൪. ഭൂധാതുമയനാമികരൂപവിഭാഗ

‘‘ഭൂ സത്തായ’’ന്തി ധാതുസ്സ, രൂപമാഖ്യാതസഞ്ഞിതം;

ത്യാദ്യന്തം ലപിതം നാന-പ്പകാരേഹി അനാകുലം.

സ്യാദ്യന്തം, ദാനി തസ്സേവ, രൂപം നാമികസവ്ഹയം;

ഭാസിസ്സം ഭാസിതത്ഥേസു, പടുഭാവായ സോതുനം.

യദത്ഥേ’ത്തനി നാമേതി, പര’മത്ഥേസു വാ സയം;

നമതീതി തദാഹംസു, നാമം ഇതി വിഭാവിനോ.

നാമം നാമികമിച്ചത്ര, ഏകമേവേത്ഥതോ ഭവേ;

തദേവം നാമികം ഞേ യ്യം, സലിങ്ഗം സവിഭത്തികം.

സത്വാഭിധാനം ലിങ്ഗന്തി, ഇത്ഥിപുമനപുംസകം;

വിഭത്തീതിധ സത്തേവ, തത്ഥ ചട്ഠ പവുച്ചരേ.

പഠമാ ദുതിയാ തതിയാ, ചതുത്ഥീ പഞ്ചമീ തഥാ;

ഛട്ഠീ ച സത്തമീ ചാതി, ഹോന്തി സത്ത വിഭത്തിയോ.

ലിങ്ഗത്ഥേ പഠമാ സായം, ഭിന്നാ ദ്വേധാ സിയോ ഇതി;

കമ്മത്ഥേ ദുതിയാ സാപി, ഭിന്നാ അം യോ ഇതി ദ്വിധാ.

കരണേ തതിയാ സാപി, ഭിന്നാ നാ ഹി ഇതി ദ്വിധാ;

സമ്പദാനേ ചതുത്ഥീ സാ, ഭിന്നാ ദ്വേധാ സ നം ഇതി.

അപാദാനേ പഞ്ചമീ സാ, ഭിന്നാ ദ്വേധാ സ്മാ ഹി ഇതി;

ഛട്ഠീ സാമിമ്ഹി സാ ചാപി, ഭിന്നാ ദ്വേധാ സ നം ഇതി.

ഓകാസേ സത്തമീ സാപി, ഭിന്നാ ദ്വേധാ സ്മിംസു ഇതി;

ആമന്തനട്ഠമീ സായം, സിയോയേവാതി ചുദ്ദസ.

വചനദ്വയസംയുത്താ, ഏകേകാ താ വിഭത്തിയോ;

സത്വമിതിഹ വിഞ്ഞേയ്യോ, അത്ഥോ സോ ദബ്ബസഞ്ഞിതോ.

യോ കരോതിസ കത്താതു, തം കമ്മം യം കരോതി വാ;

കുബ്ബതേ യേന വാ തന്തു, കരണം ഇതി സഞ്ഞിതം.

ദേതി രോചതി വാ യസ്സ, സമ്പദാനന്തി തം മതം;

യതോപേതി ഭയം വാ തം, അപാദാനന്തി കിത്തിതം.

യസ്സായത്തോ സമൂഹോവാ, തം വേ സാമീതി ദേസിതം;

യസ്മിം കരോതി കിരിയം, തദോകാസന്തി സദ്ദിതം.

യദാലപതി തം വത്ഥു, ആമന്തനമുദീരിതം;

സദ്ദേനാഭിമുഖീകാരോ, വിജ്ജമാനസ്സ വാ പന.

വിനാ ആലപനത്ഥം ലിങ്ഗത്ഥാദീസു പഠമാദിവിഭത്തുപ്പത്തി ഉപലക്ഖണവസേന വുത്താതി ദട്ഠബ്ബം.

ഇദമേത്ഥ നിരുത്തിലക്ഖണം ദട്ഠബ്ബം – പച്ചത്തവചനേ പഠമാ വിഭത്തി ഭവതി, ഉപയോഗവചനേ ദുതിയാ വിഭത്തി ഭവതി, കരണവചനേ തതിയാ വിഭത്തി ഭവതി, സമ്പദാനവചനേ ചതുത്ഥീ വിഭത്തി ഭവതി, നിസ്സക്കവചനേ പഞ്ചമീ വിഭത്തി ഭവതി, സാമിവചനേ ഛട്ഠീ വിഭത്തി ഭവതി, ഭുമ്മവചനേ സത്തമീ വിഭത്തി ഭവതി, ആമന്തനവചനേ അട്ഠമീ വിഭത്തി ഭവതി. തത്രുദ്ദാനം –

പച്ചത്തമുപയോഗഞ്ച, കരണം സമ്പദാനിയം;

നിസ്സക്കം സാമിവചനം, ഭുമ്മമാലപനട്ഠമം.

തത്ര പച്ചത്തവചനം നാമ തിവിധലിങ്ഗവവത്ഥാനഗതാനം ഇത്ഥിപുമനപുംസകാനം പച്ചത്തസഭാവനിദ്ദേസത്ഥോ. ഉപയോഗവചനം നാമ യോ യം കരോതി, തേന തദുപയുത്തപരിദീപനത്ഥോ. കരണവചനം നാമ തജ്ജാപകതനിബ്ബത്തകപരിദീപനത്ഥോ. സമ്പദാനവചനം നാമ തപ്പദാനപരിദീപനത്ഥോ. നിസ്സക്കവചനം നാമ തന്നിസ്സടതദപഗമപരിദീപനത്ഥോ. സാമിവചനം നാമ തദിസ്സരപരിദീപനത്ഥോ. ഭുമ്മവചനം നാമ തപ്പതിട്ഠാപരിദീപനത്ഥോ. ആമന്തനവചനം നാമ തദാമന്തനപരിദീപനത്ഥോ. ഏവം ഞത്വാ പയോഗാനി അസമ്മുയ്ഹന്തേന യോജേതബ്ബാനി.

ഭൂതോ, ഭാവകോ, ഭവോ, അഭവോ, ഭാവോ, അഭാവോ, സഭാവോ, സബ്ഭാവോ, സമ്ഭവോ, പഭവോ, പഭാവോ, അനുഭവോ, ആനുഭാവോ, പരാഭവോ, വിഭവോ, പാതുഭാവോ, ആവിഭാവോ, തിരോഭാവോ, വിനാഭാവോ, സോത്ഥിഭാവോ, അത്ഥിഭാവോ, നത്ഥിഭാവോതി ഓകാരന്തപുല്ലിങ്ഗം.

അഭിഭവിതാ, പരിഭവിതാ, അനുഭവിതാ, സമനുഭവിതാ, ഭാവിതാ, പച്ചനുഭവിതാതി ആകാരന്തപുല്ലിങ്ഗം.

ഭവം, പരാഭവം, പരിഭവം, അഭിഭവം, അനുഭവം, സമനുഭവം, പച്ചനുഭവം, പഭവം, അപ്പഭവന്തി നിഗ്ഗഹീതന്തപുല്ലിങ്ഗം.

ധനഭൂതി, സിരിഭൂതി, സോത്ഥിഭൂതി, സുവത്ഥിഭൂതീതി ഇകാരന്തപുല്ലിങ്ഗം.

ഭാവീ, വിഭാവീ, സമ്ഭാവീ, പരിഭാവീതി ഈകാരന്തപുല്ലിങ്ഗം.

സയമ്ഭൂ, പഭൂ, അഭിഭൂ, വിഭൂ, അധിഭൂ, പതിഭൂ, ഗോത്രഭൂ, വത്രഭൂ, പരാഭിഭൂ, രൂപാഭിഭൂ, സദ്ദാഭിഭൂ, ഗന്ധാഭിഭൂ, രസാഭിഭൂ, ഫോട്ഠബ്ബാഭിഭൂ, ധമ്മാഭിഭൂ, സബ്ബാഭിഭൂതി ഊകാരന്തപുല്ലിങ്ഗം.

ഇമാനേത്ഥ ഛബ്ബിധാനി പുല്ലിങ്ഗാനി ഭൂധാതുമയാനി ഉദ്ദിട്ഠാനി.

ഉകാരന്തം പുല്ലിങ്ഗംതു ഭൂധാതുമയമപ്പസിദ്ധം, അഞ്ഞധാതുമയം പനുകാരന്തപുല്ലിങ്ഗം പസിദ്ധം ‘‘ഭിക്ഖു, ഹേതു’’ഇതി. തേന സദ്ധിം സത്തവിധാനി പുല്ലിങ്ഗാനി ഹോന്തി, സബ്ബാനേതാനി സഭാവതോയേവ പുല്ലിങ്ഗാനീതി ദട്ഠബ്ബാനി. ഏത്ഥ സത്തോതി അത്ഥവാചകോ ഭൂതസദ്ദോയേവ നിയോഗാ പുല്ലിങ്ഗന്തിപി ദട്ഠബ്ബോ.

യേ പന ‘‘യോ ധമ്മോ ഭൂതോ, യാ ധമ്മജാതി ഭൂതാ, യം ധമ്മജാതം ഭൂത’’ന്തി ഏവം ലിങ്ഗത്തയേ യോജനാരഹത്താ അനിയതലിങ്ഗാ അഞ്ഞേപി ഭൂതപരാഭൂതസമ്ഭൂതസദ്ദാദയോ സന്ദിസ്സന്തി പാവചനവരേ, തേപി നാനോപസഗ്ഗനിപാതപദേഹി യോജനവസേന സദ്ദരചനായം സുഖുമത്ഥഗ്ഗഹണേ ച വിഞ്ഞൂനം കോസല്ലജനനത്ഥം നിയതപുല്ലിങ്ഗേസു പക്ഖിപിത്വാ ദസ്സേസ്സാമ.

സേയ്യഥിദം? ഭൂതോ, പരാഭൂതോ, സമ്ഭൂതോ, വിഭൂതോ, പാതുഭൂതോ, ആവിഭൂതോ, തിരോഭൂതോ, വിനാഭൂതോ, ഭബ്ബോ, പരിഭൂതോ, അഭിഭൂതോ, അധിഭൂതോ, അദ്ധഭൂതോ, അനുഭൂതോ, സമനുഭൂതോ, പച്ചനുഭൂതോ, ഭാവിതോ, സമ്ഭാവിതോ, വിഭാവിതോ, പരിഭാവിതോ, അനുപരിഭൂതോ, പരിഭവിതബ്ബോ, പരിഭോതബ്ബോ, പരിഭവനീയോ, അഭിഭവിതബ്ബോ, അഭിഭോതബ്ബോ, അഭിഭവനീയോ, അധിഭവിതബ്ബോ, അധിഭോതബ്ബോ, അധിഭവനീയോ, അനുഭവിതബ്ബോ, അനുഭോതബ്ബോ, അനുഭവനീയോ, സമനുഭവിതബ്ബോ, സമനുഭോതബ്ബോ, സമനുഭവനീയോ, പച്ചനുഭവിതബ്ബോ, പച്ചനുഭോതബ്ബോ, പച്ചനുഭവനീയോ, ഭാവേതബ്ബോ, ഭാവനീയോ, സമ്ഭാവേതബ്ബോ, സമ്ഭാവനീയോ, വിഭാവേതബ്ബോ, വിഭാവനീയോ, പരിഭാവേതബ്ബോ, പരിഭാവനീയോ, ഭവമാനോ, വിഭവമാനോ, പരിഭവമാനോ, അഭിഭവമാനോ, അനുഭവമാനോ, സമനുഭവമാനോ, പച്ചനുഭവമാനോ, അനുഭോന്തോ, സമനുഭോന്തോ, പച്ചനുഭോന്തോ, സമ്ഭോന്തോ, അഭിസമ്ഭോന്തോ, ഭാവേന്തോ, സമ്ഭാവേന്തോ, വിഭാവേന്തോ, പരിഭാവേന്തോ, പരിഭവിയമാനോ, പരിഭുയ്യമാനോ, അഭിഭവിയമാനോ, അഭിഭൂയമാനോ, അനുഭവിയമാനോ, അനുഭുയ്യമാനോ, സമനുഭവിയമാനോ, സമനുഭുയ്യമാനോ, പച്ചനുഭവിയമാനോ, പച്ചനുഭുയ്യമാനോതി ഇമാനി നിയതപുല്ലിങ്ഗേസു പക്ഖിത്തലിങ്ഗാനി. ഏവമോകാരന്താദിവസേന ഛബ്ബിധാനി പുല്ലിങ്ഗാനി ഭൂധാതുമയാനി പകാസിതാനി. അയം താവ പുല്ലിങ്ഗവസേന ഉദാഹരണുദ്ദേസോ.

ഭാവികാ, ഭാവനാ, വിഭാവനാ, സമ്ഭാവനാ, പരിഭാവനാതി ആകാരന്തഇത്ഥിലിങ്ഗം.

ഭൂമി, ഭൂതി, വിഭൂതി. ഇകാരന്തഇത്ഥിലിങ്ഗം.

ഭൂരീ, ഭൂതീ, ഭോതീ, വിഭാവിനീ, പരിവിഭാവിനീ, സമ്ഭാവിനീ, പാതുഭവന്തീ, പാതുഭോന്തീ, പരിഭവന്തീ, പരിഭോന്തീ, അഭിഭവന്തീ, അഭിഭോന്തീ, അധിഭവന്തീ, അധിഭോന്തീ, അനുഭവന്തീ, അനുഭോന്തീ, സമനുഭവന്തീ, സമനുഭോന്തീ, പച്ചനുഭവന്തീ, പച്ചനുഭോന്തീ, അഭിസമ്ഭവന്തീ, അഭിസമ്ഭോന്തീതി ഈകാരന്തഇത്ഥിലിങ്ഗം.

ഭൂ, അഭൂ. ഊകാരന്തഇത്ഥിലിങ്ഗം.

ഇമാനേത്ഥ ചതുബ്ബിധാനി ഇത്ഥിലിങ്ഗാനി ഭൂധാതുമയാനി ഉദ്ദിട്ഠാനി.

ഉകാരന്തിത്ഥിലിങ്ഗം ഭൂധാതുമയമപ്പസിദ്ധം, അഞ്ഞധാതുമയം പന ഉകാരന്തിത്ഥിലിങ്ഗം പസിദ്ധം ‘‘ധാതു, ധേനു’’ഇതി. തേന സദ്ധിം പഞ്ചവിധാനി ഇത്ഥിലിങ്ഗാനി ഹോന്തി, ഓകാരന്തസ്സ വാ ഗോസദ്ദസ്സ ഇത്ഥിലിങ്ഗഭാവേ തേന സദ്ധിം ഛബ്ബിധാനിപി ഹോന്തി, സബ്ബാനേതാനി സഭാവതോയേവിത്ഥിലിങ്ഗാനീതി ദട്ഠബ്ബാനി. ഏത്ഥാപി അനിയതലിങ്ഗാ ഭൂതപരാഭൂതസമ്ഭൂതസദ്ദാദയോ ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന യുജ്ജന്തേ.

കഥം? ഭൂതാ, പരാഭൂതാ, സമ്ഭൂതാതി സബ്ബം വിത്ഥാരതോ ഗഹേതബ്ബം ‘‘അനുഭോന്തോ സമനുഭോന്തോ’’തിആദീനി നവ പദാനി വജ്ജേത്വാ. താനി ഹി ഈകാരന്തവസേന യോജിതാനി. ഇമാനി നിയതലിങ്ഗേസു പക്ഖിത്തലിങ്ഗാനി. ഏവം ആകാരന്താദിവസേന ചതുബ്ബിധാനി ഇത്ഥിലിങ്ഗാനി ഭൂധാതുമയാനി പകാസിതാനി. അയം ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന ഉദാഹരണുദ്ദേസോ.

ഭൂതം, മഹാഭൂതം, ഭവിത്തം, ഭൂനം, ഭവനം, പരാഭവനം, സമ്ഭവനം, വിഭവനം, പാതുഭവനം, ആവിഭവനം, തിരോഭവനം, വിനാഭവനം, സോത്ഥിഭവനം, പരിഭവനം, അഭിഭവനം, അധിഭവനം, അനുഭവനം, സമനുഭവനം, പച്ചനുഭവനന്തി നിഗ്ഗഹീതന്തനപുംസകലിങ്ഗം.

അത്ഥവിഭാവി, ധമ്മവിഭാവി. ഇകാരന്തനപുംസകലിങ്ഗം.

ഗോത്രഭു, ചിത്തസഹഭു, നചിത്തസഹഭു. ഉകാരന്തനപുംസകലിങ്ഗം.

സബ്ബാനേതാനി സഭാവതോയേവ നപുംസകലിങ്ഗാനീതി ദട്ഠബ്ബാനി. ഏത്ഥ സത്തഭൂതരൂപവാചകോ ഭൂതസദ്ദോയേവ നിയോഗാ നപുംസകലിങ്ഗോതിപി ദട്ഠബ്ബം. ഏത്ഥാപി അനിയതലിങ്ഗാ ഭൂത പരാഭൂത സമ്ഭൂതസദ്ദാദയോ നപുംസകലിങ്ഗവസേന യുജ്ജന്തേ.

കഥം? ഭൂതം, പരാഭൂതം, സമ്ഭൂതം, വിഭൂതം. പേയ്യാലോ. സമനുഭവമാനം, പച്ചനുഭവമാനം, അനുഭോന്തം, അനുഭവന്തം, സമനുഭോന്തം, സമനുഭവന്തം, പച്ചനുഭോന്തം, പച്ചനുഭവന്തം, സമ്ഭോന്തം, സമ്ഭവന്തം, അഭിസമ്ഭോന്തം, അഭിസമ്ഭവന്തം, പാതുഭോന്തം, പാതുഭവന്തം, പരിഭോന്തം, പരിഭവന്തം, അഭിഭോന്തം, അഭിഭവന്തം, അധിഭോന്തം, അധിഭവന്തം, ഭാവേന്തം, സമ്ഭാവേന്തം, വിഭാവേന്തം, പരിഭാവേന്തം, പരിഭാവിയമാനം, പരിഭുയ്യമാനം, പേയ്യാലോ. പച്ചനുഭവിയമാനം, പച്ചനുഭുയ്യമാനന്തി ഇമാനി നിയതനപുംസകലിങ്ഗേസു പക്ഖിത്തലിങ്ഗാനി. ഏവം നിഗ്ഗഹീതന്താദിവസേന തിവിധാനി നപുംസകലിങ്ഗാനി ഭൂധാതുമയാനി പകാസിതാനി. അയം നപുംസകലിങ്ഗവസേന ഉദാഹരണുദ്ദേസോ, ഏവം പുല്ലിങ്ഗാദിവസേന ലിങ്ഗത്തയം ഭൂധാതുമയമുദ്ദിട്ഠം.

ഏത്ഥ മേ അപ്പസിദ്ധാതി, യേ യേ സദ്ദാ പകാസിതാ;

തേ തേ പാളിപ്പദേസേസു, മഗ്ഗിതബ്ബാ വിഭാവിനാ.

ഓ, ആ, ബിന്ദു, ഇ, ഈ, ഉ, ഊ-അന്തിമേ സത്തധാ ഠിതാ;

ഞേ യ്യാ പുല്ലിങ്ഗഭേദാതി, നിരുത്തഞ്ഞൂഹി ഭാസിതാ.

ആ ഇവണ്ണോ ചുവണ്ണോ ച, പഞ്ച അന്താ സരൂപതോ;

ഇത്ഥിഭേദാതി വിഞ്ഞേയ്യാ, ഓകാരന്തേന ഛാപി വാ.

ബിന്ദു, ഇ, ഉ-ഇമേ അന്താ, തയോ ഞേയ്യാ വിഭാവിനാ;

നപുംസകപ്പഭേദാതി, നിരുത്തഞ്ഞൂഹി ഭാസിതാ.

അന്താ സത്തേവ പുല്ലിങ്ഗേ, ഇത്ഥിയം പഞ്ച വാ ഛ വാ;

നപുംസകേ തയോ ഏവം, ദസ പഞ്ചഹി ഛബ്ബിധാ.

യസ്മാ പനേത്ഥ ‘‘ഭൂതോ’’തിആദയോ സദ്ദാ നിബ്ബചനാഭിധേയ്യകഥനത്ഥസാധകവചനപരിയായവചനത്ഥുദ്ധാരവസേന വുച്ചമാനാ പാകടാ ഹോന്തി സുവിഞ്ഞേയ്യാ ച, തസ്മാ ഇമേസം നിബ്ബചനാദീനി യഥാസമ്ഭവം വക്ഖാമ വിഞ്ഞൂനം തുട്ഠിജനനത്ഥഞ്ചേവ സോതാരാനമത്ഥേസു പടുതരബുദ്ധിപടിലാഭായ ച. തത്ര ഭൂതോതി ഖന്ധപാതുഭാവേന ഭവതീതി ഭൂതോ, ഇദം താവ നിബ്ബചനം. ‘‘ഭൂതോ’’തി സബ്ബസങ്ഗാഹകവസേന സത്തോ വുച്ചതി, ഇദമഭിധേയ്യകഥനം. ‘‘യോ ച കാലഘസോ ഭൂതോ. സബ്ബേവ നിക്ഖിപിസ്സന്തി, ഭൂതാ ലോകേ സമുസ്സയ’’ന്തി ച ഇദമേതസ്സ അത്ഥസ്സ സാധകവചനം. അഥ വാ ഭൂതോതി ഏവംനാമകോ അമനുസ്സജാതിയോ സത്തവിസേസോ, ഇദമഭിധേയ്യകഥനം. ‘‘ഭൂതവിജ്ജാ, ഭൂതവേജ്ജോ, ഭൂതവിഗ്ഗഹിതോ’’തി ച ഇദമേതസ്സ അത്ഥസ്സ സാധകവചനം. യഞ്ച പന ‘‘സത്തോ മച്ചോ പജാ’’തിആദികം തത്ഥ തത്ഥ ആഗതം വചനം, ഇദം സത്തോതി അത്ഥവാചകസ്സ ഭൂതസദ്ദസ്സ പരിയായവചനം. യഞ്ച നിദ്ദേസപാളിയം ‘‘മച്ചോതി സത്തോ നരോ മാനവോ പോസോ പുഗ്ഗലോ ജീവോ ജഗു ജന്തു ഹിന്ദഗു മനുജോ’’തി ആഗതം, ഇദമ്പി പരിയായവചനമേവ. താനി സബ്ബാനി പിണ്ഡേത്വാ വുച്ചന്തേ –

സത്തോ മച്ചോ ജനോ ഭൂതോ, പാണോ ഹിന്ദഗു പുഗ്ഗലോ;

ജന്തു ജീവോ ജഗു യക്ഖോ, പാണീ ദേഹീ തഥാഗതോ.

സത്തവോ മാതിയോ ലോകോ, മനുജോ മാനവോ നരോ;

പോസോ സരീരീതി പുമേ, ഭൂതമിതി നപുംസകേ.

പജാതി ഇത്ഥിയം വുത്തോ, ലിങ്ഗതോ, ന ച അത്ഥതോ;

ഏവം തിലിങ്ഗികാ ഹോന്തി, സദ്ദാ സത്താഭിധാനകാ.

യോ സോ ജങ്ഘായ ഉലതി, സോ സത്തോ ജങ്ഘലോ ഇധ;

പാണദേഹാഭിധാനേഹി, സത്തനാമം പപഞ്ചിതം.

ഇമസ്മിം പകരണേ ‘‘പരിയായവചന’’ന്തി ച ‘‘അഭിധാന’’ന്തി ച ‘‘സങ്ഖാ’’തിആദീനി ച ഏകത്ഥാനി അധിപ്പേതാനി, അത്ഥുദ്ധാരവസേന പന ഭൂതസദ്ദോ പഞ്ചക്ഖന്ധാമനുസ്സധാതുസസ്സതവിജ്ജമാനഖീണാസവസത്തരുക്ഖാദീസു ദിസ്സതി, തപ്പയോഗോ ഉപരി അത്ഥത്തികവിഭാഗേ ആവിഭവിസ്സതി. ഭാവകോതി ഭാവേതീതി ഭാവകോ, ഇദം നിബ്ബചനം. യോ ഭാവനം കരോതി, സോ ഭാവകോ. ഇദമഭിധേയ്യകഥനം. ‘‘ഭാവകോ നിപകോ ധീരോ’’തി ഇദമേതസ്സ അത്ഥസ്സ സാധകവചനം. ‘‘ഭാവകോ ഭാവനാപസുതോ ഭാവനാപയുത്തോ ഭാവനാസമ്പന്നോ’’തി ഇദം പരിയായവചനം. ഇമാനി ‘‘ഭൂതോ ഭാവകോ’’തി ദ്വേ പദാനി സുദ്ധകത്തുഹേതുകത്തുവസേന വുത്താനീതി. ഇതോ പരം നയാനുസാരേന സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ ‘‘ഇദം നിബ്ബചന’’ന്തി ച ആദീനി അവത്വാ കത്ഥചി അത്ഥസാധകവചനം പരിയായവചനം അത്ഥുദ്ധാരഞ്ച യഥാരഹം ദസ്സേസ്സാമ. തേസു ഹി സബ്ബത്ഥ ദസ്സിതേസു ഗന്ഥവിത്ഥാരോ സിയാ, തസ്മാ യേസമത്ഥോ ഉത്താനോ, തേസമ്പി പദാനമഭിധേയ്യം ന കഥേസ്സാമ, നിബ്ബചനമത്തമേവ നേസം കഥേസ്സാമ. യേസം പന ഗമ്ഭീരോ അത്ഥോ, തേസമഭിധേയ്യം കഥേസ്സാമ.

ഭവനം ഭവോ, ഭവോ വുച്ചതി വുദ്ധി. ഭൂസദ്ദസ്സ അത്ഥാതിസയയോഗതോ വഡ്ഢനേപി ദിസ്സമാനത്താ ഭവനം വഡ്ഢനന്തി കത്വാ. ‘‘ഭവോ ച രഞ്ഞോ അഭവോ ച രഞ്ഞോ’’തി ഇദം വുദ്ധിഅത്ഥസ്സ സാധകം വചനം. അഥ വാ ഭവോതി വുച്ചതി സസ്സതം. ‘‘സസ്സതോ അത്താ ച ലോകോ ചാ’’തി ഹി സസ്സതവസേന പവത്താ ദിട്ഠി സസ്സതദിട്ഠി, തസ്മാ ഭവദിട്ഠീ’’തി ഇദമേതസ്സത്ഥസ്സ സാധകം വചനം. തഥാ ഭവോതി ഭവദിട്ഠി, ഭവതി സസ്സതം തിട്ഠതീതി പവത്തനതോ സസ്സതദിട്ഠി ഭവദിട്ഠി നാമ. ഭവദിട്ഠി ഹി ഉത്തരപദലോപേന ഭവോതി വുച്ചതി. ‘‘ഭവേന ഭവസ്സ വിപ്പമോക്ഖമാഹംസൂ’’തി ഇദമേതസ്സത്ഥസ്സ സാധകം വചനം. ഏത്ഥായം പാളിവചനത്ഥോ – ഏകച്ചേ സമണാ വാ ബ്രാഹ്മണാ വാ ഭവദിട്ഠിയാ വാ കാമഭവാദിനാ വാ സബ്ബഭവതോ വിമുത്തിം സംസാരവിസുദ്ധിം കഥയിംസൂതി. അഥ വാ ഭവന്തി വഡ്ഢന്തി സത്താ ഏതേനാതി ഭവോതി അത്ഥേന സമ്പത്തിപുഞ്ഞാനി ഭവോതി ച വുച്ചന്തി. ‘‘ഇതിഭവാഭവതഞ്ച വീതിവത്തോ’’തി ഇദമേതസ്സത്ഥസ്സ സാധകം വചനം. ഏത്ഥ പനായം പാളിവചനത്ഥോ – ഭവോതി സമ്പത്തി, അഭവോതി വിപത്തി. തഥാ ഭവോതി വുദ്ധി, അഭവോതി ഹാനി. ഭവോതി സസ്സതം, അഭവോതി ഉച്ഛേദോ. ഭവോതി പുഞ്ഞം, അഭവോതി പാപം, തം സബ്ബം വീതിവത്തോതി.

സഹോകാസാ ഖന്ധാപി ഭവോ. ‘‘കാമഭവോ രൂപഭവോ’’ ഇച്ചേവമാദി ഏതസ്സത്ഥസ്സ സാധകം വചനം. ഏത്ഥ പന ഖന്ധാ ‘‘യോ പഞ്ഞായതി, സോ സരൂപം ലഭതീ’’തി കത്വാ ‘‘ഭവതി അവിജ്ജാതണ്ഹാദിസമുദയാ നിരന്തരം സമുദേതീ’’തി അത്ഥേന വാ ‘‘ഭവാ’’തി വുച്ചന്തി. ഓകാസോ പന ‘‘ഭവന്തി ജായന്തി ഏത്ഥ സത്താ നാമരൂപധമ്മാ ചാ’’തി അത്ഥേന ‘‘ഭവോ’’തി. അപിച കമ്മഭവോപി ഭവോ, ഉപപത്തിഭവോപി ഭവോ. ‘‘ഉപാദാനപച്ചയാ ഭവോ ദുവിധേന അത്ഥി കമ്മഭവോ, അത്ഥി ഉപപത്തിഭവോ’’തി ഇദമേതസ്സത്ഥസ്സ സാധകം വചനം. തത്ഥ കമ്മമേവ ഭവോ കമ്മഭവോ. തഥാ ഉപപത്തി ഏവ ഭവോ ഉപപത്തിഭവോ. ഏത്ഥൂപപത്തി ഭവതീതി ഭവോ, കമ്മം പന യഥാ സുഖകാരണത്താ ‘‘സുഖോ ബുദ്ധാനമുപ്പാദോ’’തി വുത്തോ. ഏവം ഭവകാരണത്താ ഫലവോഹാരേന ഭവോതി ദട്ഠബ്ബം. അഥ വാ ഭാവനലക്ഖണത്താ ഭാവേതീതി ഭവോ. കിം ഭാവേതി? ഉപപത്തിം. ഇതി ഉപപത്തിം ഭാവേതീതി ഭവോതി വുച്ചതി. ഭാവേതീതിമസ്സ ച നിബ്ബത്തേതീതി ഹേതുകത്തുവസേനത്ഥോ. അഥ വാ ‘‘ഭവപച്ചയാ ജാതീ’’തി വചനതോ ഭവതി ഏതേനാതി ഭവോതി കമ്മഭവോ വുച്ചതി.

‘‘ഖന്ധാനഞ്ച പടിപാടി, ധാതുആയതനാന ച;

അബ്ബോച്ഛിന്നം വത്തമാനാ, സംസാരോതി പവുച്ചതീ’’തി

വുത്തലക്ഖണോ സംസാരോപി ഭവോ. ‘‘ഭവേ ദുക്ഖം ഭവദുക്ഖം, ഭവേ സംസരന്തോ’’തി ഇമാനേതസ്സത്ഥസ്സ സാധകാനി വചനാനി. തത്ര കേനട്ഠേന സംസാരോ ഭവോതി കഥീയതി? ഭവതി ഏത്ഥ സത്തസമ്മുതി ഖന്ധാദിപടിപാടിസങ്ഖാതേ ധമ്മപുഞ്ജസ്മിന്തി അത്ഥേന. ഇദം ഭവസദ്ദസ്സ ഭാവകത്തുകരണാധികരണസാധനവസേനത്ഥകഥനം.

ഏത്ഥ ഭവസദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരം വദാമ –

വുദ്ധിസമ്പത്തിപുഞ്ഞാനി, ഖന്ധാ സോകാസസഞ്ഞിതാ;

സംസാരോ സസ്സതഞ്ചേതം, ഭവസദ്ദേന സദ്ദിതം.

ഭവതണ്ഹാ ഭവദിട്ഠി, ഉപപത്തിഭവോ തഥാ;

കമ്മഭവോ ച സബ്ബന്തം, ഭവസദ്ദേന സദ്ദിതം.

ഭവതണ്ഹാഭവദിട്ഠി-ദ്വയം കത്ഥചി പാളിയം;

ഉത്തരപദലോപേന, ഭവസദ്ദേന സദ്ദിതം.

അഭവോതി ന ഭവോ അഭവോ.

വിപത്തി ഹാനി ഉച്ഛേദോ, പാപഞ്ചേവ ചതുബ്ബിധാ;

ഇമേ അഭവസദ്ദേന, അത്ഥാ വുച്ചന്തി സാസനേ.

ഭാവോതി അജ്ഝാസയോ, യോ ‘‘അധിപ്പായോ’’തിപി വുച്ചതി. ‘‘ഥീനംഭാവോ ദുരാജാനോ. നാമച്ചോ രാജഭരിയാസു, ഭാവം കുബ്ബേഥ പണ്ഡിതോ. ഹദയങ്ഗതഭാവം പകാസേതീ’’തി ഏവമാദി ഏതസ്സത്ഥസ്സ സാധകം വചനം. അപിച വത്ഥുധമ്മോപി ഭാവോ. ‘‘ഭാവസങ്കേതസിദ്ധീന’’ന്തി ഇദമേതസ്സത്ഥസ്സ സാധകം വചനം, ചിത്തമ്പി ഭാവോ. ‘‘അച്ചാഹിതം കമ്മം കരോസി ലുദ്ദം, ഭാവേ ച തേ കുസലം നത്ഥി കിഞ്ചീ’’തി ഇദമേതസ്സത്ഥസ്സ സാധകം വചനം. ക്രിയാപിഭാവോ. ‘‘ഭാവലക്ഖണം ഭാവസത്തമീ’’തി ച ഇദമേതസ്സത്ഥസ്സ സാധകം വചനം. അപിച ഭാവോതി സത്തവേവചനന്തി ഭണന്തി, ധാതു വാ ഏതം അധിവചനം. തത്ഥ അജ്ഝാസയോ ച വത്ഥുധമ്മോ ച ചിത്തഞ്ച സത്തോ ചാതി ഇമേ ഭവതീതി ഭാവോ. തഥാ പന ഭാവേതീതി ഭാവോ, ക്രിയാ തു ഭവനന്തി ഭാവോ. സാ ച ഭവനഗമനപചനാദിവസേനാനേകവിധാ. അപിച ഭാവരൂപമ്പി ഭാവോ, യം ഇത്ഥിഭാവോ പുമ്ഭാവോ ഇത്ഥിന്ദ്രിയന്തി ച വുച്ചതി. തത്രായം വചനത്ഥോ – ‘‘ഇത്ഥീ’’തി വാ ‘‘പുരിസോ’’തി വാ ഭവതി ഏതേന ചിത്തം അഭിധാനഞ്ചാതി ഭാവോ.

നത്തനോമതിയാ ഏതം, നിബ്ബചനമുദാഹടം;

പുബ്ബാചരിയസീഹാനം, മതം നിസ്സായ മാഹടം.

വുത്തഞ്ഹേതം പോരാണേഹി ‘‘ഇത്ഥിയാ ഭാവോ ഇത്ഥിഭാവോ, ഇത്ഥീതി വാ ഭവതി ഏതേന ചിത്തം അഭിധാനഞ്ചാതി ഇത്ഥിഭാവോ’’തി, തസ്മാ പുമ്ഭാവോതി ഏത്ഥാപി പുമസ്സ ഭാവോ പുമ്ഭാവോ, പുമാതി വാ ഭവതി ഏതേന ചിത്തം അഭിധാനഞ്ചാതി പുമ്ഭാവോതി നിബ്ബചനം സമധിഗന്തബ്ബം. ഇദം ഭാവസദ്ദസ്സ കത്തുഭാവകരണസാധനവസേനത്ഥകഥനം.

അഭാവോതി ന ഭാവോതി അഭാവോ, കോ സോ? സുഞ്ഞതാ നത്ഥിതാ. സഭാവോതി അത്തനോ ഭാവോ സഭാവോ, അത്തനോ പകതി ഇച്ചേവത്ഥോ. അഥ വാ സഭാവോതി ധമ്മാനം സതി അത്ഥസമ്ഭവേ യോ കോചി സരൂപം ലഭതി, തസ്സ ഭാവോ ലക്ഖണമിതി സഞ്ഞിതോ നമനരുപ്പനകക്ഖളഫുസനാദിആകാരോ ഇച്ചേവത്ഥോ. ‘‘സാമഞ്ഞം വാ സഭാവോ വാ, ധമ്മാനം ലക്ഖണം മത’’ന്തി ഇദമേതസ്സത്ഥസ്സ സാധകം വചനം. അപിച സഭാവോതി സലക്ഖണോ പരമത്ഥധമ്മോ. കേനട്ഠേന? സഹ ഭാവേനാതി അത്ഥേന. സബ്ഭാവോതി സതം ഭാവോ സബ്ഭാവോ, സപ്പുരിസധമ്മോ ഇച്ചേവത്ഥോ. അഥ വാ അത്തനോ ഭാവോ സബ്ഭാവോ. ‘‘ഗാഹാപയന്തി സബ്ഭാവ’’ന്തി ഇദമേതസ്സത്ഥസ്സ സാധകം വചനം. സംവിജ്ജമാനോ വാ ഭാവോ സബ്ഭാവോ. ‘‘ഏവം ഗഹണസബ്ഭാവോ’’തി ഇദമേതസ്സത്ഥസ്സ സാധകം വചനം. ഇദം സഭാവ സബ്ഭാവസദ്ദാനം ഭാവസാധനവസേനത്ഥകഥനം.

സമ്ഭവോതി സമ്ഭവനം സമ്ഭവോ, സമ്ഭവനക്രിയാ, യുത്തി വാ. യുത്തി ഹി സമ്ഭവോതി വുച്ചതി ‘‘സമ്ഭവോ ഗഹണസ്സ കാരണ’’ന്തിആദീസു. അഥ വാ സമ്ഭവതി ഏതസ്മാതി സമ്ഭവോ. യതോ ഹി യം കിഞ്ചി സമ്ഭവതി, സോ സമ്ഭവോ. പഭവോതി പഭവനം പഭവോ, അച്ഛിന്നതാ, പഭവതി ഏതസ്മാതി വാ പഭവോ. യതോ ഹി യം കിഞ്ചി പഭവതി, സോ പഭവോ. ഇമേ പന സമ്ഭവപഭവസദ്ദാ കത്ഥചി സമാനത്ഥാ കത്ഥചി ഭിന്നത്ഥാതി വേദിതബ്ബാ. കഥം? സമ്ഭവസദ്ദോ ഹി ഭവനക്രിയമ്പി വദതി യുത്തിമ്പി പഞ്ഞത്തിമ്പി സമ്ഭവരൂപമ്പി പച്ചയത്ഥമ്പി, പഭവസദ്ദോ പന ഭവനക്രിയമ്പി വദതി നദിപ്പഭവമ്പി പച്ചയത്ഥമ്പി, തസ്മാ പച്ചയത്ഥം വജ്ജേത്വാ ഭിന്നത്ഥാതി ഗഹേതബ്ബാ, പച്ചയത്ഥേന പന സമാനത്ഥാതി ഗഹേതബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹേതം ‘‘പച്ചയോ ഹേതു നിദാനം കാരണം സമ്ഭവോ പഭവോതിആദി അത്ഥതോ ഏകം, ബ്യഞ്ജനതോ നാന’’ന്തി.

‘‘മൂലം ഹേതു നിദാനഞ്ച, സമ്ഭവോ പഭവോ തഥാ;

സമുട്ഠാനാഹാരാരമ്മണം, പച്ചയോ സമുദയേന ചാ’’തി

അയമ്പി ഗാഥാ ഏതസ്സത്ഥസ്സ സാധികാ. ഇദം സമ്ഭവപഭവസദ്ദാനം ഭാവാപാദാനസാധനവസേനത്ഥകഥനം.

ഏവമേത്ഥ ഭാവകത്തുകമ്മകരണാപാദാനാധികരണവസേന ഛ സാധനാനി പകാസിതാനി. താനി സമ്പദാനസാധനേന സത്തവിധാനി ഭവന്തി, തം പന ഉത്തരി ആവിഭവിസ്സതി ‘‘ധനമസ്സ ഭവതൂതി ധനഭൂതീ’’തിആദിനാ. ഇച്ചേവം കിതകവസേന സബ്ബഥാപി സത്തവിധാനി സാധനാനി ഹോന്തി, യാനി ‘‘കാരകാനീ’’തിപി വുച്ചതി, ഇതോ അഞ്ഞം സാധനം നത്ഥി. ഇധ പയോഗേസ്വത്ഥേസു ച വിഞ്ഞൂനം പാടവത്ഥം സാധനനാമം പകാസിതം. തഥാ ഹി ദുന്നിക്ഖിത്തസാധനേഹി പദേഹി യോജിതാ സദ്ദപ്പയോഗാ ദുബ്ബോധത്ഥാ ഹോന്തി, സുനിക്ഖിത്തസാധനേഹി പന പദേഹി യോജിതാ സുബോധത്ഥാ ഹോന്തി, തസ്മാ പയോഗാസാധനമൂലകാ, അത്ഥോ ച പയോഗമൂലകോ. പയോഗാനുരൂപഞ്ഹി അവിപരീതം കത്വാ അത്ഥം കഥനസീലാ ‘‘യാചിതോവ ബഹുലം ചീവരം പരിഭുഞ്ജതി, അപ്പം അയാചിതോ’’തി ഏവമാദീസു സാധനവസേന ഗഹേതബ്ബേസു അത്ഥേസു, അഞ്ഞേസു ചത്ഥേസു പടുതരബുദ്ധിനോ പണ്ഡിതായേവ ഏകന്തേന ഭഗവതോ പരിയത്തിസാസനധരാ നാമ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബം. ഇതോ പരം നയാനുസാരേന സുവിഞ്ഞേയ്യത്താ ‘‘ഇദം നാമ സാധന’’ന്തി ന വക്ഖാമ, കേവലമിധ ദസ്സിതേസു പയോഗേസു വിഞ്ഞൂനം ബഹുമാനുപ്പാദനത്ഥഞ്ചേവ വിവിധവിചിത്തപാളിഗതികേ വിവിധത്ഥസാരേ ജിനവരവചനേ സോതൂനം ബുദ്ധിവിജമ്ഭനത്ഥഞ്ച അത്ഥസാധകവചനാനിയേവ യഥാരഹം സുത്തഗേയ്യവേയ്യാകരണഗാഥാദീസു തതോ തതോ ആഹരിത്വാ ദസ്സേസ്സാമ.

പഭാവോതി പകാരതോ ഭവതീതി പഭാവോ, സോയമാനുഭാവോയേവ. ‘‘പഭാവം തേ ന പസ്സാമി, യേന ത്വം മിഥിലം വജേ’’തി ഇദമേതസ്സത്ഥസ്സ സാധകം വചനം. അനുഭവോതി അനുഭവനം അനുഭവോ, കിം തം? പരിഭുഞ്ജനം. ആനുഭാവോതി തേജുസ്സാഹമന്തപഭൂസത്തിയോ. ‘‘തേജസങ്ഖതോ ഉസ്സാഹമന്തപഭൂസത്തിസങ്ഖാതോ വാ മഹന്തോ ആനുഭാവോ ഏതസ്സാതി മഹാനുഭാവോ’’തി ഇദമേതസ്സത്ഥസ്സ സാധകം വചനം.

തേജോ ഉസ്സാഹമന്താ ച, പഭൂസത്തീതി പഞ്ചിമേ;

ആനുഭാവാതി വുച്ചന്തി, പഭാവാതി ച തേ വദേ.

തേജാദിവാചകത്തമ്ഹി, ആനുഭാവപദസ്സ തു;

അത്ഥനിബ്ബചനം ധീരോ, യഥാസമ്ഭവമുദ്ദിസേ.

അഥ വാ ആനുഭാവോതി അനുഭവിതബ്ബഫലം. ‘‘അനുഭവിതബ്ബസ്സ ഫലസ്സ മഹന്തതായ മഹാനുഭാവോ’’തി ഇദമേതസ്സത്ഥസ്സ സാധകം വചനം. പരാഭവോതി പരാഭവനം പരാഭവോ, അഥ വാ പരാഭവതീതി പരാഭവോ. ‘‘സുവിജാനോ പരാഭവോ’’തി ഇദമേതസ്സത്ഥസ്സ സാധകം വചനം. അപിച ‘‘ധമ്മദേസ്സീ പരാഭവോ’’തി പാഠാനുരൂപതോ പരാഭവിസ്സതീതി പരാഭവോതി അനാഗതകാലവസേനപി നിബ്ബചനം ദട്ഠബ്ബം. അഥ വാ പരാഭവന്തി ഏതേനാതി പരാഭവോ. കിം തം? ധമ്മദേസ്സിതാദി. ‘‘പഠമോ സോ പരാഭവോ’’തി ഇദമേതസ്സത്ഥസ്സ സാധകം വചനം. വിഭവോതി നിബ്ബാനം. തഞ്ഹി ഭവതോ വിഗതത്താ ഭവതോ വിഗതോതി വിഭവോ, ഭവസ്സ ച തംഹേതു വിഗതത്താ വിഗതോ ഭവോ ഏതസ്മാതി വിഭവോ. വിഭവന്തി ഉച്ഛിജ്ജന്തി വിനസ്സന്തി ഇതോ അരിയധനവിലോമകാ കിലേസമഹാചോരാതിപി വിഭവോ. വിഭവസദ്ദസ്സ നിബ്ബാനാഭിധാനത്തേ ‘‘ഏവം ഭവേ വിജ്ജമാനേ, വിഭവോ ഇച്ഛിതബ്ബകോ’’തി ഇദമേത്ഥ സാധകം വചനം. ഇമാനി പന നിബ്ബാനസ്സ പരിയായവചനാനി –

നിബ്ബാനം വിഭവോ മോക്ഖോ, നിരോധോ അമതം സമം;

സങ്ഖാരൂപസമോ ദുക്ഖ-നിരോധോ അച്ചുത’ക്ഖയോ.

വിവട്ട’മകതം അത്ഥം, സന്തിപദ’മസങ്ഖതം;

പാരം തണ്ഹാക്ഖയോ ദുക്ഖ-ക്ഖയോ സഞ്ഞോജനക്ഖയോ.

യോഗക്ഖേമോ വിരാഗോ ച,

ലോകന്തോ ച ഭവക്ഖയോ;

അപവഗ്ഗോ വിസങ്ഖാരോ,

സബ്ഭി സുദ്ധി വിസുദ്ധി ച.

വിമുത്യാ’പചയോ മുത്തി, നിബ്ബുതി ഉപധിക്ഖയോ;

സന്തി അസങ്ഖതാ ധാതു, ദിസാ ച സബ്ബതോപഭം.

വിനാപേതാനി നാമാനി, വിസേസകപദം ഇധ;

നിബ്ബാനവാചകാനീതി, സല്ലക്ഖേയ്യ സുമേധസോ.

‘‘താണം ലേണ’’ന്തിആദീനി-പേക്ഖികാനി ഭവന്തി ഹി;

വിസേസകപദാനന്തി, ഏത്ഥേതാനി പകാസയേ.

താണം ലേണ’മരൂപഞ്ച, സന്തം സച്ച’മനാലയം;

സുദുദ്ദസം സരണഞ്ച, പരായണ’മനീതികം.

അനാസവം ധുവം നിച്ചം, വിഞ്ഞാണ’മനിദസ്സനം;

അബ്യാപജ്ജം സിവം ഖേമം, നിപുണം അപലോകികം.

അനന്ത’മക്ഖരം ദീപോ, അച്ചന്തം കേവലം പദം;

പണീതം അച്ചുതഞ്ചാതി, ബഹുധാപി വിഭാവയേ.

ഗോത്രഭൂതി പദസ്സത്ഥം, വദന്തേഹി ഗരൂഹി തു;

ഗോത്തം വുച്ചതി നിബ്ബാന-മിതി ഗോത്തന്തി ഭാസിതം.

വിഭവോതി വാ വിനാസസമ്പത്തിധനുച്ഛേദദിട്ഠിയോപി വുച്ചന്തി. തത്ഥ വിനാസോ വിഭവനം ഉച്ഛിജ്ജനം നസ്സനന്തി അത്ഥേന വിഭവോ. ‘‘വിഭവോ സബ്ബധമ്മാനം, ഇത്ഥേകേ സതോ സത്തസ്സ ഉച്ഛേദം വിനാസം വിഭവം പഞ്ഞപേന്തീ’’തി ച ഇദമേതസ്സത്ഥസ്സ സാധകം വചനം. സമ്പത്തി പന വിസേസതോ ഭവതീതി വിഭവോ. ‘‘രഞ്ഞോ സിരിവിഭവം ദട്ഠുകാമാ’’തി ഇദമേതസ്സത്ഥസ്സ സാധകം വചനം. ധനം പന ഭവന്തി വഡ്ഢന്തി വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജന്തി സത്താ ഏതേനാതി വിഭവോ. ‘‘അസീതികോടിവിഭവസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ പുത്തോ ഹുത്വാ നിബ്ബത്തീ’’തി ഇദമേതസ്സത്ഥസ്സ സാധകം വചനം. ഇദം പന പരിയായവചനം –

ധനം സം വിഭവോ ദബ്ബം, സാപതേയ്യം പരിഗ്ഗഹോ;

ഓഡ്ഡം ഭണ്ഡം സകം അത്ഥോ, ഇച്ചേതേ ധനവാചകാ.

ഉച്ഛേദദിട്ഠി പന വിഭവതി ഉച്ഛിജ്ജതി ‘‘അത്താ ച ലോകോ ച പുന ചുതിതോ ഉദ്ധം ന ജായതീ’’തി ഗഹണതോ വിഭവോതി. ‘‘വിഭവതണ്ഹാ’’തി ഇദമേതസ്സത്ഥസ്സ സാധകം വചനം. വിഭവതണ്ഹാതി ഹി ഉച്ഛേദദിട്ഠിസഹഗതായ തണ്ഹായ നാമം. ഏത്ഥ അത്ഥുദ്ധാരോ വുച്ചതി –

ധനനിബ്ബാനസമ്പത്തി-വിനാസുച്ഛേദദിട്ഠിയോ;

വുത്താ വിഭവസദ്ദേന, ഇതി വിഞ്ഞൂ വിഭാവയേ.

പാതുഭാവോതി പാതുഭവനം പാതുഭാവോ. ആവിഭാവോതി ആവിഭവനം ആവിഭാവോ, ഉഭിന്നമേതേസം പാകടതാ ഇച്ചേവത്ഥോ. തിരോഭാവോതി തിരോഭവനം തിരോഭാവോ, പടിച്ഛന്നഭാവോ. വിനാഭാവോതി വിനാഭവനം വിനാഭാവോ, വിയോഗോ. സോത്ഥിഭാവോതി സോത്ഥിഭവനം സോത്ഥിഭാവോ, സുവത്ഥിഭാവോ സുഖസ്സ അത്ഥിതാ, അത്ഥതോ പന നിബ്ഭയതാ നിരുപദ്ദവതാ ഏവ. അത്ഥിഭാവോതി അത്ഥിതാ വിജ്ജമാനതാ അവിവിത്തതാ. നത്ഥിഭാവോതി നത്ഥിതാ അവിജ്ജമാനതാ വിവിത്തതാ രിത്തതാ തുച്ഛതാ സുഞ്ഞതാ. ഓകാരന്തപുല്ലിങ്ഗനിദ്ദേസോ.

അഭിഭവതീതി അഭിഭവിതാ, പരം അഭിഭവന്തോ യോ കോചി. ഏവം പരിഭവിതാ, അനുഭവതീതി അനുഭവിതാ, സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ അനുഭവന്തോ യോ കോചി. ഏവം സമനുഭവിതാ. പച്ചനുഭവിതാ, ഏത്ഥ പന യഥാ ‘‘അമതസ്സ ദാതാ. അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദേതാ’’തിആദീസു ‘‘ദാതാ’’തി പദാനം കത്തുവാചകാനം ‘‘അമതസ്സാ’’തിആദീഹി പദേഹി കമ്മവാചകേഹി ഛട്ഠിയന്തേഹി സദ്ധിം യോജനാ ദിസ്സതി, തഥാ ഇമേസമ്പി പദാനം ‘‘പച്ചാമിത്തസ്സ അഭിഭവിതാ’’തിആദിനാ യോജനാ കാതബ്ബാ. ഏവം അഞ്ഞേസമ്പി ഏവരൂപാനം പദാനം. ആകാരന്തപുല്ലിങ്ഗനിദ്ദേസോ.

ഭവതീതി ഭവം. ഭവിസ്സതീതി വാ ഭവം, വഡ്ഢമാനോ പുഗ്ഗലോ. ‘‘സുവിജാനോ ഭവം ഹോതി, സുവിജാനോ പരാഭവോ. ധമ്മകാമോ ഭവം ഹോതി, ധമ്മദേസ്സീ പരാഭവോ’’തി ഇദമേതസ്സത്ഥസ്സ സാധകം വചനം. അഥ വാ യേന സദ്ധിം കഥേതി, സോ ‘‘ഭവ’’ന്തി വത്തബ്ബോ, ‘‘ഭവം കച്ചായനോ. ഭവം ആനന്ദോ. മഞ്ഞേ ഭവം പത്ഥയതി, രഞ്ഞോ ഭരിയം പതിബ്ബത’’ന്തിആദീസു. ഏത്ഥ പന ധാതുഅത്ഥേ ആദരോ ന കാതബ്ബോ, സമ്മുതിഅത്ഥേയേവാദരോ കാതബ്ബോ ‘‘സങ്കേതവചനം സച്ചം, ലോകസമ്മുതികാരണ’’ന്തി വചനതോ. വോഹാരവിസയസ്മിഞ്ഹി ലോകസമ്മുതി ഏവ പധാനാ അവിലങ്ഘനീയാ. പരാഭവതീതി പരാഭവം. ഏവം പരിഭവം. അഭിഭവം. അനുഭവം. പഭവതി പഹോതി സക്കോതീതി പഭവം, പഹോന്തോ യോ കോചി. ന പഭവം അപ്പഭവം, ‘‘അപ്പഭവ’’ന്തി ച ഇദം ജാതകേ ദിട്ഠം –

‘‘ഛിന്നബ്ഭമിവ വാതേന, രുണ്ണോ രുക്ഖമുപാഗമിം;

സോഹം അപ്പഭവം തത്ഥ, സാഖം ഹത്ഥേഹി അഗ്ഗഹി’’ന്തി

തത്ഥ സാധകവചനമിദം. നിഗ്ഗഹീതന്തപുല്ലിങ്ഗനിദ്ദേസോ.

ധനഭൂതീതി ധനമസ്സ ഭവതൂതി ധനഭൂതി. സിരിഭൂതീതി സോഭായ ചേവ പഞ്ഞാപുഞ്ഞാനഞ്ച അധിവചനം. സാ അസ്സ ഭവതൂതി സിരിഭൂതി. ഏവം സോത്ഥിഭൂതി, സുവത്ഥിഭൂതി. ഇകാരന്തപുല്ലിങ്ഗനിദ്ദേസോ.

ഭാവീതി ഭവനസീലോ ഭാവീ, ഭവനധമ്മോ ഭാവീ, ഭവനേ സാധുകാരീ ഭാവീ. ഏവം വിഭാവീ. സമ്ഭാവീ. പരിഭാവീതി. തത്ര വിഭാവീതി അത്ഥവിഭാവനേ സമത്ഥോ പണ്ഡിതോ വുച്ചതി. ഏത്ഥ വിദ്വാ, വിജ്ജാഗതോ, ഞാണീതിആദി പരിയായവചനം ദട്ഠബ്ബം. ഭവന്തി ചത്ര –

വിദ്വാ വിജ്ജാഗതോ ഞാണീ, വിഭാവീ പണ്ഡിതോ സുധീ;

ബുധോ വിസാരദോ വിഞ്ഞൂ, ദോസഞ്ഞൂ വിദ്ദസു വിദൂ.

വിപസ്സീ പടിഭാണീ ച, മേധാവീ നിപകോ കവി;

കുസലോ വിദുരോ ധീമാ, ഗതിമാ മുതിമാ ചയം.

ചക്ഖുമാ കണ്ണവാ ദബ്ബോ, ധീരോ ഭൂരി വിചക്ഖണോ;