൨. ഭവതിക്രിയാപദമാലാവിഭാഗ

ഇതോ പരം പവക്ഖാമി, സോതൂനം മതിവഡ്ഢനം;

ക്രിയാപദക്കമം നാമ, വിഭത്താദീനി ദീപയം.

തത്ര ആഖ്യാതികസ്സ ക്രിയാലക്ഖണത്തസൂചികാ ത്യാദയോ വിഭത്തിയോ, താ അട്ഠവിധാ വത്തമാനാപഞ്ചമീസത്തമീപരോക്ഖാഹിയ്യത്തനജ്ജതനീഭവിസ്സന്തീ കാലാതിപത്തിവസേന.

തത്ഥതി അന്തി, സി ഥ, മി മ, തേ അന്തേ, സേ വ്ഹേ, ഏ മ്ഹേ ഇച്ചേതാ വത്തമാനാവിഭത്തിയോ നാമ.

തു അന്തു, ഹി ഥ, മി മ, തം അന്തം, സു വ്ഹോ, ഏ ആമസേ ഇച്ചേതാ പഞ്ചമീവിഭത്തിയോ നാമ.

ഏയ്യ ഏയ്യും, ഏയ്യാസി ഏയ്യാഥ, ഏയ്യാമി ഏയ്യാമ, ഏഥ ഏരം, ഏഥോ ഏയ്യാവ്ഹോ, ഏയ്യം ഏയ്യാമ്ഹേ ഇച്ചേതാ സത്തമീവിഭത്തിയോ നാമ.

അ ഉ, ഏ ത്ഥ, അം മ്ഹ, ത്ഥ രേ, ത്ഥോ വ്ഹോ, ഇം മ്ഹേ ഇച്ചേതാ പരോക്ഖാവിഭത്തിയോ നാമ.

ആ ഊ, ഓ ത്ഥ, അം മ്ഹാ, ത്ഥ ത്ഥും, സേ വ്ഹം, ഇം മ്ഹസേ ഇച്ചേതാ ഹിയ്യത്തനീവിഭത്തിയോ നാമ.

ഈ ഉം, ഓ ത്ഥ, ഇം മ്ഹാ, ആ ഊ, സേ വ്ഹം, അം മ്ഹേ ഇച്ചേതാ അജ്ജതനീവിഭത്തിയോ നാമ.

സ്സതി സ്സന്തി, സ്സസി സ്സഥ, സ്സാമി സ്സാമ, സ്സതേ സ്സന്തേ, സ്സസേ സ്സവ്ഹേ, സ്സം സ്സാമ്ഹേ ഇച്ചേതാ ഭവിസ്സന്തീവിഭത്തിയോ നാമ.

സ്സാ സ്സംസു, സ്സേ സ്സഥ, സ്സം സ്സാമ്ഹാ, സ്സഥ സ്സിസു, സ്സസേ സ്സവ്ഹേ, സ്സിം സ്സാമ്ഹസേ ഇച്ചേതാ കാലാതിപത്തിവിഭത്തിയോ നാമ.

സബ്ബാസമേതാസം വിഭത്തീനം യാനി യാനി പുബ്ബകാനി ഛ പദാനി, താനി താനി പരസ്സപദാനി നാമ. യാനി യാനി പന പരാനി ഛ പദാനി, താനി താനി അത്തനോപദാനി നാമ. തത്ഥ പരസ്സപദാനി വത്തമാനാ ഛ, പഞ്ചമിയോ ഛ, സത്തമിയോ ഛ, പരോക്ഖാ ഛ, ഹിയ്യത്തനിയോ ഛ, അജ്ജതനിയോ ഛ, ഭവിസ്സന്തിയോ ഛ, കാലാതിപത്തിയോ ഛാതി അട്ഠചത്താലീസവിധാനി ഹോന്തി, തഥാ ഇതരാനി, സബ്ബാനി താനി പിണ്ഡിതാനി ഛന്നവുതിവിധാനി.

പരസ്സപദാനമത്തനോപദാനഞ്ച ദ്വേ ദ്വേ പദാനി പഠമമജ്ഝിമുത്തമപുരിസാ നാമ. തേ വത്തമാനാദീസു ചത്താരോ ചത്താരോ, അട്ഠന്നം വിഭത്തീനം വസേന ദ്വത്തിംസ, പിണ്ഡിതാനി പരിമാണാനേവ.

ദ്വീസു ദ്വീസു പദേസു പഠമം പഠമം ഏകവചനം, ദുതിയം ദുതിയം ബഹുവചനം.

തത്ര വത്തമാനവിഭത്തീനന്തി അന്തി, സി ഥ, മി മ ഇച്ചേതാനി പരസ്സപദാനി. തേ അന്തേ, സേ വ്ഹേ, ഏ മ്ഹേ ഇച്ചേതാനി അത്തനോപദാനി. പരസ്സപദത്തനോപദേസുപിതി അന്തി ഇതി പഠമപുരിസാ, സിഥ ഇതി മജ്ഝിമപുരിസാ, മി മ ഇതി ഉത്തമപുരിസാ, തേ അന്തേ ഇതി പഠമപുരിസാ, സേ വ്ഹേ ഇതി മജ്ഝിമപുരിസാ, ഏ മ്ഹേ ഇതി ഉത്തമപുരിസാ.

പഠമമജ്ഝിമുത്തമപുരിസേസുപി തി-ഇതി ഏകവചനം, അന്തി-ഇതി ബഹുവചനന്തി ഏവം ഏകവചനബഹുവചനാനി കമതോ ഞേയ്യാനി. ഏവം സേസാസു വിഭത്തീസു പരസ്സപദത്തനോപദപഠമമജ്ഝിമുത്തമപുരിസേകവചനബഹുവചനാനി ഞേയ്യാനി.

തത്ഥ വിഭത്തീതി കേനട്ഠേന വിഭത്തി? കാലാദിവസേന ധാത്വത്ഥം വിഭജതീതി വിഭത്തി, സ്യാദീഹി നാമികവിഭത്തീഹി സഹ സബ്ബസങ്ഗാഹകവസേന പന സകത്ഥപരത്ഥാദിഭേദേ അത്ഥേ വിഭജതീതി വിഭത്തി, കമ്മാദയോ വാ കാരകേ ഏകവചനബഹുവചനവസേന വിഭജതീതി വിഭത്തി, വിഭജിതബ്ബാ ഞാണേനാതിപി വിഭത്തി, വിഭജന്തി അത്ഥേ ഏതായാതിപി വിഭത്തി, അഥ വാ സതിപി ജിനസാസനേ അവിഭത്തികനിദ്ദേസേ സബ്ബേന സബ്ബം വിഭത്തീഹി വിനാ അത്ഥസ്സാ’നിദ്ദിസിതബ്ബതോ വിസേസേന വിവിധേന വാ ആകാരേന ഭജന്തി സേവന്തി നം പണ്ഡിതാതിപി വിഭത്തി. തത്ഥ അവിഭത്തികനിദ്ദേസലക്ഖണം വദാമ സഹ പയോഗനിദസ്സനാദീഹി.

അവിഭത്തികനിദ്ദേസോ, നാമികേസുപലബ്ഭതി;

നാഖ്യാതേസൂതി വിഞ്ഞേയ്യ-മിദമേത്ഥ നിദസ്സനം.

നിഗ്രോധോവ മഹാരുക്ഖോ, ഥേര വാദാനമുത്തമോ;

അനൂനം അനധികഞ്ച, കേവലം ജിനസാസനം.

തത്ര ഥേര-ഇതി അവിഭത്തികോ നിദ്ദേസോ, ഥേരാനം അയന്തി ഥേരോ. കോ സോ? വാദോ. ഥേരവാദോ അഞ്ഞേസം വാദാനം ഉത്തമോതി അയമത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

‘‘കായോ തേ സബ്ബ സോവണ്ണോ’’, ഇച്ചാദിമ്ഹിപി നാമികേ;

അവിഭത്തികനിദ്ദേസോ, ഗഹേതബ്ബോ നയഞ്ഞുനാ.

അവിഭത്തികനിദ്ദേസോ, നന്വാഖ്യാതേപി ദിസ്സതി;

‘‘ഭോ ഖാദ പിവ’’ഇച്ചത്ര, വദേ യോ കോചി ചോദകോ.

യദി ഏവം മതേനസ്സ, ഭവേയ്യ അവിഭത്തികം;

‘‘ഭിക്ഖു, ഭോ പുരിസി’’ച്ചാദി, പദമ്പി, ന ഹിദം തഥാ.

‘‘ഭിക്ഖു, ഭോ പുരിസി’’ച്ചാദി, സി ഗ ലോപേന വുച്ചതി;

തഥാ ‘‘ഖാദാ’’തിആദീനി, ഹി ലോപേന പവുച്ചരേ.

ഏവം അവിഭത്തികനിദ്ദേസോ ആഖ്യാതേസു ന ലബ്ഭതി, നാമേസുയേവ ലബ്ഭതി. തത്രാപി ‘‘അട്ഠ ച പുഗ്ഗല ധമ്മദസാ തേ’’തി ഏത്ഥ ഛന്ദവസേന പുഗ്ഗല ഇതി രസ്സകരണം ദട്ഠബ്ബം, ന ‘‘കകുസന്ധ കോണാഗമനോ ച കസ്സപോ’’തി ഏത്ഥ കകുസന്ധ ഇതി അവിഭത്തികനിദ്ദേസോ വിയ അവിഭത്തികനിദ്ദേസോ ദട്ഠബ്ബോ. ‘‘ഭിക്ഖു നിസിന്നേ മാതുഗാമോ ഉപനിസിന്നോ വാ ഹോതി ഉപനിപന്നോ വാ’’തി ഏത്ഥ പന ഭിക്ഖൂതി ഇദം ഭിക്ഖുമ്ഹീതി വത്തബ്ബത്ഥത്താ ഭുമ്മേ പച്ചത്തന്തിപി അദിട്ഠവിഭത്തികനിദ്ദേസോതിപി വത്തും യുജ്ജതി. തത്ഥ പന ഛന്ദവസേന കതരസ്സത്താ താനി പദാനി അവിഭത്തികനിദ്ദേസപക്ഖമ്പി ഭജന്തീതി വത്തും ന യുജ്ജതി.

തത്ഥ പരസ്സപദാനീതി പരസ്സ അത്ഥഭൂതാനി പദാനി പരസ്സപദാനി. ഏത്ഥുത്തമപുരിസേസു അത്തനോ അത്ഥേസുപി അത്തനോപദവോഹാരോ ന കരിയതി.

കിഞ്ചാപി അത്തനോ അത്ഥാ, പുരിസാ ഉത്തമവ്ഹയാ;

തഥാപി ഇതരേസാന-മുസ്സന്നത്താവ തബ്ബസാ;

തബ്ബോഹാരോ ഇമേസാനം, പോരാണേഹി നിരോപിതോ.

അത്തനോപദാനീതി അത്തനോ അത്ഥഭൂതാനി പദാനി അത്തനോപദാനി. ഏത്ഥ പന പഠമമജ്ഝിമപുരിസേസു പരസ്സത്ഥേസുപി പരസ്സപദവോഹാരോ ന കരിയതി.

പഠമമജ്ഝിമാ ചേതേ, പരസ്സത്ഥാ തഥാപി ച;

ഇതരേസം നിരൂള്ഹത്താ, തബ്ബോഹാരസ്സ സച്ചതോ.

ഇമസ്സ പനിമേസാനം, പുബ്ബവോഹാരതായ ച;

തഥാ സങ്കരദോസസ്സ, ഹരണത്ഥായ സോ അയം;

അത്തനോപദവോഹാരോ, ഏസമാരോപിതോ ധുവം.

പരസ്സപദസഞ്ഞാദി-സഞ്ഞായോ ബഹുകാ ഇധ;

പോരാണേഹി കതത്താതാ, സഞ്ഞാ പോരാണികാ മതാ.

തസ്മാ ഇധ പഠമപുരിസാദീനം തിണ്ണം പുരിസാനം വചനത്ഥം ന പരിയേസാമ. രൂള്ഹിയാ ഹി പോരാണേഹി ത്യാദീനം പുരിസസഞ്ഞാ വിഹിതാ.

ഏകവചനബഹുവചനേസു പന ഏകസ്സത്ഥസ്സ വചനം ഏകവചനം. ബഹൂനമത്ഥാനം വചനം ബഹുവചനം. അഥ വാ ബഹുത്തേപി സതി സമുദായവസേന ജാതിവസേന വാ ചിത്തേന സമ്പിണ്ഡേത്വാ ഏകീകതസ്സത്ഥസ്സ ഏകസ്സ വിയ വചനമ്പി ഏകവചനം, ബഹുത്തേ നിസ്സിതസ്സ നിസ്സയവോഹാരേന വുത്തസ്സ നിസ്സയവസേന ഏകസ്സ വിയ വചനമ്പി ഏകവചനം, ഏകത്തലക്ഖണേന ബവ്ഹത്ഥാനം ഏകവചനം വിയ വചനമ്പി ഏകവചനം. അബഹുത്തേപി സതി അത്തഗരുകാരാപരിച്ഛേദമാതികാനുസന്ധിനയപുച്ഛാസഭാഗപുഥുചിത്ത- സമായോഗപുഥുആരമ്മണവസേന ഏകത്ഥസ്സ ബഹൂനം വിയ വചനം ബഹുവചനം, തഥാ യേ യേ ബഹവോ തന്നിവാസതംപുത്തസങ്ഖാതസ്സേകസ്സത്ഥസ്സ രൂള്ഹീവസേന ബഹൂനം വിയ വചനമ്പി ബഹുവചനം, ഏകസ്സത്ഥസ്സ അഞ്ഞേനത്ഥേന ഏകാഭിധാനവസേന ബഹൂനം വിയ വചനമ്പി ബഹുവചനം, ഏകസ്സത്ഥസ്സ നിസ്സിതവസേന ബഹൂനം വിയ വചനമ്പി ബഹുവചനം, ഏകസ്സത്ഥസ്സ ആരമ്മണഭേദകിച്ചഭേദവസേന ബഹൂനം വിയ വചനമ്പി ബഹുവചനം. ഏവമിമേഹി ആകാരേഹി ഏകമ്ഹി വത്തബ്ബേ, ഏകമ്ഹി വിയ ച വത്തബ്ബേ ഏകവചനം, ബഹുമ്ഹി വത്തബ്ബേ, ബഹുമ്ഹി വിയ ച വത്തബ്ബേ ബഹുവചനം ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. പുഥുവചനം, അനേകവചനന്തി ച ഇമസ്സേവ നാമം.

വചനേസു അയം അത്ഥോ, നാമാഖ്യാതവിഭത്തിനം;

വസേന അധിഗന്തബ്ബോ, സാസനത്ഥഗവേസിനാ.

തസ്മാ തദത്ഥവിഞ്ഞാപനത്ഥം ഇധ നാമികപയോഗേഹി സഹേവാഖ്യാതപയോഗേ പവക്ഖാമ – ‘‘രാജാ ആഗച്ഛതി, സഹായോ മേ ആഗച്ഛതി, ഏകം ചിത്ത’’ മിച്ചേവമാദയോ ഏകസ്സത്ഥസ്സ ഏകവചനപയോഗാ. ‘‘രാജാനോ ആഗച്ഛന്തി, സഹായാ മേ ആഗച്ഛന്തി, ന മേ ദേസ്സാ ഉഭോ പുത്താ, ദ്വേ തീണി’’ ഇച്ചേവമാദയോ ബവ്ഹത്ഥാനം ബഹുവചനപയോഗാ.

‘‘സാ സേനാ മഹതീ ആസി, ബഹുജ്ജനോ പസന്നോസി, സബ്ബോ തം ജനോ ഓജിനായതു, ഇത്ഥിഗുമ്ബസ്സ പവരാ, ബുദ്ധസ്സാഹം വത്ഥയുഗം അദാസിം, ദ്വയം വോ ഭിക്ഖവേ ദേസേസ്സാമി, പേമം മഹന്തം രതനത്തയസ്സ, കരേ പസാദഞ്ച നരോ അവസ്സം, ഭിക്ഖുസങ്ഘോ, ബലകായോ, ദേവനികായോ, അരിയഗണോ’’- ഇച്ചേവമാദയോ, ‘‘ദ്വികം തിക’’മിച്ചാദയോ ച സമുദായവസേന ബവ്ഹത്ഥാനം ഏകവചനപയോഗാ.

കത്ഥചി പന ഈദിസേസു ഠാനേസു ബഹുവചനപയോഗാപി ദിസ്സന്തി. തഥാ ഹി ‘‘പൂജിതാ ഞാതിസങ്ഘേഹി, ദേവകായാ സമാഗതാ, സബ്ബേതേ ദേവനികായാ, ദ്വേ ദേവസങ്ഘാ, തീണി ദുകാനി, ചത്താരി നവകാനി’’ ഇച്ചേവമാദയോ പയോഗാപി ദിസ്സന്തി. ഇമേ ഏകവചനവസേന വത്തബ്ബസ്സ സമുദായസ്സ ബഹുസമുദായവസേന ബഹുവചനപയോഗാതി ഗഹേതബ്ബാ, സങ്ഗയ്ഹമാനാ ച ബവ്ഹത്ഥബഹുവചനേ സങ്ഗഹം ഗച്ഛന്തി വിസുംയേവ വാ, തസ്മാ ബഹുസമുദായാപേക്ഖബഹുവചനന്തി ഏതേസം നാമം വേദിതബ്ബം.

‘‘പാണം ന ഹനേ, സസ്സോ സമ്പജ്ജതി’’ ഇച്ചേവമാദയോ ജാതിവസേന ബവ്ഹത്ഥാനം ഏകവചനപയോഗാ, തബ്ഭാവസാമഞ്ഞേന ബവ്ഹത്ഥാനം ഏകവചനപയോഗാതിപി വത്തും വട്ടതി.

‘‘നാഗം രട്ഠസ്സ പൂജിതം, സാവത്ഥീ സദ്ധാ അഹോസി പസന്നാ’’ ഇച്ചേവമാദയോ നിസ്സയവസേന പവത്താനം നിസ്സയവോഹാരേന വുത്താനമേകവചനപയോഗാ.

‘‘തിലക്ഖണം, കുസലാകുസലം, വിഞ്ഞാണപച്ചയാ നാമരൂപം, നാമരൂപപച്ചയാ സളായതനം, ധമ്മവിനയോ, ചിത്തസേനോ ച ഗന്ധബ്ബോ, നതിയാ അസതി ആഗതിഗതി ന ഹോതി, ആഗതിഗതിയാ അസതി ചുതൂപപാതോ ന ഹോതി’’ ഇച്ചേവമാദയോ ഏകത്തലക്ഖണേ ബവ്ഹത്ഥാനം ഏകവചനപയോഗാ.

‘‘ഏവം മയം ഗണ്ഹാമ, അമ്ഹാകം പകതി, പധാനന്തി ഖോ മേഘിയ വദമാനം കിന്തി വദേയ്യാമ’’ ഇച്ചേവമാദയോ ഏകസ്സത്ഥസ്സ അത്തവസേന ബഹുവചനപയോഗാ.

‘‘തേ മനുസ്സാ തം ഭിക്ഖും ഏതദവോചും ‘ഭുഞ്ജഥ ഭന്തേ’തി, അഹം മനുസ്സേസു മനുസ്സഭൂതാ, അബ്ഭാഗതാനാ’സനകം അദാസിം’’ ഇച്ചേവമാദയോ ഏകസ്സത്ഥസ്സ ഗരുകാരവസേന ബഹുവചനപയോഗാ.

‘‘അപ്പച്ചയാ ധമ്മാ, അസങ്ഖതാ ധമ്മാ’’ ഇച്ചേവമാദയോ ഏകസ്സത്ഥസ്സ അപരിച്ഛേദവസേന ബഹുവചനപയോഗാ, അനിയമിതസങ്ഖാവസേന ബഹുവചനപയോഗാ വാ.

കേചി പന ‘‘ദേസനാസോതപാതവസേന ബഹുവചനപയോഗാ’’തിപി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം. ന ഹി തഥാഗതോ സതിസമ്പജഞ്ഞരഹിതോ ധമ്മം ദേസേതി, യുത്തി ച ന ദിസ്സതി ‘‘മാതികായം പുച്ഛായം വിസ്സജ്ജനേ ചാതി തീസുപി ഠാനേസു അപ്പച്ചയാദിധമ്മേ ദേസേന്തോ സത്ഥാ പുനപ്പുനം ബഹുവചനവസേന ദേസനാസോതേ പതിത്വാ ധമ്മം ദേസേതീ’’തി.

‘‘കതമേ ധമ്മാ അപ്പച്ചയാ’’ ഇച്ചേവമാദയോ ഏകസ്സത്ഥസ്സ മാതികാനുസന്ധിനയേന ബഹുവചനപയോഗാ.

‘‘ഇമേ ധമ്മാ അപ്പച്ചയാ’’ ഇച്ചേവമാദയോ ഏകസ്സത്ഥസ്സ പുച്ഛാനുസന്ധിനയേന ബഹുവചനപയോഗാ.

‘‘കതമേ ധമ്മാ നോ പരാമാസാ, തേ ധമ്മേ ഠപേത്വാ അവസേസാ കുസലാകുസലാബ്യാകതാ ധമ്മാ’’ ഇച്ചേവമാദയോ ഏകസ്സത്ഥസ്സ പുച്ഛാസഭാഗേന ബഹുവചനപയോഗാ.

‘‘അത്ഥി ഭിക്ഖവേ അഞ്ഞേവ ധമ്മാ ഗമ്ഭീരാ ദുദ്ദസാ ദുരനുബോധാ സന്താ പണീതാ അതക്കാവചരാ നിപുണാ പണ്ഡിതവേദനീയാ, യേ തഥാഗതോ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ പവേദേതീ’’തി അയമേകസ്സത്ഥസ്സ പുഥുചിത്തസമായോഗപുഥുആരമ്മണവസേന ബഹുവചനപയോഗോ.

‘‘ഏകം സമയം ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി കപിലവത്ഥുസ്മിം മഹാവനേ,

സന്തി പുത്താ വിദേഹാനം, ദീഘാവു രട്ഠവഡ്ഢനോ;

തേ രജ്ജം കാരയിസ്സന്തി, മിഥിലായം പജാപതി’’ –

ഇച്ചേവമാദയോ സദ്ദാ യേ യേ ബഹവോ, തന്നിവാസതംപുത്തസങ്ഖാതസ്സേകത്ഥസ്സ രൂള്ഹീവസേന ബഹുവചനപയോഗാ.

‘‘സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേ ആമന്തേസി ‘ഗച്ഛഥ തുമ്ഹേ സാരിപുത്താ കീടാഗിരിം ഗന്ത്വാ അസ്സജിപുനബ്ബസുകാനം ഭിക്ഖൂനം കീടാഗിരിസ്മാ പബ്ബാജനീയകമ്മം കരോഥ, തുമ്ഹാകം ഏതേ സദ്ധിവിഹാരിനോ’തി’’, ‘‘കച്ചി വോ കുലപുത്താ, ഏഥ ബ്യഗ്ഘാ നിവത്തവ്ഹോ’’ ഇച്ചേവമാദയോ ഏകസ്സത്ഥസ്സ അഞ്ഞേനത്ഥേന ഏകാഭിധാനവസേന ബഹുവചനപയോഗാ.

‘‘മഞ്ചാ ഉക്കുട്ഠിം കരോന്തി’’ ഇച്ചേവമാദയോ ഏകസ്സത്ഥസ്സ നിസ്സിതവസേന ബഹുവചനപയോഗാ.

‘‘ചത്താരോ സതിപട്ഠാനാ’’തി അയമാരമ്മണഭേദേന ഏകസ്സത്ഥസ്സ ബഹുവചനപയോഗോ.

‘‘ചത്താരോ സമ്മപ്പധാനാ’’തി അയം പന കിച്ചഭേദേന ഏകസ്സത്ഥസ്സ ബഹുവചനപയോഗോ.

തത്ഥ ഏകത്ഥേകവചനം, സമുദായാപേക്ഖേകവചനം, ജാത്യാപേക്ഖേകവചനം, തന്നിസ്സയാപേക്ഖേകവചനം, ഏകത്തലക്ഖണേകവചനന്തി പഞ്ചവിധം ഏകവചനം ഭവതി. ഏത്ഥ പന ജാത്യാപേക്ഖേകവചനം അത്ഥതോ സാമഞ്ഞാപേക്ഖേകവചനമേവാതി ദട്ഠബ്ബം.

ബവ്ഹത്ഥബഹുവചനം, ബഹുസമുദായാപേക്ഖബഹുവചനം, അത്തബഹുവചനം, ഗരുകാരബഹുവചനം, അപരിച്ഛേദബഹുവചനം, മാതികാനുസന്ധിനയബഹുവചനം, പുച്ഛാനുസന്ധിനയബഹുവചനം, പുച്ഛാസഭാഗബഹുവചനം, പുഥുചിത്തസമായോഗപുഥുആരമ്മണബഹുവചനം, തന്നിവാസബഹുവചനം, തംപുത്തബഹുവചനം, ഏകാഭിധാനബഹുവചനം, തന്നിസ്സിതാപേക്ഖബഹുവചനം, ആരമ്മണഭേദബഹുവചനം, കിച്ചഭേദബഹുവചനന്തി പന്നരസവിധം ബഹുവചനം ഭവതി. ഇച്ചേവം വീസധാ സബ്ബാനി ഏകവചനബഹുവചനാനി സങ്ഗഹിതാനി. അത്രിദം പാളിവവത്ഥാനം –

ഏകത്ഥേ ദേകവചന-ഞ്ചിതരസ്മിതരമ്പി ച;

സമുദായജാതിഏകത്ത-ലക്ഖണേകവചോപി ച;

സാട്ഠകഥേ പിടകമ്ഹി, പാഠേ പായേന ദിസ്സരേ.

ഗരുമ്ഹി ചത്തനേകസ്മിം, ബഹുവചനകം പന;

പാളിയം അപ്പകം അട്ഠ-കഥാടീകാസു തം ബഹും.

തഥാ ഹി ബഹുകം ദേക-വചനംയേവ പാളിയം;

ഗരുമ്ഹി ചത്തനേകസ്മിം, ഇദമേത്ഥ നിദസ്സനം.

‘‘നമോ തേ പുരിസാജഞ്ഞ, നമോ തേ പുരിസുത്തമ;

തവ സാസനമാഗമ്മ, പത്തോമ്ഹി അമതം പദം’’.

ഇച്ചേവമാദയോ പാഠാ, ബഹുധാ ജിനസാസനേ;

ദിസ്സന്തീതി വിജാനേയ്യ, വിദ്വാ അക്ഖരചിന്തകോ.

സാതിസയം ഗരുകാരാ-രഹസ്സാപി മഹേസിനോ;

ഏകവചനയോഗേന, നിദ്ദേസോ ദിസ്സതേ യതോ.

തതോ വോഹാരകുസലോ, കരേയ്യത്ഥാനുരൂപതോ;

ഏകവചനയോഗം വാ, ഇതരം വാ സുമേധസോ.

പായേന തന്നിവാസമ്ഹി, ബഹുവചനകം ഠിതം;

തംപുത്തേ അപ്പകം തന്നി-സ്സയേകവചനമ്പി ച.

പുഥുചിത്താപരിച്ഛേദ-മാതികാസന്ധിആദിസു;

ബഹുവചനകഞ്ചാപി, അപ്പകന്തി പകാസയേ.

ഏകാഭിധാനതോ കിച്ചാ, തഥാ ഗോചരതോപി ച;

ബഹുവചനകം തന്നി-സ്സിതാപേക്ഖഞ്ച അപ്പകം.

ഇച്ചേവം സപ്പയോഗം തു, ഞത്വാന വചനദ്വയം;

കാതബ്ബോ പന വോഹാരോ, യഥാപാളി വിഭാവിനാ.

ഇദാനി കാലാദിവസേന ആഖ്യാതപ്പവത്തിം ദീപയിസ്സാമ – കാലകാരകപുരിസപരിദീപകം ക്രിയാലക്ഖണം ആഖ്യാതികം. തത്ര കാലന്തി അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നവസേന തയോ കാലാ, അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാണത്തിപരികപ്പകാലാതിപത്തിവസേന പന ഛ, തേ ഏകേകാ തിപുരിസകാ.

വുത്തപ്പകാരകാലേസു, യദിദം വത്തതേ യതോ;

ആഖ്യാതികം തതോ തസ്സ, കാലദീപനതാ മതാ.

കാരകന്തി കമ്മകത്തുഭാവാ. തേ ഹി ഉപചാരമുഖ്യസഭാവവസേന കരോന്തി കരണന്തി ച ‘‘കാരകാ’’തി വുച്ചന്തി. തേവ യഥാക്കമം ക്രിയാനിമിത്ത തംസാധക തംസഭാവാതി വേദിതബ്ബാ.

കമ്മം കത്താ ച ഭാവോ ച, ഇച്ചേവം കാരകാ തിധാ;

വിഭത്തിപച്ചയാ ഏത്ഥ, വുത്താ നാഞ്ഞത്ര സച്ചതോ.

‘‘പരിഭവിയ്യതി’’ച്ചാദീ, കമ്മേ സിജ്ഝന്തി കാരകേ;

‘‘സമ്ഭവതീ’’തിആദീനി, സിജ്ഝരേ കത്തുകാരകേ.

‘‘വിഭവിയ്യതി’’ഇച്ചാദീ, ഭാവേ സിജ്ഝന്തി കാരകേ;

തിവിധേസ്വേവമേതേസു, വിഭത്തിപച്ചയാ മതാ.

കാരകത്തയമുത്തം യം, ആഖ്യാതം നത്ഥി സബ്ബസോ;

തസ്മാ തദ്ദീപനത്തമ്പി, തസ്സാഖ്യാതസ്സ ഭാസിതം.

കാരകത്തം തു ഭാവസ്സ, സചേപി ന സമീരിതം;

കാരകലക്ഖണേ തേന, ഭാവേന ച അവത്ഥുനാ.

ക്രിയാനിപ്ഫത്തി നത്ഥീതി, യുത്തിതോപി ച നത്ഥി തം;

തഥാപാഖ്യാതികേ തസ്സ, തബ്ബോഹാരോ നിരുത്തിയം;

പതിട്ഠിതനയോവാതി, മന്ത്വാ അമ്ഹേഹി ഭാസിതോ.

പുരിസോതി ഏകവചനബഹുവചനകാ പഠമമജ്ഝിമുത്തമപുരിസാ. തത്ഥ പഠമപുരിസോ ആഖ്യാതപദേന തുല്യാധികരണേ സാധകവാചകേ വാ കമ്മവാചകേ വാ തുമ്ഹാ’മ്ഹസദ്ദവജ്ജിതേ പച്ചത്തവചനഭൂതേ നാമമ്ഹി ‘‘അഭിനീഹാരോ സമിജ്ഝതി, ബോധി വുച്ചതി ചതൂസു മഗ്ഗേസുഞാണ’’ന്തിആദീസു വിയ പയുജ്ജമാനേപി, തട്ഠാനിയത്തേ സതി ‘‘ഭാസതി വാ കരോതി വാ, പീളിയക്ഖോതി മം വിദൂ, വുച്ചതീതി വചന’’ന്തിആദീസു വിയ അപ്പയുജ്ജമാനേപി സബ്ബധാതൂഹി പരോ ഹോതി. കത്ഥചി പന പാളിപ്പദേസേ നാമസ്സ അപ്പയുത്തത്താ പഠമപുരിസപയോഗത്ഥോ ദുരനുബോധോ ഭവതി, യഥാ ‘‘ദുക്ഖം തേ വേദയിസ്സാമി, തത്ഥ അസ്സാസയന്തു മ’’ന്തി. തഥാ ഹി ഏത്ഥ ‘‘പാദാ’’തി പാഠസേസോ, തസ്മിം ദുക്ഖസാസനാരോചനേ വത്തും അവിസഹനവസേന കിലമന്തം മം ദേവസ്സ ഉഭോ പാദാ അസ്സാസേന്തു, വിസ്സട്ഠോ കഥേഹീതി മം വദഥാതി അധിപ്പായോ ച ഭവതി.

അധിപ്പായോ സുദുബ്ബോധോ, യസ്മാ വിജ്ജതി പാളിയം;

തസ്മാ ഉപട്ഠഹം ഗണ്ഹേ, ഗരും ഗരുമതം വിദൂ.

തത്രിമാനി ഭൂധാതാധികാരത്താ ഭൂധാതുവസേന നിദസ്സനപദാനി. സോ പരിഭവതി, തേ പരിഭവന്തി, പരിഭവതി, പരിഭവന്തി. സപത്തോ അഭിഭവിയതേ, സബ്ബാ വിത്യാ’നുഭൂയതേ, അഭിഭവിയതേ, അനുഭൂയതേതി. യത്ഥ സതിപി നാമസ്സ സാധകവാചകത്തേ അപച്ചത്തവചനത്താ ആഖ്യാതപദേന തുല്യാധികരണതാ ന ലബ്ഭതി, തത്ഥ കമ്മവാചകം പച്ചത്തവചനഭൂതം തുല്യാധികരണപദം പടിച്ച പഠമപുരിസാദയോ തയോ ലബ്ഭന്തി. തം യഥാ? പരിഭവിയ്യതേ പുരിസോ ദേവദത്തേന, പരിഭവിയ്യസേ ത്വം ദേവദത്തേന, പരിഭവിയ്യമ്ഹേ മയം അകുസലേഹി ധമ്മേഹി. ഏത്ഥ പനിദം വചനം ന വത്തബ്ബം ‘‘നിന്ദന്തി തുണ്ഹിമാസിന’ന്തിആദീസു സതിപി നാമസ്സ കമ്മവാചകത്തേ അപച്ചത്തവചനത്താ ആഖ്യാതപദേന തുല്യാധികരണതാ ന ലബ്ഭതീതി പഠമപുരിസുപ്പത്തി ന സിയാ’’തി. കസ്മാതി ചേ? ‘‘നിന്ദന്തി തുണ്ഹിമാസിന’’ന്തിആദീസു ‘‘ജനാ’’തി അജ്ഝാഹരിതബ്ബസ്സ സാധകവാചകസ്സ നാമസ്സ സദ്ധിമാഖ്യാതപദേന തുല്യാധികരണഭാവസ്സ ഇച്ഛിതത്താ. ഏവമുത്തരത്രാപി നയോ.

മജ്ഝിമപുരിസോ ആഖ്യാതപദേന തുല്യാധികരണേ സാധകവാചകേ വാ കമ്മവാചകേ വാ പച്ചത്തവചനഭൂതേ തുമ്ഹസദ്ദേ പയുജ്ജമാനേപി, തട്ഠാനിയത്തേ സതി അപ്പയുജ്ജമാനേപി സബ്ബധാതൂഹി പരോ ഹോതി. ത്വം അതിഭവസി, തുമ്ഹേ അതിഭവഥ, അതിഭവസി, അതിഭവഥ. ത്വം പരിഭവിയസേ ദേവദത്തേന, തുമ്ഹേ പരിഭവിയവ്ഹേ. യത്ഥ സതിപി തുമ്ഹസദ്ദസ്സ സാധകവാചകത്തേ അപച്ചത്തവചനത്താ ആഖ്യാതപദേന തുല്യാധികരണതാ ന ലബ്ഭതി, ന തത്ഥ മജ്ഝിമപുരിസോ ഹോതി. ഇതരേ പന ദ്വേ ഹോന്തി കമ്മവാചകം പച്ചത്തവചനഭൂതം തുല്യാധികരണപദം പടിച്ച. തം യഥാ? തയാ അഭിഭവിയതേ സപത്തോ, തയാ അഭിഭവിയേ അഹം.

ഉത്തമപുരിസോ ആഖ്യാതപദേന തുല്യാധികരണേ സാധകവാചകേ വാ കമ്മവാചകേ വാ പച്ചത്തവചനഭൂതേ അമ്ഹസദ്ദേ പയുജ്ജമാനേപി, തട്ഠാനിയത്തേ സതി അപ്പയുജ്ജമാനേപി സബ്ബധാതൂഹി പരോ ഹോതി. അഹം പരിഭവാമി, മയം പരിഭവാമ, പരിഭവാമി, പരിഭവാമ. അഹം പരിഭവിയ്യാമി അകുസലേഹി ധമ്മേഹി, മയം പരിഭവിയ്യാമ, പരിഭവിയ്യാമി, പരിഭവിയ്യാമ. യത്ഥ സതിപി അമ്ഹസദ്ദസ്സ സാധകവാചകത്തേ അപച്ചത്തവചനത്താ ആഖ്യാതപദേന തുല്യാധികരണതാ ന ലബ്ഭതി, ന തത്ഥ ഉത്തമപുരിസോ ഹോതി. ഇതരേ പന ദ്വേ ഹോന്തി കമ്മവാചകം പച്ചത്തവചനഭൂതം തുല്യാധികരണപദം പടിച്ച. തം യഥാ? മയാ അനുഭവിയതേ സമ്പത്തി, മയാ അഭിഭവിയസേ ത്വം. ഏവം യത്ഥ യത്ഥ സാധകവാചകാനം വാ കമ്മവാചകാനം വാ നാമാദീനം പച്ചത്തവചനഭൂതാനം ആഖ്യാതപദേഹി തുല്യാധികരണത്തേ ലദ്ധേ തത്ഥ തത്ഥ പഠമപുരിസാദയോ ലബ്ഭന്തി, തസ്മാ നാമാദീനം പച്ചത്തവചനഭൂതാനം തുല്യാധികരണഭാവോയേവ പഠമപുരിസാദീനമുപ്പത്തിയാ കാരണം.

ദ്വിന്നം തിണ്ണം വാ പുരിസാനമേകാഭിധാനേ പരോ പുരിസോ ഗഹേതബ്ബോ. ഏത്ഥ ഏകാഭിധാനം നാമ ഏകതോ അഭിധാനം ഏകകാലാഭിധാനഞ്ച. തഞ്ച ഖോ ചസദ്ദപയോഗേയേവ, അചസദ്ദപയോഗേ ഭിന്നകാലാഭിധാനേ തഗ്ഗഹണാഭാവതോ. ‘‘തുമ്ഹേ അത്ഥകുസലാ ഭവഥ, മയമത്ഥകുസലാ ഭവാമ’’ ഇച്ചേവമാദയോ തപ്പയോഗാ. തത്ഥ തുമ്ഹേ അത്ഥകുസലാ ഭവഥ – ഇച്ചേതസ്മിം വോഹാരേ ‘‘സോ ച അത്ഥകുസലോ ഭവതി, ത്വഞ്ച അത്ഥകുസലോ ഭവസി, തുമ്ഹേ അത്ഥകുസലാ ഭവഥാ’’തി ഏവം ദ്വിന്നമേകാഭിധാനേ പരോ പുരിസോ ഗഹേതബ്ബോ. ‘‘മയമത്ഥകുസലാ ഭവാമ’’ ഇച്ചേതസ്മിം പന ‘‘സോ ച അത്ഥകുസലോ ഭവതി, അഹഞ്ച അത്ഥകുസലോ ഭവാമി, മയമത്ഥകുസലാ ഭവാമാ’’തി വാ ‘‘ത്വഞ്ച അത്ഥകുസലോ ഭവസി, അഹഞ്ച അത്ഥകുസലോ ഭവാമി, മയമത്ഥകുസലാ ഭവാമാ’’തി വാ ഏവമ്പി ദ്വിന്നമേകാഭിധാനേ പരോ പുരിസോ ഗഹേതബ്ബോ. ‘‘സോ ച അത്ഥകുസലോ ഭവതി, ത്വഞ്ച അത്ഥകുസലോ ഭവസി, അഹഞ്ച അത്ഥകുസലോ ഭവാമി, മയമത്ഥകുസലാ ഭവാമാ’’തി വാ ‘‘സോ ച അത്ഥകുസലോ ഭവതി, തേ ച അത്ഥകുസലാ ഭവന്തി, ത്വഞ്ച അത്ഥകുസലോ ഭവസി, തുമ്ഹേ ച അത്ഥകുസലാ ഭവഥ, അഹഞ്ച അത്ഥകുസലോ ഭവാമി, മയമത്ഥകുസലാ ഭവാമാ’’തി വാ ഏവം തിണ്ണമേകാഭിധാനേ പരോ പുരിസോ ഗഹേതബ്ബോ.

അപരോപി അത്ഥനയോ വുച്ചതി – ‘‘ത്വഞ്ച അത്ഥകുസലോ ഭവസി, സോ ച അത്ഥകുസലോ ഭവതി, തുമ്ഹേ അത്ഥകുസലാ ഭവഥാ’’തി വാ ‘‘അഹഞ്ച അത്ഥകുസലോ ഭവാമി, സോ ച അത്ഥകുസലോ ഭവതി, മയമത്ഥകുസലാ ഭവാമാ’’തി വാ ഇമിനാ നയേന അനേകപ്പഭേദോ അത്ഥനയോ. ഏവം സേസാസു വിഭത്തീസു പഞ്ചമീസത്തമിയാദീസു പരോപുരിസോ ഗഹേതബ്ബോ. സബ്ബേസു ച ക്രിയാപദേസു ബവ്ഹത്ഥവാചകേസു ബഹുവചനന്തേസു, ന പന ബഹുവചനന്തേസുപി ഏകസ്സത്തനോ വാചകേസു ഗരുകാതബ്ബസ്സേകസ്സത്ഥസ്സ വാചകേസു ച ക്രിയാപദേസു. ഏത്ഥ ചോദനാസന്ദീപനിയോ ഇമാ ഗാഥാ –

‘‘ത്വഞ്ച ഭവസി സോ ചാപി, ഭവതി’’ച്ചാദിഭാസനേ;

‘‘തുമ്ഹേ ഭവഥ’’ ഇച്ചാദി, പരോപോസോ കഥം സിയാ?;

‘‘അഹം ഭവാമി സോ ചാപി, ഭവതി’’ച്ചാദിഭാസനേ;

‘‘മയം ഭവാമ’’ഇച്ചാദി, ഉത്തമോ ച കഥം സിയാ?;

ഏത്ഥ ച വുച്ചതേ –

പച്ഛാ വുത്തോ പരോ നാമ, സഞ്ഞായ പടിപാടിയാ;

ഏവം പന ഗഹേതബ്ബോ, പരോപുരിസനാമകോ.

പഠമമ്ഹാ പരോ നാമ, മജ്ഝിമോ ഉത്തമോപി ച;

മജ്ഝിമമ്ഹാ പരോ നാമ, ഉത്തമോ പുരിസോ രുതോ.

ഏവം തു ഗഹണഞ്ഹേത്ഥ, വോഹാരസ്സാനുലോമകം;

ദോസോ തദനുലോമമ്ഹി, ഗഹണസ്മിം ന വിജ്ജതി.

‘‘ത്വഞ്ച ഭദ്ദേ സുഖീ ഹോഹി, ഏസോ ചാപി മഹാമിഗോ’’;

ഇതി പാഠോ യതോ ദിട്ഠോ, തസ്മാ ഏവം വദേമസേ.

‘‘തുമ്ഹേ ദ്വേ സുഖിതാ ഹോഥ’’, ഇച്ചത്ഥോ തത്ഥ ദിസ്സതി;

ഏവംപ്യയം നയോ വുത്തോ, അത്തനോമതിയാ മമ.

അത്തനോമതി കിഞ്ചാപി, കഥിതാ സബ്ബദുബ്ബലാ;

തഥാപി നയമാദായ, കഥിതത്താ അകോപിയാ.

‘‘ധമ്മേന രജ്ജം കാരേന്തം, രട്ഠാ പബ്ബാജയിത്ഥ മം;

ത്വഞ്ച ജാനപദാ ചേവ, നേഗമാ ച സമാഗതാ’’.

‘‘അഹഞ്ച മദ്ദിദേവീ ച, ജാലീകണ്ഹാജിനാ ചുഭോ;

അഞ്ഞമഞ്ഞം സോകനുദാ, വസാമ അസ്സമേ തദാ’’.

ഏതാ ഗാഥാപി ഏതസ്സ, അത്ഥസ്സ പന സാധികാ;

താസു വുത്തനയേനേവ, അത്ഥോ സുപാകടോ സിയാ;

ഏവം വിഞ്ഞൂഹി വിഞ്ഞേയ്യം, ബഹുനാ ഭാസിതേന കിം.

ആകാരേന മനാപേന, കഥനേ യേന കേനചി;

ന വിരുജ്ഝതി ചേ അത്ഥോ, തം പമാണം സുധീമതം.

പുരിസത്തയതോ ഏസോ, പരോപുരിസനാമകോ;

നുപലബ്ഭതി പച്ചേകം, തദന്തോഗധതോവ യം.

പാടവത്ഥായ സോതൂനം, വോഹാരത്ഥേസു സബ്ബസോ;

വിസും അലബ്ഭമാനോപി, ലബ്ഭമാനോവ ഉദ്ധടോ.