൧൪. അത്ഥത്തികവിഭാഗ

ഭൂധാതു തായ നിപ്ഫന്ന-രൂപഞ്ചാതി ഇദം ദ്വയം;

കത്വാ പധാനമമ്ഹേഹി, സബ്ബമേതം പപഞ്ചിതം.

ഭവതിസ്സ വസാ ദാനി, വക്ഖാമത്ഥത്തികം വരം;

അത്ഥുദ്ധാരോ തുമന്തഞ്ച, ത്വാദിയന്തം തികം ഇധ.

തസ്മാ താവ ഭൂധാതുതോ പവത്തസ്സ ഭൂതസദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരോ നീയതേ –

ഖന്ധസത്താമനുസ്സേസു, വിജ്ജമാനേ ച ധാതുയം;

ഖീണാസവേ രുക്ഖാദിമ്ഹി, ഭൂതസദ്ദോ പവത്തതി.

ഉപ്പാദേ ചാപി വിഞ്ഞേയ്യോ, ഭൂതസദ്ദോ വിഭാവിനാ;

വിപുലേ സോപസഗ്ഗോയം, ഹീളനേ വിധമേപി ച;

പരാജയേ വേദിയനേ, നാമേ പാകടതായ ച.

വുത്തഞ്ഹേതം – ഭൂതസദ്ദോ പഞ്ചക്ഖന്ധാമനുസ്സധാതുവിജ്ജമാനഖീണാസവസത്തരുക്ഖാദീസു ദിസ്സതി. ‘‘ഭൂതമിദന്തി ഭിക്ഖവേ സമനുപസ്സഥാ’’തിആദീസു ഹി അയം പഞ്ചക്ഖന്ധേസു ദിസ്സതി. ‘‘യാനീധ ഭൂതാനി സമാഗതാനീ’’തി ഏത്ഥ അമനുസ്സേ. ‘‘ചത്താരോ ഖോ ഭിക്ഖു മഹാഭൂതാ ഹേതൂ’’തി ഏത്ഥ ധാതൂസു. ‘‘ഭൂതസ്മിം പാചിത്തിയ’’ന്തിആദീസു വിജ്ജമാനേ. ‘‘യോ ച കാലഘസോ ഭൂതോ’’തി ഏത്ഥ ഖീണാസവേ. ‘‘സബ്ബേവ നിക്ഖിപിസ്സന്തി, ഭൂതാ ലോകേ സമുസ്സയ’’ന്തി ഏത്ഥ സത്തേ. ‘‘ഭൂതഗാമപാതബ്യതായാ’’തി ഏത്ഥ രുക്ഖാദീസൂതി. മൂലപരിയായസുത്തട്ഠകഥായ വചനം ഇദം. ടീകായമാദിസദ്ദേന ഉപ്പാദാദീനി ഗയ്ഹരേ. വുത്തഞ്ഹേതം – ‘‘ജാതം ഭൂതം സങ്ഖത’’ന്തിആദീസു ഭൂതസദ്ദോ ഉപ്പാദേ ദിസ്സതി. സഉപസഗ്ഗോ പന ‘‘പഭൂതമരിയോ പകരോതി പുഞ്ഞ’’ന്തിആദീസു വിപുലേ. ‘‘യേഭുയ്യേന ഭിക്ഖൂനം പരിഭൂതരൂപോ’’തിആദീസു ഹീളനേ. ‘‘സമ്ഭൂതോ സാണവാസീ’’തിആദീസു പഞ്ഞത്തിയം. ‘‘അഭിഭൂതോ മാരോ വിജിതോ സങ്ഗാമോ’’തിആദീസു വിധമനേ. ‘‘പരാഭൂതരൂപോഖോ അയം അചേലോ പാഥികപുത്തോ’’തിആദീസു പരാജയേ. ‘‘അനുഭൂതം സുഖദുക്ഖ’’ന്തിആദീസു വേദിയനേ. ‘‘വിഭൂതം പഞ്ഞായാ’’തിആദീസു പാകടീകരണേ ദിസ്സതി, തേ സബ്ബേ ‘‘രുക്ഖാദീസൂ’’തിആദിസദ്ദേന സങ്ഗഹിതാതി ദട്ഠബ്ബാതി.

ഇദാനി തുമന്തപദാനി വുച്ചന്തേ –

ഭവിതും, ഉബ്ഭവിതും, സമുബ്ഭവിതും, പഭവിതും, പരാഭവിതും, അതിഭവിതും, സമ്ഭവിതും, വിഭവിതും, ഭോതും, സമ്ഭോതും, വിഭോതും, പാതുഭവിതും, പാതുബ്ഭവിതും വാ, പാതുഭോതും. ഇമാനി അകമ്മകാനി തുമന്തപദാനി.

പരിഭോതും പരിഭവിതും, അഭിഭോതും അഭിഭവിതും, അധിഭോതും അധിഭവിതും, അതിഭോതും അതിഭവിതും, അനുഭോതും അനുഭവിതും, സമനുഭോതും സമനുഭവിതും, അഭിസമ്ഭോതും അഭിസമ്ഭവിതും. ഇമാനി സകമ്മകാനി തുമന്തപദാനി, സബ്ബാനേതാനി സുദ്ധകത്തരി ഭവന്തി.

‘‘ഭാവേതും, പഭാവേതും, സമ്ഭാവേതും, വിഭാവേതും, പരിഭാവേതും’’ഇച്ചേവമാദീനി ഹേതുകത്തരി തുമന്തപദാനി, സബ്ബാനിപി ഹേതുകത്തരി തുമന്തപദാനി സകമ്മകാനിയേവ ഭവന്തി. ഉദ്ദേസോയം.

തത്ര സമാനത്ഥപദേസു ഏകമേവാദിപദം ഗഹേത്വാ നിദ്ദേസോ കാതബ്ബോ – ഭവിതുന്തി ഹോതും വിജ്ജിതും പഞ്ഞായിതും സരൂപം ലഭിതും. ഏത്ഥ വുത്തനയാനുസാരേന സേസാനമ്പി തുമന്താനം നിദ്ദേസോ വിത്ഥാരേതബ്ബോ, സബ്ബാനി തുമന്തപദാനി ചതുത്ഥിയത്ഥേ വത്തന്തി ‘‘ത്വം മമ ചിത്തമഞ്ഞായ, നേത്തം യാചിതുമാഗതോ’’തി ഏത്ഥ വിയ. യാചിതുന്തി ഹി യാചനത്ഥായാതി അത്ഥോ. തസ്മാ ഭവിതുന്തിആദീനമ്പി ‘‘ഭവനത്ഥായാ’’തി വാ ‘‘ഭവനത്ഥ’’ന്തി വാ ‘‘ഭവനായാ’’തി വാ ആദിനാ അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. അപിച ‘‘നേക്ഖമ്മം ദട്ഠു ഖേമതോ’’തി ഏത്ഥ ‘‘ദട്ഠു’’ന്തി പദസ്സ ‘‘ദിസ്വാ’’തി അത്ഥദസ്സനതോ യഥാരഹം തുമന്താനി ത്വാസദ്ദന്തപദത്ഥവസേനപി ഗഹേതബ്ബാനി. ഏതാനി ച നിപാതപദേസു സങ്ഗഹംഗച്ഛന്തി. വുത്തഞ്ഹി നിരുത്തിപിടകേ നിപാതപദപരിച്ഛേദേ ‘‘തും ഇതി ചതുത്ഥിയാ’’തി. തത്രായമത്ഥോ ‘‘തും ഇതി ഏതദന്തോ നിപാതോ ചതുത്ഥിയാ അത്ഥേ വത്തതീ’’തി.

തുമന്തകഥാ സമത്താ.

ഇദാനി ത്വാദിയന്തപദാനി വുച്ചന്തേ –

ഭവിത്വാ, ഭവിത്വാന, ഭവിതുന, ഭവിയ, ഭവിയാന. ഉബ്ഭവിത്വാ, ഉബ്ഭവിത്വാന, ഉബ്ഭവിതുന, ഉബ്ഭവിയ, ഉബ്ഭവിയാന. ഏസ നയോ ‘‘സമുബ്ഭവിത്വാ, പരാഭവിത്വാ, സമ്ഭവിത്വാ, വിഭവിത്വാ, പാതുബ്ഭവിത്വാ’’തി ഏത്ഥാപി. ഇമാനി അകമ്മകാനി ഉസ്സുക്കനത്ഥാനി ത്വാദിയന്തപദാനി.

ഭുത്വാ, ഭുത്വാന, പരിഭവിത്വാ, പരിഭവിത്വാന, പരിഭവിതുന, പരിഭവിയ, പരിഭവിയാന, പരിഭുയ്യ. അഭിഭവിത്വാ, അഭിഭവിത്വാന, അഭിഭവിതുന, അഭിഭവിയ, അഭിഭവിയാന, അഭിഭുയ്യ. ഏസ നയോ ‘‘അധിഭവിത്വാ, അതിഭവിത്വാ, അനുഭവിത്വാ’’തി ഏത്ഥാപി. ഇദഞ്ചേത്ഥ നിദസ്സനം. ‘‘തമവോച രാജാ അനുഭവിയാന തമ്പി, ഏയ്യാസി ഖിപ്പം അഹമപി പൂജം കസ്സ’’ന്തി. അനുഭുത്വാ, അനുഭുത്വാന. അധിഭോത്വാ, അധിഭോത്വാന.

‘‘സട്ഠി കപ്പസഹസ്സാനി, ദേവലോകേ രമിസ്സതി;

അഞ്ഞേ ദേവേ അധിഭോത്വാ, ഇസ്സരം കാരയിസ്സതീ’’തി

ഇദമേത്ഥ പാളിനിദസ്സനം, ഇമാനി സകമ്മകാനി ഉസ്സുക്കനത്ഥാനി ത്വാദിയന്തപദാനി. ഇമാനി ചത്താരി സുദ്ധകത്തരിയേവ ഭവന്തി.

‘‘ഭാവേത്വാ, ഭാവേത്വാന. പഭാവേത്വാ, പഭാവേത്വാന. സമ്ഭാവേത്വാ, സമ്ഭാവേത്വാന. വിഭാവേത്വാ, വിഭാവേത്വാന. പരിഭാവേത്വാ, പരിഭാവേത്വാന’’ഇച്ചേവമാദീനി സകമ്മകാനി ഉസ്സുക്കനത്ഥാനി ത്വാദിയന്തപദാനി ഹേതുകത്തരിയേവ ഭവന്തി. ഉദ്ദേസോയം.

തത്ര സമാനത്ഥപദേസു ഏകമേവാദിപദം ഗഹേത്വാ നിദ്ദേസോ കാതബ്ബോ – ഭവിത്വാതി ഹുത്വാ പഞ്ഞായിത്വാ സരൂപം ലഭിത്വാ. ഏവം വുത്തനയാനുസാരേന സേസാനമ്പി ത്വാദിയന്തപദാനം നിദ്ദേസോ വിത്ഥാരേതബ്ബോ. അയം പന വിസേസോ ഭുത്വാതി സമ്പത്തിം അനുഭുത്വാതി സകമ്മകവസേന അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. ഭുത്വാ അനുഭുത്വാതി ഇമേസഞ്ഹി സമാനത്ഥതം സദ്ധമ്മവിദൂ ഇച്ഛന്തി. അത്രിദം വുച്ചതി –

‘‘ഭുത്വാ ഭുത്വാന’’ഇച്ചേതേ, ‘‘അനുഭുത്വാ’’തിമസ്സ ഹി;

അത്ഥം സൂചേന്തി ‘‘ഹുത്വാ’’തി, പദസ്സ പന നേവ തേ.

കേചി ‘‘ഭൂത്വാ’’തി ദീഘത്തം, തസ്സ ഇച്ഛന്തി സാസനേ;

ദീഘതാ രസ്സതാ ചേവ, ദ്വയമ്പേതം പദിസ്സതി.

സദ്ദസത്ഥേ ച ‘‘ഭൂത്വാ’’തി, ദീഘത്തസഞ്ഹിതം പദം;

‘‘ഭവിത്വാ’’തി പദസ്സത്ഥം, ദീപേതി ന തു സാസനേ.

‘‘ഹുത്വാ’’ഇതി പദംയേവ, ദീപേതി ജിനസാസനേ;

‘‘ഭവിത്വാ’’തി പദസ്സത്ഥം, നത്ഥി അഞ്ഞത്ഥ തം പദം.

ഇച്ചേവം സവിസേസന്തു, വചനം സാരദസ്സിനാ;

സാസനേ സദ്ദസത്ഥേ ച, വിഞ്ഞുനാ പേക്ഖിതബ്ബകം.

ഏവം ഉസ്സുക്കനത്ഥേ പവത്താനി ത്വാദിയന്തപദാനിപി നിദ്ദിട്ഠാനി, സബ്ബാനേതാനി അവിഭത്തികാനീതി ഗഹേതബ്ബാനി. നിരുത്തിപിടകേ ഹി നിപാതപരിച്ഛേദേ അവിഭത്തികാനി കത്വാ ത്വാദിയന്തപദാനി വുത്താനി. സദ്ദത്ഥവിദൂനം പന മതേ പഠമാദിവിഭത്തിവസേന സവിഭത്തികാനി ഭവന്തി.

ഇമസ്മിഞ്ച പന ത്വാദിയന്താധികാരേ ഇദഞ്ചുപലക്ഖിതബ്ബം – ഭുത്വാ ഗച്ഛതി, ഭുത്വാ ഗതോ, ഭുത്വാ ഗമിസ്സസി, കസിത്വാ വപതി. ഉമങ്ഗാ നിക്ഖമിത്വാന, വേദേഹോ നാവമാരുഹി. ഭുത്വാന ഭിക്ഖു ഭിക്ഖസ്സു ഇച്ചാദീ സമാനകത്തുകാനം ധാതൂനം പുബ്ബകാലേ ത്വാദിസദ്ദപ്പയോഗാ. ‘‘ഭുത്വാ ഗച്ഛതീ’’തി ഏത്ഥ ഹി ‘‘ഭുത്വാ’’തി ഇദം പുബ്ബകാലക്രിയാദീപകം പദം. ‘‘ഗച്ഛതീ’’തി ഇദം പന ഉത്തരകാലക്രിയാദീപകം, സമാനകത്തുകാനി ചേതാനി പദാനി ഏകകത്തുകാനം ക്രിയാനം വാചകത്താ. തഥാ ഹേത്ഥ യോ ഗമനക്രിയായ കത്താ, സോ ഏവ ഭുഞ്ജനക്രിയായ കത്തുഭൂതോ ദട്ഠബ്ബോ. അയം നയോ അഞ്ഞത്രാപി ഈദിസേസു ഠാനേസു നേതബ്ബോ.

‘‘അന്ധകാരം നിഹന്ത്വാന, ഉദിതോയം ദിവാകരോ;

വണ്ണം പഞ്ഞാവഭാസേഹി, ഓഭാസേത്വാ സമുഗ്ഗതോ’’

ഇച്ചാദീനിപി പന സമാനകത്തുകാനം സമാനകാലേ ത്വാദിസദ്ദപ്പയോഗാ. ഏത്ഥ ഹി ‘‘നിഹന്ത്വാനാ’’തി പദം സമാനകാലക്രിയാദീപകം പദം. ‘‘ഉദിതോ’’തി ഇദം പന ഉത്തരകാലക്രിയാദീപകം പദന്തി ന വത്തബ്ബം സമാനകാലക്രിയായ ഇധാധിപ്പേതത്താ. തസ്മായേവ സമാനകാലക്രിയാദീപകം പദന്തി ഗഹേതബ്ബം. അയം നയോ അഞ്ഞത്രാപി ഈദിസേസു ഠാനേസു നേതബ്ബോ.

കേചി പന ‘‘മുഖം ബ്യാദായ സയതി, അക്ഖിം പരിവത്തേത്വാ പസ്സതീ’’തി ഉദാഹരന്തി. അപരേ ‘‘നിസജ്ജ അധീതേ, ഠത്വാ കഥേതീ’’തി. തത്ഥ ബ്യാദാനപരിവത്തനുത്തരകാലോ ബ്യാദാനൂപസമലക്ഖണം പസ്സനക്രിയായ ലക്ഖിയതി. ‘‘നിസജ്ജ അധീതേ, ഠത്വാ കഥേതീ’’തി ച സമാനകാലതായപി അജ്ഝേനകഥനേഹി പുബ്ബേപി നിസജ്ജട്ഠാനാനി ഹോന്തീതി സക്കാ പുബ്ബുത്തരകാലതാ സമ്ഭാവേതും, തസ്മാ പുരിമാനിയേവ ഉദാഹരണാനി യുത്താനി. ഉദയസമകാലമേവ ഹി തന്നിവത്തനീയനിവത്തനന്തി.

‘‘ദ്വാരമാവരിത്വാ പവിസതി’’ഇച്ചാദി സമാനകത്തുകാനം അപരകാലേ ത്വാദിസദ്ദപ്പയോഗോ. യസ്മാ പനേത്ഥ പവിസനക്രിയാ പുരിമാ, ആവരണക്രിയാ പന പച്ഛിമാ, തസ്മാ ‘‘ആവരിത്വാ’’തി ഇദം അപരകാലക്രിയാദീപകം പദന്തി വേദിതബ്ബം. ‘‘പവിസതീ’’തി ഇദം പന പുബ്ബകാലക്രിയാദീപകം പദന്തി. അയം നയോ അഞ്ഞത്രാപി ഈദിസേസു ഠാനേസു നേതബ്ബോ. അപരേ ‘‘ധ’ന്തി കച്ച പതിതോ ദണ്ഡോ’’തി ഉദാഹരണന്തി. അഭിഘാതഭൂതസമായോഗേ പന അഭിഘാതജസദ്ദസ്സ സമാനകാലതാ ഏത്ഥ ലബ്ഭതീതി ഇധാപി പുരിമാനിയേവ ഉദാഹരണാനി യുത്താനീതി.

‘‘പിസാചം ദിസ്വാ ചസ്സ ഭയം ഹോതി. പഞ്ഞായ ചസ്സ ദിസ്വാ ആസവാ പരിക്ഖീണാ’’ഇച്ചാദി അസമാനേ കത്തരി പയോഗോ. ഏത്ഥ ഹി പിസാചം ദിസ്വാ പുരിസസ്സ ഭയം ഹോതി, പഞ്ഞായ ദിസ്വാ അസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ ആസവാ പരിക്ഖീണാ. ഏവം സമാനകത്തുകതാ ധാതൂനം ന ലബ്ഭതി ദസ്സനക്രിയായ പുരിസേസു പവത്തനതോ, ഭവനാദിക്രിയായ ച ഭയാദീസു പവത്തനതോതി ദട്ഠബ്ബം. അയം നയോ അഞ്ഞത്രാപി ഈദിസേസു ഠാനേസു നേതബ്ബോ.

ഇദമ്പി പനേത്ഥ ഉപലക്ഖിതബ്ബം ‘‘അപ്പത്വാ നദിം പബ്ബതോ, അതിക്കമ്മ പബ്ബതം നദീ’’ഇച്ചാദി പരാപരയോഗോ. ‘‘സീഹം ദിസ്വാ ഭയം ഹോതി, ഘതം പിവിത്വാ ബലം ജായതേ, ‘ധ’ന്തി കത്വാ ദണ്ഡോ പതിതോ’’ഇച്ചാദി ലക്ഖണഹേതുആദിപ്പയോഗോ. ‘‘ന്ഹത്വാ ഗമനം, ഭുത്വാ സയനം. ഉപാദായ രൂപ’’മിച്ചാപി ബ്യത്തയേന സദ്ദസിദ്ധിപ്പയോഗോതി.

ഇച്ചേവം സബ്ബഥാപി സമാനകത്തുകാനം ധാതൂനം പുബ്ബകാലേ ത്വാദിസദ്ദപ്പയോഗോ, സമാനകത്തുകാനം സമാനകാലേ ത്വാദിസദ്ദപ്പയോഗോ, സമാനകത്തുകാനം അപരകാലേ ത്വാദിസദ്ദപ്പയോഗോ, അസമാനകത്തുകാനം ത്വാദിസദ്ദപ്പയോഗോ, പരാപരയോഗോ, ലക്ഖണഹേതുആദിപ്പയോഗോ, ബ്യത്തയേന സദ്ദസിദ്ധിപ്പയോഗോതി സത്തധാ ത്വാദിയന്താനം പദാനം പയോഗോ വേദിതബ്ബോ.

യദി ഏവം കസ്മാ കച്ചായനേ ‘‘പുബ്ബകാലേകകത്തുകാനം തുന ത്വാന ത്വാ വാ’’തി പുബ്ബകാലേയേവ ഏകകത്തുകഗ്ഗഹണം കതന്തി? യേതുയ്യേന ത്വാദിയന്താനം പദാനം പുരിമകാലക്രിയാദീപനതോ. കച്ചായനേ ഹി യേഭുയ്യേന പവത്തിം സന്ധായ ‘‘പുബ്ബകാലേകകത്തുകാന’’ന്തി വുത്തം. യസ്മാ പന ‘‘ഇതി കത്വാ’’തിആദീനം പദാനം ഹേതുഅത്ഥവസേനപി പുബ്ബാചരിയേഹി അത്ഥോ സംവണ്ണിതോ, തസ്മാ ‘‘ഭവിത്വാ’’തിആദീനം ഭൂധാതുമയാനം ത്വാദിസദ്ദന്താനം പദാനം അഞ്ഞേസഞ്ച ‘‘പചിത്വാ’’തിആദീനം യഥാപയോഗം ‘‘ഭവനഹേതു പചനഹേതൂ’’തിആദിനാ ഹേതുഅത്ഥോപി ഗഹേതബ്ബോ. അത്രിദം വുച്ചതി –

ഹേതുത്ഥേപി യതോ ഹോന്തി, സദ്ദാ ഉസ്സുക്കനത്ഥകാ;

തസ്മാ ഹേതുവസേനാപി, വദേയ്യത്ഥം വിചക്ഖണോ.

‘‘ഇതി കത്വാ’’തി സദ്ദസ്സ, അത്ഥസംവണ്ണനാസു ഹി;

‘‘ഇതി കരണഹേതൂ’’തി, അത്ഥോ ധീരേഹി ഗയ്ഹതി.

‘‘ഗച്ഛാമി ദാനി നിബ്ബാനം, യത്ഥ ഗന്ത്വാ ന സോചതി’’;

ഇതി പാഠേപി ഹേതുത്ഥോ, ഗയ്ഹതേ പുബ്ബവിഞ്ഞുഭി.

‘‘യസ്മിം നിബ്ബാനേ ഗമന-ഹേതൂ’’തി ഹി കഥീയതേ;

ഹേതുത്ഥേവം യഥായോഗ-മഞ്ഞത്രാപി അയം നയോ.

ഏവം ഭൂതസദ്ദസ്സ അത്ഥുദ്ധാരോ ച തുമന്തപദഞ്ച ത്വാദിയന്തപദഞ്ചാതി അത്ഥത്തികം വിഭത്തം.

യോ ഇമമത്ഥതികം സുവിഭത്തം,

കണ്ണരസായനമാഗമികാനം;

ധാരയതേ സ ഭവേ ഗതകങ്ഖാ,

പാവചനമ്ഹി ഗതേ സുഖുമത്ഥേ.

ഇതി നവങ്ഗേ സാട്ഠകഥേ പിടകത്തയേ ബ്യപ്പഥഗതീസു വിഞ്ഞൂനം

കോസല്ലത്ഥായ കതേ സദ്ദനീതിപ്പകരണേ

അത്ഥത്തികവിഭാഗോ നാമ

ചുദ്ദസമോ പരിച്ഛേദോ.

ഏവം നാനപ്പകാരതോ ഭൂധാതുരൂപാനി ദസ്സിതാനി.

പദമാലാ നിട്ഠിതാ.