൧൧. വാച്ചാഭിധേയ്യലിങ്ഗാദിപരിദീപനനാമികപദമാലാ

വാച്ചാഭിധേയ്യലിങ്ഗാദി-വസേനപി ഇതോ പരം;

ഭാസിസ്സം പദമാലായോ, ഭാസിതസ്സാനുരൂപതോ.

തത്ഥ വാച്ചലിങ്ഗാനീതി അപ്പധാനലിങ്ഗാനി, ഗുണനാമസങ്ഖാതാനി വാ ലിങ്ഗാനി. അഭിധേയ്യലിങ്ഗാനീതി പധാനലിങ്ഗാനി, ഗുണീപദസങ്ഖാതാനി വാ ലിങ്ഗാനി. യസ്മാ പന തേസു വാച്ചലിങ്ഗാനി നാമ അഭിധേയ്യലിങ്ഗാനുവത്തകാനി ഭവന്തി, തസ്മാ സബ്ബാനി ഭൂധാതുമയാനി ച വാച്ചലിങ്ഗാനി അഭിധേയ്യലിങ്ഗാനുരൂപതോ യോജേതബ്ബാനി. തേസം ഭൂധാതുമയാനി വാച്ചലിങ്ഗാനി സരൂപതോ നാമികപദമാലായ അയോജിതാനിപി തത്ഥ തത്ഥ നയതോ യോജിതാനി, തസ്മാ ന ദാനി ദസ്സേസ്സാമ. അഭൂധാതുമയാനിപി കിഞ്ചാപി നയതോ യോജിതാനി, തഥാപി സോതാരാനം പയോഗേസു കോസല്ലജനനത്ഥം കഥയാമ, നാമികപദമാലഞ്ച നേസം ദസ്സേസ്സാമ കിഞ്ചി പയോഗം വദന്താ.

ദീഘോ രസ്സോ നീലോ പീതോ,

സുക്കോ കണ്ഹോ സേട്ഠോ പാപോ;

സദ്ധോ സുദ്ധോ ഉച്ചോ നീചോ,

കതോതീതോ ഇച്ചാദീനി.

ദീഘാ ജാഗരതോ രത്തി, ദീഘം സന്തസ്സ യോജനം;

ദീഘോ ബാലാന സംസാരോ, സദ്ധമ്മം അവിജാനതം.

ദീഘോ, ദീഘാ. ദീഘം, ദീഘേ. ദീഘേന, ദീഘേഹി, ദീഘേഭി. ദീഘസ്സ, ദീഘാനം. ദീഘാ, ദീഘസ്മാ, ദീഘമ്ഹാ, ദീഘേഹി, ദീഘേഭി. ദീഘസ്സ, ദീഘാനം. ദീഘേ, ദീഘസ്മിം, ദീഘമ്ഹി, ദീഘേസു. ഭോ ദീഘ, ഭവന്തോ ദീഘാ. ‘‘ദീഘാതി മം പക്കോസേയ്യാഥാ’’തി ഇദമേത്ഥ നിദസ്സനം.

ദീഘാ, ദീഘാ, ദീഘായോ. ദീഘം, ദീഘാ, ദീഘായോ. ദീഘായ. സേസം കഞ്ഞാനയേന ഞേയ്യം.

ദീഘം, ദീഘാനി, ദീഘാ. ദീഘം, ദീഘാനി, ദീഘേ. ദീഘേന. സേസം ചിത്തനയേന ഞേയ്യം. രസ്സാദീനി ച ഏവമേവ വിത്ഥാരേതബ്ബാനി. അയം വാച്ചലിങ്ഗാനം നാമികപദമാലാ, ‘‘ഗുണനാമാനം നാമികപദമാലാ’’തി വത്തും വട്ടതി.

അഭിധേയ്യകലിങ്ഗേസു, സവിസേസാനി യാനി ഹി;

തേസം ദാനി യഥാപാളിം, പദമാലം കഥേസ്സഹം.

കതമാനി താനി പദാനി, യാനി സവിസേസാനി?

ഭവാഭവാദികം ലങ്കാ-ദീപോ ഇച്ചാദികാനി ച;

ബോധി സന്ധീതി ചാദീനി, സവിസേസാനി ഹോന്തി തു.

ഏതേസു ഹി –

ഭവാഭവപദം ദേക-വചോ ബഹുവചോ ക്വചി;

സമാസേ അസമാസേപി, സമ്ഭവോ തസ്സ ഇച്ഛിതോ.

വിഗ്ഗഹഞ്ച പദത്ഥഞ്ച, വത്വാ പദസ്സിമസ്സ മേ;

വുച്ചമാനമവിക്ഖിത്താ, പദമാലം നിബോധഥ.

ഭവോ ച അഭവോ ച ഭവാഭവം. അഥ വാ ഭവോ ച അഭവോ ച ഭവാഭവാനി, അയം വിഗ്ഗഹോ. തത്ര ഭവോതി ഖുദ്ദകോ ഭവോ. അഭവോതി മഹന്തോ ഭവോ. വുദ്ധത്ഥവാചകോ ഹേത്ഥ അകാരോ. ഏത്ഥ ച സുഗതിദുഗ്ഗതിവസേന ഹീനപണീതവസേന ച ഖുദ്ദകമഹന്തതാ വേദിതബ്ബാ. അഥ വാ ഭവോതി വുദ്ധി. അഭവോതി അവുദ്ധി. അയം പദത്ഥോ. അയം പന നാമികപദമാലാ –

ഭവാഭവം, ഭവാഭവം, ഭവാഭവേന, ഭവാഭവസ്സ, ഭവാഭവാ, ഭവാഭവസ്മാ, ഭവാഭവമ്ഹാ, ഭവാഭവസ്സ, ഭവാഭവേ, ഭവാഭവസ്മിം, ഭവാഭവമ്ഹി, ഭോ ഭവാഭവ. ഇതി ഭവാഭവപദം ഏകവചനകം ഭവതി. ദിസ്സതി ച തസ്സേകവചനതാ പാളിയം അട്ഠകഥായഞ്ച –

‘‘അതീതകപ്പേ ചരിതം, ഠപയിത്വാ ഭവാഭവേ;

ഇമസ്മിം കപ്പേ ചരിതം, പവക്ഖിസ്സം സുണോഹി മേ’’

ഇതി വാ,

‘‘ഏവം ബഹുവിധം ദുക്ഖം, സമ്പത്തിഞ്ച ബഹൂവിധം;

ഭവാഭവേ അനുഭവിത്വാ, പത്തോ സമ്ബോധിമുത്തമം’’

ഇതി വാ ഏവം പാളിയം ഭവാഭവ പദസ്സ ഏകവചനതാ ദിട്ഠാ.

അട്ഠകഥായമ്പി –

‘‘അസമ്ബുധം ബുദ്ധനിസേവിതം യം,

ഭവാഭവം ഗച്ഛതി ജീവലോകോ;

നമോ അവിജ്ജാദികിലേസജാല-

വിദ്ധംസിനോ ധമ്മവരസ്സ തസ്സാ’’തി

ഏവം തസ്സേകവചനതാ ദിട്ഠാ.

ഭവാഭവാനി, ഭവാഭവാ, ഭവാഭവാനി, ഭവാഭവേ, ഭവാഭവേഹി, ഭവാഭവേഭി, ഭവാഭവാനം, ഭവാഭവേഹി, ഭവാഭവേഭി, ഭവാഭവാനം, ഭവാഭവേസു, ഭവന്തോ ഭവാഭവാനി. ഇതി ഭവാഭവപദം ബഹുവചനകമ്പി ഭവതി. ദിസ്സതി ച തസ്സ ബഹുവചനകതാ പാളിയം ‘‘ധോനസ്സ ഹി നത്ഥി കുഹിഞ്ചി ലോകേ. പകപ്പികാ ദിട്ഠി ഭവാഭവേസൂ’’തി. ഉഭയമ്പി നയം വോമിസ്സേത്വാ നാമികപദമാലാ യോജേതബ്ബാ. കഥം? ‘‘ഭവാഭവം, ഭവാഭവാനി. ഭവാഭവം, ഭവാഭവാനി. ഭവാഭവേന, ഭവാഭവേഹി, ഭവാഭവേഭി’’ഇച്ചേവമാദിനാ ചിത്തനയേന യോജേതബ്ബാ.

നപുംസകേകവചന-ബഹുവചനകാ ഇമാ;

പദമാലാ സമാസത്തേ, കതാതി പരിദീപയേ.

സമാസകപദഞ്ചേവ, അസമാസകമേവ ച;

ഭവാഭവപദം ദ്വേധാ, ഇതി വിദ്വാ വിഭാവയേ.

നപുംസകം സമാസത്തേ, പുല്ലിങ്ഗമിതരത്തനേ;

നപുംസകം തു പായേന, ഏകവചനകം വദേ.

‘‘ഭവോ ച അഭവോ ചാ’’തി, സമാസത്ഥം വദേ ബുധോ;

‘‘ഭവതോ ഭവ’’മിച്ചത്ഥം, അസമാസസ്സ ഭാസയേ.

പുല്ലിങ്ഗത്തമ്ഹി സോ ഞേയ്യോ, നിസ്സക്കഉപയോഗതോ;

ഏവം വിസേസതോ ജഞ്ഞാ, ഭവാഭവപദം വിദൂ.

യഥാ ചേത്ഥ ഭവാഭവപദസ്സ നാമികപദമാലാ യോജിതാ, ഏവം ‘‘കമ്മാകമ്മം ഫലാഫല’’ന്തിആദീനമ്പി നാമികപദമാലാ യോജേതബ്ബാ. അത്ഥോപി നേസം യഥാരഹം വത്തബ്ബോ. യേഭുയ്യേനേതാനി ഏകവചനകാനി ഭവന്തി. ഏവം താവ ഭവാഭവപദാദീനം വിസേസവന്തതാ ദട്ഠബ്ബാ.

ലങ്കാദീപോ, ലങ്കാദീപം, ലങ്കാദീപേന, ലങ്കാദീപസ്സ, ലങ്കാദീപാ, ലങ്കാദീപസ്മാ, ലങ്കാദീപമ്ഹാ, ലങ്കാദീപസ്സ, ലങ്കാദീപേ, ലങ്കാദീപസ്മിം, ലങ്കാദീപമ്ഹി, ഭോ ലങ്കാദീപ. അയം സമാസത്തേ നാമികപദമാലാ. അസമാസത്തേപി പന യോജേതബ്ബാ.

ലങ്കാ ദീപോ, ലങ്കം ദീപം, ലങ്കായ ദീപേന, ലങ്കായ ദീപസ്സ, ലങ്കായ ദീപാ, ലങ്കായ ദീപസ്മാ, ലങ്കായ ദീപമ്ഹാ, ലങ്കായ ദീപസ്സ, ലങ്കായ ദീപേ, ലങ്കായ ദീപസ്മിം, ലങ്കായ ദീപമ്ഹി, ഭോതി ലങ്കേ ദീപ. അയം ബ്യാസേ നാമികപദമാലാ. അയം നയോ ‘‘ജമ്ബുദീപോ’’തി ഏത്ഥ ന ലബ്ഭതി കേവലേന ജമ്ബൂസദ്ദേന ജമ്ബുദീപസ്സ അകഥനതോ, യഥാ കേവലേന ലങ്കാസദ്ദേന ലങ്കാദീപോ കഥിയതി. അയം പന ബ്യാസേ പദമാലാനയോ വിസേസതോ കബ്ബരചനായം കവീനം ഉപകാരായ സംവത്തതി സാസനസ്സാപി. തഥാ ഹി ബ്യാസവസേന പോരാണകവിരചനാ ദിസ്സതി –

‘‘വന്ദാമി സേലമ്ഹി സമന്തകൂടേ,

ലങ്കായ ദീപസ്സ സിഖായമാനേ;

ആവാസഭൂതേ സുമനാമരസ്സ,

ബുദ്ധസ്സ തം പാദവളഞ്ജമഗ്ഗ’’ന്തി.

സാസനേപി ബ്യാസവസേന ‘‘ദിബ്ബോ രഥോ പാതുരഹു, വേദേഹസ്സ യസസ്സിനോ’’തിആദികാ പാളി ദിസ്സതി.

യഥാ പന ‘‘ജമ്ബുദീപോ’’തി ഏത്ഥ അയം നയോ ന ലബ്ഭതി, തഥാ ‘‘നാഗദീപോ’’തിആദീസുപി കേവലേന ജമ്ബൂസദ്ദേന ജമ്ബുദീപസ്സ അകഥനമിവ കേവലേന നാഗസദ്ദാദിനാ നാഗദീപാദീനം അകഥനതോതി. നനു ച ഭോ ‘‘ബുദ്ധസ്സ ജമ്ബുനദരംസിനോ തം, ദാഠം മയം ജമ്ബുനരാ നമാമാ’’തി പോരാണകവിരചനായം ജമ്ബൂസദ്ദേന ജമ്ബുദീപോ വുത്തോ ‘‘ജമ്ബുദീപനരാ’’തി അത്ഥസമ്ഭവതോതി? സച്ചം ‘‘ജമ്ബുദീപനരാ’’തി അത്ഥോ സമ്ഭവതി, കേവലേന പന ജമ്ബൂസദ്ദേന ജമ്ബുദീപത്ഥം ന വദതി, കിന്തു ‘‘ജമ്ബുദീപനരാ’’തി വത്തബ്ബേ ഗാഥാവിസയത്താ അധികക്ഖരദോസം പരിവജ്ജന്തേന ദീപസദ്ദലോപം കത്വാ ‘‘ജമ്ബുനരാ’’തി വുത്തം, ഏവം ഉത്തരപദലോപവസേന വുത്തോ ജമ്ബുസദ്ദോ നരസദ്ദം പടിച്ച സമാസബലേന ‘‘ജമ്ബുദീപനരാ’’തി അത്ഥപ്പകാസനേ സമത്ഥോ ഹോതി, ന കേവലോ ബ്യാസകാലേ, തഥാ ഹി ‘‘ജമ്ബൂ’’തി വുത്തേ ജമ്ബുദീപോ ന ഞായതി, അഥ ഖോ ജമ്ബുരുക്ഖോയേവ ഞായതി.

കിം പന ഭോ ‘‘കാകോ ദാസോ, കാകം ദാസം, കാകേന ദാസേനാ’’തി അയം നയോ ലബ്ഭതി, ന ലബ്ഭതീതി? ലബ്ഭതി, കാകസദ്ദേന കാകനാമകസ്സ ദാസസ്സ കഥനം ഹോതി. യദി ഏവം ‘‘ജമ്ബുദീപോ’’തി ഏത്ഥാപി ‘‘ജമ്ബുനാമകോ ദീപോ’’തി അത്ഥം ഗഹേത്വാ ‘‘ജമ്ബൂ ദീപോ, ജമ്ബും ദീപം, ജമ്ബുയാ ദീപേനാ’’തി അയം നയോ ലബ്ഭതീതി? ന ലബ്ഭതി ജമ്ബൂസദ്ദസ്സ പണ്ണത്തിവസേന ദീപേ അപ്പവത്തനതോ. ജമ്ബൂസദ്ദോ ഹി രുക്ഖേയേവ പണ്ണത്തിവസേന പവത്തതി, ന ദീപേ. യഥാ പന ചിത്തവോഹാരോ ചിത്തനാമകേ ഗഹപതിമ്ഹിപി മനേപി പവത്തതി ‘‘ചിത്തോ ഗഹപതി. ചിത്തം മനോ മാനസ’’ന്തിആദീസു. യഥാ ച കുസവോഹാരോ കുസനാമകേ രഞ്ഞേപി കുസതിണേപി പവത്തതി –

‘‘പഭാവതിഞ്ച ആദായ, മണിം വേരോചനം കുസോ;

കുസാവതിം കുസരാജാ, അഗമാസി മഹബ്ബലോ;

കുസോ യഥാ ദുഗ്ഗഹിതോ, ഹത്ഥമേവാനുകന്തതീ’’തി

ആദീസു, തഥാ കാകസദ്ദോപി വായസേ, ഏവംനാമകേ ദാസേപി പവത്തതി ‘‘കാകോ രവതി, കാകോ നാമ ദാസോ സട്ഠിയോജനാനി ഗച്ഛതീ’’തിആദീസു. ജമ്ബൂസദ്ദോ പന ഗഹപതിമനാദീസു ചിത്ത കുസ കാകസദ്ദാ വിയ പണ്ണത്തിവസേന ദീപസ്മിം ന പവത്തതി, തസ്മാ യഥാവുത്തോയേവ നയോ മനസികരണീയോ.

യഥാ പനേത്ഥ ‘‘ലങ്കാദീപോ’’തി സദ്ദസ്സ നാമികപദമാലാ സമാസവസേന ബ്യാസവസേന ച യോജിതാ, ഏവം ‘‘പുബ്ബവിദേഹദീപോ, അപരഗോയാനദീപോ, ഉത്തരകുരുദീപോ, അസ്സയുജനക്ഖത്തം, ചിത്രമാസോ, വേസ്സന്തരരാജാ, സേതവത്ഥം, ദിബ്ബരഥോ’’തിആദീനമ്പി നാമികപദമാലാ സമാസവസേന ബ്യാസവസേന ച യോജേതബ്ബാ. പുബ്ബവിദേഹാദിസദ്ദേഹി പുബ്ബവിദേഹദീപാദീനം കഥനഞ്ച വേദിതബ്ബം. ‘‘ദിബ്ബരഥോ’’തിആദീനം സമാസഗതപദാനം പയോജനേ സതി ബ്യാസവസേന വിസും കത്തബ്ബതാ ച വേദിതബ്ബാ. തഥാ ഹി ബ്യാസവസേന ‘‘ദിബ്ബോ രഥോ’’തിആദിനാ ദ്വിന്നം ദ്വിന്നം പദാനം സമാനാധികരണവസേന പച്ചേകവിഭത്തിയുത്തഭാവേ സതി ഗാഥാസു വുത്തിപാലനസുഖുച്ചാരണഗുണോ ഭവതി. സോ ച സാസനാനുകൂലോ ഹി അയം നയോ ഠപിതോ. തഥാ ഹി പാവചനേ ‘‘ദിബ്ബോ രഥോ പാതുരഹു, വേദേഹസ്സ യസസ്സിനോ’’തിആദികാ പാളിയോ ബഹൂ ദിസ്സന്തി, ഏവം ലങ്കാദീപാദിസദ്ദാനം വിസേസവന്തതാ ഭവതി.

ഇദാനി ബോധിസന്ധിആദീനം വിസേസവന്തതാ വുച്ചതി –

ബോധി സന്ധി വിഭത്താ’യു, ധാതുയേവ പജാപതി;

ദാമാ ദാമം തഥാ സദ്ധാ, സദ്ധം തടം തടീ തടോ.

ബ്യഞ്ജനം ബ്യഞ്ജനോ അത്ഥോ, അത്ഥമക്ഖരമക്ഖരോ;

അജ്ജവം അജ്ജവോ ചേവ, തഥാ മദ്ദവഗാരവാ.

വചോ വചീതി ചാദീനി, സമരൂപാ സരൂപതോ;

ദ്വിത്തിലിങ്ഗാനി സമ്ഭോന്തി, യഥാസമ്ഭവമുദ്ദിസേ.

ഏതേസു ഹി ബോധിസദ്ദസ്സ താവ ‘‘ബോധി രാജകുമാരോ’’തി ച, ‘‘അരിയസാവകോ ‘ബോധീ’തി വുച്ചതി, തസ്സ ബോധിസ്സ അങ്ഗോതി ബോജ്ഝങ്ഗോ’’തി ച ഏവം പുഗ്ഗലവചനസ്സ ‘‘ബോധി, ബോധീ, ബോധയോ. ബോധിം, ബോധീ, ബോധയോ. ബോധിനാ’’തി പുല്ലിങ്ഗേ അഗ്ഗിനയേന നാമികപദമാലാ ഭവതി.

രുക്ഖമഗ്ഗനിബ്ബാനസബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണവചനസ്സ പന ‘‘ബോധി, ബോധീ, ബോധിയോ. ബോധിം, ബോധീ, ബോധിയോ. ബോധിയാ’’തി ഇത്ഥിലിങ്ഗേ രത്തിനയേന നാമികപദമാലാ ഭവതി.

കേചി പന ‘‘രുക്ഖവചനോ ബോധിസദ്ദോ പുല്ലിങ്ഗോ’’തി വദന്തി, തം ആഗമേന വിരുദ്ധം വിയ ദിസ്സനതോ വിചാരേതബ്ബം. ന ഹി ആഗമേ രുക്ഖവചനസ്സ ബോധിസദ്ദസ്സ പുല്ലിങ്ഗഭാവോ ദിസ്സതി, പുഗ്ഗലവചനസ്സ പന ദിസ്സതി. യദി ച ‘‘സാലോ ധവോ ഖദീരോ’’തിആദീനം വിയ രുക്ഖവചനസ്സ ബോധിസദ്ദസ്സ പുല്ലിങ്ഗത്തം സിയാ, ജമ്ബൂ സിമ്ബലീ പാടലീസദ്ദാദീനം രുക്ഖവാചകത്താ പുല്ലിങ്ഗത്തം സിയാ, ന തേസം ഇമസ്സ ച രുക്ഖവാചകത്തേപി പുല്ലിങ്ഗഭാവോ ഉപലബ്ഭതി. യദി ഹി രുക്ഖവചനോ ബോധിസദ്ദോ പുല്ലിങ്ഗോ, ഏവം സന്തേ നിബ്ബാനവചനോ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണവചനോ ച ബോധിസദ്ദോ നപുംസകലിങ്ഗോ സിയാ ‘‘നിബ്ബാന’’ന്തിആദിനാ നപുംസകലിങ്ഗവസേന നിദ്ദിട്ഠസ്സ നിബ്ബാനാദിനോ അത്ഥസ്സ കഥനതോ.

യേ ഏവം വദന്തി ‘‘രുക്ഖവചനോ ബോധിസദ്ദോ പുല്ലിങ്ഗോ’’തി, തേ ‘‘ബോധി വുച്ചതി ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണം, തം ഏത്ഥ ഭഗവാ പത്തോതി രുക്ഖോപി ബോധിച്ചേവ വുച്ചതീ’’തി വുത്തമത്ഥം ചേതസി സന്നിധായ ‘‘ബുജ്ഝതി ഏത്ഥാതി ബോധീ’’തി നിബ്ബചനവസേന ‘‘കിം രുക്ഖവചനോ ബോധിസദ്ദോ പുല്ലിങ്ഗോ ന ഭവിസ്സതീ’’തി മഞ്ഞമാനാ വദന്തി മഞ്ഞേ. നേവം ദട്ഠബ്ബം, ഏവഞ്ച പന ദട്ഠബ്ബം, ‘‘ബോധി വുച്ചതി ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണം, തം ഏത്ഥ ഭഗവാ പത്തോതി രുക്ഖോപി ബോധിച്ചേവ വുച്ചതീ’’തി വദന്തേഹി ഗരൂഹി ഞാണവചനം ഇത്ഥി ലിങ്ഗഭൂതം ബോധീതി ഞാണസ്സ നാമം പണ്ണത്തിഅന്തരപരികപ്പനേനത്ഥം പരികപ്പേന്തേന ബുജ്ഝനട്ഠാനഭൂതേ രുക്ഖേ ആരോപേത്വാ രുക്ഖോ ‘‘ബോധീ’’തി വുത്തോ, തസ്മാ ഈദിസേസു ഠാനേസു നിബ്ബചനേ ആദരോ ന കാതബ്ബോ. ന ഹി ‘‘ബുജ്ഝതി ഏത്ഥാതി ബോധീ’’തി നിബ്ബചനകരണം രുക്ഖവചനസ്സ ബോധിസദ്ദസ്സ പുല്ലിങ്ഗത്തം കാതും സക്കോതി സങ്കേതസിദ്ധത്താ വോഹാരസ്സ, തസ്മാ രുക്ഖം സയം അബോധിമ്പി സമാനം ബോധിയാ പടിലാഭട്ഠാനത്താ സങ്കേതസിദ്ധേന ‘‘ബോധീ’’തി ഇത്ഥിലിങ്ഗവോഹാരേന വോഹരന്തി സാസനികാ, ബോധിയാ വാ കാരണത്താ ഫലവോഹാരേന. ഏതമത്ഥംയേവ ഹി സന്ധായ ‘‘ബോധി വുച്ചതി ചതൂസു മഗ്ഗേസു ഞാണം, തം ഏത്ഥ ഭഗവാ പത്തോതി രുക്ഖോപി ബോധിച്ചേവ വുച്ചതീ’’തി വുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം, ഏവം ‘‘ബോധീ’’തി ഇത്ഥിലിങ്ഗവസേന രുക്ഖനാമം പവത്തതീതി. തേനാഹ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ധമ്മസേനാപതി അനുധമ്മചക്കവത്തീ വോഹാരകുസലോ ഇത്ഥിലിങ്ഗവോഹാരേന ‘‘ബുദ്ധാനം ഭഗവന്താനം ബോധിയാ മൂലേ സഹ സബ്ബഞ്ഞുതഞ്ഞാണപ്പടിലാഭാ സച്ഛികാ പഞ്ഞത്തി യദിദം ബുദ്ധോ’’തി. അപിച തത്ഥ തത്ഥ ‘‘ബോധിയാ സാഖാ’’തി ച, ‘‘കേനട്ഠേന മഹാബോധി, കസ്സ സമ്ബന്ധിനീ ച സാ’’തി ച,

‘‘ഹത്ഥതോ മുത്തമത്താ സാ, അസീതിരതനം നഭം;

ഉഗ്ഗന്ത്വാന തദാ മുഞ്ചി, ഛബ്ബണ്ണാ രസ്മിയോ സുഭാ’’തി ച

ഏവമാദയോ രുക്ഖവാചകസ്സ ബോധിസദ്ദസ്സ ഇത്ഥിലിങ്ഗഭാവേ പയോഗാ ദിസ്സന്തി.

അഥ വാ രുക്ഖവാചകോ ബോധിസദ്ദോ ദ്വിലിങ്ഗോ പുമിത്ഥിലിങ്ഗവസേന. തഥാ ഹി സമന്തപാസാദികായം വിനയസംവണ്ണനായം മഹാവേയ്യാകരണസ്സ പാളിനയവിദുനോ ബുദ്ധഘോസാചരിയസ്സ ഏവം സദ്ദരചനാ ദിസ്സതി ‘‘സക്ഖിസ്സസി ത്വം താത പാടലിപുത്തം ഗന്ത്വാ മഹാബോധിനാ സദ്ധിം അയ്യം സങ്ഘമിത്തത്ഥേരിം ആനേതു’’ന്തി ച, ‘‘സാപി ഖോ മഹാബോധിസമാരൂള്ഹാ നാവാ പസ്സതോ മഹാരാജസ്സ മഹാസമുദ്ദതലം പക്ഖന്ദാ’’തി ച തസ്സ രുക്ഖവാചകസ്സ ബോധിസദ്ദസ്സ ‘‘ബുജ്ഝതി ഏത്ഥാതി ബോധീ’’തി നിബ്ബചനവസേന ‘‘ബോധി, ബോധീ, ബോധയോ. ബോധിം, ബോധീ, ബോധയോ. ബോധിനാ’’തിആദിനാ പദമാലാ വേദിതബ്ബാ. രുക്ഖവാചകസ്സേവ പന തസ്സ ഞാണേ പവത്തിത്ഥിലിങ്ഗവോഹാരേന സങ്കേതസിദ്ധേന രൂള്ഹത്ഥദീപകേന ‘‘ബോധി, ബോധീ, ബോധിയോ. ബോധിം, ബോധീ, ബോധിയോ. ബോധിയാ’’തിആദിനാ പദമാലാ വേദിതബ്ബാ. ഇച്ചേവം –

പുഗ്ഗലവാചകോ ബോധി-സദ്ദോ പുല്ലിങ്ഗികോ ഭവേ;

ഞാണാദിവാചകോ ഇത്ഥി-ലിങ്ഗോയേവ സിയാ സദാ.

ബോധിപാദപവചനോ, പുമിത്ഥിലിങ്ഗികോ ഭവേ;

ഏവം സന്തേപി ഏതസ്സ, ഇത്ഥിലിങ്ഗത്തമേവ തു;

ഇച്ഛിതബ്ബതരം യസ്മാ, ധമ്മസേനാപതീരിതം.

സന്ധിസദ്ദാദീനമ്പി നയാനുസാരേന നാമികപദമാലാ യോജേതബ്ബാ. സന്ധിസദ്ദോ ഹി സരസന്ധിആദിവാചകോ പുല്ലിങ്ഗോ, പടിസന്ധിയാദിവാചകോ ഇത്ഥിലിങ്ഗോ ‘‘സന്ധിനോ. സന്ധിയാ’’തിആദിദസ്സനതോ. വിഭത്തിസദ്ദോ വിഭജനവാചകോ ഇത്ഥിലിങ്ഗോ, സ്യാദിവാചകോ പുല്ലിങ്ഗോ ചേവ ഇത്ഥിലിങ്ഗോ ച ‘‘വിഭത്തിസ്സ. വിഭത്തിയാ’’തിആദിദസ്സനതോ.

ആയുസദ്ദോ പന ജീവിതിന്ദ്രിയവാചകോയേവ ഹുത്വാ പുന്നപുംസകലിങ്ഗോ, ‘‘പുനരായു ച മേ ലദ്ധോ, ഏവം ജാനാഹി മാരിസാ’’തി ‘‘ഏത്തകംയേവ തേ ആയു, ചവനകാലോ ഭവിസ്സതീ’’തി ച ദസ്സനതോ.

ധാതുസദ്ദോ സഭാവാദിവാചകോ ഇത്ഥിലിങ്ഗോ, കരപചാദിവാചകോ പുമിത്ഥിലിങ്ഗോ ‘‘ചക്ഖുധാതുയാ. കരോതിസ്സ ധാതുസ്സ. ധാതുയോ ധാതുയാ’’തി ദസ്സനതോ.

പജാപതിസദ്ദോ ദേവവിസേസവാചകോ പുല്ലിങ്ഗോ, കലത്തജിനമാതുച്ഛാവാചകോ ഇത്ഥിലിങ്ഗോ ‘‘പജാപതിസ്സ ദേവരാജസ്സ ധജഗ്ഗം ഉല്ലോകേയ്യാഥ’’, ‘‘അത്തനോ പജാപതിയാ സദ്ധിം മഹാപജാപതിയാ’’തി ച ദസ്സനതോ.

ദാമാ ദാമം സദ്ദാ മാലതീദാമാദിഭേദഭിന്നസ്സ ഏകസ്സ വത്ഥുസ്സ യഥാക്കമം ഇത്ഥിനപുംസകലിങ്ഗാ. തഥാ ഹി ‘‘മാലതീദാമാ ലോലാളിങ്ഗലീലാ. മാലതീദാമം. സിങ്ഘിതം ദാമം ഭമരേഹി. രതനദാമാ. രതനദാമ’’ന്തി ച ദ്വിലിങ്ഗഭാവേ ലോകികപ്പയോഗാ ദിസ്സന്തി സാസനാനുകൂലാ.

സദ്ധം സദ്ധാസദ്ദാ പന ഭിന്നവത്ഥൂനം വാചകാ ഇത്ഥിനപുംസകലിങ്ഗാ, സദ്ധാസദ്ദോ പസാദലക്ഖണവാചകോ ഇത്ഥിലിങ്ഗോ, സദ്ധംസദ്ദോ മതകഭത്തവാചകോ നപുംസകലിങ്ഗോ ‘‘സദ്ധാ സദ്ദഹനാ. മയമസ്സുഭോ ഗോതമബ്രാഹ്മണാ നാമ ദാനാനി ദേമ സദ്ധാനി കരോമാ’’തി ദസ്സനതോ. ഇമസ്മിം പന ഠാനേ ‘‘സദ്ധോ പുരിസോ, സദ്ധാ ഇത്ഥീ, സദ്ധം കുല’’ന്തി ഇമാനി വാച്ചലിങ്ഗത്താ സങ്ഗഹം ന ഗച്ഛന്തീതി ദട്ഠബ്ബാനി.

തടം തടീ തടോതിമേ സദ്ദാ തീരസങ്ഖാതേ ഏകസ്മിംയേവത്ഥേ ഥീപുന്നപുംസകലിങ്ഗാ.

ബ്യഞ്ജനസദ്ദോ ഉപസേചനലിങ്ഗവാക്യാവേണികസരീരാവയവവാചകോ നപുംസകലിങ്ഗോ, അക്ഖരവാചകോ പുന്നപുംസകലിങ്ഗോ. തത്രുപസേചനേ ‘‘സൂപം വാ ബ്യഞ്ജനം വാ’’തി നപുംസകനിദ്ദേസോ ദിസ്സതി. തഥാ ലിങ്ഗേ ‘‘ഇത്ഥിബ്യഞ്ജനം പുരിസബ്യഞ്ജന’’ന്തി നപുംസകനിദ്ദേസോ. വാക്യേ ‘‘പദബ്യഞ്ജനാനി സാധുകം ഉഗ്ഗഹേത്വാ’’തി നപുംസകലിങ്ഗനിദ്ദേസോ. ആവേണികേ ‘‘അസീതി അനുബ്യഞ്ജനാനീ’’തി നപുംസകനിദ്ദേസോ. സരീരാവയവേ ‘‘കിലേസാനം അനു അനു ബ്യഞ്ജനതോ പാകടഭാവകരണതോ അനുബ്യഞ്ജന’’ന്തി ഏവം നപുംസകനിദ്ദേസോ. ഏത്ഥ ഹി അനുബ്യഞ്ജനം നാമ ഹത്ഥപാദസിതഹസിതകഥിതവിലോകിതാദിഭേദോ ആകാരോ. സോ ഏവ ‘‘സരീരാവയവോ’’തി വുച്ചതീതി. അക്ഖരേ ‘‘ബ്യഞ്ജനോ. ബ്യഞ്ജന’’ന്തി ച പുന്നപുംസകനിദ്ദേസോ.

അത്ഥസദ്ദോ നിബ്ബാനവചനോ നപുംസകലിങ്ഗോ, അഭിധേയ്യധനകാരണപയോജനനിവത്യാഭിസന്ധാനാദിവചനോ പന പുല്ലിങ്ഗോ. തഥാ ഹി കഥാവത്ഥുമ്ഹി ‘‘അത്ഥത്ഥമ്ഹീ’’തി ഇമിസ്സാ പാളിയാ അത്ഥസംവണ്ണനായം ‘‘അത്ഥം വുച്ചതി നിബ്ബാന’’ന്തി നപുംസകലിങ്ഗനിദ്ദേസേന അത്ഥസദ്ദോ വുത്തോ. ഇതി അത്ഥസദ്ദോ ദ്വിലിങ്ഗോ.

അക്ഖരസദ്ദോ ച ‘‘യോ പുബ്ബോ അക്ഖരോ അക്ഖരാനീ’’തി ച ദസ്സനതോ. അപിച അക്ഖരസദ്ദോ നിബ്ബാനവചനോ നാമപണ്ണത്തിവചനോ ച സബ്ബദാനപുംസകലിങ്ഗോ ഭവതി ‘‘പദമച്ചുതമക്ഖരം, മഹാജനസമ്മതോതി ഖോ വാസേട്ഠ ‘മഹാസമ്മതോ’ത്വേവ പഠമം അക്ഖരം നിബ്ബത്ത’’ന്തി ഏവമാദീസു. ‘‘അക്ഖരായ ദേസേതി, അക്ഖരക്ഖരായ ആപത്തി പാചിത്തിയസ്സാ’’തി ഏത്ഥ പന പുല്ലിങ്ഗോതിപി നപുംസകലിങ്ഗോതിപി വത്തബ്ബോ, ഇത്ഥിലിങ്ഗോതി പന ന വത്തബ്ബോ. അയഞ്ഹി ‘‘അസക്കതാ ചസ്മ ധനഞ്ചയായ. വിരമഥായസ്മന്തോ മമവചനായാ’’തിആദീസു ‘‘ധനഞ്ചയായ, വചനായാ’’തി സദ്ദാ വിയ വിഭത്തിവിപല്ലാസേന വുത്തോ, ന ലിങ്ഗവിപല്ലാസവസേനാതി.

അജ്ജവ മദ്ദവ ഗാരവസദ്ദാ പന പുന്നപുംസകലിങ്ഗാ. ‘‘അജ്ജവോ ച മദ്ദവോ ച. അജ്ജവമദ്ദവം. ഗാരവോ ച നിവാതോ ച. സഹ ആവജ്ജിതേ ഥൂപേ, ഗാരവം ഹോതി മേ തദാ’’തി ച ആദിദസ്സനതോ.

വചോവചീസദ്ദാ പന ഘടോഘടീസദ്ദാ വിയ പുമിത്ഥിലിങ്ഗാ, തത്ഥ വചീസദ്ദസ്സ ‘‘വചീ, വചീ, വചിയോ. വചിം, വചീ, വചിയോ. വചിയാ’’തി നാമികപദമാലാ യോജേതബ്ബാ. കേചി ‘‘ദുച്ചരിതപയോഗവിഞ്ഞത്തിസദ്ദാദീസു പരേസു വചസദ്ദസ്സന്തോ ഈകാരോ ഹോതി, തേന ‘‘വചീദുച്ചരിത’’ന്തിആദീനി രൂപാനി ദിസ്സന്തീ’’തി വദന്തി, തം ന ഗഹേതബ്ബം വചസദ്ദതോ വിസും വചീസദ്ദസ്സ ദസ്സനതോ. അത്രിമാനി പാളിതോ ച അട്ഠകഥാതോ ച നിദസ്സനപദാനി. ‘‘വചീ വചീസങ്ഖാരോ, വചീസങ്ഖാരോ വചീ, വചിഞ്ച വചീസങ്ഖാരേ ച ഠപേത്വാ അവസേസാ ന ചേവ വചീ, ന ച വചീസങ്ഖാരോ. ഗദിതോ വചീഭി സതിമാഭിനന്ദേ’’തി ഇമാനി പാളിതോ നിദസ്സനപദാനി. ‘‘ചോപനസങ്ഖാതാ വചീ ഏവ വിഞ്ഞത്തി വചീവിഞ്ഞത്തി, വചിയാ ഭേദോ വചീഭേദോ’’തി ഇമാനി അട്ഠകഥാതോ നിദസ്സനപദാനി. ഇമിനാ നയേന അഞ്ഞേസമ്പി സരൂപാസരൂപപദാനം യഥാരഹം ദ്വിതിലിങ്ഗതാ വവത്ഥപേതബ്ബാ. ഏവം അഭിധേയ്യകലിങ്ഗേസു സവിസേസാനി അഭിധേയ്യലിങ്ഗാനി വേദിതബ്ബാനി.

ഇദാനി കത്ഥചി വാച്ചലിങ്ഗഭൂതാനം അഭിധേയ്യലിങ്ഗാനഞ്ച തദ്ധിഭന്തലിങ്ഗാനഞ്ച ധമ്മാദിവസേന നാമികപദമാലാ വുച്ചതേ. തഥാ ഹി –

ധമ്മഭോ പുഗ്ഗലാ ചേവ, ധമ്മപുഗ്ഗലതോപി ച;

ഏകന്തധമ്മതോ ചേവ, തഥേവേകന്തപുഗ്ഗലാ.

പദമാലാ സിയും താസു, പച്ചത്താദിവസേന തു;

പദം സമം വിസമഞ്ച, ജഞ്ഞാ സബ്ബസമമ്പി ച.

കഥം? ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠി, മിച്ഛാസങ്കപ്പോ, മിച്ഛാവാചാ, മിച്ഛാവാചോ, മിച്ഛാദിട്ഠികോ, മിച്ഛാസങ്കപ്പീ’’ ഇച്ചേതേസം നാമികപദമാലാ ഏവം വേദിതബ്ബാ.

‘‘മിച്ഛാദിട്ഠി, മിച്ഛാദിട്ഠീ, മിച്ഛാദിട്ഠിയോ. മിച്ഛാദിട്ഠിം, മിച്ഛാദിട്ഠീ, മിച്ഛാദിട്ഠിയോ. മിച്ഛാദിട്ഠിയാ’’തി ഏവം ധമ്മതോ, ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠി, മിച്ഛാദിട്ഠീ, മിച്ഛാദിട്ഠിനോ. മിച്ഛാദിട്ഠിം, മിച്ഛാദിട്ഠീ, മിച്ഛാദിട്ഠിനോ. മിച്ഛാദിട്ഠിനാ’’തി ഏവം പുഗ്ഗലതോ, ‘‘മിച്ഛാസങ്കപ്പോ, മിച്ഛാസങ്കപ്പാ. മിച്ഛാസങ്കപ്പ’’ന്തി ഏവം ധമ്മപുഗ്ഗലതോ, ‘‘മിച്ഛാവാചാ, മിച്ഛാവാചാ, മിച്ഛാവാചായോ. മിച്ഛാവാചം, മിച്ഛാവാചാ മിച്ഛാവാചായോ. മിച്ഛാവാചായ’’ ഏവം ഏകന്തധമ്മതോ, ‘‘മിച്ഛാവാചോ, മിച്ഛാവാചാ. മിച്ഛാവാചം, മിച്ഛാവാചേ. മിച്ഛാവാചേന’’ ഏവം ഏകന്തപുഗ്ഗലതോ, ‘‘മിച്ഛാദിട്ഠികോ. മിച്ഛാദിട്ഠികാ. മിച്ഛാദിട്ഠിക’’ന്തി ഏവമ്പി ഏകന്തപുഗ്ഗലതോ, ‘‘മിച്ഛാസങ്കപ്പീ, മിച്ഛാസങ്കപ്പിനോ. മിച്ഛാസങ്കപ്പി’’ന്തി ഏവമ്പി ഏകന്തപുഗ്ഗലതോ നാമികപദമാലാ ഭവതി. പച്ചത്തോപയോഗവചനാദിവസേന പന പദം സദിസം വിസദിസം സബ്ബഥാ സദിസമ്പി ച ഭവതി. ഏസ നയോ സമ്മാദിട്ഠിസമ്മാസങ്കപ്പാദീസുപി.

അത്രിമേ ആഹച്ചഭാസിതാ പയോഗാ – അവിജ്ജാഗതസ്സ ഭിക്ഖവേ അവിദ്ദസുനോ മിച്ഛാദിട്ഠി പഹോതി. മിച്ഛാദിട്ഠിസ്സ മിച്ഛാസങ്കപ്പോ പഹോതി. മിച്ഛാസങ്കപ്പസ്സ മിച്ഛാവാചാ പഹോതി. മിച്ഛാവാചസ്സ മിച്ഛാകമ്മന്തോ പഹോതി. മിച്ഛാകമ്മന്തസ്സ മിച്ഛാആജീവോ പഹോതി. മിച്ഛാആജീവസ്സ മിച്ഛാവായാമോ പഹോതി. മിച്ഛാവായാമസ്സ മിച്ഛാസതി പഹോതി. മിച്ഛാസതിസ്സ മിച്ഛാസമാധി പഹോതീതി. വിജ്ജാഗതസ്സ ഭിക്ഖവേ വിദ്ദസുനോ സമ്മാദിട്ഠി പഹോതി. സമ്മാദിട്ഠിസ്സ സമ്മാസങ്കപ്പോ പഹോതീതി വിത്ഥാരോ, ഏവം കത്ഥചി വാച്ചലിങ്ഗഭൂതാനം അഭിധേയ്യലിങ്ഗാനഞ്ച തദ്ധിതന്തലിങ്ഗാനഞ്ച നാമികപദമാലാ സപ്പയോഗാ കഥിതാ.

ഇദാനി നേവാഭിധേയ്യലിങ്ഗസ്സ ഭവിതബ്ബസദ്ദസ്സ ച അഭിധേയ്യലിങ്ഗാനം സോത്ഥി സുവത്ഥി സദ്ദാനഞ്ച വാച്ചലിങ്ഗാഭിധേയ്യലിങ്ഗസ്സ അബ്ഭുതസദ്ദസ്സ ച വാച്ചലിങ്ഗസ്സ അഭൂതസദ്ദസ്സചാതി ഇമേസം കിഞ്ചി വിസേസം കഥയാമ, നാമികപദമാലഞ്ച യഥാരഹം യോജേസ്സാമ. ഏതേസു ഹി ഭവിതബ്ബസദ്ദോ ഏകന്തഭാവവാചകോ നപുംസകലിങ്ഗോ ഏകവചനന്തോയേവ ഹോതി. തതിയന്തപദേഹി ഏവംസദ്ദ നസദ്ദാദീഹി ച യോജേതബ്ബോ ച ഹോതി. നാസ്സ നാമികപദമാലാ ലബ്ഭതി, അത്രിമേ ച പയോഗാ ‘‘സദ്ധമ്മഗരുകേന ഭവിതബ്ബം, നോ ആമിസഗരുകേന, ഇമിനാ ചോരേന ഭവിതബ്ബം, ഇമേഹി ചോരേഹി ഭവിതബ്ബം, ഇമായ ചോരിയാ ഭവിതബ്ബം, ഇമാഹി ചോരീഹി ഭവിതബ്ബം, അനേന ചിത്തേന ഭവിതബ്ബം, ഇമേഹി ചിത്തേഹി ഭവിതബ്ബം, ഏവം ഭവിതബ്ബം, അഞ്ഞഥാ ഭവിതബ്ബ’’ന്തി. അത്രിദം വുച്ചതി –

ഭവിതബ്ബപദം നിച്ചം, സബ്ബഞ്ഞുവരസാസനേ;

പഠമേകവചോ ഭാവ-വാചകഞ്ച നപുംസകം.

തതിയന്തപദേഹേവം-സദ്ദാദീഹി ച ധീമതാ;

യോജേതബ്ബംവ സമ്ഭോതി, ഇതി വിദ്വാ വിഭാവയേ.

അയം ‘‘ഭവിതബ്ബ’’ന്തി പദസ്സ വിസേസോ.

സോത്ഥി ഭദ്ദന്തേ ഹോതു രഞ്ഞോ, സോത്ഥിം ഗച്ഛതി ന്ഹാപിതോ. സോത്ഥിനാമ്ഹി സമുട്ഠിതോ. സുവത്ഥി, സുവത്ഥിം, സുവത്ഥിനാ, അയം ധസാത്ഥിസദ്ദാദീനം വിസേസോ.

അയം പന ‘‘അബ്ഭുതം അഭൂത’’ന്തി ദ്വിന്നം വിസേസോ. ഭൂസദ്ദസ്സ ബ്ഭൂ, സംയോഗപരേ പടിസേധത്ഥവതി അഇതിനിപാതേ ഉപപദേ സതി ഏകന്തേന രസ്സത്തമുപയാതി. ക്വത്ഥേ? ‘‘അഭൂതപുബ്ബം ഭൂത’’ന്തിആദീസ്വത്ഥേസു. തഥാവിധേ അസഞ്ഞോഗപരേ രസ്സത്തം ന ഉപയാതി. ക്വത്ഥേ? ‘‘അസച്ച’’ന്തിആദീസ്വത്ഥേസു. തഥാ ഹി ‘‘അബ്ഭുത’’ന്തി പദസ്സ ‘‘അഭൂതപുബ്ബം ഭൂത’’ന്തിപി അത്ഥോ ഭവതി, ‘‘അബ്ഭുതകരണ’’ന്തിപി അത്ഥോ ഭവതി. ‘‘അഭൂത’’ന്തി പദസ്സ പന ‘‘അസച്ച’’ന്തിപി അത്ഥോ ഭവതി, ‘‘അജാത’’ന്തിപി അത്ഥോ ഭവതി. തത്ര ‘‘അച്ഛരിയം വത ഭോ അബ്ഭുതം വത ഭോ. അച്ഛേരം വത ലോകസ്മിം, അബ്ഭുതം ലോമഹംസനം’’ ഇച്ചേവമാദയോ ‘‘അഭൂതപുബ്ബം ഭൂത’’ന്തി അത്ഥേ പയോഗാ.

‘‘ത്വം മം നാഗേന ആലമ്പ,

അഹം മണ്ഡൂകഛാപിയാ;

ഹോതു നോ അബ്ഭുതം തത്ഥ,

ആസഹസ്സേഹി പഞ്ചഹീ’’തി

ഇച്ചേവമാദയോ അബ്ഭുതകരണത്ഥേ പയോഗാ. ഏവം രസ്സവസേന, ദീഘവസേന പന നിസ്സംയോഗേ ‘‘അഭൂതം അതച്ഛം. അതഥം’’ഇച്ചേവമാദയോ അസച്ചത്ഥേ പയോഗാ, ‘‘അഭൂതം അജാതം അസഞ്ജാത’’ന്തി ഇച്ചേവമാദയോ അജാതത്ഥേ പയോഗാ. ഭവന്തി ചത്ര –

‘‘അഭൂതപുബ്ബം ഭൂത’’ന്തി, അത്ഥസ്മിം അബ്ഭുതന്തിദം;

പദം വിഞ്ഞൂഹി വിഞ്ഞേയ്യം, രസ്സഭാവേന സണ്ഠിതം.

അബ്ഭുതകരണത്ഥേപി, അബ്ഭുതന്തി പദം തഥാ;

സണ്ഠിതം രസ്സഭാവേന, ഇതി വിദ്വാ വിഭാവയേ.

അഭൂതമിതി ദീഘത്ത-വസേന കഥിതം പന;

പദം സമധിഗന്തബ്ബ-മസച്ചാജാതവാചകം.

അബ്ഭുതം, അബ്ഭുതാനി. ചിത്തനയേന, അബ്ഭുതോ, അബ്ഭുതാ. അബ്ഭുതം, പുരിസനയേന, അബ്ഭുതാ, അബ്ഭുതാ, അബ്ഭുതായോ. അബ്ഭുതം. കഞ്ഞാനയേന ഞേയ്യം. ഏവം ഭൂതസദ്ദസ്സപി നാമികപദമാലാ തിധാ ഗഹേതബ്ബാ. അത്ര ‘‘അബ്ഭുത’’മിതി പദം വാച്ചലിങ്ഗമ്പി ഭവതി അഭിധേയ്യലിങ്ഗമ്പി. ‘‘അഭൂത’’മിതി പദം പന വാച്ചലിങ്ഗം അഭിധേയ്യലിങ്ഗമ്പി വാ സച്ചസദ്ദോ വിയ കത്ഥചി. ഇതിസ്സ യഥാരഹം അയമ്പി സപ്പയോഗാ നാമികപദമാലാ കഥിതാ.

ഇദാനി ആഗമികാനം കോസല്ലജനനത്ഥം പദസമോധാനവസേന നാമികപദമാലാ വുച്ചതേ – ബുദ്ധോ ഭഗവാ, ബുദ്ധാ ഭഗവന്തോ. ബുദ്ധം ഭഗവന്തം, ബുദ്ധേ ഭഗവന്തേ. ബുദ്ധേന ഭഗവതാ, സേസം വിത്ഥാരേതബ്ബം. അയം പദമാലാ ഏകവചനബഹുവചനവസേന ഞേയ്യാ.

ദേവാ താവതിംസാ. ദേവേ താവതിംസേ. ദേവേഹി താവതിംസേഹി. സേസം വിത്ഥാരേതബ്ബം. ബഹുവചനവസേന ഞേയ്യാ പദമാലാ.

സോ ഭഗവാ ജാനം പസ്സം അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ, തം ഭഗവന്തം ജാനന്തം പസ്സന്തം അരഹന്തം സമ്മാസമ്ബുദ്ധം, തേന ഭഗവതാ ജാനതാ പസ്സതാ അരഹതാ സമ്മാസമ്ബുദ്ധേന, തസ്സ ഭഗവതോ ജാനതോ പസ്സതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ. സേസം വിത്ഥാരേതബ്ബം. ഏകവചനവസേന ഞേയ്യാ പദമാലാ.

രാജാ സുദ്ധോദനോ, രാജാനം സുദ്ധോദനം, രഞ്ഞാ സുദ്ധോദനേന. സേസം വിത്ഥാരേതബ്ബം.

രാജാ പസ്സേനദീ കോസലോ, രാജാനം പസ്സേനദിം കോസലം, രഞ്ഞാ പസ്സേനദിനാ കോസലേന. സേസം വിത്ഥാരേതബ്ബം.

രാജാ മാഗധോ സേനിയോ ബിമ്ബിസാരോ, രാജാനം മാഗധം സേനിയം ബിമ്ബിസാരം, രഞ്ഞാ മാഗധേന സേനിയേന ബിമ്ബിസാരേന. സേസം വിത്ഥാരേതബ്ബം.

രാജാ മാഗധോ അജാതസത്തു വേദേഹിപുത്തോ, രാജാനം മാഗധം അജാതസത്തും വേദേഹിപുത്തം, രഞ്ഞാ മാഗധേന അജാതസത്തുനാ വേദേഹിപുത്തേന. സേസം വിത്ഥാരേതബ്ബം.

മഹാപജാപതീ ഗോതമീ, മഹാപജാപതിം ഗോതമിം, മഹാപജാപതിയാ ഗോതമിയാതി പഞ്ചക്ഖത്തും വത്തബ്ബം. മഹാപജാപതിയം ഗോതമിയം, ഭോതി മഹാപജാപതി ഗോതമി.

മക്ഖലി ഗോസാലോ. മക്ഖലിം ഗോസാലം. മക്ഖലിനാ ഗോസാലേന. സേസം വിത്ഥാരേതബ്ബം.

സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനം സാവകയുഗം. സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനം സാവകയുഗം, സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേന സാവകയുഗേന, സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനസ്സ സാവകയുഗസ്സ. സേസം വിത്ഥാരേതബ്ബം. സബ്ബാപേതാ പദമാലാ ഏകവചനവസേന ഞേയ്യാ. സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ അഗ്ഗസാവകാ, സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേ അഗ്ഗസാവകേ, സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനേഹി അഗ്ഗസാവകേഹി. സേസം വിത്ഥാരേതബ്ബം. ബഹുവചനവസേന ഞേയ്യാ. ഇതോ അഞ്ഞേസുപി ഏസേവ നയോ.

സോ ദാരോ, സാ ദാരാ. സം ദാരം, സേ ദാരേ. സേന ദാരേന. സേസം വിത്ഥാരേതബ്ബം. സാ നാരീ, സാ നാരിയോ. സം നാരിം, സാ നാരിയോ. സായ നാരിയാ. സേസം വിത്ഥാരേതബ്ബം. സം കമ്മം, സാനി കമ്മാനി. സേന കമ്മേന. സം ഫലം, സാനി ഫലാനി. സേന ഫലേന. സേസം വിത്ഥാരേതബ്ബം.

പഠമം ഝാനം, പഠമം ഝാനം, പഠമേന ഝാനേന, പഠമസ്സ ഝാനസ്സ. സേസം വിത്ഥാരേതബ്ബം.

ചതുത്ഥീ ദിസാ, ചതുത്ഥിം ദിസം, ചതുത്ഥിയാ ദിസായ.

ധമ്മീ കഥാ, ധമ്മിം കഥം, ധമ്മിയാ കഥായ, ധമ്മിയം കഥായം. ഏവം അനുപുബ്ബീ കഥാ, ഏവരൂപീ കഥാ. ഇമിനാ നയേന അഞ്ഞേസുപി ഠാനേസു പദസമോധാനവസേന ലിങ്ഗതോ ച അന്തതോ ച വചനതോ ച അപേക്ഖിതബ്ബം. പദതോ ച നാനപ്പകാരാ നാമികപദമാലാ യോജേതബ്ബാ.

ഇദാനി ഏകപ്പകാരാനം സദ്ദാനം ലിങ്ഗഅന്തവസേന നാനത്തം വേദിതബ്ബം. കഥം? യാദിസോ, യാദിസീ, യാദിസം. താദിസോ, താദിസീ, താദിസം. ഏതാദിസോ, ഏതാദിസീ, ഏതാദിസം. കീദിസോ, കീദിസീ, കീദിസം. ഈദിസോ, ഈദിസീ, ഈദിസം. ഏദിസോ, ഏദിസീ, ഏദിസം. സദിസോ, സദിസീ, സദിസം. കദാചി പന ‘‘യാദിസാ താദിസാ’’തി ഏവമാദീനി ഇത്ഥിലിങ്ഗരൂപാനിപി ഭവന്തി. നാമികപദമാലാ നേസം പുരിസ ഇത്ഥീ ചിത്തനയേന യോജേതബ്ബാ.

ഇദാനി സമാസതദ്ധിതപദഭൂതാനം അമമസദ്ദാദീനം നാമികപദമാലാ വുച്ചതേ – അമമോ, അമമാ, അമമം, അമമേ. അമമേന. സേസം വിത്ഥാരേതബ്ബം.

മയ്ഹകോ, മയ്ഹകാ. മയ്ഹകം, മയ്ഹകേ. മയ്ഹകേന. സേസം വിത്ഥാരേതബ്ബം.

ആമാ, ആമാ, ആമായോ. ആമം, ആമാ, ആമായോ. സേസം വിത്ഥാരേതബ്ബം.

തത്ര അമമോതി നത്ഥി തണ്ഹാമമത്തം ദിട്ഠിമമത്തഞ്ച ഏതസ്സാതി അമമോ, കോ സോ, അരഹായേവാതി വത്തും വട്ടതി. അപിച യേസതണ്ഹാപി സദിട്ഠീപി ‘‘മമ ഇദ’’ന്തി മമത്തം ന കരോന്തി, തേപി അമമായേവ. ഏത്ഥ ച ‘‘മനുസ്സാ തത്ഥ ജായന്തി, അമമാ അപരിഗ്ഗഹാ’’തി ഇദം സാസനതോ നിദസ്സനം. ‘‘അമമോ നിരഹങ്കാരോ’’തി ഇദം പന ലോകതോ നിദസ്സനം. ഇത്ഥിലിങ്ഗേ വത്തബ്ബേ ‘‘അമമാ, അമമാ, അമമായോ’’തി പദമാലാ. നപുംസകേ വത്തബ്ബേ ‘‘അമമം, അമമാനീ’’തി പദമാലാ. തത്ര മയ്ഹകോതി ‘‘ഇദമ്പി മയ്ഹം ഇദമ്പി മയ്ഹ’’ന്തി വിപ്പലപതീതി മയ്ഹകോ, ഏകോ പക്ഖിവിസേസോ. വുത്തഞ്ഹേതം ജാതകേ –

‘‘സകുണോ മയ്ഹകോ നാമ, ഗിരിസാനുദരീചരോ;

പക്കം പിപ്ഫലിമാരുയ്ഹ, ‘മയ്ഹം മയ്ഹ’ന്തി കന്ദതീ’’തി.

ഇത്ഥിലിങ്ഗേ വത്തബ്ബേ ‘‘മയ്ഹകീ, മയ്ഹകീ, മയ്ഹകിയോ’’തി പദമാലാ. തത്ര ആമാതി ‘‘ആമ അഹം തുമ്ഹാകം ദാസീ’’തി ഏവം ദാസിഭാവം പടിജാനാതീതി ആമാ. ഗേഹദാസീ. വുത്തഞ്ഹേതം ജാതകേസു ‘‘യത്ഥ ദാസോ ആമജാതോ, ഠിതോ ഥുല്ലാനി ഗച്ഛതീ’’തി ച, ‘‘ആമായ ദാസാപി ഭവന്തി ലോകേ’’തി ച, തസ്മാ ഇമാനേവേത്ഥ നിദസ്സനപദാനി.

ഇദാനി കതി കതിപയ കതിമീസദ്ദാനം വിസേസോ വുച്ചതേ യഥാരഹം നാമികപദമാലാ ച. തത്ര കതിമീസദ്ദസ്സ നാമികപദമാലാ ന ലബ്ഭതി ‘‘അജ്ജ ഭന്തേ കതിമീ’’തി ഏവം പുച്ഛാവസേന ആഗതമത്തതോ. കതി കതിപയസദ്ദാനം പന ലബ്ഭതേവ, സാ ച ബഹുവചനികാ. വിസുദ്ധിമഗ്ഗടീകായം പന കതിപയസദ്ദോ ഏകവചനികോ വുത്തോ. കതി പുരിസാ തിട്ഠന്തി, കതി പുരിസേ പസ്സതി. കതി ഇത്ഥിയോ, കതി കുലാനി. കതി ലോകസ്മിം ഛിദ്ദാനി യത്ഥ ചിത്തം ന തിട്ഠതി. കതി കുസലാ. കതി ധാതുയോ. കതി ആയതനാനി. കതിഹി ഖന്ധേഹി കതിഹായതനേഹി കതിഹി ധാതൂഹി സങ്ഗഹിതം. കതിഭി രജമാനേതി, കതിഭി പരിസുജ്ഝതി. കതിപയാ പുരിസാ, കതിപയാ ഇത്ഥിയോ, കതിപയാനി ചിത്താനി. ഇമാ പന നാമികപദമാലാ.

കതി. കതിഹി, കതിഭി. കതിനം. കതിസു.

കതിപയാ. കതിപയേഹി, കതിപയേഭി. കതിപയാനം. കതിപയേസു. കതിപയായോ. കതിപയാഹി, കതിപയാഭി. കതിപയാനം. കതിപയാസു. കതിപയാനി. കതിപയേ. കതിപയേഹി, കതിപയേഭി. കതിപയാനം. കതിപയേസൂതി. സബ്ബാപേതാ സത്തന്നം വിഭത്തീനം വസേന ഞേയ്യാ, സമാസവിധിമ്ഹിപി കതി കതിപയസദ്ദാ ബഹുവചനവസേനേവ യോജേതബ്ബാ. ‘‘കതിസങ്ഗാതിഗോ ഭിക്ഖു, ഓഘതിണ്ണോതി വുച്ചതി. കതിപയജനകത’’ന്തിആദീസു ഹി ‘‘കതി കിത്തകാ സങ്ഗാ കതിസങ്ഗാ’’തിആദിനാ സബ്ബദാ ബഹുവചനസമാസോ ദട്ഠബ്ബോ.

ഇദാനി രൂള്ഹീസദ്ദാനം നാമികപദമാലാ വുച്ചതേ – ഇധ രൂള്ഹീസദ്ദാ നാമ യേവാപനകസദ്ദാദയോ. യേവാപനകോ, യേവാപനകാ. യേവാപനകം. യേവാപനോ, യേവാപനാ. യേവാപനം. യംവാപനകം, യംവാപനകാനി. സേസം സബ്ബത്ഥ വിത്ഥാരേതബ്ബം. തത്ര യേവാപനകോതി ‘‘ഫസ്സോ ഹോതി വേദനാ ഹോതീ’’തിആദിനാ വുത്താ ഫസ്സാദയോ വിയ സരൂപതോ അവത്വാ ‘‘യേ വാ പന തസ്മിം സമയേ അഞ്ഞേപി അത്ഥി പടിച്ചസമുപ്പന്നാ അരൂപിനോ ധമ്മാ’’തി ഏവം ‘‘യേവാപനാ’’തി പദേന വുത്തോ യേവാപനകോ, ഏവം ‘‘യേവാപനോ’’തി ഏത്ഥാപി. തഥാ ‘‘യം വാ പനഞ്ഞമ്പി അത്ഥി രൂപ’’ന്തി ഏവം ‘‘യംവാപനാ’’തി പദേന വുത്തം യംവാപനകം. ഏസ നയോ യഥാരഹം യസ്സകം യത്ഥകന്തിആദീസുപി നേതബ്ബോ.

ഏത്ഥ സിയാ – നനു ച ഭോ പനസദ്ദോ നിപാതോ, നിപാതാനഞ്ച അബ്യയഭാവോ സിദ്ധോ തീസു ലിങ്ഗേസു സബ്ബവിഭത്തിവചനേസു ച വയാഭാവതോ, സോ കസ്മാ ‘‘യേവാപനോ’’തി ഓകാരന്തോ ജാതോതി? സച്ചം പനസദ്ദോ നിപാതോ, സോ ച ഖോ ‘‘യേ വാ പന തസ്മിം സമയേ’’തി വാ, ‘‘യം വാ പനഞ്ഞമ്പീ’’തി വാ, ‘‘ബ്രാഹ്മണാ പനാ’’തി വാ ഏവമാദീസു നിപാതോ, ‘‘യേവാപനകോ’’തി വാ, ‘‘യേവാപനോ’’തി വാ ഏവമാദീസു നിപാതോ നാമ ന ഹോതി. അനുകരണമത്തഞ്ഹേതം, തസ്മാ ഈദിസേസു പനസദ്ദസഹിതാ പയോഗാ രൂള്ഹീസദ്ദാതി ഗഹേതബ്ബാ. യജ്ജേവം കസ്മാ നിബ്ബചനമുദാഹടന്തി? അത്ഥസ്സ പാകടീകരണത്ഥം.