൬. ആഖ്യാതകണ്ഡ

ഭൂവാദിഗണ

വിഭത്തിവിധാന

അഥ ആഖ്യാതവിഭത്തിയോ ക്രിയാവാചീഹി ധാതൂഹി പരാ വുച്ചന്തേ.

തത്ഥ ക്രിയം ആചിക്ഖതീതി ആഖ്യാതം, ക്രിയാപദം. വുത്തഞ്ഹി ‘‘കാലകാരകപുരിസപരിദീപകം ക്രിയാലക്ഖണമാഖ്യാതിക’’ന്തി. തത്ഥ കാലോതി അതീതാദയോ, കാരകമിതി കമ്മകത്തുഭാവാ, പുരിസാതി പഠമമജ്ഝിമുത്തമാ, ക്രിയാതി ഗമനപചനാദികോ ധാത്വത്ഥോ, ക്രിയാലക്ഖണം സഞ്ഞാണം ഏതസ്സാതി ക്രിയാലക്ഖണം, അതിലിങ്ഗഞ്ച.

വുത്തമ്പി ചേതം –

‘‘യം തികാലം തിപുരിസം, ക്രിയാവാചി തികാരകം;

അതിലിങ്ഗം ദ്വിവചനം, തദാഖ്യാതന്തി വുച്ചതീ’’തി.

കാലാദിവസേന ധാത്വത്ഥം വിഭജന്തീതി വിഭത്തിയോ, ത്യാദയോ, താ പന വത്തമാനാ പഞ്ചമീ സത്തമീ പരോക്ഖാഹിയ്യത്തനീ അജ്ജതനീ ഭവിസ്സന്തീ കാലാതിപത്തി ചാതി അട്ഠവിധാ ഭവന്തി.

ക്രിയം ധാരേന്തീതി ധാതവോ, ഭൂവാദയോ, ഖാദിധാതുപ്പച്ചയന്താ ച, തേ പന അത്ഥവസാ ദ്വിധാ ഭവന്തി സകമ്മകാ, അകമ്മകാ ചാതി. തത്ര സകമ്മകാ യേ ധാതവോകമ്മാപേക്ഖം ക്രിയം വദന്തി, യഥാ – കടം കരോതി, ഗാമം ഗച്ഛതി, ഓദനം പചതീതിആദയോ, അകമ്മകാ യേ കമ്മനിരപേക്ഖം ക്രിയം വദന്തി, യഥാ – അച്ഛതി, സേതി, തിട്ഠതീതിആദയോ.

തേ പന സത്തവിധാ ഭവന്തി വികരണപ്പച്ചയഭേദേന, കഥം? അവികരണാ ഭൂവാദയോ. നിഗ്ഗഹീതപുബ്ബകഅവികരണാ രുധാദയോ, യവികരണാ ദിവാദയോ, ണുണാ ഉണാവികരണാ സ്വാദയോ, നാപ്പണ്ഹാവികരണാ കിയാദയോ, ഓയിരവികരണാ തനാദയോ, സകത്ഥേ ണേ ണയന്താ ചുരാദയോതി.

തത്ഥ പഠമം അവികരണേസു ഭൂവാദീസു ധാതൂസു പഠമഭൂതാ അകമ്മകാ ഭൂഇച്ചേതസ്മാ ധാതുതോ ത്യാദയോ പരാ യോജീയന്തേ.

ഭൂസത്തായം, ‘‘ഭൂ’’ഇച്ചയം ധാതു സത്തായമത്ഥേ വത്തതേ, ക്രിയാസാമഞ്ഞഭൂതേ ഭവനേ വത്തതേതി അത്ഥോ.

‘‘ഭൂ’’ഇതി ഠിതേ –

൪൨൪. ഭൂവാദയോ ധാതവോ.

ഭൂഇച്ചേവമാദയോ യേ ക്രിയാവാചിനോ സദ്ദഗണാ, തേ ധാതുസഞ്ഞാ ഹോന്തി. ഭൂ ആദി യേസം തേ ഭൂവാദയോ, അഥ വാ ഭൂവാ ആദീ പകാരാ യേസം തേ ഭൂവാദയോ.

ഭൂവാദീസു വകാരോയം, ഞേയ്യോ ആഗമസന്ധിജോ;

ഭൂവാപ്പകാരാ വാ ധാതൂ, സകമ്മാകമ്മകത്ഥതോ.

‘‘ക്വചി ധാതൂ’’തിആദിതോ ‘‘ക്വചീ’’തി വത്തതേ.

൪൨൫. ധാതുസ്സന്തോ ലോപോനേകസ്സരസ്സ.

അനേകസ്സരസ്സ ധാതുസ്സ അന്തോ ക്വചി ലോപോ ഹോതി.

ക്വചിഗ്ഗഹണം ‘‘മഹീയതി സമഥോ’’തിആദീസു നിവത്തനത്ഥം, ഇതി അനേകസ്സരത്താഭാവാ ഇധ ധാത്വന്തലോപോ ന ഹോതി.

തതോ ധാത്വാധികാരവിഹിതാനേകപ്പച്ചയപ്പസങ്ഗേ ‘‘വത്തിച്ഛാനുപുബ്ബികാ സദ്ദപ്പടിപത്തീ’’തി കത്വാ വത്തമാനവചനിച്ഛായം –

൪൨൬. വത്തമാനാ തിഅന്തി, സിഥ, മിമ, തേഅന്തേ, സേവ്ഹേ, ഏമ്ഹേ.

ത്യാദയോ ദ്വാദസ വത്തമാനാസഞ്ഞാ ഹോന്തീതി ത്യാദീനം വത്തമാനത്ഥവിസയത്താ വത്തമാനാസഞ്ഞാ.

൪൨൭. കാലേ.

അയമധികാരോ.

ഇതോ പരം ത്യാദിവിഭത്തിവിധാനേ സബ്ബത്ഥ വത്തതേ.

൪൨൮. വത്തമാനാ പച്ചുപ്പന്നേ.

പച്ചുപ്പന്നേ കാലേ ഗമ്യമാനേ വത്തമാനാവിഭത്തി ഹോതി, കാലോതി ചേത്ഥ ക്രിയാ, കരണം കാരോ, രകാരസ്സ ലകാരോ, കാലോ.

തസ്മാ –

ക്രിയായ ഗമ്യമാനായ, വിഭത്തീനം വിധാനതോ;

ധാതൂഹേവ ഭവന്തീതി, സിദ്ധം ത്യാദിവിഭത്തിയോ.

ഇധ പന കാലസ്സ അതീതാനാഗതപച്ചുപ്പന്നാണത്തിപരികപ്പകാലാഭിപത്തിവസേന ഛധാ ഭിന്നത്താ ‘‘പച്ചുപ്പന്നേ’’തി വിസേസേതി. തം തം കാരണം പടിച്ച ഉപ്പന്നോ പച്ചുപ്പന്നോ, പടിലദ്ധസഭാവോ, ന താവ അതീതോതി അത്ഥോ.

പച്ചുപ്പന്നസമീപേപി, തബ്ബോഹാരൂപചാരതോ;

വത്തമാനാ അതീതേപി, തംകാലവചനിച്ഛയാതി.

തസ്മിം പച്ചുപ്പന്നേ വത്തമാനാവിഭത്തിം കത്വാ, തസ്സാ ഠാനാനിയമേ ‘‘ധാതുലിങ്ഗേഹി പരാ പച്ചയാ’’തി പരിഭാസതോ ധാതുതോ പരം വത്തമാനപ്പച്ചയേ കത്വാ, തേസമനിയമപ്പസങ്ഗേസതി ‘‘വത്തിച്ഛാനുപുബ്ബികാ സദ്ദപ്പടിപത്തീ’’തി പരസ്സപദവചനിച്ഛായം –

൪൨൯. അഥ പുബ്ബാനി വിഭത്തീനം ഛ പരസ്സപദാനി.

അഥ തദ്ധിതാനന്തരം വുച്ചമാനാനം സബ്ബാസം വത്തമാനാദീനം അട്ഠവിധാനം വിഭത്തീനം യാനി യാനി പുബ്ബകാനി ഛ പദാനി, താനി താനി അത്ഥതോ അട്ഠചത്താലീസമത്താനി പരസ്സപദസഞ്ഞാനി ഹോന്തീതിആദിമ്ഹി ഛന്നം പരസ്സപദസഞ്ഞാ, പരസ്സത്ഥാനി പദാനി പരസ്സപദാനി, തബ്ബാഹുല്ലതോ തബ്ബോഹാരോ.

‘‘ധാതൂഹി ണേ ണയ’’ഇച്ചാദിതോ ‘‘ധാതൂഹീ’’തി വത്തമാനേ –

൪൩൦. കത്തരി പരസ്സപദം.

കത്തരികാരകേ അഭിധേയ്യേ സബ്ബധാതൂഹി പരസ്സപദം ഹോതീതി പരസ്സപദം കത്വാ, തസ്സാപ്യനിയമപ്പസങ്ഗേ വത്തിച്ഛാവസാ –

വിപരിണാമേന ‘‘പരസ്സപദാനം, അത്തനോപദാന’’ന്തി ച വത്തതേ.

൪൩൧. ദ്വേ ദ്വേ പഠമമജ്ഝിമുത്തമപുരിസാ.

താസം വിഭത്തീനം പരസ്സപദാന’മത്തനോപദാനഞ്ച ദ്വേ ദ്വേ വചനാനി യഥാക്കമം പഠമമജ്ഝിമുത്തമപുരിസസഞ്ഞാനി ഹോന്തി. തം യഥാ? തി അന്തിഇതി പഠമപുരിസാ, സി ഥഇതി മജ്ഝിമപുരിസാ, മി മഇതി ഉത്തമപുരിസാ. അത്തനോപദേസുപി തേ അന്തേഇതി പഠമപുരിസാ, സേ വ്ഹേഇതി മജ്ഝിമപുരിസാ, ഏ മ്ഹേഇതി ഉത്തമപുരിസാ. ഏവം സേസാസു സത്തസു വിഭത്തീസുപി യോജേതബ്ബന്തി. ഏവം അട്ഠവിഭത്തിവസേന ഛന്നവുതിവിധേ ആഖ്യാതപദേ ദ്വത്തിംസ ദ്വത്തിംസ പഠമമജ്ഝിമഉത്തമപുരിസാ ഹോന്തീതി വത്തമാനപരസ്സപദാദിമ്ഹി ദ്വിന്നം പഠമപുരിസസഞ്ഞാ.

൪൩൨. നാമമ്ഹി പയുജ്ജമാനേപിതുല്യാധികരണേ പഠമോ.

തുമ്ഹാമ്ഹസദ്ദവജ്ജിതേ തുല്യാധികരണഭൂതേ സാധകവാചകേ നാമമ്ഹി പയുജ്ജമാനേപി അപ്പയുജ്ജമാനേപി ധാതൂഹി പഠമപുരിസോ ഹോതീതി പഠമപുരിസം കത്വാ, തസ്സാപ്യനിയമപ്പസങ്ഗേ ക്രിയാസാധകസ്സ കത്തുനോ ഏകത്തേ വത്തുമിച്ഛിതേ ‘‘ഏകമ്ഹി വത്തബ്ബേ ഏകവചന’’ന്തി വത്തമാനപരസ്സപദപഠമപുരിസേകവചനം തി.

‘‘പരോ, പച്ചയോ, ധാതൂ’’തി ച അധികാരോ, ‘‘യഥാ കത്തരി ചാ’’തി ഇതോ ‘‘കത്തരീ’’തി വികരണപ്പച്ചയവിധാനേ സബ്ബത്ഥ വത്തതേ.

൪൩൩. ഭൂവാദിതോ അ.

ഭൂഇച്ചേവമാദിതോ ധാതുഗണതോ പരോ അപച്ചയോ ഹോതി കത്തരി വിഹിതേസു വിഭത്തിപ്പച്ചയേസു പരേസു. സബ്ബധാതുകമ്ഹിയേവായമിസ്സതേ.

‘‘അസംയോഗന്തസ്സ, വുദ്ധീ’’തി ച വത്തതേ.

൪൩൪. അഞ്ഞേസു ച.

കാരിതതോ അഞ്ഞേസു പച്ചയേസു അസംയോഗന്താനം ധാതൂനം വുദ്ധി ഹോതി. ചഗ്ഗഹണേന ണുപ്പച്ചയസ്സാപി വുദ്ധി ഹോതി. ഏത്ഥ ച ‘‘ഘടാദീനം വാ’’തി ഇതോ വാസദ്ദോ അനുവത്തേതബ്ബോ, സോ ച വവത്ഥിതവിഭാസത്ഥോ. തേന –

ഇവണ്ണുവണ്ണന്താനഞ്ച, ലഹൂപന്താന ധാതുനം;

ഇവണ്ണുവണ്ണാനമേവ, വുദ്ധി ഹോതി പരസ്സ ന.

യുവണ്ണാനമ്പി യ ണു ണാ-നാനിട്ഠാദീസു വുദ്ധി ന;

തുദാദിസ്സാവികരണേ, ന ഛേത്വാദീസു വാ സിയാ.

തസ്സാപ്യനിയമപ്പസങ്ഗേ – ‘‘അയുവണ്ണാനഞ്ചായോ വുദ്ധീ’’തി പരിഭാസതോ ഊകാരസ്സോകാരോ വുദ്ധി.

വിപരിണാമേന ‘‘ധാതൂന’’ന്തി വത്തതേ.

൪൩൫. ഓ അവ സരേ.

ഓകാരസ്സ ധാത്വന്തസ്സ സരേ പരേ അവാദേസോ ഹോതി. ‘‘സരലോപോ മാദേസ’’ഇച്ചാദിനാ സരലോപാദിമ്ഹി കതേ ‘‘നയേ പരം യുത്തേ’’തി പരനയനം കാതബ്ബം.

സോ പുരിസോ സാധു ഭവതി, സാ കഞ്ഞാ സാധു ഭവതി, തം ചിത്തം സാധു ഭവതി.

ഏത്ഥ ഹി –

കത്തുനോഭിഹിതത്താവ, ആഖ്യാതേന ന കത്തരി;

തതിയാ പഠമാ ഹോതി, ലിങ്ഗത്ഥം പനപേക്ഖിയ.

സതിപി ക്രിയായേകത്തേ കത്തൂനം ബഹുത്താ ‘‘ബഹുമ്ഹി വത്തബ്ബേ ബഹുവചന’’ന്തി വത്തമാനപരസ്സപദപഠമപുരിസബഹുവചനം അന്തി, പുരേ വിയ അപ്പച്ചയവുദ്ധിഅവാദേസാ, സരലോപാദി. തേ പുരിസാ ഭവന്തി, അപ്പയുജ്ജമാനേപി ഭവതി, ഭവന്തി.

‘‘പയുജ്ജമാനേപി, തുല്യാധികരണേ’’തി ച വത്തതേ.

൪൩൬. തുമ്ഹേ മജ്ഝിമോ.

തുല്യാധികരണഭൂതേ തുമ്ഹസദ്ദേ പയുജ്ജമാനേപി അപ്പയുജ്ജമാനേപി ധാതൂഹി മജ്ഝിമപുരിസോ ഹോതീതി വത്തമാനപരസ്സപദമജ്ഝിമപുരിസേകവചനംസി, സേസം പുരിമസമം. ത്വം ഭവസി, തുമ്ഹേ ഭവഥ, അപ്പയുജ്ജമാനേപി ഭവസി, ഭവഥ.

തുല്യാധികരണേതി കിമത്ഥം? തയാ പച്ചതേ ഓദനോ.

തസ്മിംയേവാധികാരേ –

൪൩൭. അമ്ഹേ ഉത്തമോ.

തുല്യാധികരണഭൂതേ അമ്ഹസദ്ദേ പയുജ്ജമാനേപി അപ്പയുജ്ജമാനേപി ധാതൂഹി ഉത്തമപുരിസോ ഹോതീതി വത്തമാനപരസ്സപദഉത്തമപുരിസേകവചനം മി, അപ്പച്ചയവുദ്ധിഅവാദേസാ.

൪൩൮. അകാരോ ദീഘം ഹിമിമേസു.

അകാരോ ദീഘമാപജ്ജതേ ഹിമിമഇച്ചേതാസു വിഭത്തീസു. അഹം ഭവാമി, മയം ഭവാമ. ഭവാമി, ഭവാമ.

‘‘വിഭത്തീനം, ഛാ’’തി ച വത്തതേ.

൪൩൯. പരാണ്യത്തനോപദാനി.

സബ്ബാസം വത്തമാനാനം അട്ഠവിധാനം വിഭത്തീനം യാനി യാനി പരാനി ഛ പദാനി, താനി താനി അത്തനോപദസഞ്ഞാനി ഹോന്തീതി തേആദീനം അത്തനോപദസഞ്ഞാ.

‘‘ധാതൂഹി, അത്തനോപദാനീ’’തി ച വത്തതേ.

൪൪൦. കത്തരി ച.

കത്തരി ച കാരകേ അഭിധേയ്യേ ധാതൂഹി അത്തനോപദാനി ഹോന്തി. ചഗ്ഗഹണം കത്ഥചി നിവത്തനത്ഥം, സേസം പരസ്സപദേ വുത്തനയേനേവ വേദിതബ്ബം. ഭവതേ, ഭവന്തേ, ഭവസേ, ഭവവ്ഹേ, ഭവേ, ഭവാമ്ഹേ.

പച പാകേ, ധാതുസഞ്ഞായം ധാത്വന്തലോപോ, വുത്തനയേനേവ ത്യാദ്യുപ്പത്തി, ഇവണ്ണുവണ്ണാനമഭാവാ വുദ്ധിഅഭാവോവേത്ഥ വിസേസോ. സോ ദേവദത്തോ ഓദനം പചതി, പചന്തി, പചസി, പചഥ, പചാമി, പചാമ, സോ ഓദനം പചതേ, തേ പചന്തേ, ത്വം പചസേ, തുമ്ഹേ പചവ്ഹേ, അഹം പചേ, മയം പചാമ്ഹേ.

പഠമപുരിസാദീനമേകജ്ഝപ്പവത്തിപ്പസങ്ഗേ പരിഭാസമാഹ –

൪൪൧. സബ്ബേസമേകാഭിധാനേ പരോ പുരിസോ.

സബ്ബേസം പഠമമജ്ഝിമാനം, പഠമുത്തമാനം, മജ്ഝിമുത്തമാനം തിണ്ണം വാ പുരിസാനം ഏകതോഭിധാനേ കാതബ്ബേ പരോ പുരിസോ യോജേതബ്ബോ. ഏകകാലാനമേവാഭിധാനേ ചായം. സോ ച പചതി, ത്വഞ്ച പചസീതി പരിയായപ്പസങ്ഗേ തുമ്ഹേ പചഥാതി ഭവതി. ഏവം സോ ച പചതി, അഹഞ്ച പചാമീതി മയം പചാമ, തഥാ ത്വഞ്ച പചസി, അഹഞ്ച പചാമി, മയം പചാമ, സോ ച പചതി, ത്വഞ്ച പചസി, അഹഞ്ച പചാമി, മയം പചാമ. ഏവം സബ്ബത്ഥ യോജേതബ്ബം.

ഏകാഭിധാനേതി കിമത്ഥം? ‘‘സോ ച പചതി, ത്വഞ്ച പചിസ്സസി, അഹം പചിം’’ ഏത്ഥ ഭിന്നകാലത്താ ‘‘മയം പചിമ്ഹാ’’തി ന ഭവതി.

ഗമു സപ്പ ഗതിമ്ഹി, പുരേ വിയ ധാതുസഞ്ഞായം ധാത്വന്തലോപോ.

കത്തരി ത്യാദ്യുപ്പത്തി.

൪൪൨. ഗമിസ്സന്തോ ച്ഛോ വാ സബ്ബാസു.

ഗമുഇച്ചേതസ്സ ധാതുസ്സന്തോ മകാരോ ച്ഛോ ഹോതി വാ സബ്ബാസു വിഭത്തീസു, സബ്ബഗ്ഗഹണേന മാനന്ത യ കാരിതപ്പച്ചയേസു ച. വവത്ഥിതവിഭാസത്ഥോയം വാസദ്ദോ. തേനായം –

വിധിം നിച്ചഞ്ച വാസദ്ദോ, മാന’ന്തേസു തു കത്തരി;

ദീപേതാനിച്ചമഞ്ഞത്ഥ, പരോക്ഖായമസന്തകം.

അപ്പച്ചയപരനയനാനി, സോ പുരിസോ ഗാമം ഗച്ഛതി, തേ ഗച്ഛന്തി, ‘‘ക്വചി ധാതൂ’’തിആദിനാ ഗരുപുബ്ബരസ്സതോ പരസ്സ പഠമപുരിസബഹുവചനസ്സ രേ വാ ഹോതി, ഗച്ഛരേ. ത്വം ഗച്ഛസി, തുമ്ഹേ ഗച്ഛഥ. അഹം ഗച്ഛാമി, മയം ഗച്ഛാമ.

ച്ഛാദേസാഭാവേ ‘‘ലോപഞ്ചേത്തമകാരോ’’തി അപ്പച്ചയസ്സ ഏകാരോ. ഗമേതി, ഗമേന്തി, സരലോപോ. ഗമേസി, ഗമേഥ. ഗമേമി, ഗമേമ.

അത്തനോപദേപി സോ ഗാമം ഗച്ഛതേ, ഗച്ഛന്തേ, ഗച്ഛരേ. ഗച്ഛസേ, ഗച്ഛവ്ഹേ. ഗച്ഛേ, ഗച്ഛാമ്ഹേ.

‘‘കുതോ നു ത്വം ആഗച്ഛസി, രാജഗഹതോ ആഗച്ഛാമീ’’തിആദീസു പന പച്ചുപ്പന്നസമീപേ വത്തമാനവചനം.

‘‘വാ’’തി വത്തതേ.

൪൪൩. ഗമിസ്സ ഘമ്മം.

ഗമുഇച്ചേതസ്സ ധാതുസ്സ സബ്ബസ്സ ഘമ്മാദേസോ ഹോതി വാ. ഘമ്മതി, ഘമ്മന്തി ഇച്ചാദി.

ഭാവകമ്മേസു പന –

൪൪൪. അത്തനോപദാനി ഭാവേ ച കമ്മനി.

ഭാവേ ച കമ്മനി ച കാരകേ അഭിധേയ്യേ അത്തനോപദാനി ഹോന്തി, ചസദ്ദേന കമ്മകത്തരിപി. ഭവനം ഭാവോ, സോ ച കാരകന്തരേന അസംസട്ഠോ കേവലോ ഭവനലവനാദികോ ധാത്വത്ഥോ. കരീയതീതി കമ്മം. അകമ്മകാപി ധാതവോ സോപസഗ്ഗാ സകമ്മകാപി ഭവന്തി, തസ്മാ കമ്മനി അനുപുബ്ബാ ഭൂധാതുതോ വത്തമാനത്തനോപദപഠമപുരിസേകവചനം തേ.

‘‘ധാതൂഹി ണേ ണയ’’ഇച്ചാദിതോ ‘‘ധാതൂഹീ’’തി വത്തമാനേ –

൪൪൫. ഭാവകമ്മേസു യോ.

സബ്ബധാതൂഹി പരോ ഭാവകമ്മേസു യപ്പച്ചയോ ഹോതി. അത്തനോപദവിസയേവായമിസ്സതേ, ‘‘അഞ്ഞേസു ചാ’’തി സുത്തേ അനുവത്തിതവാഗ്ഗഹണേന യപ്പച്ചയേ വുദ്ധി ന ഭവതി, അനുഭൂയതേ സുഖം ദേവദത്തേന.

ആഖ്യാതേന അവുത്തത്താ, തതിയാ ഹോതി കത്തരി;

കമ്മസ്സാഭിഹിതത്താ ന, ദുതിയാ പഠമാവിധ.

അനുഭൂയന്തേ സമ്പത്തിയോ തയാ. അനുഭൂയസേ ത്വം ദേവദത്തേന, അനുഭൂയവ്ഹേ തുമ്ഹേ. അഹം അനുഭൂയേ തയാ, മയം അനുഭൂയാമ്ഹേ.

‘‘ക്വചി ധാതു’’ഇച്ചാദിതോ ‘‘ക്വചീ’’തി വത്തമാനേ –

൪൪൬. അത്തനോപദാനി പരസ്സപദത്തം.

അത്തനോപദാനി ക്വചി പരസ്സപദത്തമാപജ്ജന്തേ, അകത്തരിയേവേതം. യകാരസ്സ ദ്വിത്തം, അനുഭൂയ്യതി മയാ സുഖം, അനുഭൂയ്യതേ വാ, അനുഭൂയ്യന്തി. അനുഭൂയ്യസി, അനുഭൂയ്യഥ. അനുഭൂയ്യാമി, അനുഭൂയ്യാമ. ദ്വിത്താഭാവേ – അനുഭൂയതി, അനുഭൂയന്തി.

ക്വചീതി കിം? അനുഭൂയതേ.

ഭാവേ അദബ്ബവുത്തിനോ ഭാവസ്സേകത്താ ഏകവചനമേവ, തഞ്ച പഠമപുരിസസ്സേവ, ഭൂയതേ ദേവദത്തേന, ദേവദത്തേന സമ്പതി ഭവനന്തി അത്ഥോ.

പചധാതുതോ കമ്മനി അത്തനോപദേ യപ്പച്ചയേ ച കതേ –

വിപരിണാമേന ‘‘യസ്സാ’’തി വത്തമാനേ –

൪൪൭. തസ്സ ചവഗ്ഗയകാരവകാരത്തം സധാത്വന്തസ്സ.

തസ്സ ഭാവകമ്മവിസയസ്സ യപ്പച്ചയസ്സ ചവഗ്ഗയകാരവകാരത്തം ഹോതി ധാത്വന്തേന സഹ യഥാസമ്ഭവം. ഏത്ഥ ച ‘‘ഇവണ്ണാഗമോ വാ’’തി ഇതോ സീഹഗതിയാ വാസദ്ദോ അനുവത്തേതബ്ബോ, സോ ച വവത്ഥിതവിഭാസത്ഥോ. തേന –

ചവഗ്ഗോ ച ത വഗ്ഗാനം, ധാത്വന്താനം യവത്തനം;

രവാനഞ്ച സയപ്പച്ച-യാനം ഹോതി യഥാക്കമന്തി.

ധാത്വന്തസ്സ ചവഗ്ഗാദിത്താ ചകാരേ കതേ ‘‘പരദ്വേഭാവോ ഠാനേ’’തി ചകാരസ്സ ദ്വിത്തം. പച്ചതേ ഓദനോ ദേവദത്തേന, ‘‘ക്വചി ധാതൂ’’തിആദിനാ ഗരുപുബ്ബരസ്സതോ പരസ്സ പഠമപുരിസബഹുവചനസ്സ ക്വചി രേ ഹോതി. പച്ചരേ, പച്ചന്തേ. പച്ചസേ, പച്ചവ്ഹേ. പച്ചേ, പച്ചാമ്ഹേ.

പരസ്സപദാദേസേ പച്ചതി, പച്ചന്തി. പച്ചസി, പച്ചഥ. പച്ചാമി, പച്ചാമ. തഥാ കമ്മകത്തരി പച്ചതേ ഓദനോ സയമേവ, പച്ചന്തേ. പച്ചതി, പച്ചന്തി വാ ഇച്ചാദി.

ഗമിതോ കമ്മനി അത്തനോപദേ, യപ്പച്ചയേ ച കതേ –

‘‘ധാതൂഹി, തസ്മിം, യേ’’തി ച വത്തതേ.

൪൪൮. ഇവണ്ണാഗമോ വാ.

സബ്ബേഹി ധാതൂഹി തസ്മിം ഭാവകമ്മവിസയേ യപ്പച്ചയേ പരേ ഇവണ്ണാഗമോ ഹോതി വാതി ഈകാരാഗമോ. വവത്ഥിതവിഭാസത്ഥോയം വാസദ്ദോ. ച്ഛാദേസോ, ഗച്ഛീയതേ ഗാമോ ദേവദത്തേന, ഗച്ഛീയന്തേ. ഗച്ഛീയസേ, ഗച്ഛീയവ്ഹേ. ഗച്ഛീയേ, ഗച്ഛീയാമ്ഹേ.

ച്ഛാദേസാഭാവേ –

‘‘ധാതൂഹി, യോ, വാ’’തി ച വത്തതേ.

൪൪൯. പുബ്ബരൂപഞ്ച.

ഹേട്ഠാനുത്തേഹി പരസ്സേവേദം, തേന കടപവഗ്ഗയകാരലസന്തേഹേവ ധാതൂഹി പരോ യപ്പച്ചയോ പുബ്ബരൂപമാപജ്ജതേ വാതി മകാരാ പരസ്സ യകാരസ്സ മകാരോ. ഗമ്മതേ, ഗമീയതേ, ഗമ്മന്തേ, ഗമീയന്തേ. ഗമ്മസേ, ഗമീയസേ, ഗമ്മവ്ഹേ, ഗമീയവ്ഹേ. ഗമ്മേ, ഗമീയേ, ഗമ്മാമ്ഹേ, ഗമീയാമ്ഹേ.

പരസ്സപദത്തേ – ഗച്ഛീയ്യതി, ഗച്ഛീയ്യന്തി. ഗച്ഛീയതി, ഗച്ഛീയന്തി വാ. ഗമ്മതി, ഗമ്മന്തി. ഗമീയതി, ഗമീയന്തി. ഇകാരാഗമേ ഗമിയ്യതി, ഗമിയ്യന്തി. തഥാ ഘമ്മീയതി, ഘമ്മീയന്തി ഇച്ചാദി.

വത്തമാനാവിഭത്തി.

൪൫൦. പഞ്ചമീ തു അന്തു, ഹി ഥ, മി മ, തം അന്തം, സ്സുവ്ഹോ, ഏ ആമസേ.

ത്വാദയോ ദ്വാദസ പഞ്ചമീസഞ്ഞാ ഹോന്തി.

൪൫൧. ആണത്യാസിട്ഠേനുത്തകാലേ പഞ്ചമീ.

ആണത്യത്ഥേ ച ആസീസത്ഥേ അനുത്തകാലേ പഞ്ചമീവിഭത്തി ഹോതി.

സതിപി കാലാധികാരേ പുന കാലഗ്ഗഹണേന വിധിനിമന്തനാജ്ഝേസനാനുമതിപത്ഥനാപത്തകാലാദീസു ച പഞ്ചമീ. ആണാപനമാണത്തി, ആസീസനമാസിട്ഠോ, സോ ച ഇട്ഠസ്സ അസമ്പത്തസ്സ അത്ഥസ്സ പത്ഥനം, തസ്മിം ആണത്യാസിട്ഠേ. അനു സമീപേ ഉത്തകാലോ അനുത്തകാലോ, പച്ചുപ്പന്നകാലോതി അത്ഥോ, ന ഉത്തകാലോതി വാ അനുത്തകാലോ, തസ്മിം അനുത്തകാലേ, കാലമനാമസിത്വാ ഹോതീതി അത്ഥോ.

തത്ഥ ആസീസനത്ഥേ ഭൂധാതുതോ പഞ്ചമീപരസ്സപദപഠമപുരിസേകവചനം തു, അപ്പച്ചയവുദ്ധിഅവാദേസാ. സോ സുഖീ ഭവതു, തേ സുഖിതാ ഭവന്തു.

വിപരിണാമേന ‘‘അകാരതോ’’തി വത്തതേ.

൪൫൨. ഹിലോപം വാ.

അകാരതോ പരോ ഹിവിഭത്തി ലോപമാപജ്ജതേ വാ. ത്വം സുഖീ ഭവ, ഭവാഹി വാ, ഹിമ്ഹി ദീഘോ. തുമ്ഹേ സുഖിതാ ഭവഥ. അഹം സുഖീ ഭവാമി, മയം സുഖിനോ ഭവാമ.

അത്തനോപദേ സോ സുഖീ ഭവതം, തേ സുഖിതാ ഭവന്തം. ത്വം സുഖീ ഭവസ്സു, തുമ്ഹേ സുഖിതാ ഭവവ്ഹോ. അഹം സുഖീ ഭവേ, മയം സുഖിതാ ഭവാമസേ.

കമ്മനി അനുഭൂയതം തയാ, അനുഭൂയന്തം. അനുഭൂയസ്സു, അനുഭൂയവ്ഹോ. അനുഭൂയേ, അനുഭൂയാമസേ. പരസ്സപദത്തേ അനുഭൂയ്യതു, അനുഭൂയ്യന്തു. അനുഭൂയതു, അനുഭൂയന്തു വാ, അനുഭൂയ്യാഹി ഇച്ചാദി. ഭാവേ ഭൂയതം.

ആണത്തിയം കത്തരി ദേവദത്തോ ദാനി ഓദനം പചതു, പചന്തു. പച, പചാഹി, പചഥ. പചാമി, പചാമ. പചതം, പചന്തം. പചസ്സു, പചവ്ഹോ. പചേ, പചാമസേ.

കമ്മനി യപ്പച്ചയചവഗ്ഗാദി, പച്ചതം ഓദനോ ദേവദത്തേന, പച്ചന്തം. പച്ചസ്സു, പച്ചവ്ഹോ. പച്ചേ, പച്ചാമസേ. പരസ്സപദത്തേ പച്ചതു, പച്ചന്തു. പച്ച, പച്ചാഹി, പച്ചഥ. പച്ചാമി, പച്ചാമ.

തഥാ സോ ഗാമം ഗച്ഛതു, ഗച്ഛന്തു. ഗച്ഛ, ഗച്ഛാഹി, ഗച്ഛഥ. ഗച്ഛാമി, ഗച്ഛാമ. ഗമേതു, ഗമേന്തു. ഗമ, ഗമാഹി, ഗമേഥ. ഗമേമി, ഗമേമ. ഗച്ഛതം, ഗച്ഛന്തം. ഗച്ഛസ്സു, ഗച്ഛവ്ഹോ. ഗച്ഛേ, ഗച്ഛാമസേ. ഘമ്മാദേസേ ഘമ്മതു, ഘമ്മന്തു ഇച്ചാദി.

കമ്മനി ഗച്ഛീയതം, ഗച്ഛീയതു, ഗമീയതം, ഗമീയതു, ഗമ്മതം, ഗമ്മതു ഇച്ചാദി.

വിധിമ്ഹി ഇധ പബ്ബതോ ഹോതു, അയം പാസാദോ സുവണ്ണമയോ ഹോതൂതിആദി.

നിമന്തനേ അധിവാസേതു മേ ഭന്തേ ഭഗവാ ഭോജനം, ഇധ നിസീദതു ഭവം.

അജ്ഝേസനേ ദേസേതു ഭന്തേ ഭഗവാ ധമ്മം.

അനുമതിയം പുച്ഛതു ഭവം പഞ്ഹം, പവിസതു ഭവം, ഏത്ഥ നിസീദതു.