൩. പകിണ്ണകവിനിച്ഛയ

ഇതോ പരം പവക്ഖാമി, പകിണ്ണകവിനിച്ഛയം;

സപ്പയോഗേസു അത്ഥേസു, വിഞ്ഞൂനം പാടവത്ഥയാ.

തത്ഥ അത്ഥുദ്ധാരോ, അത്ഥസദ്ദചിന്താ, അത്ഥാതിസയയോഗോ, സമാനാസമാനവസേനവചനസങ്ഗഹോ, ആഗമലക്ഖണവസേന വിഭത്തിവചനസങ്ഗഹോ, കാലവസേന വിഭത്തിവചനസങ്ഗഹോ, കാലസങ്ഗഹോ, പകരണസംസന്ദനാ, വത്തമാനാദീനം വചനത്ഥവിഭാവനാ ചാതി നവധാ വിനിച്ഛയോ വേദിതബ്ബോ.

അത്ഥുദ്ധാരേ താവ സമാനസുതികപദാനമത്ഥുദ്ധാരണം കരിസ്സാമ. ഏത്ഥാഖ്യാതപദസഞ്ഞിതാനം ഭോതിസദ്ദ ഭവേസദ്ദാനമത്ഥോ ഉദ്ധരിതബ്ബോ. തഥാ ഹേതേ നാമികപദസഞ്ഞിതേഹി അപരേഹി ഭോതിസദ്ദ ഭവേസദ്ദേഹി സമാനസുതികാപി അസമാനത്ഥാ ചേവ ഹോന്തി അസമാനവിഭത്തികാ ച. സാസനസ്മിഞ്ഹി കേചി സദ്ദാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സമാനസുതികാ സമാനാപി അസമാനത്ഥാ അസമാനപവത്തിനിമിത്താ അസമാനലിങ്ഗാ അസമാനവിഭത്തികാ അസമാനവചനകാ അസമാനന്താ അസമാനകാലികാ അസമാനപദജാതികാ ച ഭവന്തി.

തേസമസമാനത്ഥത്തേ ‘‘സബ്ബഞ്ഹി തം ജീരതി ദേഹനിസ്സിതം. അപ്പസ്സുതായം പുരിസോ, ബലിബദ്ദോവ ജീരതി. സന്തോ തസിതോ. പഹു സന്തോ ന ഭരതി. സന്തോ ആചിക്ഖതേ മുനി. സന്തോ സപ്പുരിസാ ലോകേ. സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി ഏവമാദയോ പയോഗാ. ഏത്ഥ ജീരതിസദ്ദദ്വയം യഥാസമ്ഭവം നവഭാവാപഗമവഡ്ഢനവാചകം. സന്തോസദ്ദപഞ്ചകം യഥാസമ്ഭവം പരിസ്സമപ്പത്തസമാനോപസന്തോപലബ്ഭമാനവാചകന്തി ദട്ഠബ്ബം.

അസമാനപവത്തിനിമിത്തത്തേ പന ‘‘അകതഞ്ഞൂ മിത്തദുബ്ഭീ, അസ്സദ്ധോ അകതഞ്ഞൂചാ’’തിഏവമാദയോ. ഏത്ഥ ച അകതഞ്ഞൂസദ്ദദ്വയം കതാകതാജാനനജാനനപവത്തിനിമിത്തം പടിച്ച സമ്ഭൂതത്താ അസമാനപവത്തിനിമിത്തകന്തി ദട്ഠബ്ബം.

അസമാനലിങ്ഗത്തേ ‘‘സുഖീ ഹോതു പഞ്ചസിഖ സക്കോ ദേവാനമിന്ദോ. ത്വഞ്ച ഭദ്ദേ സുഖീ ഹോഹി. യത്ഥ സാ ഉപട്ഠിതോ ഹോതി. മാതാ മേ അത്ഥി, സാ മയാ പോസേതബ്ബാ’’തി ഏവമാദയോ. ഏത്ഥ സുഖീസദ്ദദ്വയം സാസദ്ദദ്വയഞ്ച പുമിത്ഥിലിങ്ഗവസേന അസമാനലിങ്ഗന്തി ദട്ഠബ്ബം.

അസമാനവിഭത്തികത്തേ ‘‘ആഹാരേ ഉദരേ യതോ. യതോ പജാനാതി സഹേതുധമ്മ’’ന്തി ഏവമാദയോ. ഏത്ഥ യതോസദ്ദദ്വയം പഠമാപഞ്ചമീവിഭത്തിസഹിതത്താ അസമാനവിഭത്തികന്തി ദട്ഠബ്ബം.

അസമാനവചനകത്തേ ഇമേ പയോഗാ –

‘‘യായ മാതു ഭതോ പോസോ, ഇമം ലോകം അവേക്ഖതി;

തമ്പി പാണദദിം സന്തിം, ഹന്തി കുദ്ധോ പുഥുജ്ജനോ’’തി

ആദീസു ഹന്തിസദ്ദോ ഏകവചനോ.

‘‘ഇമേ നൂന അരഞ്ഞസ്മിം, മിഗസങ്ഘാനി ലുദ്ദകാ;

വാകുരാഹി പരിക്ഖിപ്പ, സോബ്ഭം പാതേത്വാ താവദേ;

വിക്കോസമാനാ തിബ്ബാഹി, ഹന്തി നേസം വരം വര’’ന്തി.

ആദീസു പന ബഹുവചനോ. ‘‘സീലവാ വത്തസമ്പന്നോ. ഏഥ തുമ്ഹേ ആയസ്മന്തോ സീലവാ ഹോഥ. സന്തോ ദന്തോ നിയതോ ബ്രഹ്മചാരീ. സന്തോ ഹവേ സബ്ഭി പവേദയന്തി. മഹാരാജാ യസസ്സീ സോ. ചത്താരോ മഹാരാജാ’’തി ഏവമാദീസു സീലവാസദ്ദാദയോ ഏകവചനബഹുവചനകാ.

അസമാനന്തത്തേ പന യത്ഥ സമാനസുതികാനം അസമാനവിഭത്തികത്തം വാ അസമാനവചനത്തം വാ ഉപലബ്ഭതി. തേയേവ പയോഗാ. തം യഥാ? ‘‘സതം സമ്പജാനം, സതം ധമ്മോ, സന്തോ ദന്തോ, സന്തോ സപ്പുരിസാ’’ ഇച്ചേവമാദയോ.

അസമാനകാലത്തേ ‘‘നനു തേ സുതം ബ്രാഹ്മണ ഭഞ്ഞമാനേ, ദേവാ ന ഇസ്സന്തി പുരിസപരക്കമസ്സ. തേ ജനാ പാരമിസ്സന്തി, മച്ചുധേയ്യം സുദുത്തര’’ന്തി ഏവമാദയോ. ഏത്ഥ ഇസ്സന്തിസദ്ദദ്വയം വത്തമാനാഭവിസ്സന്തീകാലവസേന അസമാനകാലന്തി ദട്ഠബ്ബം. വത്തമാനാഭവിസ്സന്തീവിഭത്തിവസേന പന അസമാനവിഭത്തികന്തിപി.

അസമാനപദജാതികത്തേ ‘‘സയം സമാഹിതോ നാഗോ, സയം അഭിഞ്ഞായ കമുദ്ദിസേയ്യം. പഥേ ധാവന്തിയാ പതി, ഏകംസം അജിനം കത്വാ, പാദേസു സിരസാ പതി. ഗിരിം ചണ്ഡോരണം പതീ’’തി ഏവമാദയോ. ഏത്ഥ സയംസദ്ദദ്വയം നാമനിപാതവസേന പതിസദ്ദത്തയം നാമാഖ്യാതോപസഗ്ഗവസേന അസമാനപദജാതികന്തി ദട്ഠബ്ബം.

ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ വിത്ഥാരേതബ്ബം. ഏവം സാസനസ്മിം കേചി സദ്ദാ അഞ്ഞമഞ്ഞം സമാനസുതികാ സമാനാപി അസമാനത്ഥാ അസമാനപവത്തിനിമിത്താ അസമാനലിങ്ഗാ അസമാനവിഭത്തികാ അസമാനവചനകാ അസമാനന്താ അസമാനകാലികാ അസമാനപദജാതികാ ച ഭവന്തി. ഏതാദിസേസു സദ്ദേസു യോ ക്രിയാപദത്തം പകാസേതി, ന സോ നാമികപദത്തം. യോ ച നാമികപദത്തം പകാസേതി, ന സോ ക്രിയാപദത്തം. ഏവം സന്തേപി സുതിസാമഞ്ഞതോ ഏകത്തേന ഗഹേത്വാ അത്ഥുദ്ധാരോ കരണീയോതി യഥാവുത്തക്രിയാപദാനം നാമപദേഹി സമാനസുതികാനം ഭോതിസദ്ദ ഭവേ സദ്ദാനമത്ഥുദ്ധാരം വദാമ.

കഥം? ഭോതിസദ്ദോ കത്തുയോഗേ ക്രിയാപദം, ക്രിയായോഗേ നാമികപദം, തസ്മാ സോ ദ്വീസു അത്ഥേസു വത്തതി ക്രിയാപദത്ഥേ നാമികപദത്ഥേ ച. തത്ഥ ക്രിയാപദത്ഥേ വത്തമാനവസേന, നാമികപദത്ഥേ പനാലപനവസേന. ക്രിയാപദത്ഥേ താവ ‘‘ഏകോ ഭോതി’’, നാമികപദത്ഥേ ‘‘മാ ഭോതി പരിദേവേസി’’. അത്രിദം വുച്ചതി –

ഭാവേ നാമപദത്ഥേ ച, ആലപനവിസേസിതേ;

ഇമേസു ദ്വീസു അത്ഥേസു, ഭോതിസദ്ദോ പവത്തതി.

ഭവേസദ്ദോ പന ‘‘ഭവാമീ’’തിമസ്സ വത്തമാനാവിഭത്തിയുത്തസ്സ സദ്ദസ്സത്ഥേപി വത്തതി. ‘‘ഭവാമീ’’തിമസ്സ പഞ്ചമീവിഭത്തിയുത്തസ്സ സദ്ദസ്സ ആണത്യാസീസനത്ഥേസുപി വത്തതി. ‘‘ഭവേയ്യാമീ’’തിമസ്സ സത്തമീവിഭത്തിസഹിതസ്സ സദ്ദസ്സ അനുമതിപരികപ്പത്ഥേസുപി വത്തതി. തത്രിദം പഠമത്ഥസ്സ സാധകം ആഹച്ചവചനം –

‘‘ദേവാനം അധികോ ഹോമി, ഭവാമി മനുജാധിപോ;

രൂപലക്ഖണസമ്പന്നോ, പഞ്ഞായ അസമോ ഭവേ’’തി.

അയം പന സബ്ബേസം തേസമത്ഥാനം സാധികാ അമ്ഹാകം ഗാഥാരചനാ –

‘‘സുഖീ ഭവതി ഏസോ ച, അഹഞ്ചാപി സുഖീ ഭവേ;

സുഖീ ഭവതു ഏസോ ച, അഹഞ്ചാപി സുഖീ ഭവേ.

ഇമായ ബുദ്ധപൂജായ, ഭവന്തു സുഖിതാ പജാ;

ഭവേ’ഹഞ്ച സുഖപ്പത്തോ, സാമച്ചോ സഹ ഞാതിഭി.

സുഖീ ഭവേയ്യ ഏസോ ച, അഹഞ്ചാപി സുഖീ ഭവേ;

സുഖീ ഭവേയ്യ ചേ ഏസോ, അഹഞ്ചാപി സുഖീ ഭവേ’’തി.

ഇച്ചേവം –

വത്തമാനായ പഞ്ചമ്യം, സത്തമ്യഞ്ച വിഭത്തിയം;

ഏതേസു തീസു ഠാനേസു, ഭവേസദ്ദോ പവത്തതി.

ഏകധാ വത്തമാനായം, പഞ്ചമീസത്തമീസു ച;

ദ്വേധാ ദ്വേധാതിമസ്സത്ഥം, പഞ്ചധാ പരിദീപയേ.

ദ്വേധാ വാ വത്തമാനായ-മാദിപുരിസവാചകോ;

അത്ഥോ ‘‘ഭവേ’’തി ഏതസ്സ, ‘‘ഭവതീ’’തിപിയുജ്ജതി.

ഇദാനി പന ഏതസ്സ, വുത്തസ്സത്ഥസ്സ സാധകം;

ഏത്ഥ പാളിപ്പദേസം തു, ആഹരിസ്സം സുണാഥ മേ.

കോ’യം മജ്ഝേസമുദ്ദസ്മിം, അപസ്സം തീരമായുഹേ;

കം ത്വം അത്ഥവസം ഞത്വാ, ഏവം വായമസേ ഭുസം.

നിസമ്മ വത്തം ലോകസ്സ, വായാമസ്സ ച ദേവതേ;

തസ്മാ മജ്ഝേസമുദ്ദസ്മിം, അപസ്സം തീരമായുഹേ.

അസ്സം പുരിമഗാഥായം, ‘‘ആയുഹേ’’തിപദസ്സ ഹി;

‘‘ആയൂഹതീ’’തി അത്ഥോതി, വിഞ്ഞാതബ്ബോ വിഭാവിനാ.

വിഭത്തിയാ വിപല്ലാസ-വസേനായം സമീരിതോ;

വത്തമാനേ സത്തമീതി, തിസ്സേകാരവസേന വാ.

പച്ഛിമായ ച ഗാഥായം, ‘‘ആയുഹേ’’തിപദസ്സ തു;

‘‘ആയൂഹാമീ’’തി അത്ഥോതി, സദ്ദത്ഥഞ്ഞൂ വിഭാവയേ.

തഥാ ‘‘ഭവേ’’തിഏതസ്സ, വത്തമാനാവിഭത്തിയം;

‘‘ഭവതീ’’തി, ‘‘ഭവാമീ’’തി, ചത്ഥം ദ്വേധാ വിഭാവയേ.

ഏവംവിധേസു അഞ്ഞേസു, പാഠേസുപി അയം നയോ;

നേതബ്ബോ നയദക്ഖേന, നയസാഗരസാസനേ.

ഏവമയം ഭവേസദ്ദോ പഞ്ചസു ഛസു വാ ക്രിയാപദത്ഥേസു പവത്തതി. തഥാ സത്തമീവിഭത്യന്തനാമികപദസ്സ വുദ്ധിസംസാരകമ്മഭവൂപപത്തിഭവസങ്ഖാതേസു അത്ഥേസുപി. തഥാ ഹി ‘‘അഭവേ നന്ദതി തസ്സ, ഭവേ തസ്സ ന നന്ദതീ’’തിആദീസു വുദ്ധിമ്ഹി. ‘‘ഭവേ വിചരന്തോ’’തിആദീസു സംസാരേ. ‘‘ഭവേ ഖോ സതി ജാതി ഹോതി, ജാതിപച്ചയാ ജരാമരണ’’ന്തിആദീസു കമ്മഭവേ. ‘‘ഏവം ഭവേവിജ്ജമാനേ’’തിആദീസു ഉപപത്തിഭവേതി ദട്ഠബ്ബം. ഇമിനാ നയേന ഭൂധാതുതോ നിപ്ഫന്നാനം അഞ്ഞതോപി അഞ്ഞേസം ക്രിയാപദാനം യഥാസമ്ഭവമത്ഥോ ഉദ്ധരിതബ്ബോ.

ആഖ്യാതത്ഥമ്ഹിമേ അത്ഥാ, ന ലാതബ്ബാ കുദാചനം;

അത്ഥുദ്ധാരവസേനേതേ, ഉദ്ധടാ നാമതോ യതോ.

ഇദമേത്ഥ സങ്ഖേപതോ അത്ഥുദ്ധാരനയനിദസ്സനം.

അത്ഥസദ്ദചിന്തായം പന ഏവമുപലക്ഖേതബ്ബം – ‘‘ഭവന്തേ, പരാഭവന്തേ, പരാഭവേ’’ഇച്ചാദയോ ഗച്ഛതി ഗച്ഛം ഗച്ഛതോസദ്ദാദയോ വിയ വിസേസസദ്ദാ, ന യാചനോപതാപനത്ഥാദിവാചകോ നാഥതിസദ്ദോ വിയ, ന ച രാജദേവതാദിവാചകോ ദേവസദ്ദോ വിയ സാമഞ്ഞസദ്ദാ. യേ ചേത്ഥ വിസേസസദ്ദാ, തേ സബ്ബകാലം വിസേസസദ്ദാവ. യേ ച സാമഞ്ഞസദ്ദാ, തേപി സബ്ബകാലം സാമഞ്ഞസദ്ദാവ.

തത്ര ഗച്ഛതീതിആദീനം വിസേസസദ്ദതാ ഏവം ദട്ഠബ്ബാ – ഗച്ഛതീതി ഏകം നാമപദം, ഏകമാഖ്യാതം. തഥാ ഗച്ഛന്തി ഏകം നാമപദം, ഏകമാഖ്യാതം. ഗച്ഛതോതി ഏകോ കിതന്തോ, അപരോ രൂള്ഹീസദ്ദോ. സതിപി വിസേസസദ്ദത്തേ സദിസത്താ സുതിസാമഞ്ഞതോ തബ്ബിസയം ബുദ്ധിം നുപ്പാദേതി വിനാവ’ത്ഥപ്പകരണസദ്ദന്തരാഭിസമ്ബന്ധേന. തഥാ ഹി സദ്ദന്തരാഭിസമ്ബന്ധേന ‘‘ഗച്ഛതി പതിട്ഠിത’’ന്തി വുത്തേ സത്തമ്യന്തം നാമപദന്തി വിഞ്ഞായതി. ‘‘ഗച്ഛതി തിസ്സോ’’തി വുത്തേ പനാഖ്യാതന്തി. തഥാ ‘‘സ ഗച്ഛം ന നിവത്തതീ’’തി വുത്തേ പഠമന്തം നാമപദന്തി വിഞ്ഞായതി. ‘‘ഗച്ഛം പുത്തനിവേദകോ’’തി വുത്തേ ആഖ്യാതന്തി വിഞ്ഞായതി. ‘‘ഗച്ഛതോ ഹയതോ പതിതോ’’തി വുത്തേ കിതന്തോതി വിഞ്ഞായതി. ‘‘ഗച്ഛതോ പണ്ണപുപ്ഫാനി പതന്തീ’’തി വുത്തേ രുക്ഖവാചകോ രൂള്ഹീസദ്ദോതി. ഇതി വിസേസസദ്ദാനം ആഖ്യാതനാമാനം നാമാഖ്യാതേഹി സമാനസുതികാനം അത്ഥാഭിസമ്ബന്ധാദീസു യോ കോചി അത്ഥവിസേസഞാപകോ സമ്ബന്ധോ അവസ്സമിച്ഛിതബ്ബോ. ഏവം ‘‘ഗച്ഛതീ’’തിആദീനം ആഖ്യാതനാമത്താദിവസേന പച്ചേകം ഠിതാനം ഏകേകത്ഥവാചകാനം വിസേസസദ്ദതാ ദട്ഠബ്ബാ.

‘‘നാഥതി ദേവോ’’തിആദീനം പന ആഖ്യാതനാമാനം നാമാഖ്യാതേഹി അസമാനസുതികാനം അനേകത്ഥവാചകാനം സാമഞ്ഞസദ്ദതാ ഏവ ദട്ഠബ്ബാ. അത്ഥസമ്ബന്ധാദീസു ഹി വിനാ യേന കേനചി സമ്ബന്ധേന ‘‘നാഥതീ’’തി വുത്തേ ‘‘യാചതീ’’തി വാ ‘‘ഉപതാപേതീ’’തി വാ ‘‘ഇസ്സരിയം കരോതീ’’തി വാ ‘‘ആസീസതീ’’തി വാ അത്ഥോ പടിഭാതി, തഥാ ‘‘ദേവോ’’തി വുത്തേ ‘‘മേഘോ’’തി വാ ‘‘ആകാസോ’’തി വാ ‘‘രാജാ’’തി വാ ‘‘ദേവതാ’’തി വാ ‘‘വിസുദ്ധിദേവോ’’തി വാ അത്ഥോ പടിഭാതി. യദാ പന സദ്ദന്തരാഭിസമ്ബന്ധേന ‘‘നാഥതി സുപ്പടിപത്തി’’ന്തി വുത്തേ തദാ ‘‘നാഥതീ’’തി ക്രിയാപദസ്സ ‘‘യാചതീ’’തി അത്ഥോ വിഞ്ഞായതി, ‘‘നാഥതി സബ്ബകിലേസേ’’തി വുത്തേ ‘‘ഉപതാപേതീ’’തി അത്ഥോ വിഞ്ഞായതി. ‘‘നാഥതി സകചിത്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘ഇസ്സരിയം കരോതീ’’തി അത്ഥോ വിഞ്ഞായതി. ‘‘നാഥതി ലോകസ്സ ഹിത’’ന്തി വുത്തേ ‘‘ആസീസതീ’’തി അത്ഥോ വിഞ്ഞായതി. തഥാ ‘‘ദേവോ ഗജ്ജതീ’’തി വുത്തേ ‘‘ദേവോ’’തി നാമപദസ്സ ‘‘മേഘോ’’തി അത്ഥോ വിഞ്ഞായതി. ‘‘വിദ്ധോ വിഗതവലാഹകോ ദേവോ’’തി വുത്തേ ‘‘ആകാസോ’’തി അത്ഥോ വിഞ്ഞായതി. ‘‘പിവതു ദേവോ പാനീയ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘രാജാ’’തി അത്ഥോ വിഞ്ഞായതി. ‘‘ദേവോ ദേവകായാ ചവതി ആയുസങ്ഖയാ’’തി വുത്തേ ‘‘ദേവതാ’’തി അത്ഥോ വിഞ്ഞായതി. ‘‘ദേവാതിദേവോ സതപുഞ്ഞലക്ഖണോ’’തി വുത്തേ ‘‘വിസുദ്ധിദേവോ’’തി അത്ഥോ വിഞ്ഞായതി. ഇമിനാ നയേന അഞ്ഞേപി സാമഞ്ഞസദ്ദാ ഞാതബ്ബാ.

സബ്ബമേതം ഞത്വാ യഥാ അത്ഥോ സദ്ദേന, സദ്ദോ ചത്ഥേന ന വിരുജ്ഝതി, തഥാത്ഥസദ്ദാ ചിന്തനീയാ. തത്രിദം ഉപലക്ഖണമത്തം ചിന്താകാരനിദസ്സനം – ‘‘അത്ഥകുസലാ ഭവന്തേ’’തി വാ ‘‘കിച്ചാനി ഭവന്തേ’’തി വാ വുത്തേ ‘‘ഭവന്തേ’’തി ഇദം ‘‘ഭവന്തീ’’തിമിനാ സമാനത്ഥമാഖ്യാതപദന്തി ഏവമത്ഥോ ച സദ്ദോ ച ചിന്തനീയോ. ‘‘ഭവന്തേ പസ്സാമീ’’തി വാ ‘‘ഇച്ഛാമീ’’തി വാ വുത്തേ ഉപയോഗത്ഥവം നാമപദന്തി ഏവമത്ഥോ ച സദ്ദോ ച ചിന്തനീയോ. ‘‘ഭവന്തേ ജനേ പസംസതീ’’തി വാ ‘‘കാമേതീ’’തി വാ വുത്തേ പച്ചത്തോപയോഗത്ഥവന്താനി ദ്വേ നാമപദാനീതി ഏവമത്ഥോ ച സദ്ദോ ച ചിന്തനീയോ. ‘‘ചോരാ പരാഭവന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘പരാഭവന്തേ’’തി ഇദം ‘‘പരാഭവന്തീ’’തിമിനാ സമാനത്ഥമാഖ്യാതികപദന്തി ഏവമത്ഥോ ച സദ്ദോ ച ചിന്തനീയോ. ‘‘പരാഭവന്തേ ജനാ ഇച്ഛന്തി അമിത്താന’’ന്തി വുത്തേ ‘‘പരാഭവന്തേ’’തി ഇമാനി ഉപയോഗപച്ചത്തത്ഥവന്താനി ദ്വേ നാമപദാനീതി ഏവമത്ഥോ ച സദ്ദോ ച ചിന്തനീയോ. ‘‘ഏസോ പരാഭവേ’’തി വുത്തേ ‘‘പരാഭവേ’’തി ഇദം ‘‘പരാഭവേയ്യാ’’തിമിനാ സമാനത്ഥമാഖ്യാതപദന്തി ഏവമത്ഥോ ച സദ്ദോ ച ചിന്തനീയോ. ‘‘ഏതേ പരാഭവേ ലോകേ, പണ്ഡിതോ സമവേക്ഖിയാ’’തി വുത്തേ ‘‘പരാഭവേ’’തി ഇദം ഉപയോഗത്ഥവം ബഹുവചനം നാമപദന്തി ഏവമത്ഥോ ച സദ്ദോ ച ചിന്തനീയോ. ‘‘പരാഭവേ സതീ’’തി വുത്തേ ഭാവലക്ഖണഭുമ്മത്ഥേകവചനകം നാമപദന്തി ഏവമത്ഥോ ച സദ്ദോ ച ചിന്തനീയോ. ‘‘തുമ്ഹേ മേ പസാദാ സമ്ഭവേ’’തി വുത്തേ ‘‘സമ്ഭവേ’’തി ഇദം ‘‘സമ്ഭവഥാ’’തിമിനാ സമാനത്ഥമാഖ്യാതപദന്തി ഏവമത്ഥോ ച സദ്ദോ ച ചിന്തനീയോ. ‘‘ഏഹി ത്വം സമ്ഭവവ്ഹേ’’തി വുത്തേ ‘‘സമ്ഭവവ്ഹേ’’തി ഇദം സമ്ഭവായ നാമ ഇത്ഥിയാ വാചകം ഇത്ഥിലിങ്ഗം സാലപനം നാമികപദന്തി ഏവമത്ഥോ ച സദ്ദോ ച ചിന്തനീയോ. ‘‘ഏഹി ത്വം സമ്ഭവവ്ഹേപതിട്ഠിത’’ന്തി വുത്തേ സമ്ഭവനാമകസ്സ പുരിസസ്സ വാചകം പുല്ലിങ്ഗം ഭുമ്മവചനന്തി ഏവമത്ഥോ ച സദ്ദോ ച ചിന്തനീയോ.

‘‘വരുണോ ബ്രഹ്മദേവോ ച, അഹേസും അഗ്ഗസാവകാ;

സമ്ഭവോ നാമുപട്ഠാകോ, രേവതസ്സ മഹേസിനോ’’തി –

ഹി പാളി. ‘‘ധമ്മാ പാതുഭവന്തേ’’തി വുത്തേ ‘‘പാതുഭവന്തേ’’തി ഇദം ‘‘പാതുഭവന്തീ’’തിമിനാ സമാനത്ഥം സനിപാതമാഖ്യാതപദന്തി ഏവമത്ഥോ ച സദ്ദോ ച ചിന്തനീയോ. ‘‘പാതു ഭവന്തേ ജനേ’’തി വുത്തേ ‘‘തേ ജനേ ഭവം രക്ഖതൂ’’തി അത്ഥവാചകാനി ആഖ്യാതകിതന്തസബ്ബനാമികപദാനീതി ഏവമത്ഥോ ച സദ്ദോ ച ചിന്തനീയോ. ‘‘പാതുഭവസേ ത്വം ഗുണേഹീ’’തി വുത്തേ ‘‘പാതുഭവസേ’’തി ഇദം ‘‘പാതുഭവസീ’’തിമിനാ സമാനത്ഥമാഖ്യാതപദന്തി ഏവമത്ഥോ ച സദ്ദോ ച ചിന്തനീയോ. ‘‘പാതുഭവസേ ഗുണേ യോ ത്വ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘പാതുഭവാഹി അത്തനോ ഗുണഹേതു ത്വ’’ന്തി അത്ഥവാചകാനിനിപാതയുത്താഖ്യാതനാമപദാനീതി ഏവമത്ഥോ ച സദ്ദോ ച ചിന്തനീയോ. ‘‘അഹമത്തനോ ഗുണേഹി പാതുഭവേ’’തി വുത്തേ ‘‘പാതുഭവേ’’തി ഇദം ‘‘പാതുഭവാമീ’’തിമിനാ സമാനത്ഥം സനിപാതമാഖ്യാതപദന്തി ഏവമത്ഥോ ച സദ്ദോ ച ചിന്തനീയോ. ‘‘മം പാതു ഭവേ ഇദം പുഞ്ഞകമ്മ’’ന്തി വുത്തേ ‘‘മം രക്ഖതു സംസാരേ ഇദം പുഞ്ഞകമ്മ’’ന്തി അത്ഥവാചകാനി ആഖ്യാതനാമപദാനീതി ഏവമത്ഥോ ച സദ്ദോ ച ചിന്തനീയോ. ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ യഥാരഹമത്ഥസദ്ദാ ചിന്തനീയാ. തത്ഥ സമാനസുതികാനം കേസഞ്ചി സദ്ദാനം ‘‘ന തേസം കോട്ഠേ ഓപേന്തി. ന തേസം അന്തരാ ഗച്ഛേ. സത്ത വോ ലിച്ഛവീ അപരിഹാനീയേ ധമ്മേ ദേസേസ്സാമി, ഇമേ തേ ദേവ സത്തവോ, ത്വഞ്ച ഉത്തമസത്തവോ’’തിആദീസു സമാനസുതികാനം വിയ ഉച്ചാരണവിസേസോ ഇച്ഛനീയോ. ഉച്ചാരണവിസേസേ ഹി സതി പദാനി പരിബ്യത്താനി, പദേസു പരിബ്യത്തേസു അത്ഥോ പരിബ്യത്തോ ഹോതി, അത്ഥപരിഗ്ഗാഹകാനം അത്ഥാധിഗമോ അകിച്ഛോ ഹോതി, സുപരിസുദ്ധാദാസതലേ പടിബിമ്ബദസ്സനം വിയ, സോ ച ഗഹിതപുബ്ബസങ്കേതസ്സ അത്ഥസമ്ബന്ധാദീസു അഞ്ഞതരസ്മിം ഞാതേയേവ ഹോതി, ന ഇതരഥാ. വുത്തഞ്ഹേതം പോരാണേഹി –

‘‘വിസയത്തമനാപന്നാ, സദ്ദാ നേവത്ഥബോധകാ;

ന പദമത്തതോ അത്ഥേ, തേ അഞ്ഞാതാ പകാസകാ’’തി.

യദിദമേത്ഥ വുത്തമമ്ഹേഹി ‘‘ഉച്ചാരണവിസേസോ ഇച്ഛനീയോ’’തി. അത്രായമുച്ചാരണവിസേസദീപനീ ഗാഥാ സഹത്ഥപ്പകാസനനയദാനഗാഥായ.

‘‘ന തേ സം കോട്ഠേ ഓപേന്തി’’, ഇതി പാഠേ സുമേധസോ;

പദം ‘‘ന തേ’’തി ഛിന്ദിത്വാ, ‘‘സം കോട്ഠേ’’തി പഠേയ്യ വേ.

‘‘സം ന ഓപേന്തി കോട്ഠേ തേ, ഭിക്ഖൂ’’തി അത്ഥമീരയേ;

ഏവമിമേസു അഞ്ഞേസു, പാഠേസുപി അയം നയോ.

അഥ യം പനിദമ്പി വുത്തം ‘‘കേസഞ്ചീ’’തി, തം കിമത്ഥം? ‘‘ഗച്ഛതി പതിട്ഠിതം, ഗച്ഛതി തിസ്സോ, ഭവന്തേ പസ്സാമി, അത്ഥകുസലാ ഭവന്തേ, വദന്തം ഏകപോക്ഖരാ, വദന്തം പടിവദതീ’’തിആദീസു സമാനസുതികാനമുച്ചാരണവിസേസോ ന ലബ്ഭതീതി ദസ്സനത്ഥം. തസ്മാ ഇദമേത്ഥ സല്ലക്ഖേതബ്ബം – യത്ഥ സമാനസുതികാനമുച്ചാരണവിസേസോ ലബ്ഭതി അത്ഥവിസേസോ ച പദാനം വിഭാഗവസേന വാ അവിഭാഗവസേന വാ, തത്ഥ പയോഗേ സമാനസുതികമേകച്ചം പദം വിച്ഛിന്ദിത്വാ ഉച്ചാരേതബ്ബം. സേയ്യഥിദം? ‘‘ഹേതു ഹേതുസമ്പയുത്തകാനം ധമ്മാനം തംസമുട്ഠാനാനഞ്ച രൂപാനം ഹേതുപച്ചയേന പച്ചയോ. സോ തേന സദ്ധിം ഭാസതി, സോതേന വുയ്ഹതി. ഭവന്തേ ജനേ പസംസതി, ഭവന്തേ പസ്സാമീ’’തി ഏവമാദയോ പയോഗാ. ഏത്ഥ ‘‘ഹേതൂ’’തി ഈസകം വിച്ഛിന്ദിത്വാ ‘‘ഹേതുസമ്പയുത്താന’’ന്തി ഉച്ചാരേതബ്ബം. തഥാ ‘‘സോ’’തി വിച്ഛിന്ദിത്വാ ‘‘തേന സദ്ധി’’ന്തി ഉച്ചാരേതബ്ബം. ‘‘ഭവ’’ന്തി വിച്ഛിന്ദിത്വാ ‘‘തേ ജനേ’’തി ഉച്ചാരേതബ്ബം.

സേസം പന സമാനസുതികം വിച്ഛിന്ദിത്വാ ന ഉച്ചാരേതബ്ബം. അവിച്ഛിന്ദനീയസ്മിഞ്ഹി ഠാനേ വിച്ഛിന്ദിത്വാ പഠിതസ്സ അത്ഥോ ദുട്ഠോ ഹോതി. ഏവം പദവിഭാഗാവിഭാഗവസേന സമാനസുതികാനമത്ഥുച്ചാരണവിസേസോ വേദിതബ്ബോ. ഏത്ഥ ഹി ‘‘സോ തേനാ’’തിആദീസു ദ്വിപദത്ഥഗ്ഗഹണം വിഭാഗോ, ഏകപദത്ഥഗ്ഗഹണമവിഭാഗോതി അധിപ്പേതോ. ഏത്ഥ ച വിസും വവത്ഥിതാനം അസമാനസുതികാനം ഏകതോ കത്വാ സമാനസുതികഭാവപരികപ്പനം അത്ഥന്തരവിഞ്ഞാപനത്ഥഞ്ചേവ ഉച്ചാരണവിസേസദസ്സനത്ഥഞ്ച. ന ഹി ഏതാനി ‘‘സപ്പോ സപ്പോ’’തിആദീസു വിയ ഏകസ്മിംയേവത്ഥേ സമാനസുതികാനി. ഏവം സന്തേപി ഏകജ്ഝകരണേന ലദ്ധം സമാനസുതിലേസം ഗഹേത്വാ അത്ഥന്തരവിഞ്ഞാപനത്ഥം ഉച്ചാരണവിസേസദസ്സനത്ഥഞ്ച ‘‘സമാനസുതികാനീ’’തി വുത്താനി. ഏസ നയോ അഞ്ഞത്രാപി ഈദിസേസു ഠാനേസു. ഇദമേത്ഥ സല്ലക്ഖേതബ്ബം –

യത്ഥ സമാനസുതികാനം അട്ഠാരസാകാരേസു യേന കേനചി ആകാരേന അത്ഥവിസേസോ ലബ്ഭതി, വിച്ഛിന്ദിത്വാ പന ഉച്ചാരണേ സദ്ദവിലാസോ ന ഹോതി, അത്ഥോ വാ ദുട്ഠോ ഹോതി, ന താദിസേസു പയോഗേസു സമാനസുതികാനി പദാനി വിച്ഛിന്ദിത്വാ ഉച്ചാരേതബ്ബാനി. തത്ര കതമേന ചാകാരേന അത്ഥവിസേസലാഭോ ഭവതി? പദാനം വിഭാഗവസേന വാ അവിഭാഗവസേന വാ അക്ഖരസന്നിധാനവസേന വാ പദസന്നിധാനവസേന വാ പദക്ഖരസന്നിധാനവസേന വാ വിച്ഛാവസേന വാ കമ്മപ്പവചനീയവസേന വാ ഭയകോധാദീസു ഉപ്പന്നേസു കഥിതാമേഡിതവചനവസേന വാ ഗുണവാചകസദ്ദസ്സ ദ്വിരുത്തവസേന വാ ക്രിയാപദസ്സ ദ്വിരുത്തവസേന വാ സംഹിതാപദച്ഛേദവസേന വാ അഗാരവത്ഥപരിദീപനവസേന വാ നിരന്തരത്ഥപരിദീപനവസേന വാ നനിരന്തരത്ഥപരിദീപനവസേന വാ ‘‘പുനപ്പുന’’മിച്ചത്ഥപരിദീപനവസേന വാ ഉപമാനേ ഇവ സദ്ദവസേന വാ ഇതിസദ്ദം പടിച്ച സദ്ദപദത്ഥവാചകത്ഥപരിദീപനവസേന വാ തഥാപവത്തചിത്തപരിദീപനവസേന വാതി ഇമേസുട്ഠാരസാകാരേസു, വിത്ഥാരതോ പന ഛബ്ബീസായ ആകാരേസു തതോ വാധികേസു യേന കേനചി ആകാരേന അത്ഥവിസേസലാഭോ ഭവതി.

ഏത്ഥ പദാനം താവ വിഭാഗവസേന വാ അവിഭാഗവസേന വാ സമാനസുതികാനമത്ഥവിസേസലാഭേ ‘‘സാ നം സങ്ഗതി പാലേതി, അഭിക്കമോ സാനം പഞ്ഞായതി. മാ നോ ദേവ അവധി, മാനോ മയ്ഹം ന വിജ്ജതീ’’തി ഏവമാദയോ പയോഗാ.

അക്ഖരസന്നിധാനവസേന പന അത്ഥവിസേസലാഭേ ‘‘സന്തേഹി മഹിതോ ഹിതോ. സങ്ഗാ സങ്ഗാമജിം മുത്തം, തമഹം ബ്രൂമി ബ്രാഹ്മണം. ദാഠീ ദാഠീസു പക്ഖന്ദി, മഞ്ഞമാനോ യഥാ പുരേ. സബ്ബാഭിഭുംവ സിരസാസിരസാ നമാമി. ഭൂമിതോ ഉട്ഠിതാ യാവ, ബ്രഹ്മലോകാ വിധാവതി. അച്ചി അച്ചിമതോ ലോകേ, ഡയ്ഹമാനമ്ഹി തേജസാ’’തി ഏവമാദയോ പയോഗാ.

പദസന്നിധാനവസേന അത്ഥവിസേസലാഭേ ‘‘ആപോ ആപോഗതം. രാജരാജമഹാമത്താദയോ, സുഖോ’ലോകസ്സ ലോകസ്സ, കാരകോ ഞാണചക്ഖുദോ, നിരാപദേ പദേ നിന്നോ, അനന്തഞാണം കരുണാലയം ലയം, മലസ്സ ബുദ്ധം സുസമാഹിതം ഹിതം. നമാമി ധമ്മം ഭവസംവരം വരം, ഗുണാകരഞ്ചേവ നിരങ്ഗണം ഗണ’’ന്തി ഏവമാദയോ പയോഗാ.

പദക്ഖരസന്നിധാനവസേന അത്ഥവിസേസലാഭേ ‘‘പമാണരഹിതം ഹിതം, സിദ്ധത്ഥോ സബ്ബസിദ്ധത്ഥോ, തിലോകമഹിതോ ഹിതോ. ഉപഗന്ത്വാന സമ്ബുദ്ധോ, ഇദം വചനമബ്രവീ’’തി ഏവമാദയോ പയോഗാ. തത്രിമാ അക്ഖരസന്നിധാനാദീസു അധിപ്പായവിഞ്ഞാപനിയോ ഗാഥാ –

മഹിതോഇതി സദ്ദമ്ഹാ, മകാരോ ചേ വിവേചിതോ;

സദ്ദോ നിരത്ഥകോ ഏത്ഥ, ‘‘അക്ഖര’’ന്തി വദേ ബുധോ.

ഞേയ്യാ അക്ഖരയോഗേന,

‘‘സന്തേഹി മഹിതോ ഹിതോ’’;

ഇച്ചാദീസു സരൂപാനം,

ഹോതി അത്ഥവിസേസതാ.

ഉപസഗ്ഗാ നിപാതാ ച, യഞ്ചഞ്ഞം അത്ഥജോതകം;

ഏകക്ഖരമ്പി വിഞ്ഞൂഹി, തം ‘‘പദ’’ന്തി സമീരിതം.

പദാനം സന്നിധാനഞ്ച, പദക്ഖരാനമേവ ച;

സമാസേ ലബ്ഭമാനത്തം, സന്ധായ ലപിതം മയാ.

വിച്ഛാവസേന അത്ഥവിസേസലാഭേ ‘‘ഗാമേ ഗാമേ സതം കുമ്ഭാ, ഗാമോ ഗാമോ രമണീയോ’’തി ഏവമാദയോ പയോഗാ. ഏത്ഥ ഹി വിച്ഛാവസേന സബ്ബേപി ഗാമാ പരിഗ്ഗഹിതാ.

നാനാധികരണാനം തു, വത്തുമേകക്ഖണമ്ഹി യാ;

ഇച്ഛതോ ബ്യാപിതും ഇച്ഛാ, സാ വിച്ഛാതി പകിത്തിതാ.

കമ്മപ്പവചനീയവസേന അത്ഥവിസേസലാഭേ ‘‘രുക്ഖം രുക്ഖം പതി വിജ്ജോതതേ ചന്ദോ, രുക്ഖം രുക്ഖം പരി വിജ്ജോതതേ ചന്ദോ’’തി പയോഗാ, രുക്ഖാനം ഉപരി ഉപരി വിജ്ജോതതേതി അത്ഥോ.

ഭയകോധാദീസു ഉപ്പന്നേസു കഥിതാമേഡിതവചനവസേന പന അത്ഥവിസേസലാഭേ ഇമേ പയോഗാ – ഭയേ താവ ‘‘ചോരോ ചോരോ, സപ്പോ സപ്പോ’’ഇച്ചാദയോ. കോധേ ‘‘വസല വസല, ചണ്ഡാല ചണ്ഡാല, വിജ്ഝ വിജ്ഝ, പഹര പഹര’’ഇച്ചാദയോ. പസംസായം ‘‘സാധു സാധു സാരിപുത്ത, അഭിക്കന്തം ഭന്തേ അഭിക്കന്തം ഭന്തേ’’ഇച്ചാദയോ. തുരിതേ ‘‘അഭിക്കമ വാസേട്ഠ അഭിക്കമ വാസേട്ഠ, ഗച്ഛ ഗച്ഛ, ലുനാഹി ലുനാഹി’’ഇച്ചാദയോ. കോതൂഹലേ ‘‘ആഗച്ഛ ആഗച്ഛ’’ഇച്ചാദയോ. അച്ഛരിയേ ‘‘അഹോ ബുദ്ധോ അഹോ ബുദ്ധോ’’ഇച്ചാദയോ. ഹാസേ ‘‘അഹോ സുഖം അഹോ സുഖം, അഹോ മനാപം അഹോ മനാപം’’ഇച്ചാദയോ. സോകേ ‘‘കഹം ഏകപുത്തക കഹം ഏകപുത്തക’’ഇച്ചാദയോ. പസാദേ ‘‘ഭവിസ്സന്തി വജ്ജീ ഭവിസ്സന്തി വജ്ജീ’’ഇച്ചാദയോ. ഏവം ഭയകോധാദീസു ഉപ്പന്നേസു കഥിതാമേഡിതവചനവസേന അത്ഥവിസേസലാഭോ ഭവതി. ഏത്ഥ പന അത്ഥന്തരാഭാവേപി ദള്ഹീകമ്മവസേന പദാനമത്ഥജോതകഭാവോയേവ അത്ഥവിസേസലാഭോ.

ഭയേ കോധേ പസംസായം,

തുരിതേ കോതൂഹല’ച്ഛരേ;

ഹാസേ സോകേ പസാദേ ച,

കരേ ആമേഡിതം ബുധോ.

ചസദ്ദോ അവുത്തസമുച്ചയത്ഥോ, തേന ഗരഹാഅസമ്മാനാദീനം സങ്ഗഹോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘പാപോ പാപോ’’തിആദീസു ഹി ഗരഹായം. ‘‘അഭിരൂപക അഭിരൂപകാ’’തിആദീസു അസമ്മാനേ. ‘‘ക്വായം അബലബലോ വിയാ’’തിആദീസു അതിസയത്ഥേ ആമേഡിതം ദട്ഠബ്ബം. ഗുണവാചകസ്സ ദ്വിരുത്തവസേന അത്ഥവിസേസലാഭേ ‘‘കണ്ഹോ കണ്ഹോ ച ഘോരോ ചാ’’തി ഏവമാദയോ. ‘‘കണ്ഹോ കണ്ഹോ’’തി ഹി അതീവ കണ്ഹോതി അത്ഥോ. ക്രിയാപദസ്സ ദ്വിരുത്തവസേന അത്ഥവിസേസലാഭേ ‘‘ധമേ ധമേ നാതിധമേ’’തി ഏവമാദയോ. തത്ഥ ധമേ ധമേതി ധമേയ്യ നോ ന ധമേയ്യ. നാതിധമേതി പമാണാതിക്കന്തം പന ന ധമേയ്യ. സംഹിതാപദച്ഛേദവസേന അത്ഥവിസേസലാഭേ ‘‘നരാനരാ, സുരാസുരാ, കതാകതകുസലാകുസലവിസയം വിപ്പടിസാരാകാരേന പവത്തം അനുസോചനം കുക്കുച്ച’’ന്തി ഏവമാദയോ. ഏത്ഥ പന വിഞ്ഞൂനം പരമകോസല്ലജനനത്ഥം സിലോകം രചയാമ –

ഹിതാഹിതാ ഹിതംഹിതം, ആനുഭാവേന തേ ജിന;

പവരാപവരാഹച്ച, ഭവാമാ’നാമയാ മയന്തി.

അഗാരവത്ഥപരിദീപനവസേന അത്ഥവിസേസലാഭേ ‘‘തുവംതുവം പേസുഞ്ഞകലഹവിഗ്ഗഹവിവാദാ’’തി ഏവമാദയോ. നിരന്തരത്ഥപരിദീപനവസേന അത്ഥവിസേസലാഭേ ‘‘ദിവസേ ദിവസേ പരിഭുഞ്ജതീ’’തി ഏവമാദയോ. നനിരന്തരത്ഥപരിദീപനവസേന അത്ഥവിസേസലാഭേ ‘‘ഖണേ ഖണേ പീതി ഉപ്പജ്ജതീ’’തി ഏവമാദയോ. ‘‘പുനപ്പുന’’മിച്ചത്ഥപരിദീപനവസേന അത്ഥവിസേസലാഭേ ‘‘മുഹും മുഹും ഭായയതേ കുമാരേ’’തി ഏവമാദയോ. ഉപമാനേ ഇവസദ്ദവസേന അത്ഥവിസേസലാഭേ ‘‘രാജാ രക്ഖതു ധമ്മേന, അത്തനോവ പജം പജ’’ന്തി ഏവമാദയോ. ഇതിസദ്ദം പടിച്ച സദ്ദപദത്ഥവാചകത്തപരിദീപനവസേന അത്ഥവിസേസലാഭേ ‘‘ബുദ്ധോ ബുദ്ധോതി കഥയന്തോ, സോമനസ്സം പവേദയി’’ന്തി ഏവമാദയോ. തഥാപവത്തചിത്തപരിദീപനവസേന അത്ഥവിസേസലാഭേ ‘‘ബുദ്ധോ ബുദ്ധോതി ചിന്തേന്തോ, മഗ്ഗം സോധേമഹം തദാ’’തി ഏവമാദയോ. ഏവം ഈദിസേസു പയോഗേസു സമാനസുതികപദം വിച്ഛിന്ദിത്വാ ന ഉച്ചാരേതബ്ബം. വിച്ഛിന്ദിത്വാ ഹി ഉച്ചാരണേ സതി സദ്ദവിലാസോ ന ഭവതി, കത്ഥചി പന ‘‘കതാകതാകുസലാകുസലവിസയ’’ന്തി ഏവമാദീസു വിച്ഛിന്ദിത്വാ ഉച്ചാരിതസ്സ അത്ഥോ ദുട്ഠോ ഹോതി, തസ്മാ വിച്ഛിന്ദിത്വാ ന ഉച്ചാരേതബ്ബം, ഏകാബദ്ധംയേവ കത്വാ ഉച്ചാരേതബ്ബം. ഇതി സമാനസുതികേസു വിനിച്ഛയോ ഛബ്ബീസായ ആകാരേഹി അധികേഹി ച മണ്ഡേത്വാ ദസ്സിതോ.

യസ്മാ പന സമാനസുതികേസു വിനിച്ഛയേ ദസ്സിതേ അസമാനസുതികേസുപി വിനിച്ഛയോ ദസ്സേതബ്ബോ ഹോതി, തസ്മാ തമ്പി ദസ്സേസ്സാമ – യത്ഥ നിഗ്ഗഹീതമ്ഹാ പരാകാരലോപോപി പാഠോ പഞ്ഞായതി, സംയോഗബ്യഞ്ജനസ്സ വിസംയോഗത്തമ്പി. തേസു പയോഗേസു നിഗ്ഗഹീതപദം അനന്തരപദേന സദ്ധിം ഏകാബദ്ധംയേവ കത്വാ ഉച്ചാരേതബ്ബം. കതമാനി താനി? ‘‘സചേ ഭുത്തോ ഭവേയ്യാഹം-സാ’ജീവോ ഗരഹിതോ മമ. പുപ്ഫം’സാ ഉപ്പജ്ജി. ഖയമത്തം ന നിബ്ബാനം’സ ഗമ്ഭീരാദിവാചതോ’’തി ഏവമാദയോ. ഏത്ഥ ഹി ‘‘സചേ ഭുത്തോ ഭവേയ്യാഹ’’ന്തിആദിനാ വിച്ഛേദമകത്വാ അനന്തരേ ദ്വീസു ഗാഥാപദേസു അന്തരീഭൂതാനം ദ്വിന്നം സമാനസുതികപദാനം ഏകതോ ഉച്ചാരണമിവ അനന്തരപദേഹി സദ്ധിം ഏകാബദ്ധുച്ചാരണവസേന ‘‘സചേ ഭുത്തോ ഭവേയ്യാഹം-സാ’ജീവോ ഗരഹിതോ മമാ’’തിആദിനാ ഉച്ചാരേതബ്ബം. ഏവരൂപോയേവ ഹി ഉച്ചാരണവിസേസോ സകലേഹിപി പോരാണേഹി വിഞ്ഞൂഹി അനുമതോ ഉച്ചാരിതോ ച ‘‘അസ്സ ആജീവോ ഗരഹിതോ മമ, അസ്സാ ഉപ്പജ്ജി, അസ്സ ഗമ്ഭീരാദിവാചതോ’’തിഏവമാദിഅത്ഥപ്പടിപാദനസ്സാനുരൂപത്താ.

യത്ഥ പന യാദിസേ ഉച്ചാരണേ കരിയമാനേ അത്ഥോ പരിബ്യത്തോ ഹോതി, തേസു പയോഗേസു ക്വചി ചസദ്ദ പനസദ്ദാദിയോഗട്ഠാനേ ഈസകം വിച്ഛിന്ദിത്വാ പദമുച്ചാരേതബ്ബം. സേയ്യഥിദം? ‘‘വാളാ ച ലപസക്ഖരാ. അച്ചന്തസന്താ പന യാ, അയം നിബ്ബാനസമ്പദാ, ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി വാചം ഭാസതോ ‘‘ഇദം ദുക്ഖ’’ന്തി ഞാണം പവത്തതീതി? ആമന്താ. ഇതി ച ദന്തി ച ദുതി ച ഖന്തി ച ഞാണം പവത്തതീതി? ന ഹേവം വത്തബ്ബേ’’തി ഏവമാദയോ പയോഗാ.

ഏതേസു ഹി പഠമപയോഗേ ‘‘വാളാ ചാ’’തി ഈസകം വിച്ഛിന്ദിത്വാ ‘‘ലപസക്ഖരാ’’തി ഉച്ചാരേതബ്ബം. തത്ഥ ലപസക്ഖരാതി സക്ഖരസദിസമധുരവചനാ. ജാതകട്ഠകഥായം പന ‘‘നിരത്ഥകവചനേഹി സക്ഖരാ വിയ മധുരാ’’തി വുത്തം, തസ്മാത്ര ബഹുബ്ബീഹിതപ്പുരിസവസേന ദ്വിധാ സമാസോ ദട്ഠബ്ബോ ‘‘ലപാ സക്ഖരാ വിയ യാസം താ ലപസക്ഖരാ, ലപേഹി വാ സക്ഖരാ വിയാതി ലപസക്ഖരാ’’തി.

ദുതിയപയോഗേ ‘‘അച്ചന്തസന്താ പന’’ഇതി ഈസകം വിച്ഛിന്ദിത്വാ ‘‘യാ’’തി ഉച്ചാരേതബ്ബം. യാ പന അയം നിബ്ബാനസമ്പദാ അച്ചന്തസന്താതി ഹി അത്ഥോ.

തതിയപയോഗേ ഇതി ച ദന്തി ച ദുതി ച ഖന്തി ചാതി ഏതേസു ചതൂസു ഠാനേസു ഇകാരഞ്ച ദംകാരഞ്ച ദുകാരഞ്ച ഖംകാരഞ്ച ഈസകം വിച്ഛിന്ദിത്വാ തദനന്തരം തി ച സദ്ദാ ഉച്ചാരേതബ്ബാ.

ഏത്ഥ ഹി അവിച്ഛിന്ദിത്വാ ഉച്ചാരണേ സതി അഞ്ഞഥാ ഗഹേതബ്ബത്താ അത്ഥോ ദുട്ഠോ ഭവതി. കഥം? ഈദിസേസു ഠാനേസു അവിച്ഛിന്ദിത്വാ ഉച്ചാരണേ സതി ഇതിസദ്ദോ ഏവന്തി അത്ഥവാചകോ നിപാതോ സിയാ, സന്ധിവസേന പന ഇകാരത്ഥവാചകോ രൂള്ഹീസദ്ദോ ന സിയാ. ദന്തിസദ്ദോ ദമനത്ഥോ സിയാ, ദംകാരവാചകോ ന സിയാ. ദുതിസദ്ദോ നിരത്ഥകോ സിയാ, ദുകാരവാചകോ ന സിയാ. ഖന്തിസദ്ദോ ഖമനത്ഥോ സിയാ, ഖംകാരവാചകോ ന സിയാ. തസ്മാ ഇകാര ദംകാര ദുകാര ഖംകാരാനി ഈസകം വിച്ഛിന്ദിതബ്ബാനി.

ഏത്ഥ ഹി ഇഇതി ദംഇതി ദുഇതി ഖംഇതീതിആദിനാ സംഹിതാപദച്ഛേദോ വേദിതബ്ബോ, പരഭൂതസ്സ ച ഇകാരസ്സ ലോപോ. ന പനേത്ഥ ഇദം വത്തബ്ബം ‘‘സരൂപസരാനം വിസയേ പരഭൂതസ്സ സരൂപസരസ്സ ലോപോ ന ഹോതി, പുബ്ബസരസ്സേവ ലോപോ ഹോതി തത്രായന്തി ഏത്ഥ വിയാ’’തി ‘‘അകിലാസുനോ വണ്ണപഥേ ഖണന്താ, ഉദങ്ഗണേ തത്ഥ പപം അവിന്ദു’’ന്തി പാളിയം സരൂപപരസരസ്സ ലോപദസ്സനതോ. തഥാ ഹി അട്ഠകഥാചരിയേഹി ‘‘പവദ്ധം ആപം പപ’’ന്തി അത്ഥോ സംവണ്ണിതോ. തസ്മാ ‘‘ഇതി ചാ’’തി ഏത്ഥാപി ഇഇതി ചാതി ഛേദം കത്വാ ദ്വീസു ഇകാരേസു പരസ്സ ഇകാരസ്സ ലോപോ കാതബ്ബോ, ന പുബ്ബസ്സ.

പുബ്ബസ്മിഞ്ഹി ഇകാരവാചകേ ഇകാരേ നട്ഠേ സതി നിപാതഭൂതേന ഇതിസദ്ദേന ഇകാരസങ്ഖാതോ അത്ഥോ ന വിഞ്ഞായേയ്യ, നിപാതഭൂതസ്സ പന ഇതിസദ്ദസ്സ ഇകാരേ നട്ഠേപി സോ അത്ഥോ വിഞ്ഞായതേവ ‘‘ദേവദത്തോതി മേ സുത’’ന്തി ഏത്ഥ ദേവദത്തപദത്ഥോ വിയ. തസ്മാ ഇതിസദ്ദസ്സ പരഭൂതസ്സ ഇകാരസ്സേവ ലോപോ കാതബ്ബോ, ന പുബ്ബസ്സ ഇകാരവാചകസ്സ ഇകാരസ്സ. കച്ചായനേ പന യേഭുയ്യപ്പവത്തിം സന്ധായ അസരൂപസരതോ പരസ്സേവ അസരൂപസരസ്സ ലോപോ വുത്തോ, ന സരൂപസരതോ പരസ്സ സരൂപസരസ്സ. മഹാപദേസസുത്തേഹി വാ സരൂപസ്സ പരസരസ്സ ലോപോ വുത്തോതി ദട്ഠബ്ബം.

‘‘അന്തരാ ച രാജഗഹം അന്തരാ ച നാളന്ദ’’ന്തിആദീസു പന ചസദ്ദാദിയോഗട്ഠാനേപി സതി വിച്ഛിന്ദിത്വാ പദം ന ഉച്ചാരേതബ്ബം. യത്ഥ ച ആഗമക്ഖരാദീനി ദിസ്സന്തി, തേസു പയോഗേസു പുബ്ബപദാനി വിച്ഛിന്ദിത്വാ ന ഉച്ചാരേതബ്ബാനി, ആഗമക്ഖരവന്തേഹി പരപദേഹി സദ്ധിംയേവ ഉച്ചാരേതബ്ബാനി. സേയ്യഥിദം? ‘‘നക്ഖത്തരാജാരിവ താരകാനം. ഭഗവാ ഏതദവോച’’ഇച്ചേവമാദയോ പയോഗാ. യത്ഥ യേസം വിസും വിസും സമ്ബന്ധോ ദിസ്സതി, അത്ഥോ ച യുജ്ജതി, തത്ഥ താനി അത്ഥാനുരൂപം വിച്ഛിന്ദിത്വാ ഉച്ചാരേതബ്ബാനി. സേയ്യഥിദം? ‘‘നഹാനേ ഉസ്സുക്കം അകാസി, ഉസ്സുക്കമ്പി അകാസി യാഗുയാ ഖാദനീയേ ഭത്തസ്മിം’’ ഇച്ചേവമാദയോ പയോഗാ. ഏത്ഥ ഹി ‘‘നഹാനേ ഉസ്സുക്കം അകാസീ’’തി വിച്ഛിന്ദിത്വാ ‘‘ഉസ്സുക്കമ്പി അകാസി യാഗുയാ ഖാദനീയേ ഭത്തസ്മി’’ന്തി ഉച്ചാരേതബ്ബം. ഏവഞ്ഹി സതി ന കേവലം സോ ഭിക്ഖു നഹാനേയേവ ഉസ്സുക്കം അകാസി, അഥ ഖോ യാഗുയാപി ഖാദനീയേപി ഭത്തസ്മിമ്പി ഉസ്സുക്കം അകാസീതി അത്ഥപ്പകാസനേ സമത്ഥോ ഭവതി, അട്ഠാനപ്പയുത്തോ സമുച്ചയത്ഥവാചകോ അപിസദ്ദോ.

യത്ഥ പന യേസമിതരേന വാ ഇതരേന വാ ഏകേകപദേന ഉഭയപദേഹി വാ സമ്ബന്ധോ ദിസ്സതി സഹേവത്ഥയുത്തിയാ, തത്ഥ താനി യഥാരഹം വിച്ഛിന്ദിത്വാ ഉച്ചാരേതബ്ബാനി. സേയ്യഥിദം? ‘‘സോ ധമ്മം ദേസേതിആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. പടിച്ചസമുപ്പാദം വോ ഭിക്ഖവേ ദേസേസ്സാമി, തം സുണാഥ സാധുകം മനസികരോഥ. അജ്ഝത്തം സമ്പസാദനം ചേതസോ ഏകോദിഭാവ’’ന്തി ഏവമാദയോ പയോഗാ. തത്രിമാ അധിപ്പായവിഞ്ഞാപികാ ഗാഥാ –

ധമ്മസദ്ദേന വാ ബ്രഹ്മ-ചരിയസദ്ദേന വാ പദം;

യോജേത്വാ ഈരയേ വിഞ്ഞൂ, ‘‘സാത്ഥം സബ്യഞ്ജന’’ന്തിദം.

‘‘സാധുക’’ന്തി പദം വിഞ്ഞൂ, ‘‘സുണാഥാ’’തി പദേന വാ;

തഥാ ‘‘മനസികരോഥ’’, ഇതി വുത്തപദേന വാ;

ഈരയേ യോജയിത്വാന, ഉഭയേഹി പദേഹി വാ.

ഏകമേകേന സമ്ബന്ധോ, സമ്ബന്ധോ ഉഭയേഹി വാ;

ദിസ്സതീതി വിജാനേയ്യ, സദ്ധിമേവത്ഥയുത്തിയാ.

നത്തനോമതിയാ ഏസോ, അത്ഥോ ഏത്ഥ മയാ രുതോ;

പുബ്ബാചരിയസീഹാനം, നയം നിസ്സായ മേ രുതോ.

ഏവംവിധേസു അഞ്ഞേസു, പാഠേസുപി അയം നയോ;

നേതബ്ബോ നയദക്ഖേന, സാസനത്ഥഗവേസിനാ.

അത്ഥാനുരൂപതോ സദ്ദം, അത്ഥം സദ്ദാനുരൂപതോ;

ചിന്തയിത്വാന മേധാവീ, വോഹരേ ന യഥാ തഥാതി.

അയമേത്ഥ അത്ഥസദ്ദചിന്താ.

അത്ഥാതിസയയോഗേ ഏവം ഉപലക്ഖേതബ്ബം – ഭൂധാതുഅത്ഥാതിസയയോഗതോ വഡ്ഢനേ ദിട്ഠാ ‘‘ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ മഹാനാമോ ലിച്ഛവീ ഉദാനം ഉദാനേസി ‘ഭവിസ്സന്തി വജ്ജീ ഭവിസ്സന്തി വജ്ജീ’തി’’ ഇതി വാ ‘‘അഹമേവ ദൂസിയാ ഭൂനഹതാ, രഞ്ഞോ മഹാപതാപസ്സാ’’തി വാ ‘‘വേദാ ന താണായ ഭവന്തിദസ്സ, മിത്തദ്ദുനോ ഭൂനഹുനോ നരസ്സാ’’തി വാ ‘‘ഭൂനഹച്ചം കതം മയാ’’തി വാ ഏവം വഡ്ഢനേ ദിട്ഠാ.

വചനസങ്ഗഹേ ഏവം ഉപലക്ഖേതബ്ബം – വത്തമാനായ വിഭത്തിയാ പരസ്സപദം മജ്ഝിമപുരിസബഹുവചനം പഞ്ചമിയാ പരസ്സപദേന മജ്ഝിമപുരിസബഹുവചനേന സദിസം. തുമ്ഹേ ഭവഥ.

വത്തമാനപഞ്ചമീനം പരസ്സപദേ ഉത്തമപുരിസചതുക്കേ ഏകവചനം ഏകവചനേന, ബഹുവചനമ്പി ബഹുവചനേന സദിസം. അഹം ഭവാമി, മയം ഭവാമ.

വത്തമാനായ അത്തനോപദം മജ്ഝിമപുരിസേകവചനം ഹിയ്യത്തനജ്ജതനീനം അത്തനോപദേഹി ദ്വീഹി മജ്ഝിമപുരിസേകവചനേഹി സദിസം കത്ഥചി വണ്ണസമുദായവസേന കിഞ്ചി വിസേസം വജ്ജേത്വാ, ഏസ നയോ ഉത്തരത്രാപി യോജേതബ്ബോ. ത്വം ഭവസേ, ഇദം വത്തമാനായ രൂപം. ത്വം അഭവസേ, ഇദം ഹിയ്യത്തനജ്ജതനീനം രൂപം.

വത്തമാനായ അത്തനോപദം ഉത്തമപുരിസേകവചനം പഞ്ചമിയാ അത്തനോപദേനുത്തമപുരിസേകവചനേന ച പരോക്ഖായ പരസ്സപദേന മജ്ഝിമപുരിസേകവചനേന ചാതി ദ്വീഹി വചനേഹി സദിസം. അഹം ഭവേ, ഇദം വത്തമാനപഞ്ചമീനം രൂപം. ത്വം ബഭൂവേ, ഇദം പരോക്ഖായ രൂപം.

വത്തമാനായ അത്തനോപദം ഉത്തമപുരിസബഹുവചനം പരോക്ഖജ്ജതനീനം അത്തനോപദേഹി ദ്വീഹി ഉത്തമപുരിസബഹുവചനേഹി സദിസം. മയം ഭവാമ്ഹേ, ഇദം വത്തമാനായ രൂപം. മയം ബഭൂവിമ്ഹേ, ഇദം പരോക്ഖായ രൂപം. മയം അഭവിമ്ഹേ, ഇദമജ്ജതനിയാ രൂപം.

പഞ്ചമിയാ അത്തനോപദം മജ്ഝിമപുരിസബഹുവചനം പരോക്ഖായ അത്തനോപദേന മജ്ഝിമപുരിസബഹുവചനേന സദിസം. തുമ്ഹേ ഭവവ്ഹോ, ഇദം പഞ്ചമിയാ രൂപം. തുമ്ഹേ ബഭൂവിവ്ഹോ, ഇദം പരോക്ഖായ രൂപം.

പരോക്ഖായ പരസ്സപദം പഠമപുരിസബഹുവചനം ഹിയ്യത്തനിയാ പരസ്സപദേന പഠമപുരിസബഹുവചനേന ച അജ്ജതനിയാ അത്തനോപദേന പഠമപുരിസബഹുവചനേന ചാതി ദ്വീഹി വചനേഹി സദിസം. തേ ബഭൂവു, ഇദം പരോക്ഖായ രൂപം. തേ അഭവു, ഇദം ഹിയ്യത്തനജ്ജതനീനം രൂപം.

പരോക്ഖായ പരസ്സപദം മജ്ഝിമപുരിസബഹുവചനം അത്തനോപദേന പഠമപുരിസേകവചനേന ച ഹിയ്യത്തനിയാ പരസ്സപദേന മജ്ഝിമപുരിസബഹുവചനേന ച അത്തനോപദേന പഠമപുരിസേകവചനേന ച അജ്ജതനിയാ പരസ്സപദേന മജ്ഝിമപുരിസബഹുവചനേന ചാതി ചതൂഹി വചനേഹി സദിസം. തുമ്ഹേ ബഭൂവിത്ഥ, സോ ബഭൂവിത്ഥ, ഇമാനി പരോക്ഖായ രൂപാനി. തുമ്ഹേ അഭവത്ഥ, സോ അഭവത്ഥ, ഇമാനി ഹിയ്യത്തനിയാ രൂപാനി. തുമ്ഹേ അഭവിത്ഥ, ഇദമജ്ജതനിയാ രൂപം.

പരോക്ഖായ പരസ്സപദം ഉത്തമപുരിസേകവചനം ഹിയ്യത്തനിയാ പരസ്സപദേനുത്തമപുരിസേകവചനേന ച അജ്ജതനിയാ അത്തനോപദേനുത്തമപുരിസേകവചനേന ചാതി ദ്വീഹി വചനേഹി സദിസം. അഹം ബഭൂവം, ഇദം പരോക്ഖായ രൂപം. അഹം അഭവം, ഇദം ഹിയ്യത്തനജ്ജതനീനം രൂപം.

പരോക്ഖായ പരസ്സപദം ഉത്തമപുരിസബഹുവചനം ഹിയ്യത്തനിയാ പരസ്സപദേനുത്തമപുരിസബഹുവചനേന സദിസം. മയം ബഭൂവിമ്ഹ, ഇദം പരോക്ഖായ രൂപം. മയം അഭവമ്ഹ, ഇദം ഹിയ്യത്തനിയാ രൂപം.

പരോക്ഖായ അത്തനോപദഉത്തമപുരിസേകവചനം ഹിയ്യത്തനിയാ അത്തനോപദേനുത്തമപുരിസേകവചനേന ച അജ്ജതനിയാ പരസ്സപദേനുത്തമപുരിസേകവചനേന ചാതി ദ്വീഹി വചനേഹി സദിസം. അഹം ബഭൂവിം, ഇദം പരോക്ഖായ രൂപം. അഹം അഭവിം, ഇദം ഹിയ്യത്തനജ്ജതനീനം രൂപം.

ഹിയ്യത്തനിയാ പരസ്സപദം പഠമപുരിസേകവചനം അജ്ജതനിയാ അത്തനോപദേന പഠമപുരിസേകവചനേന സദിസം. സോ അഭവാ.

ഹിയ്യത്തനിയാ പരസ്സപദം മജ്ഝിമപുരിസേകവചനം അജ്ജതനിയാ പരസ്സപദേന മജ്ഝിമപുരിസേകവചനേന സദിസം. ത്വം അഭവോ.

ഭവിസ്സന്തിയാ പരസ്സപദം മജ്ഝിമപുരിസബഹുവചനം കാലാതിപത്തിയാ പരസ്സപദേന മജ്ഝിമപുരിസബഹുവചനേന അത്തനോപദേന പഠമപുരിസേകവചനേന ചാതി ദ്വീഹി വചനേഹി സദിസം. തുമ്ഹേ ഭവിസ്സഥ, ഇദം ഭവിസ്സന്തിയാ രൂപം. തുമ്ഹേ അഭവിസ്സഥ, സോ അഭവിസ്സഥ, ഇമാനി കാലാതിപത്തിയാ രൂപാനി.

ഭവിസ്സന്തിയാ അത്തനോപദം മജ്ഝിമപുരിസേകവചനം കാലാതിപത്തിയാ അത്തനോപദേന മജ്ഝിമപുരിസേകവചനേന സദിസം. ത്വം ഭവിസ്സസേ, ഇദം ഭവിസ്സന്തിയാ രൂപം. ത്വം അഭവിസ്സസേ, ഇദം കാലാതിപത്തിയാ രൂപം.

ഭവിസ്സന്തിയാ അത്തനോപദം മജ്ഝിമപുരിസബഹുവചനം കാലാതിപത്തിയാ അത്തനോപദേന മജ്ഝിമപുരിസബഹുവചനേന സദിസം. തുമ്ഹേ ഭവിസ്സവ്ഹേ, ഇദം ഭവിസ്സന്തിയാ രൂപം. തുമ്ഹേ അഭവിസ്സവ്ഹേ, ഇദം കാലാതിപത്തിയാ രൂപം.

ഭവിസ്സന്തിയാ അത്തനോപദം ഉത്തമപുരിസേകവചനം കാലാതിപത്തിയാ പരസ്സപദേനുത്തമപുരിസേകവചനേന സദിസം. അഹം ഭവിസ്സം, ഇദം ഭവിസ്സന്തിയാ രൂപം. അഹം അഭവിസ്സം, ഇദം കാലാതിപത്തിയാ രൂപം. സേസാനി സബ്ബാസമട്ഠന്നം വിഭത്തീനം വചനാനി അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസദിസാനീതി ദട്ഠബ്ബം. ഭവന്തി ചത്ര –

വത്തമാനാപഞ്ചമീസു, ഥദ്വയം സമുദീരിതം;

‘‘തുമ്ഹേ ഭവഥ’’ഇച്ചത്ര, ഉദാഹരണകം ദ്വിധാ.

മിദ്വയം മദ്വയഞ്ചേവ, താസു വുത്തം ദ്വിധാ ദ്വിധാ;