൪. സമാസകണ്ഡ

അഥ നാമമേവ അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്ബന്ധീനം സമാസോതി നാമനിസ്സിതത്താ, സയഞ്ച നാമികത്താ നാമാനന്തരം സമാസോ വുച്ചതേ.

സോ ച സഞ്ഞാവസേന ഛബ്ബിധോ അബ്യയീഭാവോ കമ്മധാരയോ ദിഗു തപ്പുരിസോ ബഹുബ്ബീഹി ദ്വന്ദോ ചാതി.

അബ്യയീഭാവസമാസ

തത്ര പഠമം അബ്യയീഭാവസമാസോ വുച്ചതേ;

സോ ച നിച്ചസമാസോതി അസ്സപദവിഗ്ഗഹോ.

‘‘ഉപനഗരം’’ഇതീധ – ഉപസദ്ദതോ പഠമേകവചനം സി, തസ്സ ഉപസഗ്ഗപരത്താ ‘‘സബ്ബാസമാവുസോപസഗ്ഗനിപാതാദീഹി ചാ’’തി ലോപോ, നഗരസദ്ദതോ ഛട്ഠേകവചനം സ, നഗരസ്സ സമീപന്തി അഞ്ഞപദേന വിഗ്ഗഹേ –

‘‘നാമാനം സമാസോ യുത്തത്ഥോ’’തി സമാസവിധാനേ സബ്ബത്ഥ വത്തതേ.

൩൩൦. ഉപസഗ്ഗനിപാതപുബ്ബകോ അബ്യയീഭാവോ.

ഉപസഗ്ഗപുബ്ബകോ, നിപാതപുബ്ബകോ ച നാമികോ യുത്തത്ഥോ തേഹേവ അത്തപുബ്ബകേഹി ഉപസഗ്ഗനിപാതേഹി സഹ നിച്ചം സമസീയതേ, സോ ച സമാസോ അബ്യയീഭാവസഞ്ഞോ ഹോതി. ഇധ അബ്യയീഭാവാദിസഞ്ഞാവിധായകസുത്താനേവ വാ സഞ്ഞാവിധാനമുഖേന സമാസവിധായകാനീതി ദട്ഠബ്ബാനി.

തത്ഥ അബ്യയമിതി ഉപസഗ്ഗനിപാതാനം സഞ്ഞാ, ലിങ്ഗവചനഭേദേപി ബ്യയരഹിതത്താ, അബ്യയാനം അത്ഥം വിഭാവയതീതി അബ്യയീഭാവോ അബ്യയത്ഥപുബ്ബങ്ഗമത്താ, അനബ്യയം അബ്യയം ഭവതീതി വാ അബ്യയീഭാവോ. പുബ്ബപദത്ഥപ്പധാനോ ഹി അബ്യയീഭാവോ, ഏത്ഥ ച ‘‘ഉപസഗ്ഗനിപാതപുബ്ബകോ’’തി വുത്തത്താ ഉപസഗ്ഗനിപാതാനമേവ പുബ്ബനിപാതോ.

൩൩൧. നാമാനം സമാസോ യുത്തത്ഥോ.

തേസം നാമാനം പയുജ്ജമാനപദത്ഥാനം യോ യുത്തത്ഥോ, സോ സമാസസഞ്ഞോ ഹോതി, തദഞ്ഞം വാക്യമിതി രുള്ഹം.

നാമാനി സ്യാദിവിഭത്യന്താനി, സമസ്സതേതി സമാസോ, സങ്ഖിപിയതീതി അത്ഥോ.

വുത്തഞ്ഹി

‘‘സമാസോ പദസങ്ഖേപോ, പദപ്പച്ചയസംഹിതം;

തദ്ധിതം നാമ ഹോതേവം, വിഞ്ഞേയ്യം തേസമന്തര’’ന്തി.

ദുവിധഞ്ചസ്സ സമസനം സദ്ദസമസനമത്ഥസമസനഞ്ച, തദുഭയമ്പി ലുത്തസമാസേ പരിപുണ്ണമേവ ലബ്ഭതി. അലുത്തസമാസേ പന അത്ഥസമസനമേവ വിഭത്തിലോപാഭാവതോ, തത്ഥാപി വാ ഏകപദത്തൂപഗമനതോ ദുവിധമ്പി ലബ്ഭതേവ. ദ്വേ ഹി സമാസസ്സ പയോജനാനി ഏകപദത്തമേകവിഭത്തിത്തഞ്ചാതി.

യുത്തോ അത്ഥോ യുത്തത്തോ, അഥ വാ യുത്തോ സങ്ഗതോ, സമ്ബന്ധോ വാ അത്ഥോ യസ്സ സോയം യുത്തത്ഥോ, ഏതേന സങ്ഗതത്ഥേന യുത്തത്ഥവചനേന ഭിന്നത്ഥാനം ഏകത്ഥീഭാവോ സമാസലക്ഖണന്തി വുത്തം ഹോതി. ഏത്ഥ ച ‘‘നാമാന’’ന്തി വചനേന ‘‘ദേവദത്തോ പചതീ’’തിആദീസു ആഖ്യാതേന സമാസോ ന ഹോതീതി ദസ്സേതി. സമ്ബന്ധത്ഥേന പന യുത്തത്ഥഗ്ഗഹണേന ‘‘ഭടോ രഞ്ഞോ പുത്തോ ദേവദത്തസ്സാ’’തിആദീസു അഞ്ഞമഞ്ഞാനപേക്ഖേസു, ‘‘ദേവദത്തസ്സ കണ്ഹാ ദന്താ’’തിആദീസു ച അഞ്ഞസാപേക്ഖേസു അയുത്തത്ഥതായ സമാസോ ന ഹോതീതി ദീപേതി.

‘‘അത്ഥവസാ വിഭത്തിവിപരിണാമോ’’തി വിപരിണാമേന ‘‘യുത്തത്ഥാന’’ന്തി വത്തതേ.

൩൩൨. തേസം വിഭത്തിയോ ലോപാ ച.

ഇധ പദന്തരേന വാ തദ്ധിതപ്പച്ചയേഹി വാ ആയാദിപ്പച്ചയേഹി വാ ഏകത്ഥീഭൂതാ യുത്തത്ഥാ നാമ, തേന ‘‘തേസം യുത്തത്ഥാനം സമാസാനം, തദ്ധിതായാദിപ്പച്ചയന്താനഞ്ച വിഭത്തിയോ ലോപനീയാ ഹോന്തീ’’തി അത്ഥോ. സമാസഗ്ഗഹണാധികാരേ പന സതി തേസംഗഹണേന വാ തദ്ധിതായാദിപ്പച്ചയന്ത വിഭത്തിലോപോ. ചഗ്ഗഹണം ‘‘പഭങ്കരോ’’തിആദീസു ലോപനിവത്തനത്ഥം.

വിപരിണാമേന ‘‘ലുത്താസു, വിഭത്തീസൂ’’തി വത്തതേ, യുത്തത്ഥഗ്ഗഹണഞ്ച.

൩൩൩. പകതി ചസ്സ സരന്തസ്സ.

ലുത്താസു വിഭത്തീസു സരന്തസ്സ അസ്സ യുത്തത്ഥഭൂതസ്സ തിവിധസ്സപി ലിങ്ഗസ്സ പകതിഭാവോ ഹോതി. ചസദ്ദേന കിംസമുദയ ഇദപ്പച്ചയതാദീസു നിഗ്ഗഹീതന്തസ്സപി. നിമിത്താഭാവേ നേമിത്തകാഭാവസ്സ ഇധ അനിച്ഛിതത്താ അയമതിദേസോ.

സകത്ഥവിരഹേനിധ സമാസസ്സ ച ലിങ്ഗഭാവാഭാവാ വിഭത്തുപ്പത്തിയമസമ്പത്തായം നാമബ്യപദേസാതിദേസമാഹ.

൩൩൪. തദ്ധിതസമാസകിതകാ നാമംവാ’തവേതുനാദീസു ച.

തദ്ധിതന്താ, കിതന്താ, സമാസാ ച നാമമിവ ദട്ഠബ്ബാ തവേതുന ത്വാന ത്വാദിപ്പച്ചയന്തേ വജ്ജേത്വാ. ചഗ്ഗഹണം കിച്ചപ്പച്ചയആഈഇനീഇത്ഥിപ്പച്ചയന്താദിസ്സപി നാമബ്യപദേസത്ഥം. ഇധ സമാസഗ്ഗഹണം അത്ഥവതം സമുദായാനം നാമബ്യപദേസോ സമാസസ്സേവാതി നിയമത്ഥന്തി അപരേ.

‘‘അബ്യയീഭാവോ’’തി വത്തതേ.

൩൩൫. സോ നപുംസകലിങ്ഗോ.

സോ അബ്യയീഭാവസമാസോ നപുംസകലിങ്ഗോവ ദട്ഠബ്ബോതി നപുംസകലിങ്ഗത്തം. ഏത്ഥ ഹി സതിപി ലിങ്ഗാതിദേസേ ‘‘അധിപഞ്ഞ’’ന്തിആദീസു ‘‘അധിഞാണം’’ന്തിആദി രൂപപ്പസങ്ഗോ ന ഹോതി സദ്ദന്തരത്താ, ‘‘തിപഞ്ഞ’’ന്തിആദീസു വിയാതി ദട്ഠബ്ബം, ന ചായം അതിദേസോ, സുത്തേ അതിദേസലിങ്ഗസ്സ ഇവസദ്ദസ്സ അദസ്സനതോ. പുരേ വിയ സ്യാദ്യുപ്പത്തി.

‘‘ക്വചീ’’തി വത്തതേ.

൩൩൬. അം വിഭത്തീനമകാരന്താ അബ്യയീഭാവാ.

തസ്മാ അകാരന്താ അബ്യയീഭാവാ പരാസം വിഭത്തീനം ക്വചി അം ഹോതി, സേസം നേയ്യം.

തം ഉപനഗരം, നഗരസ്സ സമീപം തിട്ഠതീതി അത്ഥോ. താനി ഉപനഗരം, ആലപനേപേവം, തം ഉപനഗരം പസ്സ, താനി ഉപനഗരം.

ന പഞ്ചമ്യായമമ്ഭാവോ, ക്വചീതി അധികാരതോ;

തതിയാസത്തമീഛട്ഠീ-നന്തു ഹോതി വികപ്പതോ.

തേന ഉപനഗരം കതം, ഉപനഗരേന വാ, തേഹി ഉപനഗരം, ഉപനഗരേഹി വാ, തസ്സ ഉപനഗരം ദേഹി, തേസം ഉപനഗരം, ഉപനഗരാ ആനയ, ഉപനഗരമ്ഹാ ഉപനഗരസ്മാ, ഉപനഗരേഹി, ഉപനഗരം സന്തകം, ഉപനഗരസ്സ വാ, തേസം ഉപനഗരം, ഉപനഗരാനം വാ, ഉപനഗരം നിധേഹി, ഉപനഗരമ്ഹി ഉപനഗരസ്മിം, ഉപനഗരം ഉപനഗരേസു വാ. ഏവം ഉപകുമ്ഭം.

അഭാവേ – ദരഥാനം അഭാവോ നിദ്ദരഥം, നിമ്മസകം.

പച്ഛാഅത്ഥേ – രഥസ്സ പച്ഛാ അനുരഥം, അനുവാതം.

യോഗ്ഗതായം – യഥാസരൂപം, അനുരൂപം, രൂപയോഗ്ഗന്തി അത്ഥോ.

വിച്ഛായം – അത്താനമത്താനം പതി പച്ചത്തം, അദ്ധമാസം അദ്ധമാസം അനു അന്വദ്ധമാസം.

അനുപുബ്ബിയം – ജേട്ഠാനം അനുപുബ്ബോ അനുജേട്ഠം.

പടിലോമേ – സോതസ്സ പടിലോമം പടിസോതം, പടിപഥം, പതിവാതം, അത്താനം അധികിച്ച പവത്താ അജ്ഝത്തം.

പരിയാദാഭിവിധീസു ആപാണകോടിയാ ആപാണകോടികം, ‘‘ക്വചി സമാസന്തഗതാനമകാരന്തോ’’തി കപ്പച്ചയോ, ആകുമാരേഹി യസോ കച്ചായനസ്സ ആകുമാരം.

സമിദ്ധിയം – ഭിക്ഖായ സമിദ്ധീതി അത്ഥേ സമാസേവ നപുംസകലിങ്ഗത്തേ ച കതേ –

‘‘സമാസസ്സ, അന്തോ’’തി ച വത്തതേ.

൩൩൭. സരോ രസ്സോ നപുംസകേ.

നപുംസകേ വത്തമാനസ്സ സമാസസ്സ അന്തോ സരോ രസ്സോ ഹോതി. ഏത്ഥ ച അബ്യയീഭാവഗ്ഗഹണം നാനുവത്തേതബ്ബം, തേന ദിഗുദ്വന്ദബഹുബ്ബീഹീസുപി നപുംസകേ വത്തമാനസ്സ സമാസന്തസ്സരസ്സ രസ്സത്തം സിദ്ധം ഹോതി. ‘‘അം വിഭത്തീന’’മിച്ചാദിനാ അമാദേസോ, സുഭിക്ഖം. ഗങ്ഗായ സമീപേ വത്തതീതി ഉപഗങ്ഗം, മണികായ സമീപം ഉപമണികം.

ഇത്ഥീസു അമികിച്ചാതി അത്ഥേ സമാസനപുംസകരസ്സത്താദീസു കതേസു –

‘‘അബ്യയീഭാവാ, വിഭത്തീന’’ന്തി ച വത്തതേ.

൩൩൮. അഞ്ഞസ്മാ ലോപോ ച.

അകാരന്തതോ അഞ്ഞസ്മാ അബ്യയീഭാവസമാസാ പരാസം വിഭത്തീനം ലോപോ ച ഹോതി. അധിത്തി, ഇത്ഥീസു അധികിച്ച കഥാ പവത്തതീതി അത്ഥോ. അധിത്ഥി പസ്സ, അധിത്ഥി കതം ഇച്ചാദി, ഏവം അധികുമാരി, വധുയാ സമീപം ഉപവധു, ഗുന്നം സമീപം ഉപഗു, ഓകാരസ്സ രസ്സത്തം ഉകാരോ. ഏവം ഉപസഗ്ഗപുബ്ബകോ.

നിപാതപുബ്ബകോ യഥാ – വുഡ്ഢാനം പടിപാടി, യേ യേ വുഡ്ഢാ വാ യഥാവുഡ്ഢം, പദത്ഥാനതിക്കമേ – യഥാക്കമം, യഥാസത്തി, യഥാബലം കരോതി, ബലമനതിക്കമിത്വാ കരോതീതി അത്ഥോ. ജീവസ്സ യത്തകോ പരിച്ഛേദോ യാവജീവം, യാവതായുകം, കപ്പച്ചയോ. യത്തകേന അത്ഥോ യാവദത്ഥം, പബ്ബതസ്സ പരഭാഗോ തിരോപബ്ബതം, തിരോപാകാരം, തിരോകുട്ടം, പാസാദസ്സ അന്തോ അന്തോപാസാദം, അന്തോനഗരം, അന്തോവസ്സം, നഗരസ്സ ബഹി ബഹിനഗരം, പാസാദസ്സ ഉപരി ഉപരിപാസാദം, ഉപരിമഞ്ചം, മഞ്ചസ്സ ഹേട്ഠാ ഹേട്ഠാമഞ്ചം, ഹേട്ഠാപാസാദം, ഭത്തസ്സ പുരേ പുരേഭത്തം, ഏവം പച്ഛാഭത്തം.

സാകല്ലത്ഥേ – സഹ മക്ഖികായ സമക്ഖികം ഭുഞ്ജതി, ന കിഞ്ചി പരിവജ്ജേതീതി അത്ഥോ. ‘‘തേസു വുദ്ധീ’’തിആദിനാ സഹസദ്ദസ്സ സാദേസോ. ഗങ്ഗായ ഓരം ഓരഗങ്ഗമിച്ചാദി.

അബ്യയീഭാവസമാസോ നിട്ഠിതോ.

കമ്മധാരയസമാസ

അഥ കമ്മധാരയസമാസോ വുച്ചതേ.

സോ ച നവവിധോ വിസേസനപുബ്ബപദോ വിസേസനുത്തരപദോ വിസേസനോഭയപദോ ഉപമാനുത്തരപദോ സമ്ഭാവനാപുബ്ബപദോ അവധാരണപുബ്ബപദോ നനിപാതപുബ്ബപദോ കുപുബ്ബപദോ പാദിപുബ്ബപദോ ചാതി.

തത്ഥ വിസേസനപുബ്ബപദോ താവ – ‘‘മഹന്ത പുരിസ’’ഇതീധ ഉഭയത്ഥ പഠമേകവചനം സി, തുല്യാധികരണഭാവപ്പസിദ്ധത്ഥം ചസദ്ദ തസദ്ദപ്പയോഗോ, മഹന്തോ ച സോ പുരിസോ ചാതി വിഗ്ഗഹേ –

ഇതോ പരം ‘‘വിഭാസാ രുക്ഖതിണ’’ഇച്ചാദിതോ ‘‘വിഭാസാ’’തി സമാസവിധാനേ സബ്ബത്ഥ വത്തതേ.

൩൩൯. ദ്വിപദേ തുല്യാധികരണേ കമ്മധാരയോ.

ദ്വേ പദാനി നാമികാനി തുല്യാധികരണാനി അഞ്ഞമഞ്ഞേന സഹ വിഭാസാ സമസ്യന്തേ, തസ്മിം ദ്വിപദേ തുല്യാധികരണേ സതി സോ സമാസോ കമ്മധാരയസഞ്ഞോ ച ഹോതി.

ദ്വേ പദാനി ദ്വിപദം, തുല്യം സമാനം അധികരണം അത്ഥോ യസ്സ പദദ്വയസ്സ തം തുല്യാധികരണം, തസ്മിം ദ്വിപദേ തുല്യാധികരണേ. ഭിന്നപ്പവത്തിനിമിത്താനം ദ്വിന്നം പദാനം വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവേന ഏകസ്മിം അത്ഥേ പവത്തി തുല്യാധികരണതാ. കമ്മമിവ ദ്വയം ധാരയതീതി കമ്മധാരയോ. യഥാ ഹി കമ്മം ക്രിയഞ്ച പയോജനഞ്ച ദ്വയം ധാരയതി, കമ്മേ സതി ക്രിയായ, പയോജനസ്സ ച സമ്ഭവതോ, തഥാ അയം സമാസോ ഏകസ്സ അത്ഥസ്സ ദ്വേ നാമാനി ധാരയതി, തസ്മിം സമാസേ സതി ഏകത്ഥജോതകസ്സ നാമദ്വയസ്സ സമ്ഭവതോ.

പുരേ വിയ സമാസസഞ്ഞാവിഭത്തിലോപപകതിഭാവാ, സമാസേനേവ തുല്യാധികരണഭാവസ്സ വുത്തത്താ ‘‘വുത്തത്ഥാനമപ്പയോഗോ’’തി ചസദ്ദ തസദ്ദാനമപ്പയോഗോ.

൩൪൦. മഹതം മഹാ തുല്യാധികരണേ പദേ.

മഹന്ത സദ്ദസ്സ മഹാ ഹോതി തുല്യാധികരണേ ഉത്തരപദേ പരേ. മഹതന്തി ബഹുവചനഗ്ഗഹണേന ക്വചി മഹആദേസോ ച, ഏത്ഥ ച വിസേസനസ്സ പുബ്ബനിപാതോ വിസേസനഭൂതസ്സ പുബ്ബപദസ്സ മഹാദേസവിധാനതോവ വിഞ്ഞായതി.

‘‘കമ്മധാരയോ, ദിഗൂ’’തി ച വത്തതേ.

൩൪൧. ഉഭേ തപ്പുരിസാ.

ഉഭേ കമ്മധാരയദിഗുസമാസാ തപ്പുരിസസഞ്ഞാ ഹോന്തി.

തസ്സ പുരിസോ തപ്പുരിസോ, തപ്പുരിസസദിസത്താ അയമ്പി സമാസോ അന്വത്ഥസഞ്ഞായ തപ്പുരിസോതി വുത്തോ. യഥാ ഹി തപ്പുരിസസദ്ദോ ഗുണമതിവത്തോ, തഥാ അയം സമാസോപി. ഉത്തരപദത്ഥപ്പധാനോ ഹി തപ്പുരിസോതി. തതോ നാമബ്യപദേസോ സ്യാദ്യുപ്പത്തി. അയം പന തപ്പുരിസോ അഭിധേയ്യവചനോ, പരലിങ്ഗോ ച.

മഹാപുരിസോ, മഹാപുരിസാ ഇച്ചാദി പുരിസസദ്ദസമം, ഏവം മഹാവീരോ, മഹാമുനി, മഹന്തഞ്ച തം ബലഞ്ചാതി മഹാബലം, മഹബ്ഭയം, മഹആദേസോ. സന്തോ ച സോ പുരിസോ ചാതി സപ്പുരിസോ, ‘‘സന്തസദ്ദസ്സ സോ ഭേ ബോ ചന്തേ’’തി ഏത്ഥ ചസദ്ദേന സന്തസദ്ദസ്സ സമാസേ അഭകാരേപി സാദേസോ, തഥാ പുബ്ബപുരിസോ, പരപുരിസോ, പഠമപുരിസോ, മജ്ഝിമപുരിസോ, ഉത്തമപുരിസോ, ദന്തപുരിസോ, പരമപുരിസോ, വീരപുരിസോ, സേതഹത്ഥീ, കണ്ഹസപ്പോ, നീലുപ്പലം, ലോഹിതചന്ദനം.

ക്വചി വിഭാസാധികാരതോ ന ഭവതി, യഥാ – പുണ്ണോ മന്താനിപുത്തോ, ചിത്തോ ഗഹപതി, സക്കോ ദേവരാജാതി.

പുമാ ച സോ കോകിലോ ചാതി അത്ഥേ സമാസേ കതേ –

‘‘ലോപ’’ന്തി വത്തതേ.

൩൪൨. പുമസ്സ ലിങ്ഗാദീസു സമാസേസു.

പുമഇച്ചേതസ്സ അന്തോ അകാരോ ലോപമാപജ്ജതേ ലിങ്ഗാദീസു പരപദേസു സമാസേസു, ‘‘അംമോ നിഗ്ഗഹീതം ഝലപേഹീ’’തി മകാരസ്സ നിഗ്ഗഹീതം. പുങ്കോകിലോ. ഏവം പുന്നാഗോ.

ഖത്തിയാ ച സാ കഞ്ഞാ ചാതി വിഗ്ഗയ്ഹ സമാസേ കതേ –

‘‘തുല്യാധികരണേ, പദേ, ഇത്ഥിയം ഭാസിതപുമിത്ഥീ പുമാവ ചേ’’തി ച വത്തതേ.

൩൪൩. കമ്മധാരയസഞ്ഞേ ച.

കമ്മധാരയസഞ്ഞേ ച സമാസേ ഇത്ഥിയം വത്തമാനേ തുല്യാധികരണേ ഉത്തരപദേ പരേ പുബ്ബഭൂതോ ഇത്ഥിവാചകോ സദ്ദോ പുബ്ബേ ഭാസിതപുമാ ചേ, സോ പുമാ ഇവ ദട്ഠബ്ബോതി പുബ്ബപദേ ഇത്ഥിപ്പച്ചയസ്സ നിവത്തി ഹോതി.

ഖത്തിയകഞ്ഞാ, ഖത്തിയകഞ്ഞായോ ഇച്ചാദി. ഏവം രത്തലതാ, ദുതിയഭിക്ഖാ, ബ്രാഹ്മണീ ച സാ ദാരികാ ചാതി ബ്രാഹ്മണദാരികാ, നാഗമാണവികാ.

പുബ്ബപദസ്സേവായം പുമ്ഭാവാതിദേസോ, തേന ‘‘ഖത്തിയകുമാരീ കുമാരസമണീ തരുണബ്രാഹ്മണീ’’തിആദീസു ഉത്തരപദേസു ഇത്ഥിപ്പച്ചയസ്സ ന നിവത്തി ഹോതി.

ഇത്ഥിയമിച്ചേവ കിം? കുമാരീരതനം, സമണീപദുമം.

ഭാസിതപുമാതി കിം? ഗങ്ഗാനദീ, തണ്ഹാനദീ, പഥവീധാതു. ‘‘നന്ദാപോക്ഖരണീ, നന്ദാദേവീ’’തിആദീസു പന സഞ്ഞാസദ്ദത്താ ന ഹോതി.

തഥാ പുരത്ഥിമോ ച സോ കായോ ചാതി പുരത്ഥിമകായോ, ഏത്ഥ ച കായേകദേസോ കായസദ്ദോ. ഏവം പച്ഛിമകായോ, ഹേട്ഠിമകായോ, ഉപരിമകായോ, സബ്ബകായോ, പുരാണവിഹാരോ, നവാവാസോ, കതരനികായോ, കതമനികായോ, ഹേതുപ്പച്ചയോ, അബഹുലം ബഹുലം കതന്തി ബഹുലീകതം, ജീവിതപ്പധാനം നവകം ജീവിതനവകം ഇച്ചാദി.

വിസേസനുത്തരപദേ ജിനവചനാനുപരോധതോ ഥേരാചരിയപണ്ഡിതാദി വിസേസനം പരഞ്ച ഭവതി. യഥാ – സാരിപുത്തോ ച സോ ഥേരോ ചാതി സാരിപുത്തത്ഥേരോ. ഏവം മഹാമോഗ്ഗല്ലാനത്ഥേരോ, മഹാകസ്സപത്ഥേരോ, ബുദ്ധഘോസാചരിയോ, ധമ്മപാലാചരിയോ, ആചരിയഗുത്തിലോതി വാ, മഹോസധോ ച സോ പണ്ഡിതോ ചാതി മഹോസധപണ്ഡിതോ. ഏവം വിധുരപണ്ഡിതോ, വത്ഥുവിസേസോ.

വിസേസനോഭയപദോ യഥാ – സീതഞ്ച തം ഉണ്ഹഞ്ചാതി സീതുണ്ഹം, സിനിദ്ധോ ച സോ ഉണ്ഹോ ചാതി സിനിദ്ധുണ്ഹോ, മാസോ. ഖഞ്ജോ ച സോ ഖുജ്ജോ ചാതി ഖഞ്ജഖുജ്ജോ. ഏവം അന്ധബധിരോ, കതാകതം, ഛിദ്ദാവഛിദ്ദം, ഉച്ചാവചം, ഛിന്നഭിന്നം, സിത്തസമ്മട്ഠം, ഗതപച്ചാഗതം.

ഉപമാനുത്തരപദേ അഭിധാനാനുരോധതോ ഉപമാനഭൂതം വിസേസനം പരം ഭവതി. യഥാ – സീഹോ വിയ സീഹോ, മുനി ച സോ സീഹോ ചാതി മുനിസീഹോ. ഏവം മുനിവസഭോ, മുനിപുങ്ഗവോ, ബുദ്ധനാഗോ, ബുദ്ധാദിച്ചോ, രംസി വിയ രംസി, സദ്ധമ്മോ ച സോ രംസി ചാതി സദ്ധമ്മരംസി. ഏവം വിനയസാഗരോ, പുണ്ഡരീകമിവ പുണ്ഡരീകോ, സമണോ ച സോ പുണ്ഡരീകോ ചാതി സമണപുണ്ഡരീകോ, സമണപദുമോ. ചന്ദോ വിയ ചന്ദോ, മുഖഞ്ച തം ചന്ദോ ചാതി മുഖചന്ദോ. ഏവം മുഖപദുമം ഇച്ചാദി.

സമ്ഭാവനാപുബ്ബപദോ യഥാ – ധമ്മോ ഇതി ബുദ്ധി ധമ്മബുദ്ധി. ഏവം ധമ്മസഞ്ഞാ, ധമ്മസങ്ഖാതോ, ധമ്മസമ്മതോ, പാണസഞ്ഞിതാ, അസുഭസഞ്ഞാ, അനിച്ചസഞ്ഞാ, അനത്തസഞ്ഞാ, ധാതുസഞ്ഞാ, ധീതുസഞ്ഞാ, അത്തസഞ്ഞാ, അത്ഥിസഞ്ഞാ, അത്തദിട്ഠി ഇച്ചാദി.

അവധാരണപുബ്ബപദോ യഥാ – ഗുണോ ഏവ ധനം ഗുണധനം. ഏവം സദ്ധാധനം, സീലധനം, പഞ്ഞാധനം, ചക്ഖു ഏവ ഇന്ദ്രിയം ചക്ഖുന്ദ്രിയം. ഏവം ചക്ഖായതനം, ചക്ഖുധാതു, ചക്ഖുദ്വാരം, രൂപാരമ്മണമിച്ചാദി.

നനിപാതപുബ്ബപദോ യഥാ – ന ബ്രാഹ്മണോതി അത്ഥേ കമ്മധാരയസമാസേ, വിഭത്തിലോപാദിമ്ഹി ച കതേ –

‘‘ഉഭേ തപ്പുരിസാ’’തി തപ്പുരിസസഞ്ഞാ.

൩൪൪. അത്തം നസ്സ തപ്പുരിസേ.

നസ്സ നിപാതപദസ്സ തപ്പുരിസേ ഉത്തരപദേ പരേ സബ്ബസ്സേവ അത്തം ഹോതി. തപ്പുരിസേകദേസത്താ തപ്പുരിസോ, അബ്രാഹ്മണോ.

ന നിസേധോ സതോ യുത്തോ,

ദേസാദിനിയമം വിനാ;

അസതോ ചാഫലോ തസ്മാ,

കഥമബ്രാഹ്മണോതി ചേ?

നിസേധത്ഥാനുവാദേന, പടിസേധവിധി ക്വചി;

പരസ്സ മിച്ഛാഞാണത്താ-ഖ്യാപനായോപപജ്ജതേ.

ദുവിധോ ചസ്സത്ഥോ പസജ്ജപ്പടിസേധപരിയുദാസവസേന.

തത്ഥ യോ ‘‘അസൂരിയപസ്സാ രാജദാരാ’’തിആദീസു വിയ ഉത്തരപദത്ഥസ്സ സബ്ബഥാ അഭാവം ദീപേതി, സോ പസജ്ജപ്പടിസേധവാചീ നാമ. യോ പന ‘‘അബ്രാഹ്മണ അമനുസ്സാ’’തിആദീസു വിയ ഉത്തരപദത്ഥം പരിയുദാസിത്വാ തംസദിസേ വത്ഥുമ്ഹി കാരിയം പടിപാദയതി, സോ പരിയുദാസവാചീ നാമ.

വുത്തഞ്ച

‘‘പസജ്ജപ്പടിസേധസ്സ, ലക്ഖണം വത്ഥുനത്ഥിതാ;

വത്ഥുതോ അഞ്ഞത്ര വുത്തി, പരിയുദാസലക്ഖണ’’ന്തി.

നന്വേവം സന്തേപി ‘‘അബ്രാഹ്മണോ’’തിആദീസു കഥമുത്തരപദത്ഥപ്പധാനതാ സിയാതി?

വുച്ചതേ – ബ്രാഹ്മണാദിസദ്ദാനം ബ്രാഹ്മണാദിഅത്ഥസ്സേവ തംസദിസാദിഅത്ഥസ്സാപി വാചകത്താ, ബ്രാഹ്മണാദിസദ്ദാ ഹി കേവലാബ്രാഹ്മണാദിഅത്ഥേസ്വേവ പാകടാ, ഭൂസദ്ദോ വിയസത്തായം, യദാ തേ പന അഞ്ഞേന സദിസാദിവാചകേന നഇതി നിപാതേന യുജ്ജന്തി, തദാ തംസദിസതദഞ്ഞതബ്ബിരുദ്ധതദഭാവേസുപി വത്തന്തി, ഭൂസദ്ദോ വിയ അന്വഭിയാദിയോഗേ അനുഭവനഅഭിഭവനാദീസു, തസ്മാ ഉത്തരപദത്ഥജോതകോയേവേത്ഥ നഇതി നിപാതോതി ന ദോസോ, തേന അബ്രാഹ്മണോതി ബ്രാഹ്മണസദിസോതി വുത്തം ഹോതി. ഏവം അമനുസ്സോ, അസ്സമണോ.

അഞ്ഞത്ഥേ – ന ബ്യാകതാ അബ്യാകതാ, അസംകിലിട്ഠാ, അപരിയാപന്നാ.

വിരുദ്ധത്ഥേ – ന കുസലാ അകുസലാ, കുസലപടിപക്ഖാതി അത്ഥോ. ഏവം അലോഭോ, അമിത്തോ.

പസജ്ജപ്പടിസേധേ – ന കത്വാ അകത്വാ, അകാതുന പുഞ്ഞം അകരോന്തോ.

‘‘നസ്സ, തപ്പുരിസേ’’തി ച വത്തതേ.

൩൪൫. സരേ അന.

നഇച്ചേതസ്സ പദസ്സ തപ്പുരിസേ ഉത്തരപദേ അന ഹോതി സരേ പരേ.

ന അസ്സോ അനസ്സോ, ന അരിയോ അനരിയോ. ഏവം അനിസ്സരോ, അനിട്ഠോ, അനുപവാദോ, ന ആദായ അനാദായ, അനോലോകേത്വാ ഇച്ചാദി.

കുപുബ്ബപദോ യഥാ – കുച്ഛിതമന്നന്തി നിച്ചസമാസത്താ അഞ്ഞപദേന വിഗ്ഗഹോ, കമ്മധാരയസമാസേ കതേ –

‘‘തപ്പുരിസേ, സരേ’’തി ച വത്തതേ.

൩൪൬. കദദ കുസ്സ.

കുഇച്ചേതസ്സ നിപാതസ്സ തപ്പുരിസേ ഉത്തരപദേ കദ ഹോതി സരേ പരേ. കദന്നം. ഏവം കദസനം.

സരേതി കിം? കുദാരാ, കുപുത്താ, കുദാസാ, കുദിട്ഠി.

‘‘കുസ്സാ’’തി വത്തതേ.

൩൪൭. കാപ്പത്ഥേസു ച.

കുഇച്ചേതസ്സ അപ്പത്ഥേ വത്തമാനസ്സ കാ ഹോതി തപ്പുരിസേ ഉത്തരപദേ പരേ. ബഹുവചനുച്ചാരണതോ കുച്ഛിതത്ഥേ ച ക്വചി തപ്പുരിസേ. അപ്പകം ലവണം കാലവണം. ഏവം കാപുപ്ഫം, കുച്ഛിതോ പുരിസോ കാപുരിസോ, കുപുരിസോ വാ.

പാദിപുബ്ബപദോ ച നിച്ചസമാസോവ, പധാനം വചനം പാവചനം, ഭുസം വദ്ധം പവദ്ധം, സരീരം, സമം, സമ്മാ വാ ആധാനം സമാധാനം, വിവിധാ മതി വിമതി, വിവിധോ കപ്പോ വികപ്പോ, വിസിട്ഠോ വാ കപ്പോ വികപ്പോ, അധികോ ദേവോ അതിദേവോ. ഏവം അധിദേവോ, അധിസീലം, സുന്ദരോ ഗന്ധോ സുഗന്ധോ, കുച്ഛിതോ ഗന്ധോ ദുഗ്ഗന്ധോ, സോഭനം കതം സുകതം, അസോഭനം കതം ദുക്കടം ഇച്ചാദി.

യേ ഇധ അവിഹിതലക്ഖണാ നാമനിപാതോപസഗ്ഗാ, തേസം ‘‘നാമാനം സമാസോ’’തി യോഗവിഭാഗേന സമാസോ ദട്ഠബ്ബോ. യഥാ – അപുനഗേയ്യാ ഗാഥാ, അചന്ദമുല്ലോകികാനി മുഖാനി, അസ്സദ്ധഭോജീ, അലവണഭോജീതിആദീസു അയുത്തത്ഥത്താ നാഞ്ഞേന സമാസോ.

തഥാ ദിട്ഠോ പുബ്ബന്തി ദിട്ഠപുബ്ബോ തഥാഗതം. ഏവം സുതപുബ്ബോ ധമ്മം, ഗതപുബ്ബോ മഗ്ഗം, കമ്മനി ദിട്ഠാ പുബ്ബന്തി ദിട്ഠപുബ്ബാ ദേവാ തേന. ഏവം സുതപുബ്ബാ ധമ്മാ, ഗതപുബ്ബാ ദിസാ, പഹാരോ, പരാഭവോ, വിഹാരോ, ആഹാരോ, ഉപഹാരോ ഇച്ചാദി.

കമ്മധാരയസമാസോ.

ദിഗുസമാസ

അഥ ദിഗുസമാസോ വുച്ചതേ.

തയോ ലോകാ സമാഹടാ ചിത്തേന സമ്പിണ്ഡിതാ, തിണ്ണം ലോകാനം സമാഹാരോതി വാ അത്ഥേ –

‘‘നാമാനം സമാസോ യുത്തത്ഥോ’’തി വത്തമാനേ ‘‘ദ്വിപദേ’’തിആദിനാ കമ്മധാരയസമാസോ, തതോ സമാസസഞ്ഞായം, വിഭത്തിലോപേ, പകതിഭാവേ ച കതേ –

‘‘കമ്മധാരയോ’’തി വത്തതേ.

൩൪൮. സങ്ഖ്യാപുബ്ബോ ദിഗു.

സങ്ഖ്യാപുബ്ബോ കമ്മധാരയസമാസോ ദിഗുസഞ്ഞോ ഹോതി.

ദ്വേ ഗാവോ ദിഗു, ദിഗുസദിസത്താ അയമ്പി സമാസോ ദിഗൂതി വുത്തോ. അഥ വാ സങ്ഖ്യാപുബ്ബത്തനപുംസകേകത്തസങ്ഖാതേഹി ദ്വീഹി ലക്ഖണേഹി ഗതോ അവഗതോതി ദിഗൂതി വുച്ചതി, ദ്വീഹി വാ ലക്ഖണേഹി ഗച്ഛതി പവത്തതീതി ദിഗു. ഏത്ഥ ച ‘‘സങ്ഖ്യാപുബ്ബോ’’തി വുത്തത്താ സങ്ഖ്യാസദ്ദസ്സേവ പുബ്ബനിപാതോ, ‘‘ഉഭേ തപ്പുരിസാ’’തി തപ്പുരിസസഞ്ഞാ.

‘‘നപുംസകലിങ്ഗോ’’തി വത്തതേ.

൩൪൯. ദിഗുസ്സേകത്തം.

ദിഗുസ്സ സമാസസ്സ ഏകത്തം ഹോതി, നപുംസകലിങ്ഗത്തഞ്ച.

സമാഹാരദിഗുസ്സേതം ഗഹണം, തത്ഥ സബ്ബത്ഥേകവചനമേവ ഹോതി, അഞ്ഞത്ര പന ബഹുവചനമ്പി, നാമബ്യപദേസസ്യാദ്യുപ്പത്തി അമാദേസാദി.

തിലോകം, ഹേ തിലോക, തിലോകം, തിലോകേന, തിലോകസ്സ, തിലോകാ തിലോകസ്മാ തിലോകമ്ഹാ, തിലോകസ്സ, തിലോകേ തിലോകമ്ഹി തിലോകസ്മിം.

ഏവം തയോ ദണ്ഡാ തിദണ്ഡം, തീണി മലാനി സമാഹടാനി, തിണ്ണം മലാനം സമാഹാരോതി വാ തിമലം, തിലക്ഖണം, ചതുസ്സച്ചം, ചതസ്സോ ദിസാ ചതുദ്ദിസം, ‘‘സരോ രസ്സോ നപുംസകേ’’തി രസ്സത്തം, പഞ്ചസിക്ഖാപദം, സളായതനം, സത്താഹം, അട്ഠസീലം, നവലോകുത്തരം, ദസസീലം, സതയോജനം.

തഥാ – ദ്വേ രത്തിയോ ദ്വിരത്തം, തിസ്സോ രത്തിയോ തിരത്തം, ദ്വേ അങ്ഗുലിയോ ദ്വങ്ഗുലം, സത്ത ഗോദാവരിയോ, താസം സമാഹാരോതി വാ സത്തഗോദാവരം.

ഏത്ഥ ച രത്തി അങ്ഗുലി ഗോദാവരീനമന്തസ്സ –

൩൫൦. ക്വചി സമാസന്തഗതാനമകാരന്തോ.

രാജാദിഗണസ്സേതം ഗഹണം, തേന സമാസന്തഗതാനം രാജാദീനം നാമാനം അന്തോ ക്വചി അകാരോ ഹോതീതി അത്ഥോ. കാരഗ്ഗഹണേന ബഹുബ്ബീഹാദിമ്ഹി സമാസന്തേ ക്വചി കപ്പച്ചയോ ഹോതി, സുരഭി സു ദു പൂതീഹി ഗന്ധന്തസ്സികാരോ ച.

അഥ വാ അ ച കോ ച അകാ, രകാരോ പദസന്ധികരോ, തേന ക്വചി സമാസന്തഗതാനമന്തോ ഹുത്വാ അ ക ഇച്ചേതേ പച്ചയാ ഹോന്തീതി അത്ഥോ. തേന പഞ്ച ഗാവോ സമാഹടാതി അത്ഥേ സമാസാദിം കത്വാ സമാസന്തേ അപ്പച്ചയേ, ‘‘ഓ സരേ ചാ’’തി അവാദേസേ ച കതേ ‘‘പഞ്ചഗവ’’ന്തിആദി ച സിജ്ഝതി. ‘‘ദ്വിരത്ത’’ന്തിആദീസു പന അപ്പച്ചയേ കതേ പുബ്ബസരസ്സ ‘‘സരലോപോ’’തിആദിനാ ലോപോ.

അസമാഹാരദിഗു യഥാ – ഏകോ ച സോ പുഗ്ഗലോ ചാതി ഏകപുഗ്ഗലോ. ഏവം ഏകധമ്മോ, ഏകപുത്തോ, തയോ ഭവാ തിഭവാ, ചതസ്സോ ദിസാ ചതുദ്ദിസാ, ദസസഹസ്സചക്കവാളാനി ഇച്ചാദി.

ദിഗുസമാസോ.

തപ്പുരിസസമാസ

അഥ തപ്പുരിസസമാസോ വുച്ചതേ.