൫. തദ്ധിതകണ്ഡ

അപച്ചതദ്ധിത

അഥ നാമതോ ഏവ വിഭത്യന്താ അപച്ചാദിഅത്ഥവിസേസേ തദ്ധിതുപ്പത്തീതി നാമതോ പരം തദ്ധിതവിധാനമാരഭീയതേ.

തത്ഥ തസ്മാ തിവിധലിങ്ഗതോ പരം ഹുത്വാ ഹിതാ സഹിതാതി തദ്ധിതാ, ണാദിപച്ചയാനമേതം അധിവചനം, തേസം വാ നാമികാനം ഹിതാ ഉപകാരാ തദ്ധിതാതി അന്വത്ഥഭൂതപരസമഞ്ഞാവസേനാപി ണാദിപ്പച്ചയാവ തദ്ധിതാ നാമ.

‘‘വസിട്ഠസ്സ അപച്ച’’ന്തി വിഗ്ഗഹേ –

‘‘ലിങ്ഗഞ്ച നിപച്ചതേ’’തി ഇതോ ലിങ്ഗഗ്ഗഹണമനുവത്തതേ.

൩൬൧. വാ ണ’പച്ചേ.

ഛട്ഠിയന്തതോ ലിങ്ഗമ്ഹാ ണപ്പച്ചയോ ഹോതി വികപ്പേന ‘‘തസ്സ അപച്ച’’മിച്ചേതസ്മിം അത്ഥേ.

സോ ച –

൩൬൨. ധാതുലിങ്ഗേഹി പരാ പച്ചയാ.

ധാതൂഹി, ലിങ്ഗേഹി ച പച്ചയാ പരാവ ഹോന്തീതി പരിഭാസതോ അപച്ചത്ഥസമ്ബന്ധിലിങ്ഗതോ ഛട്ഠിയന്തായേവ പരോ ഹോതി. പടിച്ച ഏതസ്മാ അത്ഥോ ഏതീതി പച്ചയോ, പതീയന്തി അനേന അത്ഥാതി വാ പച്ചയോ, ‘‘വുത്തത്ഥാനമപ്പയോഗോ’’തി അപച്ചസദ്ദസ്സ അപ്പയോഗോ, ‘‘തേസം വിഭത്തിയോ ലോപാ ചേ’’തി വിഭത്തിലോപോ ച.

൩൬൩. തേസം ണോ ലോപം.

തേസം തദ്ധിതപ്പച്ചയാനം ണാനുബന്ധാനം ണകാരോ ലോപമാപജ്ജതേ.

൩൬൪. വുദ്ധാദിസരസ്സ വാസംയോഗന്തസ്സ സണേ ച.

ആദിസരസ്സ വാ ആദിബ്യഞ്ജനസ്സ വാ അസംയോഗന്തസ്സ വുദ്ധി ഹോതി സണകാരപ്പച്ചയേ പരേ. സംയോഗോ അന്തോ അസ്സാതി സംയോഗന്തോ, തദഞ്ഞോ അസംയോഗന്തോ. അഥ വാ വവത്ഥിതവിഭാസത്ഥോയം വാസദ്ദോ, തദാ ച പകതിഭൂതേ ലിങ്ഗേ സരാനമാദിസരസ്സ അസംയോഗന്തസ്സ വുദ്ധി ഹോതി സണകാരേ തദ്ധിതപ്പച്ചയേ പരേതി അത്ഥോ.

തേന –

വാസിട്ഠാദീസു നിച്ചായം, അനിച്ചോളുമ്പികാദിസു;

ന വുദ്ധി നീലപീതാദോ, വവത്ഥിതവിഭാസതോ.

ചസദ്ദഗ്ഗഹണമവധാരണത്ഥം.

തസ്സാ വുദ്ധിയാ അനിയമപ്പസങ്ഗേ നിയമത്ഥം പരിഭാസമാഹ.

൩൬൫. അയുവണ്ണാനഞ്ചായോ വുദ്ധീ.

തേസം അകാരഇവണ്ണുവണ്ണാനമേവ യഥാക്കമം ആ ഏഓഇച്ചേതേ വുദ്ധിയോ ഹോന്തി. ചസദ്ദഗ്ഗഹണമവുദ്ധിസമ്പിണ്ഡനത്ഥം, അവധാരണത്ഥം വാ. ഇ ച ഉ ച യു, യു ഏവ വണ്ണാ യുവണ്ണാ, അ ച യുവണ്ണാ ച അയുവണ്ണാ. ആ ച ഏ ച ഓ ച ആയോ. പുന വുദ്ധിഗ്ഗഹണം ‘‘നേഗമജാനപദാ’’തിആദീസു ഉത്തരപദവുദ്ധിഭാവത്ഥം, ഏത്ഥ ച ‘‘അയുവണ്ണാന’’ന്തി ഠാനനിയമവചനം ആയോനം വുദ്ധിഭാവപ്പസങ്ഗനിവത്തനത്ഥം.

യഥാ ഹി കതവുദ്ധീനം, പുന വുദ്ധി ന ഹോതിഹ;

തഥാ സഭാവവുദ്ധീനം, ആയോനം പുന വുദ്ധി ന.

തതോ അകാരസ്സ ആകാരോ വുദ്ധി, ‘‘സരലോപോമാദേസപ്പച്ചയാദിമ്ഹി സരലോപേ തു പകതീ’’തി സരലോപപകതിഭാവാ, ‘‘നയേ പരം യുത്തേ’’തി പരനയനം കത്വാ തദ്ധിതത്താ ‘‘തദ്ധിതസമാസ’’ഇച്ചാദിനാ നാമബ്യപദേസേ കതേ പുരേ വിയ സ്യാദ്യുപ്പത്തി.

വാസിട്ഠോ, വസിട്ഠസ്സ പുത്തോ വാ, വാസിട്ഠാ ഇച്ചാദി പുരിസസദ്ദസമം. തസ്സ നത്തുപനത്താദയോപി തദുപചാരതോ വാസിട്ഠായേവ. ഏവം സബ്ബത്ഥ ഗോത്തതദ്ധിതേ പഠമപ്പകതിതോയേവ പച്ചയോ ഹോതി.

ഇത്ഥിയം ണപ്പച്ചയന്തത്താ ‘‘ണവ ണിക ണേയ്യ ണ ന്തൂഹീ’’തി വാസിട്ഠസദ്ദതോ ഈപച്ചയോ. സരലോപാദിം കത്വാ ഇത്ഥിപ്പച്ചയന്തത്താ ‘‘തദ്ധിതസമാസ’’ഇച്ചാദിസുത്തേ ചഗ്ഗഹണേന നാമബ്യപദേസേ കതേ സ്യാദ്യുപ്പത്തി, വാസിട്ഠീ കഞ്ഞാ, വാസിട്ഠീ, വാസിട്ഠിയോ ഇച്ചാദി ഇത്ഥിസദ്ദസമം.

നപുംസകേ വാസിട്ഠം അപച്ചം, വാസിട്ഠാനി അപച്ചാനി ഇച്ചാദി ചിത്തസദ്ദസമം. ഏവം ഉപരിപി തദ്ധിതന്തസ്സ തിലിങ്ഗതാ വേദിതബ്ബാ.

ഭാരദ്വാജസ്സ പുത്തോ ഭാരദ്വാജോ, വേസാമിത്തസ്സ പുത്തോ വേസാമിത്തോ, ഗോതമസ്സ പുത്തോ ഗോതമോ. ഏത്ഥ ച അയുവണ്ണത്താഭാവാ ആകാരാദീനം ന വുദ്ധി ഹോതി. വസുദേവസ്സ അപച്ചം വാസുദേവോ, ബലദേവോ. ‘‘ചിത്തകോ’’തിആദീസു പന സംയോഗന്തത്താ വുദ്ധി ന ഭവതി.

‘‘വച്ഛസ്സ അപച്ച’’ന്തി വിഗ്ഗഹേ ണമ്ഹി സമ്പത്തേ ‘‘വാ ണ’പച്ചേ’’തി ഇതോ വാതി തദ്ധിതവിധാനേ സബ്ബത്ഥ വത്തതേ, തേന സബ്ബത്ഥ വാക്യവുത്തിയോ ഭവന്തി. ‘‘അപച്ചേ’’തി പദം യാവ സംസട്ഠഗ്ഗഹണാവ വത്തതേ.

൩൬൬. ണായന ണാന വച്ഛാദിതോ.

വച്ഛ കച്ചഇച്ചേവമാദിതോ ഛട്ഠിയന്തതോ ഗോത്തഗണതോ ണായന ണാനഇച്ചതേ പച്ചയാ ഹോന്തി വാ ‘‘തസ്സാപച്ച’’മിച്ചേതസ്മിം അത്ഥേ. സബ്ബത്ഥ ണകാരാനുബന്ധോ വുദ്ധത്ഥോ, സേസം പുബ്ബസമം, സംയോഗന്തത്താ വുദ്ധിഅഭാവോവ വിസേസോ.

വച്ഛായനോ വച്ഛാനോ വച്ഛസ്സ പുത്തോ വാ. ഏവം കച്ചസ്സ പുത്തോ കച്ചായനോ കച്ചാനോ, മോഗ്ഗല്ലസ്സ പുത്തോ മോഗ്ഗല്ലായനോ മോഗ്ഗല്ലാനോ. ഏവം അഗ്ഗിവേസ്സായനോ അഗ്ഗിവേസ്സാനോ, കണ്ഹായനോ കണ്ഹാനോ, സാകടായനോ സാകടാനോ, മുഞ്ചായനോ മുഞ്ചാനോ, കുഞ്ജായനോ കുഞ്ജാനോ ഇച്ചാദി. ആകതിഗണോ’യം.

‘‘കത്തികായ അപച്ച’’ന്തി വിഗ്ഗഹേ –

൩൬൭. ണേയ്യോ കത്തികാദീഹി.

ആദിസദ്ദോയം പകാരേ വത്തതേ. കത്തികാ വിനതാരോഹിണീഇച്ചേവമാദീഹി ഇത്ഥിയം വത്തമാനേഹി ലിങ്ഗേഹി ണേയ്യപ്പച്ചയോ ഹോതി വാ ‘‘തസ്സാപച്ച’’മിച്ചേതസ്മിം അത്ഥേ.

വിഭത്തിലോപേ ‘‘പകതി ചസ്സ സരന്തസ്സാ’’തി പകതിഭാവോ. കത്തികേയ്യോ, കത്തികായ പുത്തോ വാ. ഏവം വിനതായ അപച്ചം വേനതേയ്യോ, ഇകാരസ്സേകാരോ വുദ്ധി, രോഹിണിയാ പുത്തോ രോഹിണേയ്യോ, ഗങ്ഗായ അപച്ചം ഗങ്ഗേയ്യോ, ഭഗിനിയാ പുത്തോ ഭാഗിനേയ്യോ, നദിയാപുത്തോ നാദേയ്യോ. ഏവം അന്തേയ്യോ, ആഹേയ്യോ, കാമേയ്യോ. സുചിയാ അപച്ചം സോചേയ്യോ, ഏത്ഥ ഉകാരസ്സോകാരോ വുദ്ധി, ബാലായ അപച്ചം ബാലേയ്യോ ഇച്ചാദി.

‘‘ദക്ഖസ്സാപച്ച’’ന്തി വിഗ്ഗഹേ ണമ്ഹി സമ്പത്തേ –

൩൬൮. അതോ ണി വാ.

അകാരന്തതോ ലിങ്ഗമ്ഹാ ണിപച്ചയോ ഹോതി വാ ‘‘തസ്സാപച്ച’’മിച്ചേതസ്മിം അത്ഥേ. ദക്ഖി, ദക്ഖീ, ദക്ഖയോ, ദോണസ്സ അപച്ചം ദോണി. ഏവം വാസവി, സക്യപുത്തി, നാടപുത്തി, ദാസപുത്തി, ദാസരഥി. വാരുണി, കണ്ഡി, ബാലദേവി, പാവകി, ജിനദത്തസ്സ അപച്ചം ജേനദത്തി, സുദ്ധോദനി, അനുരുദ്ധി ഇച്ചാദി.

പുന വാഗ്ഗഹണേന അപച്ചത്ഥേ ണികപ്പച്ചയോ, അദിതിആദിതോ ണ്യപ്പച്ചയോ ച. യഥാ – സക്യപുത്തസ്സ പുത്തോ സക്യപുത്തികോ, ‘‘തേസു വുദ്ധീ’’തിആദിനാ കകാരസ്സ യകാരോ, സക്യപുത്തിയോ. ഏവം നാടപുത്തികോ, ജേനദത്തികോ, വിമാതുയാ പുത്തോ വേമാതികോ.

‘‘അദിതിയാ പുത്തോ’’തി അത്ഥേ ണ്യപ്പച്ചയോ, വുദ്ധി ച.

൩൬൯. അവണ്ണോ യേ ലോപഞ്ച.

അവണ്ണോ തദ്ധിതഭൂതേ യപ്പച്ചയേ പരേ ലോപമാപജ്ജതേ. ചസദ്ദേന ഇവണ്ണോപീതി ഇകാരലോപോ, ‘‘യവതം തലനദകാരാനം ബ്യഞ്ജനാനി ച ല ഞ ജകാരത്ത’’ന്തി ത്യകാരസംയോഗസ്സ ചകാരോ, ‘‘പരദ്വേഭാവോ ഠാനേ’’തി ദ്വിത്തം, ആദിച്ചോ. ഏവം ദിതിയാ പുത്തോ ദേച്ചോ.

‘‘കുണ്ഡനിയാ പുത്തോ’’തി അത്ഥേ ണ്യപ്പച്ചയേ കതേ –

‘‘ക്വചാദിമജ്ഝുത്തരേസൂ’’തി വത്തതേ.

൩൭൦. തേസു വുദ്ധിലോപാഗമവികാരവിപരീതാദേസാ ച.

തേസു ആദിമജ്ഝുത്തരേസു അവിഹിതലക്ഖണേസു ജിനവചനാനുപരോധേന ക്വചി വുദ്ധി ലോപ ആഗമ വികാര വിപരീതആദേസാ ഹോന്തീതി സംയോഗന്തത്തേപി ആദിവുദ്ധി, ഇകാരലോപേ ന്യസ്സഞാദേസോ, കോണ്ഡഞ്ഞോ, കുരുനോ പുത്തോ കോരബ്യോ, ഏത്ഥാപി തേനേവ ഉകാരസ്സ അവാദേസോ, ഭാതുനോ പുത്തോ ഭാതബ്യോ.

‘‘ഉപഗുസ്സ അപച്ച’’ന്തി വിഗ്ഗഹേ –

൩൭൧. ണവോപഗ്വാദീഹി.

ഉപഗു മനുഇച്ചേവമാദീഹി ഉകാരന്തേഹി ഗോത്തഗണേഹി ണവപ്പച്ചയോ ഹോതി വാ ‘‘തസ്സാപച്ച’’മിച്ചേതസ്മിം അത്ഥേ. ആദിസദ്ദസ്സ ചേത്ഥ പകാരവാചകത്താ ഉകാരന്തതോയേവായം. ഓപഗവോ, ഓപഗവീ, ഓപഗവം, മനുനോ അപച്ചം മാനവോ, ‘‘മാനുസോ’’തി ണപ്പച്ചയേ, സാഗമേ ച കതേ രൂപം, ഭഗ്ഗുനോ അപച്ചം ഭഗ്ഗവോ, പണ്ഡുനോ അപച്ചം പണ്ഡവോ, ഉപവിന്ദുസ്സ അപച്ചം ഓപവിന്ദവോ ഇച്ചാദി.

‘‘വിധവായ അപച്ച’’ന്തി അത്ഥേ –

൩൭൨. ണേര വിധവാദിതോ.

വിധവാദിതോ ണേരപ്പച്ചയോ ഹോതി വാ അപച്ചത്ഥേ. വിഗതോ ധവോ പതി ഏതിസ്സാതി വിധവാ, വേധവേരോ, ബന്ധുകിയാ അഭിസാരിണിയാ പുത്തോ ബന്ധുകേരോ, സമണസ്സ ഉപജ്ഝായസ്സ പുത്തോ പുത്തട്ഠാനിയത്താതി സാമണേരോ, നാളികേരോ ഇച്ചാദി.

അപച്ചതദ്ധിതം.

സംസട്ഠാദിഅനേകത്ഥതദ്ധിത

‘‘തിലേന സംസട്ഠ’’ന്തി വിഗ്ഗഹേ –

൩൭൩. യേന വാ സംസട്ഠം തരതി ചരതി വഹതി ണികോ.

യേന വാ സംസട്ഠം, യേന വാ തരതി, യേന വാ ചരതി, യേന വാ വഹതി, തതോ തതിയന്തതോ ലിങ്ഗമ്ഹാ തേസു സംസട്ഠാദീസ്വത്ഥേസു ണികപ്പച്ചയോ ഹോതി വാ. തേലികം ഭോജനം, തിലേന അഭിസങ്ഖതന്തി അത്ഥോ. തേലികീ യാഗു. ഗുളേന സംസട്ഠം ഏഗാളികം. ഏവം ഘാതികം, ദാധികം, മാരിചികം, ലോണികം.

നാവായ തരതീതി നാവികോ, ഉളുമ്പേന തരതീതി ഓളുമ്പികോ, വുദ്ധിഅഭാവപക്ഖേ ഉളുമ്പികോ. ഏവം കുല്ലികോ, ഗോപുച്ഛികോ. സകടേന ചരതീതി സാകടികോ. ഏവം പാദികോ, ദണ്ഡികോ, ധമ്മേന ചരതി പവത്തതീതി ധമ്മികോ. സീസേന വഹതീതി സീസികോ, വാഗ്ഗഹണേന ഈകാരസ്സ വുദ്ധി ന ഹോതി. ഏവം അംസികോ, ഖന്ധികോ, ഹത്ഥികോ, അങ്ഗുലികോ.

പുന വാഗ്ഗഹണേന അഞ്ഞത്ഥേസുപി ണികപ്പച്ചയോ, പരദാരം ഗച്ഛതീതി പാരദാരികോ, പഥം ഗച്ഛതീതി പഥികോ.

‘‘വിനയമധീതേ, അവേച്ചാധീതേ’’തി വാ വിഗ്ഗഹേ –

‘‘ണികോ’’തി വത്തതേ.

൩൭൪. തമധീതേ തേനകതാദിസന്നിധാനനിയോഗസിപ്പഭണ്ഡജീവികത്ഥേസു ച.

ചതുപ്പദമിദം. തമധീതേതി അത്ഥേ, തേന കതാദീസ്വത്ഥേസു ച തമ്ഹി സന്നിധാനോ, തത്ഥ നിയുത്തോ, തമസ്സ സിപ്പം, തമസ്സ ഭണ്ഡം, തമസ്സ ജീവികാ ഇച്ചേതേസ്വത്ഥേസു ച ദുതിയാദിവിഭത്യന്തേഹി ലിങ്ഗേഹി ണികപ്പച്ചയോ ഹോതി വാ. വേനയികോ. ഏവം സുത്തന്തികോ, ആഭിധമ്മികോ.

‘‘ബ്യാകരണമധീതേ’’തി അത്ഥേ ണികപ്പച്ചയാദിമ്ഹി കതേ –

‘‘വുദ്ധാദിസരസ്സ വാസംയോഗന്തസ്സ സണേ ചാ’’തി വത്തമാനേ –

൩൭൫. മായൂനമാഗമോ ഠാനേ.

ഇ ഉഇച്ചേഭേസം ആദിസരാനം അസംയോഗന്താനം മാ വുദ്ധി ഹോതി സണേ, തത്രേവ വുദ്ധി ആഗമോ ഹോതി ച ഠാനേതി ഏകാരവുദ്ധാഗമോ.

‘‘ഠാനേ’’തി വചനാ ചേത്ഥ, യൂനമാദേസഭൂതതോ;

യവേഹി പുബ്ബേവ ഏഓ-വുദ്ധിയോ ഹോന്തി ആഗമാ.

യകാരസ്സ ദ്വിഭാവോ.

വേയ്യാകരണികോ, ന്യായമധീതേതി നേയ്യായികോ. ഏവം തക്കികോ, വേദികോ, നേമിത്തികോ, കായേന കതോ പയോഗോ കായികോ, കായേന കതം കമ്മം കായികം, വചസാ കതം കമ്മം വാചസികം. ഏവം മാനസികം, ഏത്ഥ ച ‘‘സസരേ വാഗമോ’’തി സുത്തേ വവത്ഥിതവാസദ്ദേന പച്ചയേ പരേപി സാഗമോ, ഥേരേഹി കതാ സങ്ഗീതി ഥേരികാ. ഏവം പഞ്ചസതികാ, സത്തസതികാ, ഏത്ഥ ‘‘ണവണികാ’’ദിസുത്തേ അനുവത്തിതവാഗ്ഗഹണേന ഈപച്ചയോ ന ഹോതി.

സന്നിധാനത്ഥേ സരീരേ സന്നിധാനാ വേദനാ സാരീരികാ, സാരീരികം ദുക്ഖം. ഏവം മാനസികാ, മാനസികം.

നിയുത്തത്ഥേ ദ്വാരേ നിയുത്തോ ദോവാരികോ, ഏത്ഥ ‘‘മായൂനമാഗമോ ഠാനേ’’തി വകാരതോ പുബ്ബേഓകാരാഗമോ. ഏവം ഭണ്ഡാഗാരികോ, നാഗരികോ, നവകമ്മികോ, വനകമ്മികോ, ആദികമ്മികോ, ഓദരികോ, രഥികോ, പഥികോ, ഉപായേ നിയുത്തോ ഓപായികോ, ചേതസി നിയുത്താ ചേതസികാ.

സിപ്പത്ഥേ വീണാവാദനം വീണാ, വീണാ അസ്സ സിപ്പം വേണികോ. ഏവം പാണവികോ, മോദിങ്ഗികോ, വംസികോ.

ഭണ്ഡത്ഥേ ഗന്ധോ അസ്സ ഭണ്ഡന്തി ഗന്ധികോ. ഏവം തേലികോ, ഗോളികോ, പൂവികോ, പണ്ണികോ, തമ്ബൂലികോ, ലോണികോ.

ജീവികത്ഥേ ഉരബ്ഭം ഹന്ത്വാ ജീവതി, ഉരബ്ഭമസ്സ ജീവികാതി വാ ഓരബ്ഭികോ. ഏവം മാഗവികോ, ഏത്ഥ വകാരാഗമോ. സൂകരികോ, സാകുണികോ, മച്ഛികോ ഇച്ചാദി.

‘‘തേന കതാദീ’’തി ഏത്ഥ ആദിഗ്ഗഹണേന തേന ഹതം, തേന ബദ്ധം, തേന കീതം, തേന ദിബ്ബതി, സോ അസ്സ ആവുധോ, സോ അസ്സ ആബാധോ, തത്ഥ പസന്നോ, തസ്സ സന്തകം, തമസ്സ പരിമാണം, തസ്സ രാസി, തം അരഹതി, തമസ്സ സീലം, തത്ഥ ജാതോ, തത്ഥ വസതി, തത്ര വിദിതോ, തദത്ഥായ സംവത്തതി, തതോ ആഗതോ, തതോ സമ്ഭൂതോ, തദസ്സ പയോജനന്തി ഏവമാദിഅത്ഥേ ച ണികപ്പച്ചയോ ഹോതി. യഥാ – ജാലേന ഹതോ, ഹനതീതി വാ ജാലികോ. ഏവം ബാളിസികോ, വാകരികോ, സുത്തേന ബദ്ധോ സുത്തികോ, വരത്തായ ബദ്ധോ വാരത്തികോ നാഗോ.

വത്ഥേന കീതം ഭണ്ഡം വത്ഥികം. ഏവം കുമ്ഭികം, ഫാലികം, സോവണ്ണികം, സാതികം. അക്ഖേന ദിബ്ബതീതി അക്ഖികോ. ഏവം സാലാകികോ, തിന്ദുകികോ, അമ്ബഫലികോ. ചാപോ അസ്സ ആവുധോതി ചാപികോ. ഏവം തോമരികോ, മുഗ്ഗരികോ, മോസലികോ.

വാതോ അസ്സ ആബാധോതി വാതികോ. ഏവം സേമ്ഹികോ, പിത്തികോ.

ബുദ്ധേ പസന്നോ ബുദ്ധികോ. ഏവം ധമ്മികോ, സങ്ഘികോ. ബുദ്ധസ്സ സന്തകോ ബുദ്ധികോ. ഏവം ധമ്മികോ, സങ്ഘികോ വിഹാരോ, സങ്ഘികാ ഭൂമി, സങ്ഘികം ചീവരം, പുഗ്ഗലികം.

കുമ്ഭോ അസ്സ പരിമാണന്തി കുമ്ഭികം. ഏവം ഖാരികം, ദോണികം. കുമ്ഭസ്സ രാസി കുമ്ഭികോ. കുമ്ഭം അരഹതീതി കുമ്ഭികോ. ഏവം ദോണികോ, അട്ഠമാസികോ, കഹാപണികോ, ആസീതികാ ഗാഥാ, നാവുതികാ, സാതികം, സാഹസ്സികം. സന്ദിട്ഠമരഹതീതി സന്ദിട്ഠികോ, ‘‘ഏഹി പസ്സാ’’തി ഇമം വിധിം അരഹതീതി ഏഹിപസ്സികോ.

സീലത്ഥേ പംസുകൂലധാരണം പംസുകൂലം, തം സീലമസ്സാതി പംസുകൂലികോ. ഏവം തേചീവരികോ, ഏകാസനേ ഭോജനസീലോ ഏകാസനികോ, രുക്ഖമൂലേ വസനസീലോ രുക്ഖമൂലികോ, തഥാ ആരഞ്ഞികോ, സോസാനികോ.

ജാതത്ഥേ അപായേ ജാതോ ആപായികോ. ഏവം നേരയികോ, സാമുദ്ദികോ മച്ഛോ, വസ്സേസു ജാതോ വസ്സികോ, വസ്സികാ, വസ്സികം പുപ്ഫം, സാരദികോ, ഹേമന്തികോ, വാസന്തികോ, ചാതുദ്ദസികോ, രാജഗഹേ ജാതോ, രാജഗഹേ വസതീതി വാ രാജഗഹികോ ജനോ, മഗധേസു ജാതോ, വസതീതി വാ മാഗധികോ, മാഗധികാ, മാഗധികം, സാവത്ഥിയം ജാതോ, വസതീതി വാ സാവത്ഥികോ, കാപിലവത്ഥികോ, വേസാലികോ.

ലോകേ വിദിതോ ലോകികോ, ലോകായ സംവത്തതീതിപി ലോകികോ. തഥാ മാതിതോ ആഗതം മാതികം, പിതിതോ ആഗതം പേത്തികം നാമം.

സമ്ഭൂതത്ഥേ മാതിതോ സമ്ഭൂതം മത്തികം. ഏവം പേത്തികം. ഉപധിതസ്സ പയോജനം ഓപധികം.

സകത്ഥേപി അസങ്ഖാരോയേവ അസങ്ഖാരികം. ഏവം സസങ്ഖാരികം, നാമമേവ നാമികം. ഏവം ആഖ്യാതികം, ഓപസഗ്ഗികം, നേപാതികം, ചതുമഹാരാജേ ഭത്തി ഏതേസന്തി ചാതുമഹാരാജികാ. ഏവം അഞ്ഞത്ഥേപി യോജേതബ്ബം.

‘‘കസാവേന രത്ത’’ന്തി വിഗ്ഗഹേ –

൩൭൬. ണ രാഗാ തേനരത്തം തസ്സേദമഞ്ഞത്ഥേസു ച.

രാഗത്ഥവാചകാ ലിങ്ഗമ്ഹാ ‘‘തേന രത്ത’’മിച്ചേതസ്മിം അത്ഥേ, ‘‘തസ്സേ’’തി ഛട്ഠിയന്തതോ ‘‘ഇദ’’മിച്ചേതസ്മിം അത്ഥേ ച അഞ്ഞത്ഥേസു ച ണപ്പച്ചയോ ഹോതി വാ.

കാസാവം വത്ഥം. ഏവം കാസായം, കുസുമ്ഭേന രത്തം കോസുമ്ഭം, ഹലിദ്ദിയാ രത്തം ഹാലിദ്ദം, പത്തങ്ഗം, മഞ്ജിട്ഠം, കുങ്കുമം, നീലേന രത്തം നീലം. ഏവം പീതം.

ഇദമത്ഥേ മഹിംസസ്സ ഇദം മാഹിംസം മംസം, ദധി സപ്പി ചമ്മാദികം വാ, സൂകരസ്സ ഇദം സൂകരം, കച്ചായനസ്സ ഇദം കച്ചായനം ബ്യാകരണം. ഏവം സോഗതം സാസനം.

‘‘ഇസിസ്സ ഇദ’’ന്തി അത്ഥേ ണപ്പച്ചയേ കതേ വുദ്ധിമ്ഹി സമ്പത്തേ –

‘‘സണേ, യൂനമാഗമോ ഠാനേ’’തി ച വത്തതേ.

൩൭൭. ആത്തഞ്ച.

ഇ ഉഇച്ചേതേസം ആദിസരാനം ആത്തഞ്ച ഹോതി സണകാരപ്പച്ചയേ പരേ, ചസദ്ദേന രികാരാഗമോ ച ഠാനേതി ഇകാരസ്സ ആത്തം.

ഠാനാധികാരതോ ആത്തം, ഇസൂസഭഉജാദിനം;

ഇസിസ്സ തു രികാരാഗ-മോ ചാത്താനന്തരേ ഭവേ.

ആരിസ്യം, ഉസഭസ്സ ഇദം ആസഭം ഠാനം, ആസഭീ വാചാ.

അഞ്ഞത്ഥഗ്ഗഹണേന പന അവിദൂരഭവോ, തത്ര ഭവോ, തത്ര ജാതോ, തതോ ആഗതോ, സോ അസ്സ നിവാസോ, തസ്സ ഇസ്സരോ, കത്തികാദീഹി നിയുത്തോ മാസോ, സാസ്സ ദേവതാ, തമവേച്ചാധീതേ, തസ്സ വിസയോ ദേസോ, തസ്മിം ദേസേ അത്ഥി, തേന നിബ്ബത്തം, തം അരഹതി, തസ്സ വികാരോ, തമസ്സ പരിമാണന്തി ഇച്ചേവമാദീസ്വത്ഥേസു ച ണപ്പച്ചയോ. യഥാ – വിദിസായ അവിദൂരേ ഭവോ വേദിസോ ഗാമോ, ഉദുമ്ബരസ്സ അവിദൂരേ ഭവം ഓദുമ്ബരം വിമാനം.

ഭവത്ഥേ മനസി ഭവം മാനസം സുഖം, സാഗമോ. സരേ ഭവോ സാരസോ സകുണോ, സാരസാ സകുണീ, സാരസം പുപ്ഫം, ഉരസി ഭവോ ഓരസോ പുത്തോ, ഉരസി സംവഡ്ഢിതത്താ, മിത്തേ ഭവാ മേത്താ, മേത്തീ വാ, പുരേ ഭവാ പോരീ വാചാ.

ജാതാദീസു പാവുസേ ജാതോ പാവുസോ മേഘോ, പാവുസാ രത്തി, പാവുസം അബ്ഭം, സരദേ ജാതോ സാരദോ മാസോ, സാരദാ രത്തി, സാരദം പുപ്ഫം. ഏവം സിസിരോ, ഹേമന്തോ, വസന്തോ, വിമ്ഹോ, മഥുരായം ജാതോ മാഥുരോ ജനോ, മാഥുരാ ഗണികാ, മാഥുരം വത്ഥം. മഥുരായ ആഗതോ മാഥുരോ, മഥുരാ അസ്സ നിവാസോതി മാഥുരോ, മഥുരായ ഇസ്സരോ മാഥുരോ രാജാ. ‘‘സബ്ബതോ കോ’’തി ഏത്ഥ പുന സബ്ബതോഗ്ഗഹണേന തദ്ധിതതോപി ക്വചി സസരകകാരാഗമോ, മാഥുരകോ വാ, രാജഗഹേ ജാതോ, രാജഗഹാ ആഗതോ, രാജഗഹോ അസ്സ നിവാസോതി വാ, രാജഗഹസ്സ ഇസ്സരോതി വാ രാജഗഹോ, രാജഗഹകോ വാ. ഏവം സാഗലോ, സാഗലകോ വാ, പാടലിപുത്തോ, പാടലിപുത്തകോ വാ, വേസാലിയം ജാതോതിആദിഅത്ഥേ വേസാലോ, വേസാലകോ വാ, കുസിനാരേ ജാതോ കോസിനാരോ, കോസിനാരകോ വാ. ഏവം സാകേതോ, സാകേതകോ വാ, കോസമ്ബോ, കോസമ്ബകോ വാ, ഇന്ദപത്തോ, ഇന്ദപത്തകോ വാ, കപില്ലോ, കപില്ലകോ വാ, ഭാരുകച്ഛോ, ഭാരുകച്ഛകോ വാ, നഗരേ ജാതോ, നഗരാ ആഗതോ, നഗരേ വസതീതി വാ നാഗരോ, നാഗരകോ വാ. ഏവം ജാനപദോ.

ജനപദനാമേസു പന സബ്ബത്ഥ ബഹുവചനമേവ ഭവതി. യഥാ – അങ്ഗേസു ജാതോ, അങ്ഗേഹി ആഗതോ, അങ്ഗാ അസ്സ നിവാസോ, അങ്ഗാനം ഇസ്സരോ വാ അങ്ഗോ, അങ്ഗകോ വാ, മാഗധോ, മാഗധകോ വാ, കോസലോ, കോസലകോ വാ, വേദേഹോ, വേദേഹകോ വാ, കമ്ബോജോ, കമ്ബോജകോ വാ, ഗന്ധാരോ, ഗന്ധാരകോ വാ, സോവീരോ, സോവീരകോ വാ, സിന്ധവോ, സിന്ധവകോ വാ, അസ്സകോ, കാലിങ്ഗോ, പഞ്ചാലോ, സക്കോ, തഥാ സുരട്ഠേ ജാതോ, സുരട്ഠസ്സ ഇസ്സരോ വാ സോരട്ഠോ, സോരട്ഠകോ വാ. ഏവം മഹാരട്ഠോ, മഹാരട്ഠകോ വാ ഇച്ചാദി.

നക്ഖത്തയോഗേ കത്തികായ പുണ്ണചന്ദയുത്തായ യുത്തോ മാസോ കത്തികോ, മഗസിരേന ചന്ദയുത്തേന നക്ഖത്തേന യുത്തോ മാസോ മാഗസിരോ. ഏവം ഫുസ്സേന യുത്തോ മാസോ ഫുസ്സോ, മഘായ യുത്തോ മാസോ മാഘോ, ഫഗ്ഗുനിയാ യുത്തോ മാസോ ഫഗ്ഗുനോ, ചിത്തായ യുത്തോ മാസോ ചിത്തോ, വിസാഖായ യുത്തോ മാസോ വേസാഖോ, ജേട്ഠായ യുത്തോ മാസോ ജേട്ഠോ, ഉത്തരാസാള്ഹായ യുത്തോ മാസോ ആസാള്ഹോ, ആസാള്ഹീ വാ, സവണേന യുത്തോ മാസോ സാവണോ, സാവണീ. ഭദ്ദേന യുത്തോ മാസോ ഭദ്ദോ, അസ്സയുജേന യുത്തോ മാസോ അസ്സയുജോ, ബുദ്ധോ അസ്സ ദേവതാതി ബുദ്ധോ. ഏവം സോഗതോ, മാഹിന്ദോ, യാമോ, സോമോ.

ബ്യാകരണം അവേച്ചാധീതേ വേയ്യാകരണോ. ഏവം മോഹുത്തോ, നേമിത്തോ, അങ്ഗവിജ്ജോ, വത്ഥുവിജ്ജോ. വസാതീനം വിസയോ ദേസോ വാസാതോ, ഉദുമ്ബരാ അസ്മിം പദേസേ സന്തീതി ഓദുമ്ബരോ ദേസോ.

സഹസ്സേന നിബ്ബത്താ സാഹസ്സീ പരിഖാ, പയസാ നിബ്ബത്തം പായാസം, സഹസ്സം അരഹതീതി സാഹസ്സീ ഗാഥാ, അയസോ വികാരോ ആയസോ. ഏവം സോവണ്ണോ, പുരിസോ പരിമാണമസ്സാതി പോരിസം ഉദകം.

ചഗ്ഗഹണേന തത്ഥ ജാതോ, തത്ഥ വസതി, തസ്സ ഹിതം, തം അരഹതീതിആദീസു ണേയ്യപ്പച്ചയോ. ബാരാണസിയം ജാതോ, വസതീതി വാ ബാരാണസേയ്യകോ, പുരേ വിയ കകാരാഗമോ. ഏവം ചമ്പേയ്യകോ, സാഗലേയ്യകോ, മിഥിലേയ്യകോ ജനോ, ഗങ്ഗേയ്യോ മച്ഛോ, സിലായ ജാതം സേലേയ്യകം, കുലേ ജാതോ കോലേയ്യകോ സുനഖോ, വനേ ജാതം വാനേയ്യം പുപ്ഫം. ഏവം പബ്ബതേയ്യോ മാനുസോ, പബ്ബതേയ്യാ നദീ, പബ്ബതേയ്യം ഓസധം, പഥസ്സ ഹിതം പാഥേയ്യം, സപതിസ്സ ഹിതം സാപതേയ്യം ധനം, പദീപേയ്യം തേലം, മാതു ഹിതം മത്തേയ്യം. ഏവം പേത്തേയ്യം. ദക്ഖിണമരഹതീതി ദക്ഖിണേയ്യോ ഇച്ചാദി.

൩൭൮. ജാതാദീനമിമിയാ ച.

ജാതഇച്ചേവമാദീനം സദ്ദാനം അത്ഥേ ഇമ ഇയഇച്ചേതേ പച്ചയാ ഹോന്തി വാ.

പച്ഛാ ജാതോ പച്ഛിമോ, പച്ഛിമാ ജനതാ, പച്ഛിമം ചിത്തം, അന്തേ ജാതോ അന്തിമോ, അന്തിമാ, അന്തിമം. ഏവം മജ്ഝിമോ, പുരിമോ, ഉപരിമോ, ഹേട്ഠിമോ, പച്ചന്തിമോ, ഗോപ്ഫിമോ, ഗന്ഥിമോ.

തഥാ ഇയപ്പച്ചയേ മനുസ്സജാതിയാ ജാതോ മനുസ്സജാതിയോ, മനുസ്സജാതിയാ, മനുസ്സജാതിയം. ഏവം അസ്സജാതിയോ, ഹത്ഥിജാതിയോ, ബോധിസത്തജാതിയോ, ദബ്ബജാതിയോ, സമാനജാതിയോ, ലോകിയോ ഇച്ചാദി.

ആദിഗ്ഗഹണേന തത്ഥ നിയുത്തോ, തദസ്സ അത്ഥി, തത്ഥ ഭവോതിആദീസ്വപി ഇമ ഇയപ്പച്ചയാ ഹോന്തി, ചസദ്ദേന ഇകപ്പച്ചയോ ച. അന്തേ നിയുത്തോ അന്തിമോ, അന്തിയോ, അന്തികോ, പുത്തോ അസ്സ അത്ഥി, തസ്മിം വാ വിജ്ജതീതി പുത്തിമോ, പുത്തിയോ, വുത്തികോ, കപ്പോ അസ്സ അത്ഥീതി കപ്പിയോ, ജടാ അസ്സ അത്ഥീതി ജടിയോ, ഹാനഭാഗോ അസ്സ അത്ഥീതി ഹാനഭാഗിയോ. ഏവം ഠിതിഭാഗിയോ, ബോധിസ്സ പക്ഖേ ഭവാ ബോധിപക്ഖിയാ, പഞ്ചവഗ്ഗേ ഭവാ പഞ്ചവഗ്ഗിയാ. ഏവം ഛബ്ബഗ്ഗിയാ, ഉദരിയം, അത്തനോ ഇദന്തി അത്തനിയം, നകാരാഗമോ.

ചസദ്ദഗ്ഗഹണേന കിയ യണ്യപ്പച്ചയാ ച. ജാതിയാ നിയുത്തോ ജാതികിയോ. ഏവം അന്ധകിയോ, ജച്ചന്ധേ നിയുത്തോ ജച്ചന്ധകിയോ. സസ്സ അയന്തി സകിയോ. ഏവം പരകിയോ.

യപ്പച്ചയോ സാധുഹിതഭവജാതാദിഅത്ഥേസു. യഥാ – കമ്മനി സാധു കമ്മഞ്ഞം. സഭായം സാധു സബ്ഭം, ‘‘യവതം തലനാ’’ദിനാ ഉകാരാദി. ഏവം മേധായ ഹിതം മേജ്ഝം ഘടം. പാദാനം ഹിതം പജ്ജം തേലം, രഥസ്സ ഹിതാ രച്ഛാ, ഗാമേ ഭവോ ഗമ്മോ, ഗവേ ഭവം ഗബ്യം, ‘‘ഓസരേ ചാ’’തി സുത്തേ ചസദ്ദേന യപ്പച്ചയേ പരേപി അവാദേസോ. കവിമ്ഹി ഭവം കബ്യം, ദിവി ഭവാ ദിബ്യാ, ഥനതോ ജാതം ഥഞ്ഞം, ധനായ സംവത്തതീതി ധഞ്ഞം.

ണ്യപ്പച്ചയോ പരിസായം സാധു പാരിസജ്ജോ, ദകാരാഗമോ, സമണാനം ഹിതാ സാമഞ്ഞാ ജനാ, ബ്രാഹ്മണാനം ഹിതാ ബ്രാഹ്മഞ്ഞാ, അരൂപേ ഭവാ ആരുപ്പാ ഇച്ചാദി.

‘‘രാജപുത്താനം സമൂഹോ’’തി വിഗ്ഗഹേ –

൩൭൯. സമൂഹത്ഥേ കണണാ.

ഛട്ഠിയന്തതോ ‘‘തേസം സമൂഹോ’’തി അത്ഥേ കണണഇച്ചേതേ പച്ചയാ ഹോന്തി. രാജപുത്തകോ, രാജപുത്തകം വാ, രാജപുത്തോ. ഏവം മാനുസ്സകോ, മാനുസ്സോ, മാഥുരകോ, മാഥുരോ, പോരിസകോ, പോരിസോ, വുദ്ധാനം സമൂഹോ വുദ്ധകോ, വുദ്ധോ. ഏവം മായൂരകോ, മായൂരോ, കാപോതോ, കോകിലോ, മാഹിംസകോ, മാഹിംസോ, ഓട്ഠകോ, ഓരബ്ഭകോ, അട്ഠന്നം സമൂഹോ അട്ഠകോ, രാജാനം സമൂഹോ രാജകോ, ഭിക്ഖാനം സമൂഹോ ഭിക്ഖോ, സിക്ഖാനം സമൂഹോ സിക്ഖോ, ദ്വിന്നം സമൂഹോ ദ്വയം, ‘‘തേസു വുദ്ധീ’’തിആദിനാ ഇകാരസ്സ അയാദേസോ. ഏവം തിണ്ണം സമൂഹോ തയം ഇച്ചാദി.

‘‘സമൂഹത്ഥേ’’തി വത്തതേ.

൩൮൦. ഗാമജനബന്ധുസഹായാദീഹി താ.

ഗാമജനബന്ധുസഹായഇച്ചേവമാദീഹി താപച്ചയോ ഹോതി സമൂഹത്ഥേ. ഗാമാനം സമൂഹോ ഗാമതാ. ഏവം ജനതാ, ബന്ധുതാ, സഹായതാ, നാഗരതാ. ‘‘താ’’തി യോഗവിഭാഗേന സകത്ഥേപി ദേവോയേവ ദേവതാ, താപച്ചയന്തസ്സ നിച്ചമിത്ഥിലിങ്ഗതാ.

൩൮൧. തദസ്സ ഠാനമിയോ ച.

‘‘തദസ്സ ഠാന’’മിച്ചേതസ്മിം അത്ഥേ ഛട്ഠിയന്തതോ ഇയപ്പച്ചയോ ഹോതി. മദനസ്സ ഠാനം മദനിയോ, മദനിയാ, മദനിയം, ബന്ധനസ്സ ഠാനം ബന്ധനിയം. ഏവം മുച്ഛനിയം. രജനിയം, ഗമനിയം, ദസ്സനിയം, ഉപാദാനിയം, പസാദനിയം. ചസദ്ദേന ഹിതാദിഅത്ഥേപി ഉപാദാനാനം ഹിതാ ഉപാദാനിയാ ഇച്ചാദി.

൩൮൨. ഉപമത്ഥായിതത്തം.

ഉപമത്ഥേ ഉപമാവാചിലിങ്ഗതോ ആയിതത്തപ്പച്ചയോ ഹോതി. ധൂമോ വിയ ദിസ്സതീതി ധൂമായിതത്തം. ഏവം തിമിരായിതത്തം.

‘‘തദസ്സ ഠാന’’ന്തി വത്തതേ.

൩൮൩. തന്നിസ്സിതത്ഥേ ലോ.

‘‘തന്നിസ്സിത’’ന്തി അത്ഥേ, ‘‘തദസ്സഠാന’’ന്തി അത്ഥേ ച ലപ്പച്ചയോ ഹോതി. ദുട്ഠു നിസ്സിതം, ദുട്ഠു ഠാനം വാ ദുട്ഠുല്ലം, ദുട്ഠുല്ലാ വാചാ, ലസ്സ ദ്വിഭാവോ. ഏവം വേദല്ലം.

‘‘അഭിജ്ഝാ അസ്സ പകതി, അഭിജ്ഝാ അസ്സ ബഹുലാ’’തി വാ വിഗ്ഗഹേ –

൩൮൪. ആലു തബ്ബഹുലേ.

പഠമാവിഭത്യന്തതോ ആലുപ്പച്ചയോ ഹോതി ‘‘തദസ്സ ബഹുല’’മിച്ചേതസ്മിം അത്ഥേ. അഭിജ്ഝാലു, അഭിജ്ഝാലൂ, അഭിജ്ഝാലവോ. ഏവം സീതാലു, ധജാലു, ദയാലു. ‘‘സബ്ബതോ കോ’’തി ഏത്ഥ പുന സബ്ബതോഗ്ഗഹണേന കകാരാഗമോ, അഭിജ്ഝാലുകോ, അഭിജ്ഝാലുകാ, അഭിജ്ഝാലുകം. ഏവം സീതാലുകോ, ദയാലുകോ, തഥാ ഹീനോവ ഹീനകോ. ഏവം പോതകോ, കുമാരകോ, മാണവകോ, മുദുകോ, ഉജുകോ, അപ്പമത്തകം, ഓരമത്തകം, സീലമത്തകം ഇച്ചാദി.

‘‘യദനുപപന്നാ നിപാതനാ സിജ്ഝന്തീ’’തി ഇമിനാ പടിഭാഗകുച്ഛിതസഞ്ഞാനുകമ്പാദിഅത്ഥേസു കപ്പച്ചയോ. പടിഭാഗത്ഥേ ഹത്ഥിനോ ഇവ ഹത്ഥികാ. ഏവം അസ്സകാ. കുച്ഛിതത്ഥേ കുച്ഛിതോ സമണോ സമണകോ. ഏവം ബ്രാഹ്മണകോ, മുണ്ഡകോ, പണ്ഡിതകോ, വേയ്യാകരണകോ. സഞ്ഞായം കതകോ, ഭടകോ. അനുകമ്പായം പുത്തകോ.

തഥാ കിംയതേതതോ പരിമാണത്ഥേ ത്തകവന്തുപ്പച്ചയാ. കിം പരിമാണമസ്സാതി കിത്തകം. ഏവം യത്തകം, തത്തകം, ഏത്തകം. വന്തുമ്ഹി ആത്തഞ്ച, യം പരിമാണമസ്സാതി യാവാ, യാവന്തോ, ഗുണവന്തുസമം. ഏവം താവാ, താവന്തോ. ഏതാവാ, ഏതാവന്തോ ഇച്ചാദി.

‘‘സുവണ്ണേന പകത’’ന്തി വിഗ്ഗഹേ –

൩൮൫. തപ്പകതിവചനേ മയോ.

തപ്പകതിവചനത്ഥേ മയപ്പച്ചയോ ഹോതി, പകരീയതീതി പകതി, തേന പകതി തപ്പകതി, തപ്പകതിയാ വചനം കഥനം തപ്പകതിവചനം. സുവണ്ണമയോ രഥോ, സോവണ്ണമയോ വാ, സുവണ്ണമയാ ഭാജനവികതി, സുവണ്ണമയം ഭാജനം. ഏവം രൂപിയമയം, രജതമയം, ജതുമയം, ദാരുമയം, മത്തികാമയം, ഇദ്ധിയാ നിബ്ബത്തം ഇദ്ധിമയം.

മനതോ നിപ്ഫന്നാ മനോമയാ, അയസാപകതം അയോമയം. ഏത്ഥ ച ‘‘മനോഗണാദീന’’ന്തി വത്തമാനേ –

൩൮൬. ഏതേസമോ ലോപേ.

ഏതേസം മനോഗണാദീനം അന്തോ ഓത്തമാപജ്ജതേ വിഭത്തിലോപേ കതേതി ഓകാരോ.

ഗവേന പകതം കരീസം, ഗോതോ നിബ്ബത്തന്തി വാ ഗോമയം. ‘‘മയോ’’തിയോഗവിഭാഗേന സകത്ഥേപി ദാനമേവ ദാനമയം, സീലമയം ഇച്ചാദി.

സംസട്ഠാദിഅനേകത്ഥതദ്ധിതം.

ഭാവതദ്ധിത

‘‘അലസസ്സ ഭാവോ’’തി വിഗ്ഗഹേ –

൩൮൭. ണ്യത്തതാ ഭാവേ തു.

ഛട്ഠിയന്തതോ ണ്യത്തതാഇച്ചേതേ പച്ചയാ ഹോന്തി ‘‘തസ്സ ഭാവോ’’ ഇച്ചേതസ്മിം അത്ഥേ, തുസദ്ദഗ്ഗഹണേന ത്തനണേയ്യാദിപ്പച്ചയാ ച. ഭവന്തി ഏതസ്മാ ബുദ്ധിസദ്ദാ ഇതി ഭാവോ, സദ്ദപ്പവത്തിനിമിത്തം വുച്ചതി, വുത്തഞ്ച – ‘‘യസ്സ ഗുണസ്സ ഹി ഭാവാ ദബ്ബേ സദ്ദനിവേസോ തദഭിധാനേണ്യത്തതാദയോ’’തി. ണ്യത്തത്തനന്താനം നിച്ചം നപുംസകത്തം, താപച്ചയന്തസ്സ സഭാവതോ നിച്ചമിത്ഥിലിങ്ഗതാ. ണ്യപ്പച്ചയോയം ഗുണവചനേ ബ്രാഹ്മണാദീഹി, തത്ഥ ‘‘അവണ്ണോ യേ ലോപഞ്ചാ’’തി അവണ്ണലോപോ, ആദിവുദ്ധി.

ആലസ്യം. ഏവം ആരോഗ്യം, ഉദഗ്ഗസ്സ ഭാവോ ഓദഗ്യം, സഖിനോ ഭാവോ സഖ്യം, അണണസ്സ ഭാവോ ആണണ്യം, വിധവായ ഭാവോ വേധബ്യം, ദുബ്ബലസ്സ ഭാവോ ദുബ്ബല്യം, ചപലസ്സ ഭാവോ ചാപല്യം.

വിയത്തസ്സ ഭാവോ വേയ്യത്തിയം, മച്ഛരസ്സ ഭാവോ മച്ഛരിയം. ഏവം ഇസ്സരിയം, ആലസിയം, മുണ്ഡിയം, മൂള്ഹിയം. ഏത്ഥ ‘‘വേയ്യത്തിയ’’ന്തിആദീസു ‘‘തേസു വുദ്ധീ’’തിആദിനാ യമ്ഹി ഇകാരാഗമോ.

‘‘പണ്ഡിതസ്സ ഭാവോ പണ്ഡിത്യ’’ന്തിആദീസു ‘‘യവതം തലനദകാരാനം ബ്യഞ്ജനാനി ചലഞജകാരത്ത’’ന്തി ത്യകാരസംയോഗാദീനം ചലഞജകാരാദേസാ, ദ്വിത്തം. പണ്ഡിച്ചം, ബഹുസ്സുതസ്സ ഭാവോ ബാഹുസ്സച്ചം, ‘‘തേസു വുദ്ധീ’’തിആദിനാ ഉകാരസ്സ അകാരോ, ഏവം പോരോഹിച്ചം, അധിപതിസ്സ ഭാവോ ആധിപച്ചം, മുട്ഠസ്സതിസ്സ ഭാവോ മുട്ഠസ്സച്ചം, ഇവണ്ണലോപോ. കുസലസ്സ ഭാവോ കോസല്ലം. ഏവം വേപുല്ലം, സമാനാനം ഭാവോ സാമഞ്ഞം, ഗിലാനസ്സ ഭാവോ ഗേലഞ്ഞം, ‘‘ക്വചാദിമജ്ഝുത്തരാ’’ദിസുത്തേന സംയോഗേ പരേ രസ്സത്തം.

സുഹദസ്സ ഭാവോസോഹജ്ജം. ഏവം വേസാരജ്ജം, കുസീദസ്സഭാവോകോസജ്ജം, ‘‘തേസു വുദ്ധീ’’തിആദിനാ ഈകാരസ്സ അകാരോ. തഥാ ‘‘പുരിസസ്സ ഭാവോ പോരിസ’’ന്തിആദീസു ‘‘യവതം തലനാ’’ദിസുത്തേ കാരഗ്ഗഹണേന യവതം സകാരകചടപവഗ്ഗാനം സകാരകചടപവഗ്ഗാദേസാ. സുമനസ്സ ഭാവോ സോമനസ്സം. ഏവം ദോമനസ്സം, സോവചസ്സം, ദോവചസ്സം, ഏത്ഥ സകാരാഗമോ. തഥാ നിപകസ്സ ഭാവോ നേപക്കം, ദ്വിത്തം. ഏവം ആധിക്കം, ദുഭഗസ്സ ഭാവോ ദോഭഗ്ഗം, വാണിജസ്സ ഭാവോ വാണിജ്ജം, രാജിനോ ഭാവോ രജ്ജം, ‘‘ക്വചാ’’ദിനാ രസ്സത്തം. സരൂപസ്സ ഭാവോ സാരുപ്പം. ഏവം ഓപമ്മം, സോഖുമ്മം.