൭. കിബ്ബിധാനകണ്ഡ

തേകാലിക

കിച്ചപ്പച്ചയന്തനയ

അഥ ധാതൂഹിയേവ ഭാവകമ്മകത്തുകരണാദിസാധനസഹിതം കിബ്ബിധാനമാരഭീയതേ.

തത്ഥ കിച്ചകിതകവസേന ദുവിധാ ഹി പച്ചയാ, തേസു കിച്ചസഞ്ഞായ പഠമം വുത്തത്താ, കിച്ചാനമപ്പകത്താ ച കിച്ചപ്പച്ചയാ താവ വുച്ചന്തേ.

ഭൂ സത്തായം, ‘‘ഭൂയതേ, അഭവിത്ഥ, ഭവിസ്സതേ വാ ദേവദത്തേനാ’’തി വിഗ്ഗഹേ –

‘‘ധാതുയാ കമ്മാദിമ്ഹി ണോ’’തി ഇതോ ‘‘ധാതുയാ’’തി സബ്ബത്ഥ പച്ചയാദിവിധാനേ വത്തതേ, ‘‘പരാ, പച്ചയാ’’തി ച അധികാരോ.

൫൪൫. ഭാവകമ്മേസു തബ്ബാനീയാ.

ഭാവകമ്മഇച്ചേതേസ്വത്ഥേസു സബ്ബധാതൂഹി തബ്ബ അനീയഇച്ചേതേ പച്ചയാ പരാ ഹോന്തി. യോഗവിഭാഗേന അഞ്ഞത്ഥാപി.

തത്ഥ –

അകമ്മകേഹി ധാതൂഹി, ഭാവേ കിച്ചാ ഭവന്തി തേ;

സകമ്മകേഹി കമ്മത്ഥേ, അരഹസക്കത്ഥദീപകാ.

തേ ച –

൫൪൬. ണാദയോ തേകാലികാ.

തികാലേ നിയുത്താ തേകാലികാ, യേ ഇധ തതിയേ ധാത്വാധികാരേ വിഹിതാ അനിദ്ദിട്ഠകാലാ ണാദയോ പച്ചയാ, തേ തേകാലികാ ഹോന്തീതി പരിഭാസതോ കാലത്തയേപി ഹോന്തി.

സീഹഗതിയാ ‘‘ക്വചീ’’തി വത്തതേ.

൫൪൭. യഥാഗമമികാരോ.

യഥാഗമം യഥാപയോഗം ജിനവചനാനുപരോധേന ധാതൂഹി പരോ ഇകാരാഗമോ ഹോതി ക്വചി ബ്യഞ്ജനാദികേസു കിച്ചകിതകപ്പച്ചയേസു, ‘‘അഞ്ഞേസു ചാ’’തി വുദ്ധി, ‘‘ഓ അവ സരേ’’തി അവാദേസോ, ‘‘നയേ പരം യുത്തേ’’തി പരം നേതബ്ബം.

൫൪൮. തേ കിച്ചാ.

യേ ഇധ വുത്താ തബ്ബാനീയണ്യ തേയ്യ രിച്ചപ്പച്ചയാ, തേ കിച്ചസഞ്ഞാ ഹോന്തീതി വേദിതബ്ബാ. തതോ ‘‘അഞ്ഞേ കിതി’’തി വചനതോ കിച്ചപ്പച്ചയാനമകിതകത്താ നാമബ്യപദേസേ അസമ്പത്തേ ‘‘തദ്ധിതസമാസകിതകാ നാമംവാതവേതുനാദീസു ചാ’’തി ഏത്ഥ ചഗ്ഗഹണേന നാമബ്യപദേസോ, തതോ സ്യാദ്യുപ്പത്തി. ഭാവേ ഭാവസ്സേകത്താ ഏകവചനമേവ, ‘‘സി’’ന്തി അമാദേസോ. ഭവിതബ്ബം ഭവതാ പഞ്ഞേന, ഭവനീയം.

ഇധ ബ്യഞ്ജനാദിത്താഭാവാ അനുവത്തിതക്വചിഗ്ഗഹണേന ഇകാരാഗമാഭാവോ. ഭാവേ കിച്ചപ്പച്ചയന്താ നപുംസകാ. കമ്മേ തിലിങ്ഗാ.

കമ്മനി അഭിപുബ്ബോ, അഭിഭൂയതേ, അഭിഭൂയിത്ഥ, അഭിഭൂയിസ്സതേതി അഭിഭവിതബ്ബോ കോധോ പണ്ഡിതേന, അഭിഭവിതബ്ബാ തണ്ഹാ, അഭിഭവിതബ്ബം ദുക്ഖം, ഏവം അഭിഭവനീയോ, അഭിഭവനീയാ, അഭിഭവനീയം, പുരിസ കഞ്ഞാ ചിത്തസദ്ദനയേന നേതബ്ബം, ഏവം സബ്ബത്ഥ.

ഏത്ഥ ഹി –

തബ്ബാദീഹേവ കമ്മസ്സ, വുത്തത്താവ പുനത്തനാ;

വത്തബ്ബസ്സ അഭാവാ ന, ദുതിയാ പഠമാ തതോ.

ആസ ഉപവേസനേ, ആസീയിത്ഥ, ആസീയതേ, ആസീയിസ്സതേതി ആസിതബ്ബം തയാ, ആസനീയം. കമ്മേ ഉപാസിതബ്ബോ ഗരു, ഉപാസനീയോ.

സീ സയേ, അസീയിത്ഥ, സീയതേ, സീയിസ്സതേതി സയിതബ്ബം ഭവതാ, സയനീയം, ‘‘ഏ അയാ’’തി അയാദേസോ, അതിസയിതബ്ബോ പരോ, അതിസയനീയോ.

പദ ഗതിമ്ഹി, ഉപ്പജ്ജിത്ഥ, ഉപ്പജ്ജതേ, ഉപ്പജ്ജിസ്സതേതി ഉപ്പജ്ജിതബ്ബം തേന, ഉപ്പജ്ജനീയം, ഏത്ഥ ച ‘‘കത്തരീ’’തി അധികാരം വിനാ ‘‘ദിവാദിതോ യോ’’തി വിനാധികാരയോഗവിഭാഗേന യപ്പച്ചയോ, ‘‘തസ്സ ചവഗ്ഗയകാര’’ഇച്ചാദിനാ ചവഗ്ഗോ, ‘‘പരദ്വേഭാവോ ഠാനേ’’തി ദ്വിഭാവോ, പടിപജ്ജിതബ്ബോ മഗ്ഗോ, പടിപജ്ജനീയോ.

ബുധ അവഗമനേ, അബുജ്ഝിത്ഥ, ബുജ്ഝതേ, ബുജ്ഝിസ്സതേതി ബുജ്ഝിതബ്ബോ ധമ്മോ, ബുജ്ഝനീയോ.

സു സവണേ, അസൂയിത്ഥ, സൂയതേ, സൂയിസ്സതേതി സോതബ്ബോ ധമ്മോ, ഇധ യഥാഗമഗ്ഗഹണേന ഇകാരാഗമാഭാവോ, സുണിതബ്ബോ, ‘‘സ്വാദിതോ ണു ണാ ഉണാ ചാ’’തി വിനാധികാരയോഗവിഭാഗേന ണാപച്ചയോ, സവണീയോ.

കര കരണേ, കരീയിത്ഥ, കരീയതി, കരീയിസ്സതീതി അത്ഥേ തബ്ബാ’നീയാ.

‘‘അന്തസ്സ, കരസ്സ, ച, തത്ത’’ന്തി ച വത്തതേ.

൫൪൯. തും തു ന തബ്ബേസു വാ.

കരഇച്ചേതസ്സ ധാതുസ്സ അന്തഭൂതസ്സ രകാരസ്സ തകാരത്തം ഹോതി വാ തും തു ന തബ്ബഇച്ചേതേസു പച്ചയേസു പരേസു. കത്തബ്ബോ ഭവതാ ധമ്മോ, കത്തബ്ബാ പൂജാ, കത്തബ്ബം കുസലം, തത്താഭാവേ ‘‘കരോതിസ്സാ’’തി വത്തമാനേ ‘‘തവേതുനാദീസു കാ’’തി ഏത്ഥ ആദിസദ്ദേന തബ്ബേപി കാദേസോ, കാതബ്ബം ഹിതം.

൫൫൦. രഹാദിതോ ണ.

രകാര ഹഹാരാദ്യന്തേഹി ധാതൂഹി പരസ്സ അനാനീയാദിനകാരസ്സ ണകാരോ ഹോതി. ആദിസദ്ദേന രമു അപഞാതാദിതോപി.

രഹാദിതോ പരസ്സേത്ഥ, നകാരസ്സ അസമ്ഭവാ;

അനാനീയാദിനസ്സേവ, സാമഥ്യായം ണകാരതാ.

കരണീയോ ധമ്മോ, കരണാരഹോതി അത്ഥോ, കരണീയാ, കരണീയം.

ഭര ഭരണേ, ഭരീയതീതി ഭരിതബ്ബോ, ഭരണീയോ.

ഗഹ ഉപാദാനേ, അഗയ്ഹിത്ഥ, ഗയ്ഹതി, ഗയ്ഹിസ്സതീതി ഗഹേതബ്ബോ, ‘‘തേസു വുദ്ധീ’’തിആദിനാ ഇകാരസ്സേകാരോ, സങ്ഗണ്ഹിതബ്ബോ, ‘‘ഗഹാദിതോ പ്പണ്ഹാ’’തി വിനാധികാരയോഗവിഭാഗേന ണ്ഹാപച്ചയോ, ഹലോപസരലോപാദി, സങ്ഗണ്ഹണീയോ, ഗഹണീയോ.

ആദിഗ്ഗഹണേന രമു കീളായം, രമീയിത്ഥ, രമീയതി, രമീയിസ്സതീതി രമിതബ്ബോ, രമണീയോ വിഹാരോ.

അപ പാപുണനേ, ഉണാപച്ചയോ, പാപീയതീതി പാപുണിതബ്ബോ, ‘‘ഗുപാദീനഞ്ചാ’’തി ധാത്വന്തസ്സ ലോപോ, ദ്വിത്തഞ്ച, പത്തബ്ബോ, പത്തേയ്യോ, പാപുണണീയോ, പാപണീയോ.

‘‘അന്തസ്സ, വാ’’തി ച വത്തതേ.

൫൫൧. ഗമ ഖന ഹനാദീനം തുംതബ്ബാദീസു ന.

ഗമ ഖന ഹനഇച്ചേവമാദീനം മകാര നകാരന്താനം ധാതൂനമന്തസ്സ നകാരോ ഹോതി വാ തും തബ്ബ തവേ തുന ത്വാനത്വാഇച്ചേവമാദീസു തകാരാദിപ്പച്ചയേസു പരേസു. അഗച്ഛീയിത്ഥ, ഗച്ഛീയതി, ഗച്ഛീയിസ്സതീതി ഗന്തബ്ബോ മഗ്ഗോ, ഗമിതബ്ബം, ഗമനീയം.

ഖനു അവദാരണേ, അഖഞ്ഞിത്ഥ, ഖഞ്ഞതി, ഖഞ്ഞിസ്സതീതി ഖന്തബ്ബം ആവാടം, ഖനിതബ്ബം, ‘‘ക്വചി ധാതൂ’’തിആദിനാ ഖനന്തസ്സ ണത്തഞ്ച, ഖണിതബ്ബം, ഖണണീയം, ഖനനീയം വാ.

ഹന ഹിംസാ ഗതീസു, അഹഞ്ഞിത്ഥ, ഹഞ്ഞതേ, ഹഞ്ഞിസ്സതേതി ഹന്തബ്ബം, ഹനിതബ്ബം, ഹനനീയം.

മന ഞാണേ, അമഞ്ഞിത്ഥ, മഞ്ഞതേ, മഞ്ഞിസ്സതേതി മന്തബ്ബോ, മനിതബ്ബോ, യപ്പച്ചയേ ചവഗ്ഗാദി, മഞ്ഞിതബ്ബം, മഞ്ഞനീയം.

പൂജ പൂജായം, അപൂജീയിത്ഥ, പൂജീയതി, പൂജീയിസ്സതീതി അത്ഥേ തബ്ബാനീയാ. ‘‘ചുരാദിതോ ണേ ണയാ’’തി അകത്തരിപി ണേണയാ, ഇകാരാഗമാനീയേസു ‘‘സരലോപോ’’തിആദിനാ കാരിതസരസ്സ ലോപോ, പൂജേതബ്ബോ, പൂജയിതബ്ബോ, പൂജനീയോ ഭഗവാ.

‘‘തബ്ബാനീയാ’’തി യോഗവിഭാഗേന കത്തുകരണേസുപി, യാ പാപുണനേ, നിയ്യാതീതി നിയ്യാനീകോ മഗ്ഗോ. ഗച്ഛന്തീതി ഗമനീയാ ഭോഗാ. നഹ സോചേ, നഹായതി ഏതേനാതി നഹാനീയം ചുണ്ണം.

‘‘ഭാവകമ്മേസൂ’’തി അധികാരോ.

൫൫൨. ണ്യോ ച.

ഭാവകമ്മേസു സബ്ബധാതൂഹി ണ്യപ്പച്ചയോ ഹോതി, ചഗ്ഗഹണേന ‘‘ഞാതേയ്യ’’ന്തിആദീസു തേയ്യപ്പച്ചയോ ച.

൫൫൩. കാരിതം വിയ ണാനുബന്ധോ.

അനുബന്ധോ അപ്പയോഗീ, ണകാരാനുബന്ധോ പച്ചയോ കാരിതം വിയ ദട്ഠബ്ബോതി കാരിതബ്യപദേസോ, ‘‘കാരിതാനം ണോ ലോപ’’ന്തി ണലോപോ, ‘‘അസംയോഗന്തസ്സ വുദ്ധി കാരിതേ’’തി വുദ്ധി, ഇകാരാഗമോ, കത്തബ്ബം കാരിയം.

ഹര ഹരണേ, അഹരീയിത്ഥ, ഹരീയതി, ഹരീയിസ്സതീതി വാ ഹരിതബ്ബം ഹാരിയം.

ഭര ഭരണേ, ഭരിതബ്ബം ഭാരിയം.

ലഭ ലാഭേ, ലഭിതബ്ബം ലബ്ഭം, ‘‘യവതം തലന’’ഇച്ചാദിസുത്തേ കാരഗ്ഗഹണേന യവതോ ഭകാരസ്സ ഭകാരോ, ദ്വിത്തം.

സാസ അനുസിട്ഠിമ്ഹി, സാസിതബ്ബോ സിസ്സോ, ‘‘ക്വചി ധാതൂ’’തിആദിനാ ആകാരസ്സികാരോ.

വച വിയത്തിയം വാചായം, ണ്യപ്പച്ചയാദിമ്ഹി കതേ ‘‘അന്താനം, ണാനുബന്ധേ’’തി ച വത്തതേ.

൫൫൪. കഗാ ചജാനം.

ചജഇച്ചേതേസം ധാത്വന്താനം കകാര ഗകാരാദേസാ ഹോന്തി ണകാരാനുബന്ധേ പച്ചയേ പരേതി ചസ്സ കാദേസോ. വചനീയം വാക്യം.

ഭജ സേവായം, ഭജനീയം ഭാഗ്യം, ജസ്സ ഗാദേസോ.

ചി ചയേ, അചീയിത്ഥ, ചീയതി, ചീയിസ്സതീതി ചേതബ്ബം ചേയ്യം, ഇകാരസ്സേകാരോ വുദ്ധി, യകാരസ്സ ദ്വിത്തം, വിനിപുബ്ബോ ‘‘ദോ ധസ്സ ചാ’’തി സുത്തേ ചഗ്ഗഹണേന ചകാരസ്സ ഛകാരോ, വിനിച്ഛേയ്യം, വിനിച്ഛിതബ്ബം, വിനിച്ഛനീയം. ‘‘കിയാദിതോ നാ’’തി വിനാധികാരയോഗവിഭാഗേന തബ്ബാനീയ തും തുനാ ദീസു ച നാപച്ചയോ, വിനിച്ഛിനിതബ്ബം, വിനിച്ഛിനനീയം.

നീ പാപുണനേ, അനീയിത്ഥ, നീയതി, നീയിസ്സതീതി നേയ്യോ, നേയ്യാ, നേയ്യം. നേതബ്ബം.

ണ്യഗ്ഗഹണം ഛട്ഠീയന്തവസേനാനുവത്തതേ, മണ്ഡൂകഗതിയാ അന്തഗ്ഗഹണഞ്ച തതിയന്തവസേന.

൫൫൫. ഭൂതോബ്ബ.

ഭൂ ഇച്ചേതസ്മാ പരസ്സ ണ്യപ്പച്ചയസ്സ സഹ ധാത്വന്തേന അബ്ബാദേസോ ഹോതി. ഭവിതബ്ബോ ഭബ്ബോ, ഭബ്ബാ, ഭബ്ബം.

‘‘ണ്യസ്സ, അന്തേനാ’’തി ച വത്തതേ.

൫൫൬. വദ മദ ഗമു യുജ ഗരഹാകാരാദീഹി ജ്ജമ്മഗ്ഗയ്ഹേയ്യാഗാരോ വാ.

വദ മദ ഗമു യുജ ഗരഹഇച്ചേവമാദീഹി ധാതൂഹി, ആകാരന്തേഹി ച പരസ്സ ണ്യപ്പച്ചയസ്സ ധാത്വന്തേന സഹ യഥാക്കമം ജ്ജ മ്മ ഗ്ഗ യ്ഹ ഏ യ്യഇച്ചേതേ ആദേസാ ഹോന്തി വാ, ഗരസ്സ ച ഗാരാദേസോ, ഗരഹസ്സ ഗരസ്സേവായം ഗാരോ. വവത്ഥിതവിഭാസത്ഥോയം വാസദ്ദോ.

വദ വിയത്തിയം വാചായം, അവജ്ജിത്ഥ, വജ്ജതി, വജ്ജിസ്സതീതി വാ വജ്ജം വദനീയം, രസ്സത്തം. വജ്ജം ദോസോ.

മദ ഉമ്മാദേ, അമജ്ജിത്ഥ, മജ്ജതേ, മജ്ജിസ്സതി ഏതേനാതി മജ്ജം മദനീയം. മദഗ്ഗഹണേന കരണേപി ണ്യപ്പച്ചയോ. ഗമു സപ്പ ഗതിമ്ഹി, ഗന്തബ്ബം ഗമ്മം.

യുജ യോഗേ, അയുജ്ജിത്ഥ, യുജ്ജതേ, യുജ്ജിസ്സതീതി യോഗ്ഗം, നിയോജ്ജോ വാ.

ഗരഹ നിന്ദായം, അഗരയ്ഹിത്ഥ, ഗരഹീയതി, ഗരഹീയിസ്സതീതി അത്ഥേ ണ്യപ്പച്ചയോ, തസ്സിമിനാ ധാത്വന്തേന സഹ യ്ഹാദേസോ, ഗരസ്സ ഗാരാദേസോ ച, ഗാരയ്ഹോ, ഗാരയ്ഹാ, ഗാരയ്ഹം, ഗരഹണീയം.

ആദിസദ്ദേന അഞ്ഞേപി ദമജഹന്താ ഗയ്ഹന്തേ. ഗദ വിയത്തിയം വാചായം, ഗജ്ജതേ, ഗദനീയം വാ ഗജ്ജം. പദ ഗതിമ്ഹി, പജ്ജനീയം പജ്ജം ഗാഥാ. ഖാദ ഭക്ഖണേ, ഖജ്ജതേതി ഖജ്ജം ഖാദനീയം. ദമു ദമനേ, അദമ്മിത്ഥ, ദമ്മതേ, ദമീയിസ്സതീതി ദമ്മോ ദമനീയോ. ഭുജ പാലനബ്യവഹരണേസു, അഭുജ്ജിത്ഥ, ഭുജ്ജതി, ഭുജ്ജിസ്സതീതി ഭോഗ്ഗം, ഭോജ്ജം വാ, കാരഗ്ഗഹണേന യസ്സ ജകാരോ. ഗഹേതബ്ബം ഗയ്ഹമിച്ചാദി.

ആകാരന്തതോ പന ദാ ദാനേ, അദീയിത്ഥ, ദീയതി, ദീയിസ്സതീതി അത്ഥേ ണ്യപ്പച്ചയോ, തസ്സിമിനാ ധാത്വന്തേന ആകാരേന സഹ ഏയ്യാദേസോ, ദേയ്യം, ദാതബ്ബം. അനീയേ ‘‘സരലോപോ’’തിആദിനാ പുബ്ബസരസ്സ ലോപേ സമ്പത്തേ തത്ഥേവ തുഗ്ഗഹണേന നിസേധേത്വാ ‘‘സരാ സരേ ലോപ’’ന്തി ആകാരേ ലുത്തേ പരസരസ്സ ദീഘോ, ദാനീയം.

പാ പാനേ, അപീയിത്ഥ, പീയതി, പീയിസ്സതീതി പേയ്യം, പാതബ്ബം, പാനീയം. ഹാ ചാഗേ, അഹീയിത്ഥ, ഹീയതി, ഹീയിസ്സതീതി ഹേയ്യം, ഹാതബ്ബം, ഹാനീയം. മാ മാനേ, അമീയിത്ഥ, മീയതി, മീയിസ്സതീതി മേയ്യം, മാതബ്ബം, മിനിതബ്ബം, മേതബ്ബം വാ. ഞാ അവബോധനേ, അഞ്ഞായിത്ഥ, ഞായതി, ഞായിസ്സതീതി ഞേയ്യം, ഞാതബ്ബം, ഞാതേയ്യം. ‘‘ഞാസ്സ ജാ ജം നാ’’തി ജാദേസേ ‘‘കിയാദിതോ നാ’’തി വിനാധികാരയോഗവിഭാഗേന നാപച്ചയോ, ഇകാരാഗമോ ച, ജാനിതബ്ബം, വിജാനനീയം. ഖ്യാപകഥനേ, സങ്ഖ്യാതബ്ബം, സങ്ഖ്യേയ്യം ഇച്ചാദി.

൫൫൭. കരമ്ഹാ രിച്ച.

കരധാതുതോ രിച്ചപ്പച്ചയോ ഹോതി ഭാവകമ്മേസു.

൫൫൮. രമ്ഹി രന്തോ രാദി നോ.

രകാരാനുബന്ധേ പച്ചയേ പരേ സബ്ബോ ധാത്വന്തോ രാദി പച്ചയരകാരമരിയാദോ നോ ഹോതി, ലോപമാപജ്ജതേതി അത്ഥോ. രന്തോതി ഏത്ഥ രകാരോ സന്ധിജോ, കത്തബ്ബം കിച്ചം. ‘‘രിച്ചാ’’തി യോഗവിഭാഗേന ഭരാദിതോപി രിച്ചപ്പച്ചയോ, യഥാ, ഭരീയതീതി ഭച്ചോ, സരലോപോ. ഇ ഗതിമ്ഹി, പതി ഏതബ്ബോ പടിച്ചോ.

൫൫൯. പേസാതിസഗ്ഗപത്തകാലേസു കിച്ചാ.

പേസ അതിസഗ്ഗ പത്തകാലഇച്ചേതേസ്വത്ഥേസു കിച്ചപ്പച്ചയാ ഹോന്തി. പേസനം നാമ ‘‘കത്തബ്ബമിദം ഭവതാ’’തി ആണാപനം, അജ്ഝേസനഞ്ച. അതിസഗ്ഗോനാമ ‘‘കിമിദം മയാ കത്തബ്ബ’’ന്തി പുട്ഠസ്സ വാ ‘‘പാണോ ന ഹന്തബ്ബോ’’തിആദിനാ പടിപത്തിദസ്സനമുഖേന വാ കത്തബ്ബസ്സ അനുഞ്ഞാ. പത്തകാലോ നാമ സമ്പത്തസമയോ യോ അത്തനോ കിച്ചകരണസമയമനുപപരിക്ഖിത്വാ ന കരോതി, തസ്സ സമയാരോചനം, ന തത്ഥ അജ്ഝേസനമത്ഥീതി. തേ ച ‘‘ഭാവകമ്മേസു കിച്ചത്തക്ഖത്ഥാ’’തി വുത്തത്താ ഭാവകമ്മേസ്വേവ ഭവന്തി.

പേസനേ താവ – കരീയതു ഭവതാ കമ്മന്തി അത്ഥേ ഇമിനാ തബ്ബാനീയാ, സേസം വുത്തനയമേവ, കത്തബ്ബം കമ്മം ഭവതാ, കരണീയം കിച്ചം ഭവതാ.

അതിസഗ്ഗേ ഭുജ്ജതു ഭവതാതി അത്ഥേ തബ്ബാദി, ‘‘അഞ്ഞേസു ചാ’’തി വുദ്ധി.

‘‘തസ്സാ’’തി വത്തതേ.

൫൬൦. ഭുജാദീനമന്തോ നോ ദ്വി ച.

ഭുജഇച്ചേവമാദീനം ജകാരാദിഅന്താനം ധാതൂനമന്തോ നോ ഹോതി, പരസ്സ കിച്ചകിതകപ്പച്ചയതകാരസ്സ ച ദ്വേഭാവോ ഹോതി. ഭോത്തബ്ബം ഭോജനം ഭവതാ, ഭോജനീയം ഭോജ്ജം ഭവതാ.

ഇകാരാഗമയുത്തതകാരേ പന – ‘‘നമകരാനമന്താനം നിയുത്തതമ്ഹീ’’തി ഏത്ഥ ‘‘അന്താനം നിയുത്തതമ്ഹീ’’തി യോഗവിഭാഗേന ധാത്വന്തലോപാദിനിസേധോ, ‘‘രുധാദിതോ നിഗ്ഗഹീതപുബ്ബ’’ന്തി വിനാധികാരയോഗവിഭാഗേന, ‘‘നിഗ്ഗഹീതഞ്ചാ’’തി വാ നിഗ്ഗഹീതാഗമോ, ഭുഞ്ജിതബ്ബം തയാ, യുഞ്ജിതബ്ബം.

സമയാരോചനേ പന – ഇ അജ്ഝയനേ അധിപുബ്ബോ, അധീയതം ഭവതാതി അത്ഥേ തബ്ബാനീയാദി, ഇകാരാഗമവുദ്ധിഅയാദേസഅജ്ഝാദേസാ ച, ണ്യപ്പച്ചയേ തു വുദ്ധി, യകാരസ്സ ദ്വിത്തഞ്ച, അജ്ഝയിതബ്ബം, അജ്ഝേയ്യം ഭവതാ, അജ്ഝയനീയം ഭവതാ, അവസ്സം കത്തബ്ബന്തി വാക്യേ പന ‘‘കിച്ചാ’’തി അധികിച്ച ‘‘അവസ്സകാധമിണേസു ണീ ചാ’’തി അവസ്സകാധമിണത്ഥേ ച തബ്ബാദയോ, കത്തബ്ബം മേ ഭവതാ ഗേഹം, കരണീയം, കാരിയം. ഏവം ദാതബ്ബം മേ ഭവതാ സതം, ദാനീയം, ദേയ്യം.

ധര ധാരണേ, ചുരാദിത്താ ണേണയാ, വുദ്ധി, ഇകാരാഗമോ ച, ധാരേതബ്ബം, ധാരയിതബ്ബം ഇച്ചാദി.

‘‘നുദാദീഹി യുണ്വൂനമനാനനാകാനനകാ സകാരിതേഹി ചാ’’തി സകാരിതേഹിപി യുണ്വൂനമാദേസവിധാനതോയേവ ധാതുപ്പച്ചയന്തതോപി കിച്ചകിതകപ്പച്ചയാ ഭവന്തീതി ദട്ഠബ്ബോ. തേന തിതിക്ഖാപീയതീതി തിതിക്ഖാപേതബ്ബോ. ഏവം തികിച്ഛാപേതബ്ബോ തികിച്ഛാപനീയോ. അഭാവീയിത്ഥ, ഭാവീയതി, ഭാവീയിസ്സതീതി ഭാവേതബ്ബോ മഗ്ഗോ. ഭാവയിതബ്ബോ, ഭാവനീയോ, ഭാവനീയം, ഭാവനീയാ, അകാരീയിത്ഥ, കാരീയതി, കാരീയിസ്സതീതി കാരേതബ്ബം, കാരയിതബ്ബം, കാരാപേതബ്ബം, കാരാപയിതബ്ബം, കാരാപനീയമിച്ചാദി ച സിദ്ധം ഭവതി.

കത്തബ്ബം കരണീയഞ്ച, കാരിയം കിച്ചമിച്ചപി;

കാരേതബ്ബം തഥാ കാരാ-പേതബ്ബം കിച്ചസങ്ഗഹോ.

കിച്ചപ്പച്ചയന്തനയോ.

തേകാലിക

കിതകപ്പച്ചയന്തനയ

ഇദാനി കിതകപ്പച്ചയാ വുച്ചന്തേ.

കര കരണേ, പുരേ വിയ ധാതുസഞ്ഞാദി.

കുമ്ഭഇച്ചുപപദം, തതോ ദുതിയാ.

‘‘കുമ്ഭം കരോതി, അകാസി, കരിസ്സതീ’’തി വാ വിഗ്ഗഹേ –

‘‘പരാ, പച്ചയാ’’തി ച വത്തതേ.

൫൬൧. ധാതുയാ കമ്മാദിമ്ഹി ണോ.

കമ്മസ്മിം ആദിമ്ഹി സതി ധാതുയാ പരോ ണപ്പച്ചയോ ഹോതി.

സോ ച –

൫൬൨. അഞ്ഞേ കിത.

തതിയേ ധാത്വാധികാരേ വിഹിതാ കിച്ചേഹി അഞ്ഞേ പച്ചയാ കിതിച്ചേവ സഞ്ഞാ ഹോന്തീതി കിതസഞ്ഞാ കതാ.

൫൬൩. കത്തരി കിത.

കത്തരി കാരകേ കിതപച്ചയോ ഹോതീതി നിയമതോ കത്തരി ഭവതി, സോ ച ‘‘ണാദയോ തേകാലികാ’’തി വുത്തത്താ കാലത്തയേ ച ഹോതി. പുരേ വിയ കാരിതബ്യപദേസണലോപവുദ്ധിയോ, പച്ചയന്തസ്സാലിങ്ഗത്താ സ്യാദിമ്ഹി അസമ്പത്തേ ‘‘തദ്ധിതസമാസകിതകാ നാമംവാതവേതുനാദീസു ചാ’’തി കിതകന്തത്താ നാമംവ കതേ സ്യാദ്യുപ്പത്തി, തതോ കുമ്ഭം കരോതീതി അത്ഥേ ‘‘അമാദയോ പരപദേഭീ’’തി ദുതിയാതപ്പുരിസസമാസോ, ‘‘നാമാന’’ന്തിആദിനാ സമാസസഞ്ഞാ, ‘‘തേസം വിഭത്തിയോ ലോപാ ചാ’’തി വിഭത്തിലോപോ, ‘‘പകതി ചസ്സ സരന്തസ്സാ’’തി പകതിഭാവോ, പുന സമാസത്താ നാമമിവ കതേ സ്യാദ്യുപ്പത്തി.

സോ കുമ്ഭകാരോ, തേ കുമ്ഭകാരാ ഇച്ചാദി. ഇത്ഥിയം കുമ്ഭകാരീ, കുമ്ഭകാരിയോ ഇച്ചാദി, തഥാ കമ്മം കരോതീതി കമ്മകാരോ. ഏവം മാലാകാരോ, കട്ഠകാരോ, രഥകാരോ, സുവണ്ണകാരോ, സുത്തകാരോ, വുത്തികാരോ, ടീകാകാരോ.

ഗഹ ഉപാദാനേ, പത്തം അഗണ്ഹി, ഗണ്ഹാതി, ഗണ്ഹിസ്സതീതി വാ പത്തഗ്ഗാഹോ. ഏവം രസ്മിഗ്ഗാഹോ, രജ്ജുഗ്ഗാഹോ.

വേ തന്തസന്താനേ, തന്തം അവായി, വായതി, വായിസ്സതീതി വാ തന്തവായോ, ‘‘തേ ആവായാ കാരിതേ’’തി ആയാദേസോ, വാക്യേ പനേത്ഥ ‘‘തേ ആവായാ’’തി യോഗവിഭാഗേന ആയാദേസോ. ഏവം തുന്നവായോ.

മാ പരിമാണേ, ധഞ്ഞം അമിനി, മിനാതി, മിനിസ്സതീതി വാ അത്ഥേ ണപ്പച്ചയേ കതേ –

‘‘ണമ്ഹീ’’തി വത്തതേ.

൫൬൪. ആകാരന്താനമായോ.

ആകാരന്താനം ധാതൂനം അന്തസ്സ ആയാദേസോ ഹോതി ണകാരാനുബന്ധേ പച്ചയേ പരേ, സരലോപാദി. ധഞ്ഞമായോ. ഏവം ദാനം ദദാതീതി ദാനദായോ.

കമു കന്തിമ്ഹി, ധമ്മം അകാമയി, കാമയതി, കാമയിസ്സതീതി വാ ധമ്മകാമോ പുരിസോ, ധമ്മകാമാ കഞ്ഞാ, ധമ്മകാമം ചിത്തം. ഏവം അത്ഥകാമോ, ഹിതകാമോ, സുഖകാമോ, ധമ്മം പാലേതീതി ധമ്മപാലോ ഇച്ചാദി.

ദമു ദമനേ, ‘‘അരിം അദമി, ദമേതി, ദമിസ്സതീ’’തി വിഗ്ഗഹേ ‘‘ധാതുയാ’’തി അധികാരോ, ‘‘കമ്മാദിമ്ഹീ’’തി ച വത്തതേ.

൫൬൫. സഞ്ഞായമനു.

കമ്മൂപപദേ ആദിമ്ഹി സതി സഞ്ഞായം ഗമ്യമാനായം ധാതുയാ അപ്പച്ചയോ ഹോതി, ഉപപദന്തേ നുകാരാഗമോ ച. ഏത്ഥ ച ‘‘നു നിഗ്ഗഹീതം പദന്തേ’’തി സുത്തേ ‘‘പദന്തേ’’തി വചനതോ ഉപപദന്തേയേവ നുകാരാഗമോ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘തേസു വുദ്ധീ’’തിആദിനാ ഉകാരലോപോ. അയം പന ന്വാഗമോ സമാസം കത്വാ ഉപപദവിഭത്തിലോപേ കതേയേവ ഹോതീതി വേദിതബ്ബം.

൫൬൬. നു നിഗ്ഗഹീതം പദന്തേ.

ഉപപദഭൂതനാമപദന്തേ വത്തമാനോ നുകാരാഗമോ നിഗ്ഗഹീതമാപജ്ജതേ, നിഗ്ഗഹീതസ്സ വഗ്ഗന്തത്തം, സേസം സമം, വുദ്ധാഭാവോവ വിസേസോ, അരിന്ദമോ രാജാ.

തഥാ തര തരണേ, വേസ്സം തരതീതി വേസ്സന്തരോ, തണ്ഹം കരോതി ഹിംസതീതി തണ്ഹങ്കരോ ഭഗവാ. ഏവം മേധങ്കരോ, സരണങ്കരോ, ദീപങ്കരോ.

‘‘ആദിമ്ഹി, അ’’ഇതി ച വത്തതേ.

൫൬൭. പുരേ ദദാ ച ഇം.

പുരസദ്ദേ ആദിമ്ഹി സതി ‘‘ദദ ദാനേ’’ഇച്ചേതായ ധാതുയാ അപ്പച്ചയോ ഹോതി, പുരസദ്ദേ അകാരസ്സ ഇഞ്ച ഹോതി. ഏത്ഥ ച ‘‘തദനുപരോധേനാ’’തി പരിഭാസതോ പുരസദ്ദന്തസ്സേവ ഇം ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. ണാദീനം തേകാലികത്തേപി ഉപപദത്ഥവിസേസേന അതീതേയേവായമപ്പച്ചയോ ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. പുരേ ദാനം അദദീതി പുരിന്ദദോ സക്കോ. ഇധാപി വിഭത്തിലോപേ കതേയേവ ഇംആദേസോ.

‘‘കമ്മാദിമ്ഹി, അ’’ഇതി ച വത്തതേ.

൫൬൮. സബ്ബതോ ണ്വു ത്വാവീ വാ.

സബ്ബതോ ധാതുതോ കമ്മാദിമ്ഹി വാ അകമ്മാദിമ്ഹി വാ സതി അ ണ്വു തു ആവീ ഇച്ചേതേ ചത്താരോ പച്ചയാ ഹോന്തി. വാഗ്ഗഹണം ‘‘അകമ്മാദിമ്ഹി വാ’’തി വികപ്പനത്ഥം.

അപ്പച്ചയേ താവ – ധര ധാരണേ, ധമ്മം അധരി, ധരതി, ധരിസ്സതീതി വാ ധമ്മധരോ. ഏവം വിനയധരോ. തഥാ തം കരോതീതി തക്കരോ, ദ്വിത്തം. ഏവം ഹിതകരോ, ദിവസകരോ, ദിനകരോ, ദിവാകരോ, നിസാകരോ, ധനും ഗണ്ഹാതീതി ധനുഗ്ഗഹോ. ഏവം കടഗ്ഗഹോ, സബ്ബകാമം ദദാതീതി സബ്ബകാമദദോ, സബ്ബദദോ.

ആതോ പന – അന്നം അദാസി, ദദാതി, ദദിസ്സതീതി അന്നദോ. ഏവം ധനദോ, സച്ചം സന്ദഹതീതി സച്ചസന്ധോ. പാ പാനേ, മജ്ജം പിവതീതി മജ്ജപോ. താ പാലനേ, ഗവം സദ്ദം തായതീതി ഗോത്തം. ഏവം കത്തരി.

അകമ്മാദിമ്ഹി പന ‘‘യസ്മാ ദപേതീ’’തി സുത്തേ ഭയഗ്ഗഹണേന സേസസാധനേപി അപ്പച്ചയോ.

നീ പാപുണനേ വിപുബ്ബോ, വിനേസി, വിനേതി, വിനേസ്സതി ഏതേന, ഏത്ഥാതി വാ വിനയോ, ‘‘അഞ്ഞേസു ചാ’’തി വുദ്ധി, അയാദേസോ ച, നയനം നയോ. സി സേവായം നിപുബ്ബോ, നിസ്സീയിത്ഥ, നിസ്സീയതി, നിസ്സീയിസ്സതീതി വാ നിസ്സയോ. സി സയേ, അനുസയി, അനുസേതി, അനുസേസ്സതീതി വാ അനുസയോ.

ഇ ഗതിമ്ഹി പതിപുബ്ബോ, പടിച്ച ഏകസ്മാ ഫലമേതീതി പച്ചയോ, സമുദയോ. ചി ചയേ, വിനിച്ഛീയതേ അനേന, വിനിച്ഛയനം വാ വിനിച്ഛയോ, ഉച്ചയനം ഉച്ചയോ, സഞ്ചയോ, ധമ്മം വിചിനാതീതി ധമ്മവിചയോ. ഖീ ഖയേ, ഖയനം ഖയോ. ജി ജയേ, വിജയനം വിജയോ, ജയോ. കീ ദബ്ബവിനിമയേ, വിക്കയനം വിക്കയോ, കയോ. ലീ സിലേസനേ, അല്ലീയതി ഏത്ഥാതി ആലയോ, ലയോ. ഏവം ഇവണ്ണന്തതോ.

ആസുണന്തീതി അസ്സവാ, അവാദേസോ, പടിസ്സവനം പടിസ്സവോ. സു ഗതിമ്ഹി, ആഭവഗ്ഗാ സവന്തീതി ആസവാ. രു സദ്ദേ, രവതീതി രവോ. ഭവതീതി ഭവോ. പഭവതി ഏതസ്മാതി പഭവോ. ലൂ ഛേദനേ, ലവനം ലവോ. ഏവം ഉവണ്ണന്തതോ.

നിഗ്ഗണ്ഹാതി, നിഗ്ഗഹണം വാ നിഗ്ഗഹോ, പഗ്ഗഹോ, സങ്ഗണ്ഹാതി തേന, സങ്ഗഹണം വാ സങ്ഗഹോ. വര വരണേ, സംവരണം സംവരോ. ദര ആദരേ, ആദരണം ആദരോ. ആഗച്ഛതി, ആഗമനന്തി വാ ആഗമോ, ആഗമീയന്തി ഏത്ഥ, ഏതേന വാ അത്ഥാതി ആഗമോ പരിയത്തി. സപ്പതീതി സപ്പോ. ദിബ്ബതീതി ദേവോ. കമു പദവിക്ഖേപേ, പക്കമനം, പക്കമതീതി വാ പക്കമോ. ഏവം വിക്കമോ.

ചര ചരണേ, വനേ ചരതീതി വനചരോ, കാമോ അവചരതി ഏത്ഥാതി കാമാവചരോ ലോകോ, കാമാവചരാ സഞ്ഞാ, കാമാവചരം ചിത്തം. ഗാവോ ചരന്തി ഏത്ഥാതി ഗോചരോ, ഛട്ഠീതപ്പുരിസോ.

പാദേന പിവതീതി പാദപോ. ഏവം കച്ഛപോ, തതിയാതപ്പുരിസോ.

രുഹ ജനനേ, സിരസ്മിം രുഹതീതി സിരോരുഹോ, ഗുഹായം സയതീതി ഗുഹാസയം ചിത്തം. ഏവം കുച്ഛിസയാ വാതാ. ഠാ ഗതിനിവത്തിമ്ഹി, പബ്ബതേ അട്ഠാസി, തിട്ഠതി, ഠസ്സതീതി വാ പബ്ബതട്ഠോ പുരിസോ, പബ്ബതട്ഠാ നദീ, പബ്ബതട്ഠം ഓസധം. ഏവം ഥലട്ഠം, ജലട്ഠം, സത്തമീതപ്പുരിസോ.

൫൬൯. ഗഹസ്സുപധസ്സേ വാ.

ഗഹഇച്ചേതസ്സ ധാതുസ്സ ഉപധസ്സ ഏത്തം ഹോതി വാ, ഉപധാതി അന്തക്ഖരതോ പുബ്ബക്ഖരസ്സ പരസമഞ്ഞാ, ഗയ്ഹതീതി ഗേഹം, ഗഹം വാ.

ണ്വുപ്പച്ചയേ രഥം കരോതീതി അത്ഥേ ണ്വുപ്പച്ചയോ, സോ ച ‘‘അഞ്ഞേ കിത’’തി കിതസഞ്ഞത്താ ‘‘കത്തരി കിത’’തി കത്തരിയേവ ഭവതി, തതോ കാരിതബ്യപദേസ ണലോപവുദ്ധിയോ.

൫൭൦. അനകാ യുണ്വൂനം.

യുണ്വുഇച്ചേതേസം പച്ചയാനം അന അകഇച്ചേതേ ആദേസാ ഹോന്തീതി അകാദേസോ. സേസം കുമ്ഭകാരസദ്ദസമം, രഥകാരകോ. തഥാ അന്നം ദദാതീതി അന്നദായകോ, ‘‘ആകാരന്താനമായോ’’തി ആയാദേസോ, ‘‘ഇത്ഥിയമതോ ആപച്ചയോ’’തി ആപച്ചയോ, ‘‘തേസു വുദ്ധീ’’തിആദിനാ അകാരസ്സ ഇകാരോ, അന്നദായികാ കഞ്ഞാ, അന്നദായകം കുലം. ലോകം നേതീതി ലോകനായകോ, വിനേതി സത്തേതി വിനായകോ, ‘‘തേ ആവായാ കാരിതേ’’തി ആയാദേസോ.

അകമ്മൂപപദേ കരോതീതി കാരകോ, കാരികാ, കാരകം. ദദാതീതി ദായകോ, ദായികാ, ദായകം. നേതീതി നായകോ, നായികാ, നായകം. ഭഗവതോ ഓവാദാനുസാസനിം അസുണി, സുണാതി, സുണിസ്സതീതി വാ സാവകോ, സാവികാ, ആവാദേസോ. ലുനാതീതി ലാവകോ. പു പവനേ, പുനാതീതി പാവകോ, ഭവതീതി ഭാവകോ, ഉപാസതീതി ഉപാസകോ, ഉപാസികാ. ഗണ്ഹാതീതി ഗാഹകോ.

പചതീതി പാചകോ. അയജി, യജതി, യജിസ്സതീതി വാ യാജകോ. ഏത്ഥ ഹി ‘‘കഗാ ചജാന’’ന്തി ചജാനം കഗത്തേ സമ്പത്തേ –

൫൭൧. ന കഗത്തം ചജാ ണ്വുമ്ഹി.

ധാത്വന്തഭൂതാ ചകാരജകാരാ കകാര ഗകാരത്തം നാപജ്ജന്തേ ണ്വുപ്പച്ചയേ പരേതി പടിസിദ്ധത്താ ന ഭവതി.