൧. സവികരണാഖ്യാതവിഭാഗ

തത്ഥ ധാതൂതി കേനട്ഠേന ധാതു? സകത്ഥമ്പി ധാരേതീതി ധാതു, അത്ഥാതിസയയോഗതോ പരത്ഥമ്പി ധാരേതീതി ധാതു, വീസതിയാ ഉപസഗ്ഗേസു യേന കേനചി ഉപസഗ്ഗേന അത്ഥവിസേസകാരണേന പടിബദ്ധാ അത്ഥവിസേസമ്പി ധാരേതീതി ധാതു, ‘‘അയം ഇമിസ്സാ അത്ഥോ, അയമിതോ പച്ചയോ പരോ’’തിആദിനാ അനേകപ്പകാരേന പണ്ഡിതേഹി ധാരിയതി ഏസാതിപി ധാതു, വിദഹന്തി വിദുനോ ഏതായ സദ്ദനിപ്ഫത്തിം അയലോഹാദിമയം അയലോഹാദിധാതൂഹി വിയാതിപി ധാതു. ഏവം താവ ധാതുസദ്ദസ്സത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ധാതുസദ്ദോ ജിനമതേ, ഇത്ഥിലിങ്ഗത്തനേ മതോ;

സത്ഥേ പുല്ലിങ്ഗഭാവസ്മിം, കച്ചായനമതേ ദ്വിസു.

അഥ വാ ജിനമതേ ‘‘തതോ ഗോതമിധാതൂനീ’’തി ഏത്ഥ ധാതുസദ്ദോ ലിങ്ഗവിപല്ലാസേ വത്തതി ‘‘പബ്ബതാനി വനാനി ചാ’’തി ഏത്ഥ പബ്ബതസദ്ദോ വിയ, ന പനേത്ഥ വത്തബ്ബം ‘‘അട്ഠിവാചകത്താ നപുംസകനിദ്ദേസോ’’തി അട്ഠിവാചകത്തേപി ‘‘ധാതുയോ’’തി ഇത്ഥിലിങ്ഗദസ്സനതോ. ഭൂവാദയോ സദ്ദാ ധാതവോ. സേയ്യഥിദം? ഭൂ ഇ കു കേ തക്ക തക തകി സുകഇച്ചാദയോ. ഗണതോ തേ അട്ഠവിധാ ഭൂവാദിഗണോ രുധാദിഗണോ ദിവാദിഗണോ സ്വാദിഗണോ കിയാദിഗണോ ഗഹാദിഗണോ തനാദിഗണോ ചുരാദിഗണോ ചാതി. ഇദാനി തേസം വികരണസഞ്ഞിതേ പച്ചയേ ദസ്സേസ്സാമ. അനേകവിധാ ഹി പച്ചയാ നാനപ്പകാരേസു നാമനാമ കിതനാമ സമാസനാമ തദ്ധിതനാമാഖ്യാതേസു പവത്തനതോ. സങ്ഖേപതോ പന ദുവിധാവ നാമപച്ചയോ ആഖ്യാതപച്ചയോ ചാതി. തത്രാപി ആഖ്യാതപച്ചയാ ദുവിധാ വികരണപച്ചയനോവികരണപച്ചയവസേന. തത്ഥ വികരണപച്ചയോ അകാരാദിസത്തരസവിധോ അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന പന്നരസവിധോ ച. നോവികരണപച്ചയോ പന ഖ ഛ സാദിനേകവിധോ. യേ രൂപനിപ്ഫത്തിയാ ഉപകാരകാ അത്ഥവിസേസസ്സ ജോതകാ വാ അജോതകാ വാ ലോപനീയാ വാ അലോപനീയാ വാ, തേ സദ്ദാ പച്ചയാ.

പടിച്ച കാരണം തം തം, ഏന്തീതി പച്ചയാഥ വാ;

പടിച്ച സദ്ദനിപ്ഫത്തി, ഇതോ ഏതീതി പച്ചയാ.

നാമികപ്പച്ചയാനം യോ, വിഭാഗോ ആവി ഹേസ്സതി;

നാമകപ്പേ യതോ തസ്മാ, ന തം വിത്ഥാരയാമസേ.

യോ നോവികരണാനം തു, പച്ചയാനം വിഭാഗതോ;

സോ പനാഖ്യാതകപ്പമ്ഹി, വിത്ഥാരേനാ’ഗമിസ്സതീതി.

ഇച്ചാനേകവിധേസു പച്ചയേസു ‘‘വികരണപച്ചയാ നാമ ഇമേ’’തി സല്ലക്ഖേതബ്ബാ. കഥം? ഭൂവാദിഗണതോ അപച്ചയോ ഹോതി കത്തരി, രുധാദിഗണതോ അകാരിവണ്ണേകാരോകാരപച്ചയാ ഹോന്തി കത്തരി, പുബ്ബമജ്ഝട്ഠാനേ നിഗ്ഗഹീതാഗമോ ച, ദിവാദിഗണതോ യപച്ചയോ ഹോതി കത്തരി, സ്വാദിഗണതോ ണു ണാ ഉണാപച്ചയാ ഹോന്തി കത്തരി, കിയാദിഗണതോ നാപച്ചയോ ഹോതി കത്തരി, ഗഹാദിഗണതോ പ്പ ണ്ഹാപച്ചയാ ഹോന്തി കത്തരി, തനാദിഗണതോ ഓ യിരപച്ചയാ ഹോന്തി കത്തരി, ചുരാദിഗണതോ ണേ ണയപച്ചയാ ഹോന്തി കത്തരി.

അകാരോ ച ഇവണ്ണോ ച, ഏ ഓകാരാ ച യോ തഥാ;

ണു ണാ ഉണാ ച നാ പ്പ ണ്ഹാ-യിരാ ണേ ണയപച്ചയാ.

അഗ്ഗഹിതഗ്ഗഹണേന, ഏവം പന്നരസേ’രിതാ;

വികരണവ്ഹയാ ഏതേ, പച്ചയാതി വിഭാവയേ.

യേ ഏവം നിദ്ദിട്ഠേഹി വികരണപച്ചയേഹി തദഞ്ഞേഹി ച സപ്പച്ചയാ അട്ഠവിധാ ധാതുഗണാ സുത്തന്തേസു ബഹൂപകാരാ, തേസ്വായം ഭൂവാദിഗണോ. ഭൂ സത്തായം, ഭൂധാതു വിജ്ജമാനതായം വത്തതി. സകമ്മികാകമ്മികാസു ധാതൂസു അയം അകമ്മികാ ധാതു, ന പന ‘‘ധമ്മഭൂതോ’’തിആദീസു പത്തിഅത്ഥവാചികാ അപരാ ഭൂധാതു വിയ സകമ്മികാ. ഏസാ ഹി പരിഅഭിആദീഹി ഉപസഗ്ഗേഹി യുത്തായേവ സകമ്മികാ ഭവതി, ന ഉപ പരാ പാതുആദീഹി ഉപസഗ്ഗനിപാതേഹി യുത്താപി. അതോ ഇമിസ്സാ സിദ്ധാനി രൂപാനി ദ്വിധാ ഞേയ്യാനി അകമ്മകപദാനി സകമ്മകപദാനി ചാതി.

സുദ്ധകത്തുക്രിയാപദനിദ്ദേസ

തത്ര ഭവതി ഉബ്ഭവതി സമുബ്ഭവതി പഭവതി പരാഭവതി സമ്ഭവതി വിഭവതി, ഭോതി സമ്ഭോതി വിഭോതി പാതുഭവതി പാതുബ്ഭവതി പാതുഭോതി, ഇമാനി അകമ്മകപദാനി. ഏത്ഥ പാതുഇതി നിപാതോ, സോ ‘‘ആവിഭവതി തിരോഭവതീ’’തിആദീസു ആവി തിരോനിപാതാ വിയ ഭൂധാതുതോ നിപ്ഫന്നാഖ്യാതസദ്ദസ്സ നേവ വിസേസകരോ, ന ച സകമ്മകത്തസാധകോ. ഉഇച്ചാദയോ ഉപസഗ്ഗാ, തേ പന വിസേസകരാ, ന സകമ്മകത്തസാധകാ. യേസമത്ഥോ കമ്മേന സമ്ബന്ധനീയോ ന ഹോതി, താനി പദാനി അകമ്മകാനി. അകമ്മകപദാനം യഥാരഹം സകമ്മകാകമ്മകവസേന അത്ഥോ കഥേതബ്ബോ. പരിഭോതി പരിഭവതി, അഭിഭോതി അഭിഭവതി, അധിഭോതി അധിഭവതി, അതിഭോതി അതിഭവതി, അനുഭോതി അനുഭവതി, സമനുഭോതി സമനുഭവതി, അഭിസമ്ഭോതി അഭിസമ്ഭവതി, ഇമാനി സകമ്മകപദാനി. ഏത്ഥ പരിഇച്ചാദയോ ഉപസഗ്ഗാ, തേ ഭൂധാതുതോ നിപ്ഫന്നാഖ്യാതസദ്ദസ്സ വിസേസകരാ ചേവ സകമ്മകത്തസാധകാ ച. യേസമത്ഥോ കമ്മേന സമ്ബന്ധനീയോ, താനി പദാനി സകമ്മകാനി. സകമ്മകപദാനം സകമ്മകവസേന അത്ഥോ കഥേതബ്ബോ, ക്വചി അകമ്മകവസേനപി. ഏവം സുദ്ധകത്തുക്രിയാപദാനി ഭവന്തി. ഉദ്ദേസോയം.

തത്ര ഭവതീതി ഹോതി വിജ്ജതി പഞ്ഞായതി സരൂപം ലഭതി. ഉബ്ഭവതീതി ഉപ്പജ്ജതി സരൂപം ലഭതി. സമുബ്ഭവതീതി സമുപ്പജ്ജതി സരൂപം ലഭതി. പഭവതീതി ഹോതി സമ്ഭവതി. അഥ വാ പഭവതീതി യതോ കുതോചി സന്ദതി, ന വിച്ഛിജ്ജതി, അവിച്ഛിന്നം ഹോതി, തം തം ഠാനം വിസരതി. പരാഭവതീതി പരാഭവോ ഹോതി ബ്യസനം ആപജ്ജതി അവുദ്ധിം പാപുണാതി. സമ്ഭവതീതി സുട്ഠു ഭവതി വുദ്ധിം വിരൂള്ഹിം വേപുല്ലം ആപജ്ജതി. വിഭവതീതി ഉച്ഛിജ്ജതി വിനസ്സതി വിപജ്ജതി, വിസേസതോ വാ ഭവതി സമ്പജ്ജതി. ഭോതി സമ്ഭോതി വിഭോതീതി ഇമാനി ‘‘ഭവതി സമ്ഭവതി വിഭവതീ’’തി ഇമേഹി യഥാക്കമം സമാനനിദ്ദേസാനി. പാതുഭവതീതി പകാസതി ദിസ്സതി പഞ്ഞായതി പാകടം ഹോതി. പാതുബ്ഭവതി പാതുഭോതീതി ഇമാനി ‘‘പാതുഭവതീ’’തി ഇമിനാ സമാനനിദ്ദേസാനി. ഏവം അകമ്മകപദാനം യഥാരഹം സകമ്മകാകമ്മകവസേന അത്ഥകഥനം ദട്ഠബ്ബം. ഏവമുത്തരത്രാപി അഞ്ഞേസമ്പി അകമ്മകപദാനം.

പരിഭോതിദുകാദീസു പന സത്തസു ദുകേസു യഥാക്കമം ദ്വേ ദ്വേ പദാനി സമാനത്ഥാനി, തസ്മാ ദ്വേ ദ്വേ പദാനിയേവ ഗഹേത്വാ നിദ്ദിസിസ്സാമ. തത്ര പരിഭോതി പരിഭവതീതി പരം ഹിംസതി പീളേതി, അഥ വാ ഹീളേതി അവജാനാതി. അഭിഭോതി അഭിഭവതീതി പരം അജ്ഝോത്ഥരതി മദ്ദതി. അധിഭോതി അധിഭവതീതി പരം അഭിമദ്ദിത്വാ ഭവതി അത്തനോ വസം വത്താപേതി. അതിഭോതി അതിഭവതീതി പരം അതിക്കമിത്വാ ഭവതി. അനുഭോതി അനുഭവതീതി സുഖദുക്ഖം വേദേതി പരിഭുഞ്ജതി സുഖദുക്ഖപടിസംവേദീ ഹോതി. സമനുഭോതി സമനുഭവതീതി സുഖദുക്ഖം സുട്ഠു വേദേതി സുട്ഠു പരിഭുഞ്ജതി സുട്ഠു സുഖദുക്ഖപടിസംവേദീ ഹോതി. അഭിസമ്ഭോതി അഭിസമ്ഭവതീതി പരം അജ്ഝോത്ഥരതി മദ്ദതി. ഏവം സകമ്മകപദാനം സകമ്മകവസേന അത്ഥകഥനം ദട്ഠബ്ബം. കത്ഥചി പന ഗച്ഛതീതി പവത്തതീതി ഏവം അകമ്മകവസേനപി. ഏവമുത്തരത്രാപി അഞ്ഞേസം സകമ്മകപദാനം.

അപച്ചയോ പരോ ഹോതി, ഭൂവാദിഗണതോ സതി;

സുദ്ധകത്തുക്രിയാഖ്യാനേ, സബ്ബധാതുകനിസ്സിതേ.

അയം സുദ്ധകത്തുക്രിയാപദാനം നിദ്ദേസോ.

ഹേതുകത്തുക്രിയാപദനിദ്ദേസ

ഭാവേതി വിഭാവേതിസമ്ഭാവേതി പരിഭാവേതി, ഏവം ഹേതുകത്തുക്രിയാപദാനി ഭവന്തി. ഏകകമ്മകവസേനേസമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. പച്ഛിമസ്സ പന ദ്വികമ്മകവസേനപി. പരിഭാവാപേതി അഭിഭാവാപേതി അനുഭാവാപേതി, ഏവമ്പി ഹേതുകത്തുക്രിയാപദാനി ഭവന്തി. ദ്വികമ്മകവസേനേസമത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. ഇച്ചേവം ദ്വിധാ ഹേതുകത്തുക്രിയാപദാനി ഞേയ്യാനി, അഞ്ഞാനിപി ഗഹേതബ്ബാനി.

തത്ര ഭാവേതീതി പുഗ്ഗലോ ഭാവേതബ്ബം യം കിഞ്ചി ഭാവേതി ആസേവതി ബഹുലീകരോതി, അഥ വാ ഭാവേതീതി വഡ്ഢേതി. വിഭാവേതീതി ഭാവേതബ്ബം യം കിഞ്ചി വിഭാവേതി വിസേസേന ഭാവേതി, വിവിധേന വാ ആകാരേന ഭാവേതി ഭാവയതി വഡ്ഢേതി, അഥ വാ വിഭാവേതീതി അഭാവേതി അന്തരധാപേതി. സമ്ഭാവേതീതി യസ്സ കസ്സചി ഗുണം സമ്ഭാവേതി സമ്ഭാവയതി സുട്ഠു പകാസേതി ഉക്കംസേതി. പരിഭാവേതീതി പരിഭാവേതബ്ബം യം കിഞ്ചി പരിഭാവേതി പരിഭാവയതി സമന്തതോ വഡ്ഢേതി. ഏവം ഏകകമ്മകവസേനത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. അഥ വാ പരിഭാവേതീതി വാസേതബ്ബം വത്ഥും പരിഭാവേതി പരിഭാവയതി വാസേതി ഗന്ധം ഗാഹാപേതി. ഏവം ദ്വികമ്മകവസേനാപി അത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ. പരിഭാവാപേതീതി പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലേന സപത്തം പരിഭാവാപേതി ഹിംസാപേതി, അഥ വാ പരിഭാവാപേതീതി ഹീളാപേതി അവജാനാപേതി. അഭിഭാവാപേതീതി പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലേന സപത്തം അഭിഭാവാപേതി അജ്ഝോത്ഥരാപേതി. അനുഭാവാപേതീതി പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലേന സമ്പത്തിം അനുഭാവാപേതി പരിഭോജേതി.

പയുത്തോ കത്തുനാ യോഗേ, ഠിതോയേവാപ്പധാനിയേ;

ക്രിയം സാധേതി ഏതസ്സ, ദീപകം സാസനേ പദം.

കരണവചനംയേവ, യേഭുയ്യേന പദിസ്സതി;

ആഖ്യാതേ കാരിതട്ഠാനം, സന്ധായ കഥിതം ഇദം.

ന നാമേ കാരിതട്ഠാനം, ‘‘ബോധേതാ’’ ഇതിആദികം;

‘‘സുനഖേഹിപി ഖാദാപേന്തി’’, ഇച്ചാദീനി പദാനി ച;

ആഹരിത്വാന ദീപേയ്യ, പയോഗകുസലോ ബുധോ.

തത്രിദം കരണവചനം കമ്മത്ഥദീപകം, ഉപയോഗസാമിവചനാനിപി തദ്ദീപകാനി യോജേതബ്ബാനി. കഥം? പരിഭാവാപേതീതി പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലം സപത്തം പരിഭാവാപേതീതി, തഥാ പരിഭാവാപേതീതി പുഗ്ഗലോ പുഗ്ഗലസ്സ സപത്തം പരിഭാവാപേതീതി. സേസാനി നയാനുസാരേന നിദ്ദിസിതബ്ബാനി. ഏവം സബ്ബാനേതാനി കരണോപയോഗസാമിവചനാനി കമ്മത്ഥദീപകാനിയേവ ഹോന്തി, തസ്മാ ദ്വികമ്മകവസേനത്ഥോ ഗഹേതബ്ബോ.

അയം ഹേതുകത്തുക്രിയാപദാനം നിദ്ദേസോ.

കമ്മക്രിയാപദനിദ്ദേസ

ഭവിയതേ വിഭവിയതേ പരിഭവിയതേ അഭിഭവിയതേ അനുഭവിയതേ പരിഭൂയതേ അഭിഭൂയതേ അനുഭൂയതേ, ഏവം കമ്മുനോ ക്രിയാപദാനി ഭവന്തി. അഞ്ഞഥാ ച ഭവിയ്യതേ വിഭവിയ്യതേ പരിഭവിയ്യതേ അഭിഭവിയ്യതേ അനുഭവിയ്യതേ പരിഭുയ്യതേ അഭിഭുയ്യതേ അനുഭുയ്യതേതി. ഏത്ഥ കമ്മുനോ ക്രിയാപദാനിയേവ കമ്മകത്തുനോ ക്രിയാപദാനി കത്വാ യോജേതബ്ബാനി. വിസുഞ്ഹി കമ്മകത്തുനോ ക്രിയാപദാനി ന ലബ്ഭന്തി.

തത്ര ഭവിയതേതി ഭാവേതബ്ബം യം കിഞ്ചി പുഗ്ഗലേന ഭാവിയതേ ആസേവിയതേ ബഹുലീകരിയതേ, അഥ വാ ഭവിയതേതി വഡ്ഢിയതേ. വിഭവിയതേതി വിഭാവേതബ്ബം യം കിഞ്ചി പുഗ്ഗലേന വിഭവിയതേ വിസേസേന ഭവിയതേ, വിവിധേന വാ ആകാരേന ഭവിയതേ വഡ്ഢിയതേ, അഥ വാ വിഭവിയതേതി അഭവിയതേ അന്തരധാപിയതേ. പരിഭവിയതേതി സപത്തോ പുഗ്ഗലേന പരിഭവിയതേ ഹിംസിയതേ, അഥ വാ പരിഭവിയതേതി ഹീളിയതേ അവജാനിയതേ. അഭിഭവിയതേതി സപത്തോ പുഗ്ഗലേന അഭിഭവിയതേ അജ്ഝോത്ഥരിയതേ അഭിമദ്ദിയതേ. അനുഭവിയതേതി സമ്പത്തി പുഗ്ഗലേന അനുഭവിയതേ പരിഭുഞ്ജിയതേ. പരിഭൂയതേതിആദീനി തീണി ‘‘പരിഭവിയതേ’’തിആദീഹി തീഹി സമാനനിദ്ദേസാനി. സേസാനി പന യഥാവുത്തേഹി യം കമ്മമേവ പധാനതോ ഗഹേത്വാ നിദ്ദിസിയതി പദം, തം കമ്മത്ഥദീപകം. തസ്മാ കത്തരി ഏകവചനേന നിദ്ദിട്ഠേപി യദി കമ്മം ബഹുവചനവസേന വത്തബ്ബം, ബഹുവചനന്തഞ്ഞേവ കമ്മുനോ ക്രിയാപദം ദിസ്സതി. യദി പനേകവചനവസേന വത്തബ്ബം, ഏകവചനന്തഞ്ഞേവ. തഥാ കത്തരി ബഹുവചനേന നിദ്ദിട്ഠേപി യദി കമ്മം ഏകവചനവസേന വത്തബ്ബം, ഏകവചനന്തഞ്ഞേവ കമ്മുനോ ക്രിയാപദം ദിസ്സതി. യദി പന ബഹുവചനവസേന വത്തബ്ബം, ബഹുവചനന്തഞ്ഞേവ. കഥം? ഭിക്ഖുനാ ധമ്മോ ഭവിയതേ, ഭിക്ഖുനാ ധമ്മാ ഭവിയന്തേ, ഭിക്ഖൂഹി ധമ്മോ ഭവിയതേ, ഭിക്ഖൂഹി ധമ്മാ ഭവിയന്തേതി. ഇമിനാ നയേന സബ്ബത്ഥ കമ്മുനോ ക്രിയാപദേസു വോഹാരോ കാതബ്ബോ. യസ്മിം പന കമ്മുനോ ക്രിയാപദേ കമ്മത്ഥദീപകേ കമ്മഭൂതസ്സേവത്ഥസ്സ കത്തുഭാവപരികപ്പോ ഹോതി, തം കമ്മകത്തുത്ഥദീപകം, തം കമ്മുനോ ക്രിയാപദതോ വിസും ന ലബ്ഭതി. അയം പനേത്ഥ അത്ഥവിഞ്ഞാപനേ പയോഗരചനാ. സയമേവ പരിഭവിയതേ ദുബ്ഭാസിതം ഭണം ബാലോ തപ്പച്ചയാ അഞ്ഞേഹി പരിഭൂതോപി, സയമേവ അഭിഭവിയതേ പാപകാരീ നിരയേ നിരയപാലേഹി അഭിഭൂതോപി തഥാരൂപസ്സ കമ്മസ്സ സയം കതത്താതി. ഏത്ഥ ഹി സയമേവ പീയതേ പാനീയം, സയമേവ കടോ കരിയതേതിആദീസു വിയ സുഖാഭിസങ്ഖരണീയതാ ലബ്ഭതേവ, തതോ കമ്മകത്തുതാ ച.

അയം കമ്മുനോ ക്രിയാപദാനം നിദ്ദേസോ.

ഭാവക്രിയാപദനിദ്ദേസ

ഭൂയതേ ഭവിയതേ ഉബ്ഭവിയതേ, ഏവം ഭാവസ്സ ക്രിയാപദാനി ഭവന്തി. അഞ്ഞഥാ ച ഭുയ്യതേ ഭവിയ്യതേ ഉബ്ഭവിയ്യതേതി. തത്ര യഥാ ഠീയതേപദസ്സ ഠാനന്തി ഭാവവസേന അത്ഥകഥനമിച്ഛന്തി, ഏവം ഭൂയതേതിആദീനമ്പി ഭവനന്തിആദിനാ ഭാവവസേന അത്ഥകഥനമിച്ഛിതബ്ബം. യഥാ ച ഠാനം ഠിതി ഭവനന്തിആദീഹി ഭാവവാചകകിതന്തനാമപദേഹി സദ്ധിം സമ്ബന്ധേ ഛട്ഠിയോജനമിച്ഛന്തി, ന തഥാ ഠീയതേ ഭൂയതേതിആദീഹി ഭാവവാചകാഖ്യാതപദേഹി സദ്ധിം സമ്ബന്ധേ ഛട്ഠിയോജനാ ഇച്ഛിതബ്ബാ സമ്ബന്ധേ പവത്തഛട്ഠിയന്തസദ്ദേഹി അസമ്ബന്ധനീയത്താ ആഖ്യാതികപദാനം. യസ്മിം പയോഗേ യം കമ്മുനോ ക്രിയാപദേന സമാനഗതികം കത്വാ വിനാ കമ്മേന നിദ്ദിസിയതി ക്രിയാപദം, കത്തുവാചകപദം പന പച്ചത്തവചനേന വാ കരണവചനേന വാ നിദ്ദിസിയതി, തം തത്ഥ ഭാവത്ഥദീപകം. ന ഹി സബ്ബഥാ കത്താരമനിസ്സായ ഭാവോ പവത്തതി. ഏവം സന്തേപി ഭാവോ നാമ കേവലോ ഭവനലവനപചനാദികോ ധാതുഅത്ഥോയേവ. അക്ഖരചിന്തകാ പന ‘‘ഠീയതേ ഭൂയതേ’’തിആദീസു ഭാവവിസയേസു കരണവചനമേവ പയുഞ്ജന്തി ‘‘നനു നാമ പബ്ബജിതേന സുനിവത്ഥേന ഭവിതബ്ബം സുപാരുതേന ആകപ്പസമ്പന്നേനാ’’തിആദീസു വിയ, തസ്മാ തേസം മതേ ‘‘തേന ഉബ്ഭവിയതേ’’തി കരണവചനേന യോജേതബ്ബം. ജിനമതേന പന ‘‘സോ ഭൂയതേ’’തിആദിനാ പച്ചത്തവചനേനേവ. സച്ചസങ്ഖേപപ്പകരണേ ഹി ധമ്മപാലാചരിയേന, നിദ്ദേസപാളിയം പന ധമ്മസേനാപതിനാ, ധജഗ്ഗസുത്തന്തേ ഭഗവതാ ച ഭാവപദം പച്ചത്തവചനാപേക്ഖവസേനു’ച്ചാരിതം.

കഥിതോ സച്ചസങ്ഖേപേ, പച്ചത്തവചനേന വേ,

‘‘ഭൂയതേ’’ ഇതി സദ്ദസ്സ, സമ്ബന്ധോ ഭാവദീപനോ.

നിദ്ദേസപാളിയം ‘‘രൂപം, വിഭോതി വിഭവിയ്യതി’’;

ഇതി ദസ്സനതോ വാപി, പച്ചത്തവചനം ഥിരം.

തഥാ ധജഗ്ഗസുത്തന്തേ, മുനിനാഹച്ചഭാസിതേ;

‘‘സോ പഹീയിസ്സതി’’ ഇതി, പാളിദസ്സനതോപി ച.

പാരമിതാനുഭാവേന, മഹേസീനംവ ദേഹതോ;

സന്തി നിപ്ഫാദനാ, നേവ, സക്കതാദിവചോ വിയ.

പച്ചത്തദസ്സനേനേവ, പുരിസത്തയയോജനം;

ഏകവചനികഞ്ചാപി, ബഹുവചനികമ്പി ച;

കാതബ്ബമിതി നോ ഖന്തി, പരസ്സപദആദികേ.

തസ്മാ രൂപം വിഭവിയ്യതി, രൂപാനി വിഭവിയ്യന്തി, ത്വം വിഭവിയ്യസി, തുമ്ഹേ വിഭവിയ്യഥ, അഹം വിഭവിയ്യാമി, മയം വിഭവിയ്യാമ, രൂപം വിഭവിയ്യതേ, രൂപാനി വിഭവിയ്യന്തേ ഇച്ചേവമാദി ജിനവചനാനുരൂപതോ യോജേതബ്ബം. അത്രായം പദസോധനാ –

വിഭവിയ്യതീതി ഇദം, കമ്മപദസമാനകം;

ന ച കമ്മപദം നാപി, കമ്മകത്തുപദാദികം.

യദി കമ്മപദം ഏതം, പച്ചത്തവചനം പന;

കമ്മം ദീപേയ്യ കരണ-വചനം കത്തുദീപകം.

യദി കമ്മകത്തുപദം, ‘‘പീയതേ’’തി പദം വിയ;

സിയാ സകമ്മകം, നേതം, തഥാ ഹോതീതി ദീപയേ.

യദി കത്തുപദം ഏതം, വിഭവതിപദം വിയ;

വിനാ യപച്ചയം തിട്ഠേ, ന തഥാ തിട്ഠതേ ഇദം.

ന കത്തരി ഭുവാദീനം, ഗണേ യപച്ചയോ രുതോ;

ദിവാദീനം ഗണേയേവ, കത്തരി സമുദീരിതോ.

ന ഭൂധാതു ദിവാദീനം, ധാതൂനം ദിസ്സതേ ഗണേ;

ഭൂവാദികചുരാദീനം, ഗണേസുയേവ ദിസ്സതി.

‘‘വിഭവിയ്യതി’’ ഇച്ചാദോ, തസ്മാ യപച്ചയോ പന;

ഭാവേയേവാതി വിഞ്ഞേയ്യം, വിഞ്ഞുനാ സമയഞ്ഞുനാ.

ഏത്ഥ ഹി പാകടം കത്വാ, ഭാവകാരകലക്ഖണം;

ദസ്സയിസ്സാമഹം ദാനി, സക്കച്ചം മേ നിബോധഥ.

‘‘തിസ്സോ ഗച്ഛതി’’ഇച്ചത്ര, കത്താരം കത്തുനോ പദം;

‘‘ധമ്മോ ദേസിയതി’’ച്ചത്ര, കമ്മം തു കമ്മുനോ പദം.

സരൂപതോ പകാസേതി, തസ്മാ തേ പാകടാ ഉഭോ;

തഥാ വിഭവിയ്യതീതി-ആദിഭാവപദം പന.

സരൂപതോ ന ദീപേതി, കാരകം ഭാവനാമകം;

ദബ്ബഭൂതം തു കത്താരം, പകാസേതി സരൂപതോ.

കത്താരം പന ദീപേന്തം, കത്തുസന്നിസ്സിതമ്പി തം;

ഭാവം ദീപേതി സ്വാകാരോ, പച്ചയേന വിഭാവിതോ.

യസ്മാ ച കത്തുഭാവേന, ഭാവോ നാമ ന തിട്ഠതി;

കത്താവ കത്തുഭാവേന, ഭാവട്ഠാനേ ഠിതോ തതോ.

യജ്ജേവം കത്തുവോഹാരോ, ഭാവസ്സ തു കഥം സിയാ;

‘‘സാവകാനം സന്നിപാതോ, അഹോസി’’ഇതിആദിസു.

ഇതി ചേ നിസ്സയാനം തു, വസാ നിസ്സിതസമ്ഭവാ;

കത്തുട്ഠാനേപി ഭാവസ്സ, കത്തുപഞ്ഞത്തി സിജ്ഝതി.

കാരകേ കത്തുകമ്മവ്ഹേ, ക്രിയാസന്നിസ്സയേ യഥാ;

ധാരേന്തീ ആസനഥാലീ, ക്രിയാധാരോതി കപ്പിതാ.

തഥാ ഭാവപദം ധീരാ, കത്താരം ഭാവനിസ്സയം;

ദീപയന്തമ്പി കപ്പേന്തി, ഭാവസ്സ വാചകം ഇതി.

കേചി അദബ്ബഭൂതസ്സ, ഭാവസ്സേകത്തതോ ബ്രവും;

ഭാവേദേകവചോവാദി-പുരിസസ്സേവ ഹോതിതി.

പാളിം പത്വാന തേസം തു, വചനം അപ്പമാണകം;

‘‘തേ സംകിലേസികാ ധമ്മാ, പഹീയിസ്സന്തി’’ ഇതി ഹി.

പാഠോ പാവചനേ ദിട്ഠോ, തസ്മാ ഏവം വദേമസേ;

പച്ചത്തദസ്സനേനേവ, പുരിസത്തയയോജനം.

വചനേഹി യുതം ദ്വീഹി, ഇച്ഛിതബ്ബന്തി നോ രുചി;

ഭാവേ ക്രിയാപദം നാമ, പാളിയം അതിദുദ്ദസം;

തസ്മാ തഗ്ഗഹണൂപായോ, വുത്തോ ഏത്താവതാ മയാതി.

അയം ഭാവസ്സ ക്രിയാപദാനം നിദ്ദേസോ.

ഏവം സുദ്ധകത്തുക്രിയാപദാനി ഹേതുകത്തുക്രിയാപദാനി കമ്മുനോ ക്രിയാപദാനി, ഭാവസ്സ ക്രിയാപദാനി ചാതി ചതുധാ, കമ്മകത്തുക്രിയാപദേഹി വാ പഞ്ചധാ ഭൂധാതുതോ നിപ്ഫന്നാനി ക്രിയാപദാനി നാനപ്പകാരേന നിദ്ദിട്ഠാനി, ഏതാനി ലോകിയാനം ഭാവഭേദവസേന വോഹാരഭേദോ ഹോതീതി ദസ്സനത്ഥം വിസും വിസും വുത്താനി. അത്ഥതോ പന കമ്മകത്തുഭാവകാരകത്തയവസേന തിവിധാനേവ. ഹേതുകത്താ ഹി സുദ്ധകത്തുസങ്ഖാതേ കാരകേ തസ്സങ്ഗഭാവതോ സങ്ഗഹമുപഗച്ഛതി, തഥാ കമ്മകത്താ കമ്മകാരകേ, ഭാവോ പന കേവലോ. സോ ഹി ഗമനപചനലവനാദിവസേനാനേകവിധോപി ക്രിയാസഭാവത്താ ഭേദരഹിതോ കാരകന്തരോ. ഏവം സന്തേപി ദബ്ബസന്നിസ്സിതത്താ ദബ്ബഭേദേന ഭിജ്ജതി. തേന പാവചനേ ഭാവവാചകം പദം ബഹുവചനന്തമ്പി ദിസ്സതി. ആഖ്യാതികപദേ ഭാവകാരകവോഹാരോ നിരുത്തിനയം നിസ്സായ ഗതോ, അത്ഥതോ പന ഭാവസ്സ കാരകതാ നുപപജ്ജതി. സോ ഹി ന കിഞ്ചി ജനേതി, ന ച ക്രിയായ നിമിത്തം. ക്രിയാനിമിത്തഭാവോയേവ ഹി കാരകലക്ഖണം. ഇതി മുഖ്യതോ വാ ഹേതുതോ വാ ഭാവസ്സ കാരകതാ ന ലബ്ഭതി. ഏവം സന്തേപി സോ കരണമത്തത്താ കാരകം. തഥാ ഹി കരണം കാരോ, ക്രിയാ, തദേവ കാരകന്തി ഭാവസ്സ കാരകതാ ദട്ഠബ്ബാ. യസ്മാ പന ക്രിയാനിമിത്തഭാവോയേവ കാരകലക്ഖണം, തസ്മാ നാമികപദേ കാരകലക്ഖണേ ഭാവകാരകന്തി വോഹാരം പഹായ കത്തുകമ്മകരണസമ്പദാനാപാദാനാധികരണാനം ഛന്നം വത്ഥൂനം കത്തുകാരകകമ്മകാരകന്തിആദി വോഹാരോ കരിയതി വേയ്യാകരണേഹി. ഏവം നിരുത്തിനയം നിസ്സായ വുത്തം ഭാവകാരകഞ്ച ദ്വേ ച കമ്മകത്തുകാരകാനീതി കാരകത്തയം ഭവതി. തദ്ദീപകഞ്ചാഖ്യാതികപദം തികാരകം.

ഇമമത്ഥഞ്ഹി സന്ധായ, വുത്തമാചരിയേഹിപി;

മഹാവേയ്യാകരണേഹി, നിരുത്തിനയദസ്സിഭി.

‘‘യം തികാലം തിപുരിസം, ക്രിയാവാചി തികാരകം;

അതിലിങ്ഗം ദ്വിവചനം, തദാഖ്യാതന്തി വുച്ചതീ’’തി.

ഇധ ഭാവകമ്മേസു അത്തനോപദുപ്പത്തിം കേചി അക്ഖരചിന്തകാ അവസ്സമിച്ഛന്തീതി തേസം മതിവിഭാവനത്ഥമമ്ഹേഹി ഭാവകമ്മാനം ക്രിയാപദാനി അത്തനോപദവസേനുദ്ദിട്ഠാനി ചേവ നിദ്ദിട്ഠാനി ച. സബ്ബാനിപി പനേതാനി തികാരകാനി ക്രിയാപദാനി ക്രിയാപദമാലമിച്ഛതാ പരസ്സപദത്തനോപദവസേന യോജേതബ്ബാനി. പാളിആദീസു ഹി തികാരകാനി ക്രിയാപദാനി പരസ്സപദത്തനോപദവസേന ദ്വിധാ ഠിതാനി. സേയ്യഥിദം? ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി. സമാധിജ്ഝാനകുസലാ, വന്ദന്തി ലോകനായകം. മോനം വുച്ചതി ഞാണം. അത്ഥാഭിസമയാ ധീരോ, പണ്ഡിതോതി പവുച്ചതി. കഥം പടിപന്നസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ രൂപം വിഭോതി വിഭവിയ്യതി. സോ പഹീയിസ്സതി. പണ്ഡുകമ്ബലേ നിക്ഖിത്തം ഭാസതേ തപതേ. പൂജകോ ലഭതേ പൂജം. പുത്തകാമാ ഥിയോ യാചം, ലഭന്തേ താദിസം സുതം. അസിതോ താദി വുച്ചതേ സബ്രഹ്മാ. അഗ്ഗിജാദി പുബ്ബേവ ഭൂയതേ. സോ പഹീയേഥാപി നോ പഹീയേഥാതി ഏവം ദ്വിധാ ഠിതാനി. അത്രിദം പാളിവവത്ഥാനം –

തികാരകാനി സബ്ബാനി, ക്രിയാപദാനി പായതോ;

പരസ്സപദയോഗേന, ദിസ്സന്തി പിടകത്തയേ.

അത്തനോപദയുത്താനി, ചുണ്ണിയേസു പദേസു ഹി;

അതീവപ്പാനി ഗാഥാസു, പദാനീതി ബഹൂനി തു.

ഗാഥാസു ചേവിതരാനി, ചുണ്ണിയേസു പദേസു ച;

സുബഹൂനേവ ഹുത്വാന, ദിസ്സന്തീതി പകാസയേ.

പദാനം നിദ്ദേസോ പനതി അന്തിആദീനം തേസം തേസം വചനാനമനുരൂപേന യോജേതബ്ബോ. ഏവം തികാരകക്രിയാപദാനി സരൂപതോ വവത്ഥാനതോ നിദ്ദേസതോ ച വേദിതബ്ബാനി.

ഇദാനി നോപസഗ്ഗാകമ്മികാദിവസേന ഭവതിസ്സ ധാതുസ്സ വിനിച്ഛയം വദാമ –

നോപസഗ്ഗാ അകമ്മാ ച, സോപസഗ്ഗാ അകമ്മികാ;

സോപസഗ്ഗാ സകമ്മാ ച, ഇതി ഭൂതി വിഭാവിതാ.

ഇദം തു വചനം ‘‘ധമ്മ-ഭൂതോ ഭുത്വാ’’തിആദിസു;

പത്താനുഭവനത്ഥം മേ, വിവജ്ജേത്വാ ഉദീരിതം.

ഏതേന പന അത്ഥേന, നോപസഗ്ഗസകമ്മികം;

ഗഹേത്വാ ചതുധാ ഹോതി, ഇതി ഞേയ്യം വിസേസതോ.

നോപസഗ്ഗാ അകമ്മാ ച, സോപസഗ്ഗാ അകമ്മികാ;

ഭൂധാതു കാരിതേ സന്തേ, ഏകകമ്മാ ഭവന്തി ഹി.

‘‘ഭാവേതി കുസലം ധമ്മം, വിഭാവേതീ’’തിമാനിധ;

ദസ്സേതബ്ബാനി വിഞ്ഞൂഹി, സാസനഞ്ഞൂഹി സാസനേ.

സോപസഗ്ഗാ സകമ്മാ തു, കാരിതപ്പച്ചയേ സതി;

ദ്വികമ്മായേവ ഹോതീതി, ഞാതബ്ബം വിഞ്ഞുനാ കഥം.

അഭിഭാവേന്തി പുരിസാ, പുരിസേ പാണജാതികം;

അനുഭാവേതി പുരിസോ, സമ്പത്തിം പുരിസം ഇതി.

ഇദം സകമ്മകം നാമ, അകമ്മകമിദം ഇതി;

കഥമമ്ഹേഹി ഞാതബ്ബം, വിത്ഥാരേന വദേഥ നോ.

വിത്ഥാരേനേവ കിം വത്തും, സക്കോമി ഏകദേസതോ;

കഥയിസ്സാമി സക്കച്ചം, വദതോ മേ നിബോധഥ.

ആഖ്യാതികപദം നാമ, ദുവിധം സമുദീരിതം;

സകമ്മകമകമ്മഞ്ച, ഇതി വിഞ്ഞൂ വിഭാവയേ.

തത്ര യസ്സ പയോഗമ്ഹി, പദസ്സ കത്തുനാ ക്രിയാ;

നിപ്ഫാദിതാ വിനാ കമ്മം, ന ഹോതി തം സകമ്മകം.

‘‘പചതീ’’തി ഹി വുത്തേ തു, യേന കേനചി ജന്തുനാ;

ഓദനം വാ പനഞ്ഞം വാ, കിഞ്ചി വത്ഥുന്തി ഞായതി.

യസ്സ പന പയോഗമ്ഹി, കമ്മേന രഹിതാ ക്രിയാ;

പദസ്സ ഞായതേ ഏതം, അകമ്മകന്തി തീരയേ.

‘‘തിട്ഠതി ദേവദത്തോ’’തി, വുത്തേ കേനചി ജന്തുനാ;

ഠാനംവ ബുദ്ധിവിസയോ, കമ്മഭൂതം ന കിഞ്ചിപി.

സകമ്മകപദം തത്ഥ, കത്താരം കമ്മമേവ ച;

പകാസേതി യഥായോഗ-മിതി വിഞ്ഞൂ വിഭാവയേ.

‘‘ഓദനം പചതി പോസോ, ഓദനോ പച്ചതേ സയം’’;

ഇച്ചുദാഹരണാ ഞേയ്യാ, അവുത്തേപി അയം നയോ.

അകമ്മകപദം നാമ, കത്താരം ഭാവമേവ ച;

യഥാരഹം പകാസേതി, ഇതി ധീരോപലക്ഖയേ.

കത്താരം ‘‘തിട്ഠതി’’ച്ചത്ര, സൂചേതി ഭാവനാമകം;

‘‘ഉപട്ഠീയതി’’ ഇച്ചത്ര, അവുത്തേപി അയം നയോ.

ഏവം സകമ്മകാകമ്മം, ഞത്വാ യോജേയ്യ ബുദ്ധിമാ;

തികമ്മകഞ്ച ജാനേയ്യ, കരാദോ കാരിതേ സതി.