൧൩. കമ്മപച്ചയോ

ദുവിധോ കമ്മപച്ചയോ സഹജാതകമ്മപച്ചയോ നാനാക്ഖണിക കമ്മപച്ചയോ.

തത്ഥ ഖണത്തയസമങ്ഗി ഭൂതാ സബ്ബാപി കുസലാകുസലാ ബ്യാകതചേതനാ സഹജാതകമ്മ പച്ചയോ. ചേതനാസമ്പയുത്താ സബ്ബേപി ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാച പടിസന്ധിചിത്തേന സഹുപ്പന്നാ കമ്മജരൂപധമ്മാ ച പവത്തികാലേ സബ്ബേപി ചിത്തജരൂപധമ്മാ ച തസ്സ പച്ചയസ്സ പച്ചയുപ്പന്നാ.

അതീതാ കുസലാകുസലചേതനാ നാനാക്ഖണികകമ്മ പച്ചയോ. ബാത്തിംസവിധാ ലോകിയവിപാക ചിത്തചേതസികാ ധമ്മാ ച സബ്ബേ കമ്മജരൂപധമ്മാ ച തസ്സ പച്ചയസ്സ പച്ചയുപ്പന്നാ.

കേനട്ഠേന കമ്മന്തി. കിരിയാവിസേസട്ഠേന കമ്മം. ചേതനാ ഹി കിരിയാ വിസേസോ ഹോതി സബ്ബകമ്മേസു ജേട്ഠകത്താ. താ ഹി സബ്ബേസു കായവചീമനോകമ്മേസു പച്ചുപട്ഠിതേസു തസ്സ തസ്സ കമ്മസ്സ നിപ്ഫത്തത്ഥായ സമ്പയുത്തധമ്മേ ചേതേതി കപ്പേതി സംവിദഹതി, ഏകതോ ഉട്ഠാപേതി, തസ്മാ സബ്ബകമ്മേസു ജേട്ഠകാ ഹോതി. ഇതി കിരിയാവിസേസട്ഠേന കമ്മം നാമ. കരോന്തി ഏതേനാതി വാ കമ്മം. കിം കരോന്തി. കായികകിരിയംപി കരോന്തി, വാചസികകിരിയംപി കരോന്തി, മാനസികകിരിയംപി കരോന്തി. തത്ഥ കായികകിരിയാ നാമ ഗമനഠാന നിസജ്ജാദയോ അഭിക്കമനപടിക്കമനാദയോ അന്തമസോ അക്ഖിദലാനം ഉക്ഖിപനനിക്ഖിപനാനിപി. വാചസികകിരിയാ നാമ വാചാപവത്തനകിരിയാ. മാനസികകിരിയാ നാമ സുചിന്തിത ദുചിന്തിതകിരിയാ, അന്തമസോ പഞ്ച വിഞ്ഞാണാനം ദസ്സനകിച്ചസവനകിച്ചാദീനിപി. സബ്ബാപി ഇമാ കിരിയായോ ഏതായ ചേതനായ സത്താ കരോന്തി, സംവിദഹന്തി, തസ്മാ സാ ചേതനാ കമ്മം നാമ.

അത്തനോ പച്ചയുപ്പന്നേന സഹ ജായതീതി സഹജാതം. സഹജാതഞ്ച തം കമ്മഞ്ചാതി സഹജാതകമ്മം. സഹജാതകമ്മം ഹുത്വാ പച്ചയോ സഹജാതകമ്മ പച്ചയോ. സഹജാതകമ്മഭാവേന പച്ചയോതി വുത്തം ഹോതി.

അഞ്ഞോ കമ്മസ്സ ഉപ്പത്തിക്ഖണോ അഞ്ഞോ വിപാകസ്സ ഉപ്പത്തിക്ഖണോതി ഏവം വിസും വിസും ഉപ്പത്തിക്ഖണോ ഏതസ്സാതി നാനാക്ഖണികം. നാനാക്ഖണികഞ്ച തം കമ്മഞ്ചാതി നാനാക്ഖണികകമ്മം. നാനാക്ഖണികകമ്മം ഹുത്വാ പച്ചയോ നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയോ. നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയഭാവേന പച്ചയോതി വുത്തം ഹോതി. അരിയമഗ്ഗസമ്പയുത്താ ചേതനാ അത്തനോ നിരുദ്ധാനന്തരേ ഏവ അരിയഫലവിപാകം ജനേതി, സാപി നാനാക്ഖണികാ ഏവ ഹോതി.

ഏത്ഥ ച ഏകാ ദാനകുസലചേതനാ അത്തനാ സഹജാതാനം ചിത്തചേതസികാനഞ്ച കായികവാചസികകിരിയാഭൂതാനം ചിത്തജരൂപാനഞ്ച സഹജാതകമ്മപച്ചയോ. തായ ചേതനായ ആയതിം കാലന്തരേ ഉപ്പജ്ജമാനസ്സ വിപാകക്ഖന്ധസ്സ ച കമ്മജരൂപക്ഖന്ധസ്സ ച നാനാക്ഖണിക കമ്മപച്ചയോ. ഏവം ഏകാ കമ്മപഥപത്താ സുചരിതദുച്ചരിതചേതനാ ദ്വീസു കാലേസുദ്വിന്നം പച്ചയുപ്പന്നാനം ദ്വീഹി പച്ചയസത്തീഹി പച്ചയോ ഹോതീതി.

ഏത്ഥ ച നാനാക്ഖണികകമ്മപച്ചയേ കമ്മന്തി കിരിയാവിസേസോ. സോ പന ചേതനായ നിരുദ്ധായപി അനിരുജ്ഝിത്വാ തം ചിത്തസന്താനം അനുഗച്ഛതിയേവ. യദാ വിപച്ചിതും ഓകാസം ലഭതി, തദാ സോ കിരിയാ വിസേസോ ചുതിനന്തരേ ഏകോ അത്തഭാവോ ഹുത്വാ വിപച്ചതി പാതുഭവതി. ഓകാസം പന അലഭമാനാ ഭവസതംപി ഭവസഹസ്സംപി ഭവസതസഹസ്സംപി തം സന്താനം അനുഗച്ഛതിയേവ. മഹഗ്ഗതകമ്മം പന ലദ്ധോകാസേ സതി ദുതിയഭവേ ബ്രഹ്മലോകേ ഏകോ ബ്രഹ്മത്തഭാവോ ഹുത്വാ വിപച്ചതി പാതുഭവതി. സുപരിപക്കകമ്മത്താ പന ദുതിയഭവേയേവ ഖീയതി, തതോ പരം നാനുഗച്ഛതീതി. കമ്മപച്ചയദീപനാ നിട്ഠിതാ.