാദേസനിമിത്താനി യോ അംനാദീനി വചനാനി ഇച്ഛഥ, താനി ഈദിസേ ഠാനേ വിഞ്ഞൂനം പമാണം ന ഹോന്തി. കാനി പന ഹോന്തീതി ചേ? അസമാസവിസയേ തോപച്ചയോ ച സമാസവിസയേ പരപദാനി ച പരപദാഭാവേ സ്യാദിവിഭത്തിയോ ചാതി ഇമാനേവ ഈദിസേ ഠാനേ ഏകന്തേന പമാണം ഹോന്തി. തഥാ ഹി ധമ്മപദട്ഠകഥായം ‘‘യാവദേവ അനത്ഥായ, ഞത്തം ബാലസ്സ ജായതീ’’തി ഇമിസ്സാ പാളിയാ അത്ഥസംവണ്ണനായം ‘‘അയം നിമ്മാതാപിതരോതി ഇമസ്മിം പഹടേ ദണ്ഡോ നത്ഥീ’’തി ഏത്ഥ നിമ്മാതാപിതരോതി ഇമസ്സ സമാസവിസയത്താ സിമ്ഹി പരേ ഉകാരോ ആരാദേസം ലഭതി, തതോ സിസ്സ ഓകാരാദേസോ, ഇച്ചേതം പദം പകതിരൂപവസേന ഉകാരന്തം ഭവതി. നിപ്ഫന്നത്തമുപാദായ ‘‘പുരിസോ, ഉരഗോ’’തി പദാനി വിയ ഓകാരന്തഞ്ച ഭവതി. അയം പനേത്ഥ സമാസവിഗ്ഗഹോ ‘‘മാതാ ച പിതാ ച മാതാപിതരോ, നത്ഥി മാതാപിതരോ ഏതസ്സാതി നിമ്മാതാപിതരോ’’തി. പകതിരൂപവസേന ഹി ‘‘നിമ്മാതാപിതു’’ ഇതി ഠിതേ സിവചനസ്മിം പരേ ഉകാരസ്സ ആരാദേസോ ഹോതി. കത്ഥചി പന ധമ്മപദട്ഠകഥാപോത്ഥകേ ‘‘അയം നിമ്മാതാപിതികോ’’തി പാഠോ ദിസ്സതി, ഏസോ പന ‘‘അയം നിമ്മാതാപിതരോ’’തി പദസ്സ അയുത്തതം മഞ്ഞമാനേഹി ഠപിതോതി മഞ്ഞാമ, ന സോ അയുത്തോ അട്ഠകഥാപാഠോ. സോ ഹി ഉമങ്ഗജാതകട്ഠകഥായം ഏകപിതരോതി സിമ്ഹി ആരാദേസപയോഗേന സമേതി. തഥാ ഹി –

‘‘യഥാപി നിയകോ ഭാതാ,

സഉദരിയോ ഏകമാതുകോ;

ഏവം പഞ്ചാലചന്ദോ തേ,

ദയിതബ്ബോ രഥേസഭാ’’തി

ഇമിസ്സാ പാളിയാ അത്ഥം സംവണ്ണേന്തേഹി പാളിനയഞ്ഞൂഹി ഗരൂഹി ‘‘നിയകോതി അജ്ഝത്തികോ ഏകപിതരോ ഏകമാതുയാ ജാതോ’’തി സിമ്ഹി ആരാദേസപയോഗരചനാ കതാ. ന കേവലഞ്ച സിമ്ഹി ആരാദേസേ പുല്ലിങ്ഗപ്പയോഗോയേവമ്ഹേഹി ദിട്ഠോ, അഥ ഖോ ഇത്ഥിലിങ്ഗപ്പയോഗോപി സാസനേ ദിട്ഠോ. തഥാ ഹി വിനയപിടകേ ചൂളവഗ്ഗേ ‘‘അസ്സമണീ ഹോതി അസക്യധീതരാ’’തി പദം ദിസ്സതി. അയം പനേത്ഥ സമാസവിഗ്ഗഹോ ‘‘സക്യകുലേ ഉപ്പന്നത്താ സക്യസ്സ ഭഗവതോ ധീതാ സക്യധീതരാ, ന സക്യധീതരാ അസക്യധീതരാ’’തി. ഇധാപി സിമ്ഹി പരേ ഉകാരസ്സ ആരാദേസോ കതോ, ഇത്ഥിലിങ്ഗഭാവസ്സ ഇച്ഛിതത്താ ആപച്ചയോ, തതോ സിലോപോ ച ദട്ഠബ്ബോ. ഏവം സമാസപദത്തേ സത്ഥു പിതു കത്തുസദ്ദാനം നാമികപദമാലായം വുത്തരൂപതോ കോചി കോചി രൂപവിസേസോ ദിസ്സതി. അഞ്ഞേസമ്പി രൂപവിസേസോ നയഞ്ഞുനാ മഗ്ഗിതബ്ബോ സുത്തന്തേസു. കോ ഹി നാമ സമത്ഥോ നിസ്സേസതോ ബുദ്ധവചനസാഗരേ സംകിണ്ണാനി വിചിത്രാനി പണ്ഡിതജനാനം ഹദയവിമ്ഹാപനകരാനി പദരൂപരതനാനി സമുദ്ധരിത്വാ ദസ്സേതും, തസ്മാ അമ്ഹേഹി അപ്പമത്തകാനിയേവ ദസ്സിതാനി.

അദന്ധജാതികോ വിഞ്ഞു-ജാതികോ സതതം ഇധ;

യോഗം കരോതി ചേ സത്ഥു, പാളിയം സോ ന കങ്ഖതി.

യേ പനിധ അമ്ഹേഹി ‘‘സത്ഥാ, അഭിഭവിതാ, വത്താ, കത്താ’’ദയോ സദ്ദാ പകാസിതാ, തേസു കേചി ഉപയോഗവചനേന സദ്ധിം നിച്ചം വത്തന്തി ‘‘പുച്ഛിതാ, ഓക്കമിതാ’’ഇച്ചാദയോ. തഥാ ഹി ‘‘അഭിജാനാസി നോ ത്വം മഹാരാജ ഇമം പഞ്ഹം അഞ്ഞേ സമണബ്രാഹ്മണേ പുച്ഛിതാ. നിദ്ദം ഓക്കമിതാ’’തിആദിപയോഗാ ബഹൂ ദിസ്സന്തി. കേചി സാമിവചനേന സദ്ധിം നിച്ചം വത്തന്തി ‘‘അഭിഭവിതാ, വത്താ’’ഇച്ചാദയോ. തഥാ ഹി ‘‘പച്ചാമിത്താനം അഭിഭവിതാ, തസ്സ ഭവന്തി വത്താരോ. അമതസ്സ ദാതാ. പരിസ്സയാനം സഹിതാ. അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ, ഉപ്പാദേതാ നരുത്തമോ’’തിആദിപയോഗാ ബഹൂ ദിസ്സന്തി. കേചി പന ഉപയോഗവചനേനപി സദ്ധിം നേവ വത്തന്തി നിയോഗാ പഞ്ഞത്തിയം പവത്തനതോ. തം യഥാ? ‘‘സത്ഥാ, പിതാ, ഭാതാ, നത്താ’’ഇച്ചാദയോ. ഏത്ഥ പന ‘‘ഉപയോഗവചനേന സദ്ധിം നിച്ചം വത്തന്തീ’’തിആദിവചനം കമ്മഭൂതം അത്ഥം സന്ധായ കതന്തി വേദിതബ്ബം.

ഏവം ഉകാരന്തതാപകതികാനം ആകാരന്തപദാനം പവത്തിം വിദിത്വാ സദ്ദേസു അത്ഥേസു ച കോസല്ലമിച്ഛന്തേഹി പുന ലിങ്ഗഅന്തവസേന ‘‘സത്ഥാ, സത്ഥോ, സത്ഥ’’ന്തി തികം കത്വാ പദാനമത്ഥോ ച പകതിരൂപസ്സ നാമികപദമാലാ ച പദാനം സദിസാസദിസതാ ച വവത്ഥപേതബ്ബാ. തത്ര ഹി ‘‘സത്ഥാ’’തി ഇദം പഠമം ഉകാരന്തതാപകതിയം ഠത്വാ പച്ഛാ ആകാരന്തഭൂതം പുല്ലിങ്ഗം, ‘‘സത്ഥോ’’തി ഇദം പഠമം അകാരന്തതാപകതിയം ഠത്വാ പച്ഛാ ഓകാരന്തഭൂതം പുല്ലിങ്ഗം, ‘‘സത്ഥ’’ന്തിദം പന പഠമം അകാരന്തതാപകതിയം ഠത്വാ പച്ഛാ നിഗ്ഗഹീതന്തഭൂതം നപുംസകലിങ്ഗം. തത്ര സത്ഥാതി സദേവകം ലോകം സാസതി അനുസാസതീതി സത്ഥാ, കോ സോ? ഭഗവാ. സത്ഥോതി സഹ അത്ഥേനാതി സത്ഥോ, ഭണ്ഡമൂലം ഗഹേത്വാ വാണിജ്ജായ ദേസന്തരം ഗതോ ജനസമൂഹോ. സത്ഥന്തി സാസതി ആചിക്ഖതി അത്ഥേ ഏതേനാതി സത്ഥം, ബ്യാകരണാദിഗന്ഥോ, അഥ വാ സസതി ഹിംസതി സത്തേ ഏതേനാതി സത്ഥം, അസിആദി. ‘‘സത്ഥാ, സത്ഥാ, സത്ഥാരോ. സത്ഥാരം, സത്ഥാരോ’’തി പുരേ വിയ പദമാലാ. ‘‘സത്ഥോ, സത്ഥാ. സത്ഥം, സത്ഥേ’’തി പുരിസനയേന പദമാലാ. ‘‘സത്ഥം, സത്ഥാനി, സത്ഥാ. സത്ഥം, സത്ഥാനി, സത്ഥേ’’തി നപുംസകേ വത്തമാന ചിത്തനയേന പദമാലാ യോജേതബ്ബാ. ഏവം തിധാ ഭിന്നാസു നാമികപദമാലാസു പദാനം സദിസാസദിസതാ വവത്ഥപേതബ്ബാ.

സത്ഥാ തിട്ഠതി സബ്ബഞ്ഞൂ, സത്ഥാ യന്തി ധനത്ഥികാ;

സത്ഥാ അപേതി പുരിസോ, ഭോന്തോ സത്ഥാ ദദാഥ സം.

ഏവം സുതിസാമഞ്ഞവസേന സദിസതാ ഭവതി.

സത്ഥം യം തിഖിണം തേന, സത്ഥോ കത്വാന കപ്പിയം;

ഫലം സത്ഥുസ്സ പാദാസി, സത്ഥാ തം പരിഭുഞ്ജതി.

ഏവം അസുതിസാമഞ്ഞവസേന അസദിസതാ ഭവതി, തഥാ ലിങ്ഗഅന്തവസേന. ‘‘ചേതാ ചേതോ’’തി ച ‘‘താതാ താതോ’’തി ച ദുകം കത്വാ പദാനമത്ഥോ ച പകതിരൂപസ്സ നാമികപദമാലാ ച പദാനം സദിസാസദിസതാ ച വവത്ഥപേതബ്ബാ.

തത്ര ഹി ‘‘ചേതാ’’തി പഠമം ഉകാരന്തതാപകതിയം ഠത്വാ പച്ഛാ ആകാരന്തഭൂതം പുല്ലിങ്ഗം, തഥാ ‘‘താതാ’’തി പദമ്പി. ‘‘ചേതോ’’തി ഇദം പന പഠമം അകാരന്തതാപകതിയം ഠത്വാ പച്ഛാ ഓകാരന്തഭൂതം പുല്ലിങ്ഗം, തഥാ ‘‘താതോ’’തി പദമ്പി. തത്ര ചേതാതി ചിനോതി രാസിം കരോതീതി ചേതാ, പാകാരചിനനകോ പുഗ്ഗലോ, ഇട്ഠകവഡ്ഢകീതി അത്ഥോ. ചേതോതി ചിത്തം, ഏവംനാമകോ വാ ലുദ്ദോ. ഏത്ഥ ച ചിത്തം ‘‘ചേതയതി ചിന്തേതീ’’തി അത്ഥവസേന ചേതോ, ലുദ്ദോ പന പണ്ണത്തിവസേന. താതാതി തായതീതി താതാ. ‘‘അഘസ്സ താതാ ഹിതസ്സ വിധാതാ’’തിസ്സ പയോഗോ. ‘‘താതോ’’തി ഏത്ഥാപി തായതീതി താതോ, പുത്താനം പിതൂസു, പിതരാനം പുത്തേസു, അഞ്ഞേസഞ്ച അഞ്ഞേസു പിയപുഗ്ഗലേസു വത്തബ്ബവോഹാരോ ഏസോ. ‘‘സോ നൂന കപണോ താതോ, ചിരം രുച്ചതി അസ്സമേ. കിച്ഛേനാധിഗതാ ഭോഗാ, തേ താതോ വിധമം ധമം. ഏഹി താതാ’’തിആദീസു ചസ്സ പയോഗോ വേദിതബ്ബോ. ‘‘ചേതാ, ചേതാ, ചേതാരോ. ചേതാരം, ചേതാരോ’’തി സത്ഥുനയേന പദമാലാ. ‘‘ചേതോ, ചേതാ. ചേതം, ചേതേ. ചേതസാ, ചേതേനാ’’തി മനോഗണനയേന ഞേയ്യാ. അയം ചിത്തവാചകസ്സ ചേതസദ്ദസ്സ നാമികപദമാലാ. ‘‘ചേതോ, ചേതാ. ചേതം, ചേതേ. ചേതേനാ’’തി പുരിസനയേന ഞേയ്യാ. അയം പണ്ണത്തിവാചകസ്സ ചേതസദ്ദസ്സ നാമികപദമാലാ. ‘‘താതാ, താതാ, താതാരോ. താതാര’’ന്തി സത്ഥുനയേന ഞേയ്യാ. ‘‘താതോ, താതാ, താത’’ന്തി പുരിസനയേന ഞേയ്യാ. ഏവമിമാസുപി നാമികപദമാലാസു പദാനം സദിസാസദിസതാ വവത്ഥപേതബ്ബാ, തഥാ ലിങ്ഗഅന്തവസേന ‘‘ഞാതാ, ഞാതോ, ഞാതം, ഞാതാ’’തി ചതുക്കം കത്വാ പദാനമത്ഥോ ച പകതിരൂപസ്സ നാമികപദമാലാ ച പദാനം സദിസാസദിസതാ ച വവത്ഥപേതബ്ബാ.

തത്ര ഹി ‘‘ഞാതാ’’തി ഇദം പഠമം ഉകാരന്തതാപകതിയം ഠത്വാ പച്ഛാ ആകാരന്തഭൂതം പുല്ലിങ്ഗം. ‘‘ഞാതോ ഞാത’’ന്തി ഇമാനി യഥാക്കമം പഠമം അകാരന്തതാപകതിയം ഠത്വാ പച്ഛോകാരന്തനിഗ്ഗഹീതന്തഭൂതാനി വാച്ചലിങ്ഗേസു പുന്നപുംസകലിങ്ഗാനി. തഥാ ഹി ‘‘ഞാതോ അത്ഥോ സുഖാവഹോ. ഞാതമേതം കുരങ്ഗസ്സാ’’തി നേസം പയോഗാ ദിസ്സന്തി. ‘‘ഞാതാ’’തി ഇദം പന പഠമം ആകാരന്തതാപകതിയം ഠത്വാ പച്ഛാപി ആകാരന്തഭൂതം വാച്ചലിങ്ഗേസു ഇത്ഥിലിങ്ഗം. തഥാ ഹി ‘‘ഏസാ ഇത്ഥിമയാ ഞാതാ’’തി പയോഗോ. തത്ര പുല്ലിങ്ഗപക്ഖേ ‘‘ജാനാതീതി ഞാതാ’’തി കത്തുകാരകവത്തമാനകാലവസേന അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. ഇത്ഥിലിങ്ഗാദിപക്ഖേ ‘‘ഞായിത്ഥാതി ഞാതാ ഞാതോ ഞാത’’ന്തി കമ്മകാരകാതീതകാലവസേന അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. ഏസ നയോ അഞ്ഞത്ഥാപി യഥാസമ്ഭവം ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘ഞാതാ, ഞാതാ, ഞാതാരോ. ഞാതാര’’ന്തി സത്ഥുനയേന ഞേയ്യാ. ‘‘ഞാതോ, ഞാതാ. ഞാത’’ന്തി പുരിസനയേന ഞേയ്യാ. ‘‘ഞാതം, ഞാതാനി, ഞാതാ. ഞാതം, ഞാതാനി, ഞാതേ’’തി വക്ഖമാനചിത്തനയേന ഞേയ്യാ. ‘‘ഞാതാ, ഞാതാ, ഞാതായോ. ഞാതം, ഞാതാ, ഞാതായോ’’തി വക്ഖമാനകഞ്ഞാനയേന ഞേയ്യാ. ഏവമിമാസുപി നാമികപദമാലാസു പദാനം സദിസാസദിസതാ വവത്ഥപേതബ്ബാ. അഞ്ഞേസുപി ഠാനേസു യഥാരഹം ഇമിനാ നയേന സദിസാസദിസതാ ഉപപരിക്ഖിതബ്ബാ. വത്താ ധാതാ ഗന്താദീനമ്പി ‘‘വദതീതി വത്താ, ധാരേതീതി ധാതാ, ഗച്ഛതീതി ഗന്താ’’തിആദിനാ യഥാസമ്ഭവം നിബ്ബചനാനി ഞേയ്യാനി.

യം പനേത്ഥ അമ്ഹേഹി പകിണ്ണകവചനം കഥിതം, തം ‘‘അട്ഠാനേ ഇദം കഥിത’’ന്തി ന വത്തബ്ബം. യസ്മാ അയം സദ്ദനീതി നാമ സദ്ദാനമത്ഥാനഞ്ച യുത്തായുത്തിപകാസനത്ഥം കതാരമ്ഭത്താ നാനപ്പകാരേന സബ്ബം മാഗധവോഹാരം സങ്ഖോഭേത്വാ കഥിതായേവ സോഭതി, ന ഇതരഥാ, തസ്മാ നാനപ്പഭേദേന വത്തുമിച്ഛായ സമ്ഭവതോ ‘‘അട്ഠാനേ ഇദം കഥിത’’ന്തി ന വത്തബ്ബം. നാനാഉപായേഹി വിഞ്ഞൂനം ഞാപനത്ഥം കതാരമ്ഭത്താ ച പന പുനരുത്തിദോസോപേത്ഥ ന ചിന്തേതബ്ബോ, അഞ്ഞദത്ഥു സദ്ധാസമ്പന്നേഹി കുലപുത്തേഹി അയം സദ്ദനീതി പിടകത്തയോപകാരായ സക്കച്ചം പരിയാപുണിതബ്ബാ.

ഇതി അഭിഭവിതാപദസദിസാനി വത്താ, ധാതാ, ഗന്താദീനി പദാനി ദസ്സിതാനി. ഇദാനി അതംസദിസാനി ദസ്സേസ്സാമ. സേയ്യഥിദം –

ഗുണവാ ഗണവാ ചേവ, ബലവാ യസവാ തഥാ;

ധനവാ സുതവാ വിദ്വാ, ധുതവാ കതവാപി ച.

ഹിതവാ ഭഗവാ ചേവ, ധിതവാ ഥാമവാ തഥാ;

യതവാ ചാഗവാ ചാഥ, ഹിമവിച്ചാദയോ രവാ.

പുന്നപുംസകലിങ്ഗേഹി, അകാരന്തേഹി പായതോ;

വന്തുസദ്ദോ പരോ ഹോതി, തദന്താ ഗുണവാദയോ.

സഞ്ഞാവാ രസ്മിവാ ചേവ, മസ്സുവാ ച യസസ്സിവാ;

ഇച്ചാദിദസ്സനാപേസോ, ആകാരിവണ്ണുകാരതോ;

ഇത്ഥിലിങ്ഗാദീസു ഹോതി, കത്ഥചീതി പകാസയേ.

സതിമാ ഗതിമാ അത്ഥ-ദസ്സിമാ ധിതിമാ തഥാ;

മുതിമാ മതിമാ ചേവ, ജുതിമാ ഹിരിമാപി ച.

ഥുതിമാ രതിമാ ചേവ, യതിമാ ബലിമാ തഥാ;

കസിമാ സുചിമാ ധീമാ, രുചിമാ ചക്ഖുമാപി ച.

ബന്ധുമാ ഹേതുമാ’യസ്മാ, കേതുമാ രാഹുമാ തഥാ;

ഖാണുമാ ഭാണുമാ ഗോമാ, വിജ്ജുമാ വസുമാദയോ.

പാപിമാ പുത്തിമാ ചേവ, ചന്ദിമിച്ചാദയോപി ച;

അതംസദിസസദ്ദാതി, വിഞ്ഞാതബ്ബാ വിഭാവിനാ.

ഇവണ്ണുകാരോകാരേഹി, മന്തുസദ്ദോ പരോ ഭവേ;

ആകാരന്താ ചികാരന്താ, ഇമന്തൂതി വിഭാവയേ.

ഗുണവാ, ഗുണവാ, ഗുണവന്തോ. ഗുണവന്തം, ഗുണവന്തേ. ഗുണവതാ, ഗുണവന്തേന, ഗുണവന്തേഹി, ഗുണവന്തേഭി. ഗുണവതോ, ഗുണവന്തസ്സ, ഗുണവതം, ഗുണവന്താനം. ഗുണവതാ, ഗുണവന്താ, ഗുണവന്തസ്മാ, ഗുണവന്തമ്ഹാ, ഗുണവന്തേഹി, ഗുണവന്തേഭി. ഗുണവതോ, ഗുണവന്തസ്സ, ഗുണവതം, ഗുണവന്താനം. ഗുണവതി, ഗുണവന്തേ, ഗുണവന്തസ്മിം, ഗുണവന്തമ്ഹി, ഗുണവന്തേസു. ഭോ ഗുണവാ, ഭവന്തോ ഗുണവാ, ഭോന്തോ ഗുണവന്തോ.

ഏത്ഥ പന ‘‘ഏഥ തുമ്ഹേ ആവുസോ സീലവാഹോഥാ’’തി ച,

‘‘ബലവന്തോ ദുബ്ബലാ ഹോന്തി, ഥാമവന്തോപി ഹായരേ;

ചക്ഖുമാ അന്ധികാ ഹോന്തി, മാതുഗാമവസം ഗതാ’’തി ച

പാളിയം ‘‘സീലവാ, ചക്ഖുമാ’’തി പഠമാബഹുവചനസ്സ ദസ്സനതോ ‘‘ഗുണവാ’’തി പച്ചത്താലപനട്ഠാനേ ബഹുവചനം വുത്തം. ‘‘ഗുണവാ സതിമാ’’തിആദീസുപി ഏസേവ നയോ. ചൂളനിരുത്തിയമ്പി ഹി ‘‘ഗുണവാ’’തി പച്ചത്താലപനബഹുവചനാനി ആഗതാനി, നിരുത്തിപിടകേ പച്ചത്തേകവചനഭാവേനേവ ആഗതം, ചൂളനിരുത്തിയം പന നിരുത്തിപിടകേ ച ‘‘ഭോ ഗുണവ’’ഇതി രസ്സവസേന ആലപനേകവചനം ആഗതം. മയം പന ‘‘തഗ്ഘ ഭഗവാ ബോജ്ഝങ്ഗാ. കഥം നു ഭഗവാ തുയ്ഹം സാവകോ സാസനേ രതോ’’തിഏവമാദീസു അനേകസതേസു പാഠേസു ‘‘ഭഗവാ’’ഇതി ആലപനേകവചനസ്സ ദീഘഭാവദസ്സനതോ വന്തുപച്ചയട്ഠാനേ ‘‘ഭോ ഗുണവാ’’ഇച്ചാദി ദീഘവസേന വചനം യുത്തതരം വിയ മഞ്ഞാമ, മന്തുപച്ചയട്ഠാനേ പന ഇമന്തുപച്ചയട്ഠാനേ ച ‘‘സബ്ബവേരഭയാതീത, പാദേ വന്ദാമി ചക്ഖുമ. ഏവം ജാനാഹി പാപിമ’’ഇച്ചാദീസു പാളിപദേസേസു ‘‘ചക്ഖുമ’’ഇച്ചാദിആലപനേകവചനസ്സ രസ്സഭാവദസ്സനതോ ‘‘ഭോ സതിമ, ഭോ ഗതിമ’’ഇച്ചാദി രസ്സവസേന വചനം യുത്തതരം വിയ മഞ്ഞാമ, അഥ വാ മഹാപരിനിബ്ബാനസുത്തട്ഠകഥായം ‘‘ആയസ്മാ തിസ്സ’’ ഇതിദീഘവസേന വുത്താലപനേകവചനസ്സ ദസ്സനതോ ‘‘ഭഗവാ, ആയസ്മാ’’ ഇതിദീഘവസേന വുത്തപദമത്തം ഠപേത്വാ വന്തുപച്ചയട്ഠാനേപി മന്തുപച്ചയനയോ നേതബ്ബോ, മന്തുപച്ചയട്ഠാനേപി വന്തുപച്ചയനയോ നേതബ്ബോ. തഥാ ഹി കച്ചായനാദീസു ‘‘ഭോ ഗുണവം, ഭോ ഗുണവ, ഭോ ഗുണവാ’’ഇതി നിഗ്ഗഹീതരസ്സദീഘവസേന തീണി ആലപനേകവചനാനി വുത്താനി, ഇമിനാ ‘‘ഭോ സതിമം, ഭോ സതിമ, ഭോ സതിമാ’’തി ഏവമാദിനയോപി ദസ്സിതോ. പഠമാബഹുവചനട്ഠാനേ പന ‘‘ഗുണവന്തോ, ഗുണവന്താ, ഗുണവന്തീ’’തി തീണി പദാനി വുത്താനി, ഇമിനാപി ‘‘സതിമന്തോ, സതിമന്താ, സതിമന്തീ’’തി ഏവമാദിനയോപി ദസ്സിതോ. തേസു ‘‘ഭോ ഗുണവം ഭോ സതിമം, ഗുണവന്താ, ഗുണവന്തീ’’തി ഇമാനി പദാനി ഏവംഗതികാനി ച അഞ്ഞാനി പദാനി പാളിയം അപ്പസിദ്ധാനി യഥാ ‘‘ആയസ്മന്താ’’തി പദം പസിദ്ധം, തസ്മാ യം ചൂളനിരുത്തിയം വുത്തം, യഞ്ച നിരുത്തിപിടകേ, യഞ്ച കച്ചായനാദീസു, തം സബ്ബം പാളിയാ അട്ഠകഥാഹി ച സദ്ധിം യഥാ ന വിരുജ്ഝതി, ഗങ്ഗോദകേന യമുനോദകം വിയ അഞ്ഞദത്ഥു സംസന്ദതി സമേതി, തഥാ ഗഹേതബ്ബം.

അപിചേത്ഥ അയമ്പി വിസേസോ ഗഹേതബ്ബോ. തം യഥാ? ‘‘തുയ്ഹം ധീതാ മഹാവീര, പഞ്ഞവന്ത ജുതിന്ധരാ’’തി പാളിയം ‘‘പഞ്ഞവന്ത’’ഇതി ആലപനേകവചനസ്സ ദസ്സനതോ.

‘‘സബ്ബാ കിരേവം പരിനിട്ഠിതാനി,

യസസ്സി നം പഞ്ഞവന്തം വിസയ്ഹ;

യസോ ച ലദ്ധാ പുരിമം ഉളാരം,

നപ്പജ്ജഹേ വണ്ണബലം പുരാണ’’ന്തി.

ഇമിസ്സാ ജാതകപാളിയാ അട്ഠകഥായം ‘‘പഞ്ഞവന്ത’’ഇതി ആലപനേകവചനസ്സ ദസ്സനതോ ച ‘‘ഭോ ഗുണവന്ത, ഭോ ഗുണവന്താ, ഭോ സതിമന്ത, ഭോ സതിമന്താ’’തിആദീനിപി ആലപനേകവചനാനി അവസ്സമിച്ഛിതബ്ബാനി. തഥാ ഹി തിസ്സം പാളിയം ‘‘യസസ്സി പഞ്ഞവന്ത’’ ഇച്ചാലപനവചനം അട്ഠകഥാചരിയാ ഇച്ഛന്തി. നന്തി ഹി പദപൂരണേ നിപാതമത്തം. പഞ്ഞവന്തന്തി പന ഛന്ദാനുരക്ഖണത്ഥം അനുസാരാഗമം കത്വാ വുത്തം. ഏവം പാവചനേ വന്തുപച്ചയാദിസഹിതാനം സദ്ദാനം ‘‘ഭഗവാ, ആയസ്മാ, പഞ്ഞവന്ത, ചക്ഖുമ, പാപിമ’’ഇതിദസ്സിതനയേന ആലപനപ്പവത്തി വേദിതബ്ബാ. ഏത്ഥ ച ‘‘ഗങ്ഗാഭാഗീരഥീ നാമ, ഹിമവന്താ പഭാവിതാ’’തി ച ‘‘കുതോ ആഗതത്ഥ ഭന്തേതി, ഹിമവന്താ മഹാരാജാ’’തി ച ദസ്സനതോ ‘‘ഗുണവന്താ’’തി പഞ്ചമിയാ ഏകവചനം കഥിതം. യഥാ ഗുണവന്തു സദ്ദസ്സ നാമികപദമാലാ യോജിതാ, ഏവം ധനവന്തുബലവന്താദീനം സതിമന്തു ഗതിമന്താദീനഞ്ച നാമികപദമാലാ യോജേതബ്ബാ.

ഇദാനി വിദ്വാദിപദാനം ഗുണവാപദേന സമാനഗതികത്തമ്പി സോതൂനം പയോഗേസു സമ്മോഹാപഗമത്ഥം ഏകദേസതോ നിബ്ബചനാദീഹി സദ്ധിം വിദ്വന്തുഇച്ചാദിപകതിരൂപസ്സ നാമികപദമാലാ വുച്ചതേ – ഞാണസങ്ഖാതോ വേദോ അസ്സ അത്ഥീതി വിദ്വാ, പണ്ഡിതോ. ഏത്ഥ ച വിദ്വാസദ്ദസ്സ അത്ഥിഭാവേ ‘‘ഇതി വിദ്വാ സമം ചരേ’’തിആദി ആഹച്ചപാഠോ നിദസ്സനം. അത്രായം പദമാലാ – വിദ്വാ, വിദ്വാ, വിദ്വന്തോ. വിദ്വന്തം, വിദ്വന്തേ. വിദ്വതാ, വിദ്വന്തേന. സേസം സബ്ബം നേയ്യം. വേദനാവാ, വേദനാവാ, വേദനാവന്തോ. വേദനാവന്തം, വേദനാവന്തേ. വേദനാവതാ, വേദനാവന്തേന. സേസം സബ്ബം നേയ്യം. ഏവം ‘‘സഞ്ഞാവാചേതനാവാ സദ്ധാവാ പഞ്ഞവാ സബ്ബാവാ’’ഇച്ചാദീസുപി. ഏത്ഥ ച ‘‘വേദനാവന്തം വാ അത്താനം സബ്ബാവന്തം ലോക’’ന്തിആദീനി നിദസ്സനപദാനി. തത്ഥ സബ്ബാവന്തന്തി സബ്ബസത്തവന്തം, സബ്ബസത്തയുത്തന്തി അത്ഥോ. മജ്ഝേദീഘഞ്ഹി ഇദം പദം. യേഭുയ്യേന പന ‘‘പഞ്ഞവാപഞ്ഞവന്തോ’’തിആദീനി മജ്ഝേരസ്സാനിപി ഭവന്തി. യസസ്സിനോ പരിവാരഭൂതാ ജനാ അസ്സ അത്ഥീതി യസസ്സിവാ, അഥ വാ യസസ്സീ ച യസസ്സിവാ ചാതി യസസ്സിവാ. ഏകദേസസരൂപേകസേസോയം. ‘‘യസസ്സിവാ’’തി പദസ്സ പന അത്ഥിഭാവേ –

‘‘ഖത്തിയോ ജാതിസമ്പന്നോ, അഭിജാതോ യസസ്സിവാ;

ധമ്മരാജാ വിദേഹാനം, പുത്തോ ഉപ്പജ്ജതേ തവാ’’തി

ഇദം നിദസ്സനം. ‘‘യസസ്സിവാ, യസസ്സിവാ, യസസ്സിവന്തോ. യസസ്സിവന്തം’’ ഇച്ചാദി നേതബ്ബം. അത്ഥേ ദസ്സനസീലം അത്ഥദസ്സി, കിം തം? ഞാണം. അത്ഥദസ്സി അസ്സ അത്ഥീതി അത്ഥദസ്സിമാ, ഏത്ഥ ച –

‘‘തം തത്ഥ ഗതിമാ ധിതിമാ, മുതിമാ അത്ഥദസ്സിമാ;

സങ്ഖാതാ സബ്ബധമ്മാനം, വിധുരോ ഏതദബ്രവീ’’തി

ഇദമേതസ്സത്ഥസ്സ സാധകം വചനം. ‘‘അത്ഥദസ്സിമാ, അത്ഥദസ്സിമാ, അത്ഥദസ്സിമന്തോ. അത്ഥദസ്സിമന്തം’’ ഇച്ചാദി നേതബ്ബം. പാപം അസ്സ അത്ഥീതി പാപിമാ, അകുസലരാസിസമന്നാഗതോ മാരോ. പുത്താ അസ്സ അത്ഥീതി പുത്തിമാ, ബഹുപുത്തോ. ‘‘സോചതി പുത്തേഹി പുത്തിമാ’’തി ഏത്ഥ ഹി ബഹുപുത്തോ ‘‘പുത്തിമാ’’തി വുച്ചതി. ചന്ദോ അസ്സ അത്ഥീതി ചന്ദിമാ. ചന്ദോതി ചേത്ഥ ചന്ദവിമാനമധിപ്പേതം, ചന്ദവിമാനവാസീ പന ദേവപുത്തോ ‘‘ചന്ദിമാ’’തി. തഥാ ഹി ‘‘ചന്ദോ ഉഗ്ഗതോ, പമാണതോ ചന്ദോ ആയാമവിത്ഥാരതോ ഉബ്ബേധതോ ച ഏകൂനപഞ്ഞാസയോജനോ, പരിക്ഖേപതോ തീഹി യോജനേഹി ഊനദിയഡ്ഢസതയോജനോ’’തിആദീസു ചന്ദവിമാനം ‘‘ചന്ദോ’’തി വുത്തം. ‘‘തഥാഗതം അരഹന്തം, ചന്ദിമാ സരണം ഗതോ’’തിആദീസു പന ചന്ദദേവപുത്തോ ‘‘ചന്ദിമാ’’തി. അപരോ നയോ – ചന്ദോ അസ്സ അത്ഥീതി ചന്ദിമാ. ചന്ദോതി ചേത്ഥ ചന്ദദേവപുത്തോ അധിപ്പേതോ, തന്നിവാസട്ഠാനഭൂതം പന ചന്ദവിമാനം ‘‘ചന്ദിമാ’’തി. തഥാ ഹി ‘‘രാഹു ചന്ദം പമുഞ്ചസ്സു, ചന്ദോ മണിമയവിമാനേ വസതീ’’തിആദീസു ചന്ദദേവപുത്തോ ‘‘ചന്ദോ’’തി വുത്തോ.

‘‘യോ ഹവേ ദഹരോ ഭിക്ഖു, യുഞ്ജതി ബുദ്ധസാസനേ;

സോമംലോകംപഭാസേതി, അബ്ഭാ മുത്തോവ ചന്ദിമാ’’തി

ആദീസു പന തന്നിവാസട്ഠാനഭൂതം ചന്ദവിമാനം ‘‘ചന്ദിമാ’’തി വുത്തം. ഇതി ‘‘ചന്ദോ’’തി ച ‘‘ചന്ദിമാ’’തി ച ചന്ദദേവപുത്തസ്സപി ചന്ദവിമാനസ്സപി നാമന്തി വേദിതബ്ബം. തത്ര ‘‘പാപിമാ പുത്തിമാ ചന്ദിമാ’’തി ഇമാനി പാപസദ്ദാദിതോ ‘‘തദസ്സത്ഥി’’ ഇച്ചേതസ്മിം അത്ഥേ പവത്തസ്സ ഇമന്തുപച്ചയസ്സ വസേന സിദ്ധിമുപാഗതാനീതി ഗഹേതബ്ബാനി.

നനു ച ഭോ മന്തുപച്ചയവസേനേവ സാധേതബ്ബാനീതി? ന, കത്ഥചിപി അകാരന്തതോ മന്തുനോ അഭാവാ. നനു ച ഭോ ഏവം സന്തേപി പാപ പുത്ത ചന്ദതോ പഠമം ഇകാരാഗമം കത്വാ തതോ മന്തുപച്ചയം കത്വാ സക്കാ സാധേതുന്തി? സക്കാ രൂപമത്തസിജ്ഝനതോ, നയോ പന സോഭനോ ന ഹോതി. തഥാ ഹി പാപ പുത്താദിതോ അകാരന്തതോ ഇകാരാഗമം കത്വാ മന്തുപച്ചയേ വിധിയമാനേ അഞ്ഞേഹി ഗുണയസാദീഹി അകാരന്തേഹി ഇകാരാഗമം കത്വാ മന്തുപച്ചയസ്സ കാതബ്ബതാപസങ്ഗോ സിയാ. ന ഹി അനേകേസു പാളിസതസഹസ്സേസു കത്ഥചിപി അകാരന്തതോ ഗുണ യസാദിതോ ഇകാരാഗമേന സദ്ധിം മന്തുപച്ചയോ ദിസ്സതി, അട്ഠാനത്താ പന പാപ പുത്താദിതോ അകാരന്തതോ ഇകാരാഗമം അകത്വാ ഇമന്തുപച്ചയേ കതേയേവ ‘‘പാപിമാ പുത്തിമാ’’തിആദീനി സിജ്ഝന്തീതി.

ഏവം സന്തേപി ഭോ കസ്മാ കച്ചായനപ്പകരണേ മന്തുപച്ചയോവ വുത്തോ, ന ഇമന്തുപച്ചയോതി? ദ്വയമ്പി വുത്തമേവ. കഥം ഞായതീതി ചേ? യസ്മാ തത്ഥ ‘‘തപാദിതോ സീ, ദണ്ഡാദിതോ ഇക ഈ, മധ്വാദിതോ രോ, ഗുണാദിതോ വന്തൂ’’തി ഇമാനി ചത്താരി സുത്താനി സന്നിഹിതതോദന്തസദ്ദഭാവേന വത്വാ മജ്ഝേ ‘‘സത്യാദീഹി മന്തൂ’’തി അഞ്ഞഥാ സുത്തം വത്വാ തതോ സന്നിഹിതതോദന്തവസേന ‘‘സദ്ധാദിതോ ണാ’’തി സുത്തം വുത്തം, തസ്മാ തത്ഥ ‘‘സത്യാദീഹിമന്തൂ’’തി വിസദിസം കത്വാ വുത്തസ്സ സുത്തസ്സ വസേന ഇമന്തു പച്ചയോ ച വുത്തോതി വിഞ്ഞായതി. പകതി ഹേസാചരിയാനം യേന കേനചി ആകാരേന അത്തനോ അധിപ്പായവിഞ്ഞാപനം. ഏത്ഥ ച ദുതിയോ അത്ഥോ സരസന്ധിവസേന ഗഹേതബ്ബോ. തഥാ ഹിസ്സ ‘‘സത്യാദീഹി മന്തൂ’’തി പഠമോ അത്ഥോ, ‘‘സത്യാദീഹി ഇമന്തൂ’’തി ദുതിയോ അത്ഥോ. ഇതി ‘‘സേതോ ധാവതീ’’തി പയോഗേ വിയ ‘‘സത്യാദീഹി മന്തൂ’’തി സുത്തേ ഭിന്നസത്തിസമവേതവസേന അത്ഥദ്വയപടിപത്തി ഭവതി, തസ്മാ പരമസുഖുമസുഗമ്ഭീരത്ഥവതാ അനേന സുത്തേന കത്ഥചി സതി ഗതി സേതു ഗോഇച്ചാദിതോ മന്തുപച്ചയോ ഇച്ഛിതോ. കത്ഥചി സതി പാപ പുത്തഇച്ചാദിതോ ഇമന്തുപച്ചയോ ഇച്ഛിതോതി ദട്ഠബ്ബം.

യസ്മാ പന സതിസദ്ദോ മന്തുവസേന ഗതിധീസേഥുഗോ ഇച്ചാദീഹി, ഇമന്തുവസേന പാപപുത്താദീഹി ച സമാനഗതികത്താ തേസം പകാരഭാവേന ഗഹിതോ, തസ്മാ ഏവം സുത്തത്ഥോ ഭവതി ‘‘സത്യാദീഹി മന്തു സതിപ്പകാരേഹി സദ്ദേഹി മന്തുപച്ചയോ ഹോതി ഇമന്തുപച്ചയോ ച യഥാരഹം ‘തദസ്സത്ഥി’ ഇച്ചേതസ്മിം അത്ഥേ’’തി. അയം പനേത്ഥ അധിപ്പായോ – യഥാ ‘‘സതിമാ’’തി ഏത്ഥ സതീതി ഇകാരന്തതോ മന്തുപച്ചയോ ഹോതി, തഥാ ‘‘ഗതിമാ, ധീമാ, സേതുമാ, ഗോമാ’’തിആദീസു ഇകാരന്ത ഈകാരന്ത ഉകാരന്തനിച്ചോകാരന്തതോ മന്തുപച്ചയോ ഹോതി. യഥാ ച ‘‘സതിമാ’’തി ഏത്ഥ ‘‘സതീ’’തി ഇകാരന്തതോ ഇമന്തുപച്ചയോ ഹോതി, തഥാ ‘‘ഗതിമാ, പാപിമാ, പുത്തിമാ’’തിആദീസു ഇകാരന്ത അകാരന്തതോ ഇമന്തുപച്ചയോ ഹോതി. ഏവം സതിപ്പകാരേഹി സദ്ദേഹി യഥാസമ്ഭവം മന്തു ഇമന്തുപച്ചയാ ഹോന്തീതി.

യജ്ജേവം പച്ചയദ്വയവിധായകം ‘‘ദണ്ഡാദിതോ ഇക ഈ’’തി സുത്തം വിയ ‘‘സത്യാദിതോ ഇമന്തു മന്തൂ’’തി വത്തബ്ബം, കസ്മാ നാവോചാതി? തഥാ അവചനേ കാരണമത്ഥി. യദി ഹി ‘‘ദണ്ഡാദിതോ ഇക ഈ’’തി സുത്തം വിയ ‘‘സത്യാദിതോ ഇമന്തു മന്തൂ’’തി സുത്തം വുത്തം സിയാ, ഏകക്ഖണേയേവ ഇമന്തു മന്തൂനം വചനേന ദണ്ഡസദ്ദതോ സമ്ഭൂതം ‘‘ദണ്ഡികോ ദണ്ഡീ’’തി രൂപദ്വയമിവ സതിഗതിആദിതോപി വിസദിസരൂപദ്വയമിച്ഛിതബ്ബം സിയാ, തഞ്ച നത്ഥി, തസ്മാ ‘‘സത്യാദിതോ ഇമന്തു മന്തൂ’’തി ന വുത്തം. അപിച തഥാ വുത്തേ ബവ്ഹക്ഖരതായ ഗന്ഥഗരുതാ സിയാ. യസ്മാ ച സുത്തേന നാമ അപ്പക്ഖരേന അസന്ദിദ്ധേന സാരവന്തേന ഗൂള്ഹനിന്നയേന സബ്ബതോമുഖേന അനവജ്ജേന ഭവിതബ്ബം. കച്ചായനേ ച യേഭുയ്യേന താദിസാനി ഗമ്ഭീരത്ഥാനി സുവിസദഞാണവിസയഭൂതാനി സുത്താനി ദിസ്സന്തി ‘‘ഉപാഝധികിസ്സരവചനേ, സരാ സരേ ലോപ’’ന്തിആദീനി, ഇദമ്പി തേസമഞ്ഞതരം, തസ്മാ ‘‘സത്യാദിതോ ഇമന്തു മന്തൂ’’തി ന വുത്തം. ഏവം സുത്തോപദേസേ അകതേപി ഇമന്തുനോപി ഗഹണത്ഥം ഭിന്നസത്തിസമവേതവസേന ‘‘സത്യാദീഹി മന്തൂ’’തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം.

അപരോ നയോ – ‘‘തപാദിതോ സീ’’തിആദീസു തോദന്തസദ്ദസ്സ ബഹുവചനന്തതാ ന സുട്ഠു പാകടാ തോപച്ചയസ്സ ഏകത്ഥബവ്ഹത്ഥേസു വത്തനതോ, ‘‘സത്യാദീഹി മന്തൂ’’തി ഏത്ഥ പന ഹിസദ്ദസ്സ ബഹുവചനത്ഥതാ അതീവ പാകടാ, തസ്മാ ബഹുവചനഗ്ഗഹണേന ഇമന്തു പച്ചയോ ഹോതീതിപി ദട്ഠബ്ബം. നനു ച ഭോ വിനാപി ഇമന്തുപച്ചയേന പാപമസ്സത്ഥീതി പാപീ, പാപീ ഏവ പാപിമാതി സകത്ഥേ മാപച്ചയേ കതേയേവ ‘‘പാപിമാ പുത്തിമാ’’തിആദീനി സിജ്ഝന്തി ‘‘ഛട്ഠമോ സോ പരാഭവോ’’തി ഏത്ഥ മപച്ചയേന ‘‘ഛട്ഠമോ’’തി പദം വിയാതി? അതിനയഞ്ഞൂ ഭവം, അതിനയഞ്ഞൂ നാമാതി ഭവം വത്തബ്ബോ, ന പന ഭവം സദ്ദഗതിം ജാനാതി, സദ്ദഗതിയോ ച നാമ ബഹുവിധാ. തഥാ ഹി ഛട്ഠോയേവ ഛട്ഠമോ, ‘‘സുത്തമേവ സുത്തന്തോ’’തിആദീസു പുരിസനയേന യോജേതബ്ബാ സദ്ദഗതി, ‘‘ദേവോയേവ ദേവതാ’’തിആദീസു കഞ്ഞാനയേന യോജേതബ്ബാ സദ്ദഗതി, ‘‘ദിട്ഠി ഏവ ദിട്ഠിഗത’’ന്തിആദീസു ചിത്തനയേന യോജേതബ്ബാ സദ്ദഗതി. ഏവംവിധാസു സദ്ദഗതീസു ‘‘പാപീ ഏവ പാപിമാ’’തിആദികം കതരം സദ്ദഗതിം വദേസി? ‘‘സത്ഥാ രാജാ ബ്രഹ്മാ സഖാ അത്താ സാ പുമാ’’തിആദീസു ച കതരം സദ്ദഗതിം വദേസി? കതരസദ്ദന്തോഗധം കതരായ ച നാമികപദമാലായം യോജേതബ്ബം മഞ്ഞസീതി? സോ ഏവം പുട്ഠോ അദ്ധാ ഉത്തരി കിഞ്ചി അദിസ്വാ തുണ്ഹീ ഭവിസ്സതി, തസ്മാ താദിസോ നയോ ന ഗഹേതബ്ബോ. താദിസസ്മിഞ്ഹി നയേ ‘‘പാപിമതാ പാപിമതോ’’തിആദീനി രൂപാനി ന സിജ്ഝന്തി, ഇമന്തുപച്ചയനയേന പന സിജ്ഝന്തി, തസ്മാ അയമേവ നയോ പസത്ഥതരോ ആയസ്മന്തേഹി സമ്മാ ചിത്തേ ഠപേതബ്ബോ. അത്രിദം നിദസ്സനം –

‘‘ജയോ ഹി ബുദ്ധസ്സ സിരീമതോ അയം,

മാരസ്സ ച പാപിമതോ പരാജയോ;

ഉഗ്ഘോസയും ബോധിമണ്ഡേ പമോദിതാ,

ജയം തദാ ദേവഗണാ മഹേസിനോ’’തി ച,

‘‘സാഖാപത്തഫലൂപേതോ, ഖന്ധിമാവമഹാദുമോ’’തി ച.

പാപിമാ, പാപിമാ, പാപിമന്തോ. പാപിമന്തം. സേസം നേയ്യം, ഏസ നയോ ‘‘ഖന്ധിമാ, പുത്തിമാ’’തിആദീസുപി.

ഇദാനി യഥാപാവചനം കിഞ്ചിദേവ ഹിമവന്തു സതിമന്താദീനം വിസേസം ബ്രൂമ. ഹിമവന്തോവ പബ്ബതോ. സതിമം ഭിക്ഖും. ബന്ധുമം രാജാനം. ചന്ദിമം ദേവപുത്തം. സതിമസ്സ ഭിക്ഖുനോ. ബന്ധുമസ്സ രഞ്ഞോ. ഇദ്ധിമസ്സ ച പരസ്സ ച ഏകക്ഖണേ ചിത്തം ഉപ്പജ്ജതി. ഇച്ചാദി വിസേസോ വേദിതബ്ബോ. അപിചേത്ഥ ‘‘ആയസ്മന്താ’’തി ദ്വിന്നം വത്തബ്ബവചനം, ‘‘ആയസ്മന്തോ’’തി ബഹൂനം വത്തബ്ബവചനന്തി അയമ്പി വിസേസോ വേദിതബ്ബോ. തഥാ ഹി ‘‘ദ്വിന്നം ആരോചേന്തേന ‘ആയസ്മന്താ ധാരേന്തൂ’തി, തിണ്ണം ആരോചേന്തേന ‘ആയസ്മന്തോ ധാരേന്തൂ’തി വത്തബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. ‘‘തിണ്ണ’’ന്തി ചേത്ഥ കഥാസീസമത്തം, തേന ചതുന്നമ്പി പഞ്ചന്നമ്പി അതിരേകസതാനമ്പീതി ദസ്സിതം ഹോതി. ബഹവോഹി ഉപാദായ ‘‘ഉദ്ദിട്ഠാ ഖോ ആയസ്മന്തോ ചത്താരോ പാരാജികാ ധമ്മാ’’തിആദികാ പാളിയോ ഠപിതാ. തത്ഥ ‘‘ആയസ്മന്താ’’തിദം വിനയവോഹാരവസേന ദ്വേയേവ സന്ധായ വുത്തത്താ ന സബ്ബസാധാരണം. വിനയവോഹാരഞ്ഹി വജ്ജേത്വാ അഞ്ഞസ്മിം വോഹാരേ ന പവത്തതി. ‘‘ആയസ്മന്തോ’’തിദം പന സബ്ബത്ഥ പവത്തതീതി ദ്വിന്നം വിസേസോ വേദിതബ്ബോ.

തത്ര ‘‘ഹിമവന്തോ’’തി ഇദം യേഭുയ്യേനേകവചനം ഭവതി, കത്ഥചി ബഹുവചനമ്പി, തേനാഹ നിരുത്തിപിടകേ ഥേരോ ‘‘ഹിമവാ തിട്ഠതി, ഹിമവന്തോ തിട്ഠന്തീ’’തി. ‘‘ഹിമവന്തോവ പബ്ബതോ’’തി അയം ഏകവചനനയോ യഥാരുതപാളിവസേന ഗഹേതബ്ബോ. യഥാരുതപാളി ച നാമ –

‘‘ദൂരേ സന്തോ പകാസന്തി, ഹിമവന്തോവ പബ്ബതോ;

അസന്തേത്ഥ ന ദിസ്സന്തി, രത്തിം ഖിത്താ യഥാ സരാ.

അഹം തേന സമയേന, നാഗരാജാ മഹിദ്ധികോ;

അതുലോ നാമ നാമേന, പുഞ്ഞവന്തോ ജുതിന്ധരോ.

ഗതിമന്തോ സതിമന്തോ, ധിതിമന്തോ ച സോ ഇസി;

സദ്ധമ്മധാരകോ ഥേരോ, ആനന്ദോ രതനാകരോ’’

ഇച്ചാദി. ഏത്ഥ ‘‘പുഞ്ഞവന്തോ’’തിആദീനി അനേകേസു ഠാനേസു ബഹുവചനഭാവേന പുനപ്പുനം വദന്താനിപി കത്ഥചി ഏകവചനാനി ഹോന്തി, ഏകവചനഭാവോ ച നേസം ഗാഥാവിസയേ ദിസ്സതി, തസ്മാ താനി യഥാപാവചനം ഗഹേതബ്ബാനി.

ഏവം ഹിമവന്തുസതിമന്തുസദ്ദാദീനം വിസേസം ഞത്വാ പുന ലിങ്ഗന്തവസേന ദ്വിലിങ്ഗകപദാനമത്ഥോ ച പകതിരൂപസ്സ നാമികപദമാലാ ച പദാനം സദിസാസദിസതാ ച വവത്ഥപേതബ്ബാ.

തത്ര ഹി ‘‘സിരിമാ’’തി പദം സുതിസാമഞ്ഞവസേന ലിങ്ഗദ്വയേ വത്തനതോ ദ്വിധാ ഭിജ്ജതി. ‘‘സിരിമാ പുരിസോ’’തി ഹി അത്ഥേ ആകാരന്തം പുല്ലിങ്ഗം, ‘‘സിരിമാ നാമ ദേവീ’’തി അത്ഥേ ആകാരന്തം ഇത്ഥിലിങ്ഗം, ഉഭയമ്പേതം ഉകാരന്തതാപകതികാ. അഥ വാ പന പച്ഛിമം ആകാരന്തതാപകതികം, സിരീ യസ്സ അത്ഥി സോ സിരിമാതി പുല്ലിങ്ഗവസേന നിബ്ബചനം, സിരീ യസ്സാ അത്ഥി സാ സിരിമാതി ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന നിബ്ബചനം. അത്രിമാനി കിഞ്ചാപി സുതിവസേന നിബ്ബചനത്ഥവസേന ച അഞ്ഞമഞ്ഞം സമാനത്ഥാനി, തഥാപി പുരിസപദത്ഥഇത്ഥിപദത്ഥവാചകത്താ ഭിന്നത്ഥാനീതി വേദിതബ്ബാനി. ഏസ നയോ അഞ്ഞേസുപി ഈദിസേസു ഠാനേസു നേതബ്ബോ. സിരിമാ, സിരിമാ, സിരിമന്തോ. സിരിമന്തം, സിരിമന്തേ. സിരിമതാ, സിരിമന്തേന. ഗുണവന്തുസദ്ദസ്സേവ നാമികപദമാലാ. സിരിമാ, സിരിമാ, സിരിമായോ. സിരിമം, സിരിമാ, സിരിമായോ. സിരിമായ. വക്ഖമാനകഞ്ഞാനയേന ഞേയ്യാ. ഏവം ദ്വിധാ ഭിന്നാനം സമാനസുതികസദ്ദാനം നാമികപദമാലാസു പദാനം സദിസാസദിസതാ വവത്ഥപേതബ്ബാ. സമാനനിബ്ബചനത്ഥസ്സപി ഹി അസമാനസുതികസ്സ ‘‘സിരിമാ’’തി സദ്ദസ്സ നാമികപദമാലായം പദാനം ഇമേഹി പദേഹി കാചിപി സമാനതാ ന ലബ്ഭതി. അത്രിദം വുച്ചതി –

‘‘സിരിമാ’’തി പദം ദ്വേധാ, പുമിത്ഥീസു പവത്തിതോ;

ഭിജ്ജതീതി വിഭാവേയ്യ, ഏത്ഥ പുല്ലിങ്ഗമിച്ഛിതം.

ഇതി അഭിഭവിതാ പദേന വിസദിസാനി ഗുണവാസതിമാദീനി പദാനി ദസ്സിതാനി സദ്ധിം നാമികപദമാലാഹി. ഇദാനി അപരാനിപി തബ്ബിസദിസാനി പദാനി ദസ്സേസ്സാമ സദ്ധിം നാമികപദമാലാഹി. സേയ്യഥിദം?

രാജാ ബ്രഹ്മാ സഖാ അത്താ, ആതുമാ സാ പുമാ രഹാ;

ദള്ഹധമ്മാ ച പച്ചക്ഖ-ധമ്മാ ച വിവടച്ഛദാ.

വത്തഹാ ച തഥാ വുത്ത-സിരാ ചേവ യുവാപി ച;

മഘവ അദ്ധ മുദ്ധാദി, വിഞ്ഞാതബ്ബാ വിഭാവിനാ.

ഏത്ഥ ‘‘സാ’’തി പദമേവ ആകാരന്തതാപകതികമാകാരന്തം, സേസാനി പന അകാരന്തതാപകതികാനി ആകാരന്താനി.

രാജാ, രാജാ, രാജാനോ. രാജാനം, രാജം, രാജാനോ. രഞ്ഞാ, രാജിനാ, രാജൂഹി, രാജൂഭി. രഞ്ഞോ, രാജിനോ, രഞ്ഞം, രാജൂനം, രാജാനം. രഞ്ഞാ, രാജൂഹി, രാജൂഭി. രഞ്ഞോ, രാജിനോ, രഞ്ഞം, രാജൂനം, രാജാനം. രഞ്ഞേ, രാജിനി, രാജൂസു. ഭോ രാജ, ഭവന്തോ രാജാനോ, ഭവന്തോ രാജാ ഇതി വാ, അയമമ്ഹാകം രുചി.

നിരുത്തിപിടകാദീസു ‘‘രാജാ’’തി ബഹുവചനം ന ആഗതം, ചൂളനിരുത്തിയം പന ആഗതം. കിഞ്ചാപി നിരുത്തിപിടകാദീസു ന ആഗതം, തഥാപി ‘‘നേതാദിസാ സഖാ ഹോന്തി, ലബ്ഭാ മേ ജീവതോ സഖാ’’തി പാളിയം ബഹുവചനേകവചനവസേന ‘‘സഖാ’’തി പദസ്സ ദസ്സനതോ ‘‘രാജാ’’തി ബഹുവചനം ഇച്ഛിതബ്ബമേവ. തഥാ ‘‘ബ്രഹ്മാ, അത്താ’’ഇച്ചാദീനിപി ബഹുവചനാനി തഗ്ഗതികത്താ വിനാ കേനചി രൂപവിസേസേന.

ഏത്ഥ ച ‘‘ഗഹപതികോ നാമ ഠപേത്വാ രാജം രാജഭോഗം ബ്രാഹ്മണം അവസേസോ ഗഹപതികോ നാമാ’’തി ദസ്സനതോ രാജന്തി വുത്തം, ഇദം പന നിരുത്തിപിടകേ ന ആഗതം. ‘‘സബ്ബദത്തേന രാജിനാ’’തി ദസ്സനതോ ‘‘രാജിനാ’’തി വുത്തം. ‘‘ആരാധയതി രാജാനം, പൂജം ലഭതി ഭത്തുസൂ’’തി ദസ്സനതോ ചതുത്ഥീഛട്ഠീവസേന ‘‘രാജാന’’ന്തി വുത്തം. കച്ചായനരൂപസിദ്ധിഗന്ഥേസു പന ‘‘രാജേന, രാജേഹി, രാജേഭി. രാജേസൂ’’തി പദാനി വുത്താനി. ചൂളനിരുത്തിനിരുത്തിപിടകേസു താനി നാഗതാനി, അനാഗതഭാവോയേവ തേസം യുത്തതരോ പാളിയം അദസ്സനതോ, തസ്മാ ഏത്ഥേതാനി അമ്ഹേഹി ന വുത്താനി. പാളിനയേ ഹി ഉപപരിക്ഖിയമാനേ ഈദിസാനി പദാനി സമാസേയേവ പസ്സാമ, ന പനാഞ്ഞത്ര, അത്രിമേ പയോഗാ – ‘‘ആവുത്ഥം ധമ്മരാജേനാ’’തി ച, ‘‘സിവിരാജേന പേസിതോ’’തി ച, ‘‘പജാപതിസ്സ ദേവരാജസ്സ ധജഗ്ഗ’’ന്തി ച, ‘‘നിക്ഖമന്തേ മഹാരാജേ, സിവീനം രട്ഠവഡ്ഢനേ’’തി ച, ഏവം പാളിനയേ ഉപപരിക്ഖിയമാനേ ‘‘രാജേനാ’’തിആദീനി സമാസേയേവ പസ്സാമ, ന കേവലം പാളിനയേ പോരാണട്ഠകഥാനയേപി ഉപപരിക്ഖിയമാനേ സമാസേയേവ പസ്സാമ, ന പനാഞ്ഞത്ര, ഏവം സന്തേപി സുട്ഠു ഉപപരിക്ഖിതബ്ബമിദം ഠാനം. കോ ഹി നാമ സാട്ഠകഥേ തേപിടകേ ബുദ്ധവചനേ സബ്ബസോ നയം സല്ലക്ഖേതും സമത്ഥോ അഞ്ഞത്ര പഭിന്നപടിസമ്ഭിദേഹി ഖീണാസവേഹി.

ഏത്ഥ ച സമാസന്തഗതരാജ-സദ്ദസ്സ നാമികപദമാലായോ ദ്വിധാ വുച്ചന്തേ ഓകാരന്താകാരന്തവസേന. തത്രോകാരന്താ ‘‘മഹാരാജോ യുവരാജോ സിവിരാജോ ധമ്മരാജോ’’ഇച്ചേവമാദയോ ഭവന്തി. ആകാരന്താ പന ‘‘മഹാരാജാ യുവരാജാ സിവിരാജാ ധമ്മരാജാ’’ഇച്ചേവമാദയോ. ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി പാളിയം പോരാണട്ഠകഥാസു ച ‘‘മഹാരാജോ’’തിആദീനി ന സന്തി, തഥാപി ‘‘സബ്ബമിത്തോ സബ്ബസഖോ, സബ്ബഭൂതാനുകമ്പകോ’’തി പാളിയം ‘‘സബ്ബസഖോ’’തി ദസ്സനതോ ‘‘മഹാരാജോ’’തിആദീനിപി അവസ്സമിച്ഛിതബ്ബാനി. തഥാ ഹി സമാസേസു ‘‘ധമ്മരാജേന, ധമ്മരാജസ്സാ’’തിആദീനി ദിസ്സന്തി. ഏതാനി ഓകാരന്തരൂപാനി ഏവ, നാകാരന്തരൂപാനി. മഹാരാജോ, മഹാരാജാ. മഹാരാജം, മഹാരാജേ. മഹാരാജേന, മഹാരാജേഹി, മഹാരാജേഭി. മഹാരാജസ്സ, മഹാരാജാനം. മഹാരാജാ, മഹാരാജസ്മാ, മഹാരാജമ്ഹാ, മഹാരാജേഹി, മഹാരാജേഭി. മഹാരാജസ്സ, മഹാരാജാനം. മഹാരാജേ, മഹാരാജസ്മിം, മഹാരാജമ്ഹി, മഹാരാജേസു. ഭോ മഹാരാജ, ഭവന്തോ മഹാരാജാ. കച്ചായനചൂളനിരുത്തിനയേഹി പന ‘‘ഭോ മഹാരാജാ’’ഇതി ഏകവചനബഹുവചനാനിപി ദട്ഠബ്ബാനി. യഥാ ‘‘മഹാരാജോ’’തി ഓകാരന്തപദസ്സ വസേന, ഏവം ‘‘സിവിരാജോ ധമ്മരാജോ ദേവരാജോ’’തിആദീനമ്പി ഓകാരന്തപദാനം വസേന പകതിരൂപസ്സ നാമികപദമാലാ യോജേതബ്ബാ.

അയം പനാകാരന്തവസേന നാമികപദമാലാ –

മഹാരാജാ, മഹാരാജാ, മഹാരാജാനോ. മഹാരാജാനം, മഹാരാജം, മഹാരാജാനോ. മഹാരഞ്ഞാ, മഹാരാജിനാ, മഹാരാജൂഹി, മഹാരാജൂഭി. മഹാരഞ്ഞോ, മഹാരാജിനോ, മഹാരഞ്ഞം, മഹാരാജൂനം. മഹാരഞ്ഞാ, മഹാരാജൂഹി, മഹാരാജൂഭി. മഹാരഞ്ഞോ, മഹാരാജിനോ, മഹാരഞ്ഞം, മഹാരാജൂനം. മഹാരഞ്ഞേ, മഹാരാജിനി, മഹാരാജൂസു. ഭോ മഹാരാജ, ഭവന്തോ മഹാരാജാനോ.

ഇധാപി പകരണദ്വയനയേന ‘‘ഭോ മഹാരാജാ’’ ഇതി ഏകവചനബഹുവചനാനിപി ദട്ഠബ്ബാനി. യഥാ ച ‘‘മഹാരാജാ’’തി ആകാരന്തപദസ്സ വസേന, ഏവം ‘‘സിവിരാജാ, ധമ്മരാജാ, ദേവരാജാ’’തിആദീനമ്പി ആകാരന്തപദാനം വസേന പകതിരൂപസ്സ നാമികപദമാലാ യോജേതബ്ബാ.

ഇധ അപരാപി അത്ഥസ്സ പാകടീകരണത്ഥം ക്രിയാപദേഹി സദ്ധിം യോജേത്വാ ആകാരന്തോകാരന്താനം മിസ്സകവസേന നാമികപദമാലാ വുച്ചതേ –

മഹാരാജാ, മഹാരാജോ തിട്ഠതി, മഹാരാജാനോ, മഹാരാജാ തിട്ഠന്തി. മഹാരാജാനം, മഹാരാജം പസ്സതി, മഹാരാജാനോ, മഹാരാജേ പസ്സതി. മഹാരഞ്ഞാ, മഹാരാജിനാ, മഹാരാജേന കതം, മഹാരാജൂഹി, മഹാരാജൂഭി, മഹാരാജേഹി, മഹാരാജേഭി കതം. മഹാരഞ്ഞോ, മഹാരാജിനോ, മഹാരാജസ്സ ദീയതേ, മഹാരഞ്ഞാ, മഹാരാജാ, മഹാരാജസ്മാ, മഹാരാജമ്ഹാ നിസ്സടം, മഹാരാജൂഹി, മഹാരാജൂഭി, മഹാരാജേഹി, മഹാരാജേഭി നിസ്സടം. മഹാരഞ്ഞോ, മഹാരാജിനോ, മഹാരാജസ്സ പരിഗ്ഗഹോ, മഹാരഞ്ഞം, മഹാരാജൂനം, മഹാരാജാനം പരിഗ്ഗഹോ. മഹാരഞ്ഞേ, മഹാരാജിനി, മഹാരാജേ, മഹാരാജസ്മിം, മഹാരാജമ്ഹി പതിട്ഠിതം, മഹാരാജൂസു, മഹാരാജേസു പതിട്ഠിതം. ഭോ മഹാരാജ ത്വം തിട്ഠ, ഭോന്തോ മഹാരാജാനോ, മഹാരാജാ തുമ്ഹേ തിട്ഠഥാതി. ഏവം ‘‘യുവരാജാ, യുവരാജോ’’തിആദീസുപി.

കേചേത്ഥ വദേയ്യും ‘‘കസ്മാ പകരണകത്തുനാ ഇമസ്മിം ഠാനേ മഹന്തോ വായാമോ ച മഹന്തോ ച പരക്കമോ കതോ, നന്വേതേസുപി പദേസു കാനിചി ബുദ്ധവചനേ വിജ്ജന്തി, കാനിചി ന വിജ്ജന്തീതി? വിഞ്ഞൂഹി തേ ഏവം വത്തബ്ബാ ‘‘പകരണകത്താരേനേത്ഥ സോ ച മഹന്തോ വായാമോ സോ ച മഹന്തോ പരക്കമോ സാട്ഠകഥേ നവങ്ഗേ സത്ഥുസാസനേ സദ്ദേസു ച അത്ഥേസു ച സോതാരാനം സുട്ഠു കോസല്ലുപ്പാദനേന സാസനസ്സോപകാരത്ഥം കതോ, യാനി ചേതാനി തേന പദാനി ദസ്സിതാനി, ഏതേസു കാനിചി ബുദ്ധവചനേ വിജ്ജന്തി, കാനിചി ന വിജ്ജന്തി. ഏത്ഥ യാനി ബുദ്ധവചനേ വിജ്ജന്തി, താനി വിജ്ജമാനവസേന ഗഹിതാനി. യാനി ന വിജ്ജന്തി, താനി പോരാണട്ഠകഥാദീസു വിജ്ജമാനവസേന പാളിനയവസേന ച ഗഹിതാനീ’’തി. അത്രായം സങ്ഖേപതോ അധിപ്പായവിഭാവനാ –

‘‘ഇദം വത്വാ മഹാരാജാ, കംസോ ബാരാണസിഗ്ഗഹോ;

ധനും തൂണിഞ്ച നിക്ഖിപ്പ, സംയമം അജ്ഝുപാഗമീ’’തി

ഇദം ആകാരന്തസ്സ മഹാരാജസദ്ദസ്സ നിദസ്സനം. യസ്മാ ‘‘സബ്ബസഖോ’’തി പാളി വിജ്ജതി, തസ്മാ തേന നയേന ‘‘മഹാരാജോ’’തിപി ഓകാരന്തോ ദിട്ഠോ നാമ ഹോതി പുരിസനയേന യോജേതബ്ബോ ച. തേനേവ ച ‘‘തമബ്രവി മഹാരാജാ. നിക്ഖമന്തേ മഹാരാജേ’’തിആദീനി ദിസ്സന്തി.

ഏവം മഹാരാജസദ്ദസ്സ ഓകാരന്തത്തേ സിദ്ധേ ‘‘മഹാരാജാ, മഹാരാജസ്മാ, മഹാരാജമ്ഹാ’’തി പഞ്ചമിയാ ഏകവചനഞ്ച ‘‘മഹാരാജേ, മഹാരാജസ്മിം, മഹാരാജമ്ഹീ’’തി സത്തമിയാ ഏകവചനഞ്ച സിദ്ധാനി ഏവ ഹോന്തി പാളിയം അവിജ്ജമാനാനമ്പി നയവസേന ഗഹേതബ്ബത്താ. ‘‘രാജേന, രാജസ്സാ’’തിആദീനി പന നയവസേന ഗഹേതബ്ബാനി ന ഹോന്തി. കസ്മാതി ചേ? യസ്മാ ‘‘രാജാ ബ്രഹ്മാ സഖാ അത്താ’’ഇച്ചേവമാദീനി ‘‘പുരിസോ ഉരഗോ’’തിആദീനി വിയ അഞ്ഞമഞ്ഞം സബ്ബഥാ സദിസാനി ന ഹോന്തി. തഥാ ഹി നേസം ‘‘രഞ്ഞാ ബ്രഹ്മുനാ സഖിനാ അത്തനാ അത്തേന സാനാ പുമുനാ’’തിആദീനി വിസദിസാനിപി രൂപാനി ഭവന്തി, തസ്മാ താനി ന സക്കാ നയവസേന ജാനിതും. ഏവം ദുജ്ജാനത്താ പന പാളിയം പോരാണട്ഠകഥാസു ച യഥാരുതപദാനേവ ഗഹേതബ്ബാനി. മഹാരാജസദ്ദാദീനം പന ഓകാരന്തഭാവേ സിദ്ധേയേവ ‘‘പുരിസനയോഗധാ ഇമേ സദ്ദാ’’തി നയഗ്ഗഹണം ദിസ്സതി, തസ്മാ അമ്ഹേഹി നയവസേന ‘‘മഹാരാജാ, മഹാരാജസ്മാ’’തിആദീനി വുത്താനി. യഥാ ഹി –

‘‘ഏതഞ്ഹി തേ ദുരാജാനം, യം സേസി മതസായികം;

യസ്സ തേ കഡ്ഢമാനസ്സ, ഹത്ഥാ ദണ്ഡോന മുച്ചതീ’’തി

ഏത്ഥ ‘‘ഹത്ഥാ’’തി, ‘‘അത്തദണ്ഡാ ഭയം ജാത’’ന്തി ഏത്ഥ പന ‘‘ദണ്ഡാ’’തി ച ഓകാരന്തസ്സ പഞ്ചമിയേകവചനസ്സ ദസ്സനതോ ‘‘ഉരഗാ, പടങ്ഗാ, വിഹഗാ’’തിആദീനിപി ഓകാരന്താനി പഞ്ചമിയേകവചനാനി ഗഹേതബ്ബാനി ഹോന്തി. യഥാ ച ‘‘ദാഠിനി മാതിമഞ്ഞവ്ഹോ, സിങ്ഗാലോ മമ പാണദോ’’തി ഏത്ഥ ‘‘മഞ്ഞവ്ഹോ’’തി, ‘‘സുദ്ധാ സുദ്ധേഹി സംവാസം, കപ്പയവ്ഹോ പതിസ്സതാ’’തി ഏത്ഥ പന ‘‘കപ്പയവ്ഹോ’’തി ച ക്രിയാപദസ്സ ദസ്സനതോ ‘‘ഗച്ഛവ്ഹോ, ഭുഞ്ജവ്ഹോ, സയവ്ഹോ’’തിആദീനിപി ഗഹേതബ്ബാനി ഹോന്തി. ഗണ്ഹന്തി ച താദിസാനി പദരൂപാനി സാസനേ സുകുസലാ കുസലാ, തസ്മാ അമ്ഹേഹിപി നയഗ്ഗാഹവസേന ‘‘മഹാരാജാ, മഹാരാജസ്മാ’’തിആദീനി വുത്താനി. നയഗ്ഗാഹവസേന പന ഗഹണേ അസതി കഥം നാമികപദമാലാ പരിപുണ്ണാ ഭവിസ്സന്തി, സതിയേവ തസ്മിം പരിപുണ്ണാ ഭവന്തി.

തഥാ ഹി ബുദ്ധവചനേ അനേകസതസഹസ്സാനി നാമികപദാനി ക്രിയാപദാനി ച പാടിഏക്കം പാടിഏക്കം ഏകവചനബഹുവചനകാഹി സത്തഹി അട്ഠഹി വാ നാമവിഭത്തീഹി ഛന്നവുതിയാ ച ആഖ്യാതികവചനേഹി യോജിതാനി ന സന്തി, നയവസേന പന സന്തിയേവ, ഇതി നയവസേന ‘‘മഹാരാജാ, മഹാരാജസ്മാ’’തിആദീനി അമ്ഹേഹി ഠപിതാനി. ‘‘മഹാരാജാ തിട്ഠന്തി, മഹാരാജാ തുമ്ഹേ തിട്ഠഥാ’’തി ഇമാനി പന ‘‘അഥ ഖോ ചത്താരോ മഹാരാജാ മഹതിയാ ച യക്ഖസേനായ മഹതിയാ ച കുമ്ഭണ്ഡസേനായാ’’തി ദസ്സനതോ,

‘‘ചത്താരോ തേ മഹാരാജാ, സമന്താ ചതുരോ ദിസാ;

ദദ്ദള്ഹമാനാ അട്ഠംസു, വനേ കാപിലവത്ഥവേ’’തി

ദസ്സനതോ ച വുത്താനി. ‘‘മഹാരാജ’’ന്തിആദീനിപി പാളിഞ്ച പാളിനയഞ്ച ദിസ്വാ ഏവ വുത്താനി. അസമാസേ ‘‘രാജം, രാജേനാ’’തിആദീനി ന പസ്സാമ, തസ്മാ സുട്ഠു വിചാരേതബ്ബമിദം ഠാനം. ഇദഞ്ഹി ദുദ്ദസം വീരജാതിനാ ജാനിതബ്ബട്ഠാനം. സചേ പനായസ്മന്തോ ബുദ്ധവചനേ വാ പോരാണികാസു വാ അട്ഠകഥാസു അസമാസേ ‘‘രാജം, രാജേനാ’’തിആദീനി പസ്സേയ്യാഥ, തദാ സാധുകം മനസി കരോഥ. കോ ഹി നാമ സബ്ബപ്പകാരേന ബുദ്ധവചനേ വോഹാരപ്പഭേദം ജാനിതും സമത്ഥോ അഞ്ഞത്ര പഭിന്നപടിസമ്ഭിദേഹി മഹാഖീണാസവേഹി.

വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ –

‘‘വീതതണ്ഹോ അനാദാനോ, നിരുത്തിപദകോവിദോ;

അക്ഖരാനം സന്നിപാതം, ജഞ്ഞാ പുബ്ബാപരാനി ചാ’’തി.

ബ്രഹ്മാ, ബ്രഹ്മാ, ബ്രഹ്മാനോ. ബ്രഹ്മാനം, ബ്രഹ്മം, ബ്രഹ്മാനോ. ബ്രഹ്മുനാ, ബ്രഹ്മേഹി, ബ്രഹ്മേഭി, ബ്രഹ്മൂഹി, ബ്രഹ്മൂഭി. ബ്രഹ്മസ്സ, ബ്രഹ്മുനോ, ബ്രഹ്മാനം, ബ്രഹ്മൂനം. ബ്രഹ്മുനാ, ബ്രഹ്മേഹി, ബ്രഹ്മേഭി, ബ്രഹ്മൂഹി, ബ്രഹ്മൂഭി. ബ്രഹ്മസ്സ, ബ്രഹ്മുനോ, ബ്രഹ്മാനം, ബ്രഹ്മൂനം. ബ്രഹ്മനി, ബ്രഹ്മേസു, ഭോ ബ്രഹ്മ, ഭോ ബ്രഹ്മേ, ഭവന്തോ ബ്രഹ്മാനോ.

യമകമഹാഥേരരുചിയാ ‘‘ഭോ ബ്രഹ്മാ’’ഇതി ബഹുവചനം വാ. ഏത്ഥ പന ‘‘പണ്ഡിതപുരിസേഹി ദേവേഹി ബ്രഹ്മൂഹീ’’തി ടീകാവചനസ്സ ദസ്സനതോ, ‘‘ബ്രഹ്മൂനം വചീഘോസോ ഹോതീ’’തി ച ‘‘ബ്രഹ്മൂനം വിമാനാദീസു ഛന്ദരാഗോ കാമാസവോ ന ഹോതീ’’തി ച അട്ഠകഥാവചനസ്സ ദസ്സനതോ, ‘‘വിഹിംസസഞ്ഞീ പഗുണം ന ഭാസിം, ധമ്മം പണീതം മനുജേസു ബ്രഹ്മേ’’തി ആഹച്ചഭാസിതസ്സ ച ദസ്സനതോ ‘‘ബ്രഹ്മൂഹി, ബ്രഹ്മൂഭി, ബ്രഹ്മൂനം, ബ്രഹ്മേ’’തി പദാനി വുത്താനി, ഏതാനി ചൂളനിരുത്തിനിരുത്തിപിടകകച്ചായനേസു ന ആഗതാനി.

സഖാ, സഖാ, സഖിനോ, സഖാനോ, സഖായോ. സഖം, സഖാരം, സഖാനം, സഖിനോ, സഖാനോ, സഖായോ. സഖിനാ, സഖാരേഹി, സഖാരേഭി, സഖേഹി, സഖേഭി. സഖിസ്സ, സഖിനോ, സഖീനം, സഖാരാനം, സഖാനം. സഖാരസ്മാ, സഖിനാ, സഖാരേഹി, സഖാരേഭി, സഖേഹി, സഖേഭി. സഖിസ്സ, സഖിനോ, സഖീനം, സഖാരാനം, സഖാനം. സഖേ, സഖേസു, സഖാരേസു. ഭോ സഖ, ഭോ സഖാ, ഭോ സഖി, ഭോ സഖീ, ഭോ സഖേ, ഭവന്തോ സഖിനോ, സഖാനോ, സഖായോ.

യമകമഹാഥേരമതേന ‘‘ഭോ സഖാ’’ഇതി ബഹുവചനം വാ. പാളിയം പന സുവണ്ണകക്കടജാതകേ ‘‘ഹരേ സഖാ കിസ്സ നു മം ജഹാസീ’’തി ദീഘവസേന വുത്തോ സഖാസദ്ദോ ആലപനേകവചനം, തസ്മാ യമകമഹാഥേരനയോ ന യുജ്ജതീതി ചേ? നോ ന യുജ്ജതി. യസ്മാ ‘‘നേതാദിസാ സഖാ ഹോന്തി, ലബ്ഭാ മേ ജീവതോ സഖാ’’തി മനോജജാതകേ സഖാസദ്ദോ ഏകവചനമ്പി ഹോതി ബഹുവചനമ്പി. തഥാ ഹി തത്ഥ പഠമപാദേ ബഹുവചനം, ദുതിയപാദേ പനേകവചനം, തസ്മാ യമകമഹാഥേരേന പച്ചത്താലപനബഹുവചനട്ഠാനേ സഖാസദ്ദോ വുത്തോ. ഏത്ഥ ച ‘‘സബ്ബമിത്തോ സബ്ബസഖോ, സബ്ബഭൂതാനുകമ്പകോ’’തി പാഠാനുലോമേന സമാസേ ലബ്ഭമാനസ്സ സഖസദ്ദസ്സ നാമികപദമാലാ ഭവതി ‘‘സബ്ബസഖോ, സബ്ബസഖാ, സബ്ബസഖം, സബ്ബസഖേ’’തിആദിനാ പുരിസനയേന. തത്രായം സമാസവിഗ്ഗഹോ – സബ്ബേസം ജനാനം സഖാ, സബ്ബേ വാ ജനാ സഖിനോ ഏതസ്സാതി സബ്ബസഖോ, യഥാ സബ്ബവേരീതി.

അത്താ, അത്താ, അത്താനോ. അത്താനം, അത്തം, അത്താനോ. അത്തനാ, അത്തേന, അത്തനേഹി, അത്തനേഭി. അത്തനോ, അത്താനം. അത്തനാ, അത്തനേഹി, അത്തനേഭി. അത്തനോ, അത്താനം. അത്തനി, അത്തനേസു. ഭോ അത്ത, ഭവന്തോ അത്താ, ഭോന്തോ അത്താനോ.

ഏത്ഥ പന അത്തം നിരങ്കത്വാന പിയാനി സേവതി.

‘‘സചേ ഗച്ഛസി പഞ്ചാലം, ഖിപ്പ’മത്തം ജഹിസ്സസി;

മിഗം പന്ഥാനുപന്നംവ, മഹന്തം ഭയമേസ്സതീ’’തി

പാളീസു ‘‘അത്ത’’ന്തി ദസ്സനതോ ‘‘അത്ത’’ന്തി ഇധ വുത്തം, ‘‘അത്തേന വാ അത്തനിയേന വാ’’തി പാളിദസ്സനതോ പന ‘‘അത്തേനാ’’തി. ചൂളനിരുത്തിയം പന ‘‘അത്തസ്സാ’’തി ചതുത്ഥീഛട്ഠീനമേകവചനം ആഗതം, ഏതം കച്ചായനേ നിരുത്തിപിടകേ ച ന ദിസ്സതി. കത്ഥചി പന ‘‘അത്തേസൂ’’തി ആഗതം. സബ്ബാനേതാനി സാട്ഠകഥം ജിനതന്തിം ഓലോകേത്വാ ഗഹേതബ്ബാനി.

‘‘ആതുമാ, ആതുമാ, ആതുമാനോ. ആതുമാനം, ആതുമം, ആതുമാനോ. ആതുമേന, ആതുമേഹി, ആതുമേഭീ’’തിആദിനാ പുരിസനയേന വത്വാ ‘‘ഭോ ആതുമ, ഭവന്തോ ആതുമാ, ആതുമാനോ’’തി വത്തബ്ബം.

തത്ര അത്തസദ്ദസ്സ സമാസേ ‘‘ഭാവിതത്തോ, ഭാവിതത്താ. ഭാവിതത്തം, ഭാവിതത്തേ. ഭാവിതത്തേന, ഭാവിതത്തേഹി, ഭാവിതത്തേഭീ’’തി പുരിസനയേനേവ നാമികപദമാലാ യോജേതബ്ബാ.

സാ, സാ, സാനോ. സാനം, സാനേ. സാനാ, സാനേഹി, സാനേഭി. സാസ്സ, സാനം. സാനാ, സാനേഹി, സാനേഭി. സാസ്സ, സാനം. സാനേ, സാനേസു. ഭോ സാ, ഭവന്തോ സാനോ. സാ വുച്ചതി സുനഖോ.

ഏത്ഥ ച ‘‘ന യത്ഥ സാ ഉപട്ഠിതോ ഹോതി. സാവ വാരേന്തി സൂകര’’ന്തി നിദസ്സനപദാനി. കേചി പന സാസദ്ദസ്സ ദുതിയാതതിയാദീസു ‘‘സം, സേ. സേനാ’’തിആദീനി രൂപാനി വദന്തി, തം ന യുത്തം. ന ഹി താനി ‘‘സം, സേ. സേനാ’’തിആദീനി രൂപാനി ബുദ്ധവചനേ ചേവ അട്ഠകഥാദീസു ച നിരുത്തിപിടകേ ച ദിസ്സന്തി. ഏവം പന നിരുത്തിപിടകേ വുത്തം ‘‘സാ തിട്ഠതി, സാനോ തിട്ഠന്തി. സാനം പസ്സതി, സാനേ പസ്സതി. സാനാ കതം, സാനേഹി കതം, സാനേഭി കതം. സാസ്സ ദീയതേ, സാനം ദീയതേ. സാനാ നിസ്സടം, സാനേഹി നിസ്സടം, സാനേഭി നിസ്സടം. സാസ്സ പരിഗ്ഗഹോ, സാനം പരിഗ്ഗഹോ. സാനേ പതിട്ഠിതം, സാനേസു പതിട്ഠിതം. ഭോ സാ, ഭവന്തോ സാനോ’’തി, തസ്മാ നിരുത്തിപിടകേ വുത്തനയേനേവ നാമികപദമാലാ ഗഹേതബ്ബാ.

അത്രിദം വത്തബ്ബം – യഥാ ‘‘സേഹി ദാരേഹി അസന്തുട്ഠോ’’തിആദീസു പുല്ലിങ്ഗേ വത്തമാനസ്സ ‘‘സകോ’’ഇതി അത്ഥവാചകസ്സ സസദ്ദസ്സ ‘‘അത്തനോ അയന്തി സോ’’തി ഏതസ്മിം അത്ഥേ ‘‘സോ, സാ. സം, സേ. സേന, സേഹി, സേഭി. സസ്സ, സാനം. സാ, സസ്മാ, സമ്ഹാ, സേഹി, സേഭി. സസ്സ, സാനം. സേ, സസ്മിം, സമ്ഹി, സേസൂ’’തി പുരിസനയേന രൂപാനി ഭവന്തി, ന തഥാ സുനഖവാചകസ്സ സാസദ്ദസ്സ രൂപാനി ഭവന്തി. യഥാ വാ ‘‘ഹിംസന്തി അത്തസമ്ഭൂതാ, തചസാരംവ സം ഫലം. സാനി കമ്മാനി തപ്പേന്തി, കോസലം സേന’സന്തുട്ഠം, ജീവഗ്ഗാഹം അഗാഹയീ’’തിആദീസു നപുംസകലിങ്ഗേ വത്തമാനസ്സ സകമിച്ചത്ഥവാചകസ്സ സസദ്ദസ്സ ‘‘സം, സാനി, സാ. സം, സാനി, സേ. സേന, സേഹി, സേഭി. സസ്സ, സാനം. സാ, സസ്മാ, സമ്ഹാ, സേഹി, സേഭി. സസ്സ, സാനം. സേ, സസ്മിം, സമ്ഹി, സേസൂ’’തി ചിത്തനയേന രൂപാനി ഭവന്തി, ന തഥാ സുനഖവാചകസ്സ സാസദ്ദസ്സ രൂപാനി ഭവന്തി. ഏവം സന്തേ കസ്മാ തേഹി ആചരിയേഹി ദുതിയാതതിയാഠാനേ ‘‘സം, സേ. സേനാ’’തി വുത്തം, കസ്മാ ച പഞ്ചമീഠാനേ ‘‘സാ, സസ്മാ, സമ്ഹാ’’തി വുത്തം, സത്തമീഠാനേ ച ‘‘സേ, സസ്മിം, സമ്ഹീ’’തി ച വുത്തം? സബ്ബമേതം അകാരണം, തക്കഗാഹമത്തേന ഗഹിതം അകാരണം. സുനഖവാചകോ ഹി സാസദ്ദോ ആകാരന്തതാപകതികോ, ന പുരിസ ചിത്തസദ്ദാദയോ വിയ അകാരന്തതാപകതികോ. യായ ഇമസ്സ ഈദിസാനി രൂപാനി സിയും, സാ ച പകതി നത്ഥി. ന ചേസോ ‘‘രാജാ, ബ്രഹ്മാ, സഖാ, അത്താ’’ ഇച്ചേവമാദയോ വിയ പഠമം അകാരന്തഭാവേ ഠത്വാ പച്ഛാ പടിലദ്ധആകാരന്തതാ, അഥ ഖോ നിച്ചമോകാരന്തതാപകതികോ ഗോസദ്ദോ വിയ നിച്ചമാകാരന്തതാപകതികോ. നിച്ചമാകാരന്തതാപകതികസ്സ ച ഏവരൂപാനി രൂപാനി ന ഭവന്തി, തസ്മാ നിരുത്തിപിടകേ പഭിന്നപടിസമ്ഭിദേന ആയസ്മതാ മഹാകച്ചായനേന ന വുത്താനി. സചേപി മഞ്ഞേയ്യും ‘‘അത്തം, അത്തേനാ’തി ച ദസ്സനതോ ‘സം, സേനാ’തി ഇമാനി പന ഗഹേതബ്ബാനീ’’തി. ന ഗഹേതബ്ബാനി ‘‘രാജാ, ബ്രഹ്മാ, സഖാ, അത്താ, സാ, പുമാ’’ഇച്ചേവമാദീനം അഞ്ഞമഞ്ഞം പദമാലാവസേന വിസദിസത്താ നയവസേന ഗഹേതബ്ബാകാരസ്സ അസമ്ഭവതോ. ഈദിസേ ഹി ഠാനേ നയഗ്ഗാഹവസേന ഗഹണം നാമ സദോസംയേവ സിയാ, തസ്മാ നയഗ്ഗാഹവസേനപി ന ഗഹേതബ്ബാനി.

അപരമ്പി അത്ര വത്തബ്ബം – യഥാ ഹി ‘‘സാഹി നാരീഹി തേ യന്തീ’’തി വുത്തേ ‘‘അത്തനോ നാരീ’’തി, ‘‘സാ നാരീ’’തി ഏവം അത്ഥവതോ ഇത്ഥിലിങ്ഗസ്സ കഞ്ഞാസദ്ദേന സദിസസ്സ സാസദ്ദസ്സ ‘‘സാ, സാ, സായോ. സം, സാ, സായോ. സായ, സാഹി, സാഭി. സായ, സാനം. സായ, സാഹി, സാഭി. സായ, സാനം. സായ, സായം, സാസൂ’’തി കഞ്ഞാനയേന രൂപാനി ഭവന്തി, ന തഥാ ഇമസ്സ സുനഖവാചകസ്സ സാസദ്ദസ്സ രൂപാനി ഭവന്തി. ഏവം സന്തേ കസ്മാ തേ ആചരിയാ തതിയാബഹുവചനട്ഠാനേ ച ‘‘സാഹി, സാഭീ’’തി രൂപാനി ഇച്ഛന്തി, കസ്മാ ച സത്തമീബഹുവചനട്ഠാനേ ‘‘സാസൂ’’തി? ഇദമ്പി അകാരണം ആകാരന്തപുല്ലിങ്ഗത്താ. കസ്മാ ച പന ചതുത്ഥീഛട്ഠേകവചനട്ഠാനേ പുബ്ബക്ഖരസ്സ രസ്സവസേന ‘‘സസ്സ’’ഇതി രൂപം ഇച്ഛന്തി? ഇദമ്പി അകാരണം സുനഖവാചകസ്സ സാസദ്ദസ്സ ആകാരന്തതാപകതികത്താ. ആകാരന്തതാപകതികസ്സ ച സാസദ്ദസ്സ യഥാ അകാരന്തതാപകതികസ്സ പുരിസസദ്ദസ്സ ‘‘പുരിസസ്സാ’’തി ചതുത്ഥീഛട്ഠേകവചനരൂപം ഭവതി ഏവരൂപസ്സ രൂപസ്സ അഭാവതോ. തേനേവ ആയസ്മാ കച്ചാനോ നിരുത്തിപിടകേ സുനഖവാചകസ്സ സാസദ്ദസ്സ രൂപം ദസ്സേന്തോ ചതുത്ഥീഛട്ഠേകവചനട്ഠാനേ പുബ്ബക്ഖരസ്സ ദീഘവസേന ‘‘സാസ്സ’’ഇതി രൂപമാഹ. കസ്മാ ച പന തേ ആചരിയാ ചതുത്ഥേകവചനട്ഠാനേ ‘‘സായ’’ഇതി രൂപം ഇച്ഛന്തി? ഇദമ്പി അകാരണം, ഠപേത്വാ ഹി ആകാരന്തിത്ഥിലിങ്ഗേ ഘസഞ്ഞതോ ആകാരതോ പരേസം നാദീനം ആയാദേസഞ്ച അകാരന്തതോ പുന്നപുംസകലിങ്ഗതോ പരസ്സ ചതുത്ഥേകവചനസ്സ ആയാദേസഞ്ച ആകാരന്തപുല്ലിങ്ഗേ അഘതോ ആകാരന്തതോ പരസ്സ ചതുത്ഥേകവചനസ്സ കത്ഥചിപി ആയാദേസോ ന ദിസ്സതി. നിരുത്തിപിടകേ ച താദിസം രൂപം ന വുത്തം, അവചനംയേവ യുത്തതരം ബുദ്ധവചനേ അട്ഠകഥാദീസു ച അനാഗമനതോ. യാ പനമ്ഹേഹി നിരുത്തിപിടകം നിസ്സായ ബുദ്ധവചനഞ്ച സുനഖവാചകസ്സ സാസദ്ദസ്സ നാമികപദമാലാ വുത്താ, സായേവ സാരതോ പച്ചേതബ്ബാ. ഏത്ഥാപി നാനാഅത്ഥേസു വത്തമാനാനം ലിങ്ഗത്തയപരിയാപന്നാനം സാ സോ സംഇച്ചേതേസം തിണ്ണം പദാനം പകതിരൂപസ്സ നാമികപദമാലാസു പദാനം സദിസാസദിസതാ ദട്ഠബ്ബാ.

ഏത്ഥ സിയാ – യോ തുമ്ഹേഹി സാസദ്ദോ ‘‘തംസദ്ദത്ഥേ ച സുനഖേ ച സകമിച്ചത്ഥേ ച വത്തതീ’’തി ഇച്ഛിതോ, കഥം തം ‘‘സാ’’തി വുത്തേയേവ ‘‘ഇമസ്സ അത്ഥസ്സ വാചകോ’’തി ജാനന്തീതി? ന ജാനന്തി, പയോഗവസേന പന ജാനന്തി ലോകിയജനാ ചേവ പണ്ഡിതാ ച. പയോഗവസേന ഹി ‘‘സാ മദ്ദീ നാഗമാരുഹി, നാതിബദ്ധംവ കുഞ്ജര’’ന്തിആദീസു സാസദ്ദസ്സ തംസദ്ദത്ഥതാ വിഞ്ഞായതി, ഏവം സാസദ്ദോ തംസദ്ദത്ഥേ ച വത്തതി. ‘‘ന യത്ഥ സാ ഉപട്ഠിതോ ഹോതി. ഭഗവതോ സാജാതിമ്പി സുത്വാ സത്താ അമതരസഭാഗിനോ ഭവന്തീ’’തിആദീസു സാസദ്ദസ്സ സുനഖവാചകതാ വിഞ്ഞായതി.