൩. കാരകകണ്ഡ

അഥ വിഭത്തീനമത്ഥഭേദാ വുച്ചന്തേ.

തത്ഥ ഏകമ്പി അത്ഥം കമ്മാദിവസേന, ഏകത്താദിവസേന ച വിഭജന്തീതി വിഭത്തിയോ, സ്യാദയോ. താ പന പഠമാദിഭേദേന സത്തവിധാ.

തത്ഥ കസ്മിം അത്ഥേ പഠമാ?

൨൮൩. ലിങ്ഗത്ഥേ പഠമാ.

ലിങ്ഗത്ഥാഭിധാനമത്തേ പഠമാവിഭത്തി ഹോതി.

ലിങ്ഗസ്സ അത്ഥോ ലിങ്ഗത്ഥോ. ഏത്ഥ ച ലീനം അങ്ഗന്തി ലിങ്ഗം, അപാകടോ അവയവോ, പുരിസോതിആദീനഞ്ഹി പകതിപ്പച്ചയാദിവിഭാഗകപ്പനായ നിപ്ഫാദിതാനം സദ്ദപ്പതിരൂപകാനം നാമികപദാനം പഠമം ഠപേതബ്ബം പകതിരൂപം അപാകടത്താ, അവയവത്താ ച ലിങ്ഗന്തി വുച്ചതി. അഥ വാ വിസദാവിസദോഭയരഹിതാകാരവോഹാരസങ്ഖാതേന തിവിധലിങ്ഗേന സഹിതത്ഥസ്സ, തബ്ബിനിമുത്തസ്സുപസഗ്ഗാദീനമത്ഥസ്സ ച ലീനസ്സ ഗമനതോ, ലിങ്ഗനതോ വാ ലിങ്ഗന്തി അന്വത്ഥനാമവസേന വാ ‘‘ധാതുപ്പച്ചയവിഭത്തിവജ്ജിതമത്ഥവം ലിങ്ഗ’’ന്തി വചനതോ പരസമഞ്ഞാവസേന വാ ലിങ്ഗന്തി ഇധ പാടിപദികാപരനാമധേയ്യം സ്യാദിവിഭത്യന്തപദപകതിരൂപമേവ വുച്ചതീതി ദട്ഠബ്ബം.

ലിങ്ഗസ്സത്ഥോ നാമ പബന്ധവിസേസാകാരേന പവത്തമാനേ രൂപാദയോ ഉപാദായ പഞ്ഞാപീയമാനോ തദഞ്ഞാനഞ്ഞഭാവേന അനിബ്ബചനീയോ സമൂഹസന്താനാദിഭേദോ ഉപാദാപഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതോ ഘടപടാദിവോഹാരത്ഥോ ച പഥവീധാതുഫസ്സാദീനം സഭാവധമ്മാനം കാലദേസാദിഭേദഭിന്നാനം വിജാതിയവിനിവത്തോ സജാതിയസാധാരണോ യഥാസങ്കേതമാരോപസിദ്ധോ തജ്ജാപഞ്ഞത്തിസങ്ഖാതോ കക്ഖളത്തഫുസനാദിസാമഞ്ഞാകാരോ ച.

സോ പന കമ്മാദിസംസട്ഠോ, സുദ്ധോ ചാതി ദുവിധോ. തത്ഥ കമ്മാദീസു ദുതിയാദീനം വിധീയമാനത്താ കമ്മാദിസംസഗ്ഗരഹിതോ ലിങ്ഗസങ്ഖ്യാപരിമാണയുത്തോ, തബ്ബിനിമുത്തുപസഗ്ഗാദിപദത്ഥഭൂതോ ച സുദ്ധോ സദ്ദത്ഥോ ഇധ ലിങ്ഗത്ഥോ നാമ.

യോ പന ആഖ്യാതകിതകതദ്ധിതസമാസേഹി വുത്തോ കമ്മാദിസംസട്ഠോ അത്ഥോ, സോപി ദുതിയാദീനം പുന അത്തനാ വത്തബ്ബസ്സ അത്ഥവിസേസസ്സാഭാവേന അവിസയത്താ, ലിങ്ഗത്ഥമത്തസ്സ സമ്ഭവതോ ച പഠമായേവ വിസയോ.

ഹോതി ചേത്ഥ –

പഠമാവുപസഗ്ഗത്ഥേ, കേസഞ്ചത്ഥേ നിപാതസദ്ദാനം;

ലിങ്ഗാദികേ ച സുദ്ധേ-ഭിഹിതേ കമ്മാദിഅത്ഥേപി.

സലിങ്ഗേ താവ – ഏസോ പുരിസോ, ഏതേ പുരിസാ, ഏസാ കഞ്ഞാ, ഏതാ കഞ്ഞായോ, ഏതം ചിത്തം, ഏതാനി ചിത്താനി.

സസങ്ഖ്യേ – ഏകോ ദ്വേ.

സപരിമാണേ – ദോണോ ഖാരീ ആള്ഹകം.

ലിങ്ഗാദിവിനിമുത്തേ സത്താമത്തേ – ച വാ ഹ അഹം അത്ഥി സക്കാലബ്ഭാ ഇച്ചാദി.

‘‘ലിങ്ഗത്ഥേ പഠമാ’’തി അധികിച്ച ‘‘ആലപനേ ചാ’’തി ആലപനത്ഥേ ച പഠമാ, അഭിമുഖം കത്വാ ലപനം ആലപനം, ആമന്തനം അവ്ഹാനന്തി അത്ഥോ.

ഏത്ഥ ച ആമന്തനം നാമ പഗേവ ലദ്ധസരൂപസ്സ സദ്ദേന അഭിമുഖീകരണം, കതാഭിമുഖോ പന ‘‘ഗച്ഛാ’’തിആദിനാ നയേന ക്രിയായ യോജീയതി, തസ്മാ ആമന്തനസമയേ ക്രിയായോഗാഭാവതോ ഇദം കാരകവോഹാരം ന ലഭതി.

വുത്തഞ്ച

‘‘സദ്ദേനാഭിമുഖീകാരോ, വിജ്ജമാനസ്സ വത്ഥുനോ;

ആമന്തനം വിധാതബ്ബേ, നത്ഥി ‘രാജാ ഭവേ’തിദ’’ന്തി.

ഭോ പുരിസ ഏഹി, ഭോ പുരിസാ വാ, ഭവന്തോ പുരിസാ ഏഥ.

കസ്മിം അത്ഥേ ദുതിയാ?

൨൮൪. കമ്മത്ഥേ ദുതിയാ.

കമ്മത്ഥേ ലിങ്ഗമ്ഹാ ദുതിയാവിഭത്തി ഹോതി.

അനഭിഹിതേ ഏവായം, ‘‘കമ്മനി ദുതിയായം ത്തോ’’തി വചനഞ്ചേത്ഥ ഞാപകം.

കിം കമ്മം?

‘‘യേന വാ കയിരതേ തം കരണ’’ന്തി ഇതോ ‘‘വാ’’തി വത്തതേ.

൨൮൫. യം കരോതി തം കമ്മം.

യം വാ കരോതി, യം വാ വികരോതി, യം വാ പാപുണാതി, തം കാരകം കമ്മസഞ്ഞം ഹോതി.

ഇധ ലിങ്ഗകാലവചനമതന്തം. കരീയതീതി കമ്മം. തത്ഥ കാരകം, സാധകം ക്രിയാനിപ്ഫത്തിയാ കാരണമുച്ചതേ, തം പന കാരകം ഛബ്ബിധം കമ്മം കത്താ കരണം സമ്പദാനമപാദാനമോകാസോ ചാതി. തത്ഥ സഭാവതോ, പരികപ്പതോ വാ കമ്മാദിമ്ഹി സതിയേവ ക്രിയാഭാവതോ കമ്മാദീനം ഛന്നമ്പി കാരകവോഹാരോ സിദ്ധോവ ഹോതി.

തം പന കമ്മം തിവിധം നിബ്ബത്തനീയം വികരണീയം പാപണീയഞ്ചാതി. യഥാ – മാതാ പുത്തം വിജായതി, ആഹാരോ സുഖം ജനയതി. ഘടം കരോതി ദേവദത്തോ, കട്ഠമങ്ഗാരം കരോതി, സുവണ്ണം കേയൂരം, കടകം വാ കരോതി, വീഹയോ ലുനാതി. ദേവദത്തോ നിവേസനം പവിസതി, ആദിച്ചം പസ്സതി, ധമ്മം സുണാതി, പണ്ഡിതേ പയിരുപാസതി.

വുത്തഞ്ച

‘‘നിബ്ബത്തിവികതിപ്പത്തി-ഭേദേന തിവിധം മതം;

കത്തു ക്രിയാഭിഗമ്മം തം, സുഖങ്ഗാരം നിവേസന’’ന്തി.

ഏത്ഥ ച ഇച്ഛിതാനിച്ഛിതകഥിതാകഥിതാദിഭേദമനപേക്ഖിത്വാ സബ്ബസങ്ഗാഹകവസേന ‘‘യം കരോതി തം കമ്മ’’ന്തി വുത്തത്താ, അത്ഥന്തരവികപ്പനവാധികാരതോ ച സബ്ബത്ഥ ഇമിനാവ കമ്മസഞ്ഞാ ഹോതി.

തത്ഥ അനിച്ഛിതകമ്മം യഥാ – കണ്ടകം മദ്ദതി, വിസം ഗിലതി, ഗാമം ഗച്ഛന്തോ രുക്ഖമൂലം ഉപഗച്ഛതി.

അകഥിതകമ്മം യഥാ – യഞ്ഞദത്തം കമ്ബലം യാചതേ ബ്രാഹ്മണോ. ഏത്ഥ ഹി ‘‘കമ്ബല’’മിതി കഥിതകമ്മം ദ്വികമ്മികായ യാചനക്രിയായ പത്തുമിച്ഛിതതരത്താ. ‘‘യഞ്ഞദത്ത’’മിതി അപ്പധാനത്താ അകഥിതകമ്മം. തഥാ സമിദ്ധം ധനം ഭിക്ഖതേ, അജം ഗാമം നയതി, പരാഭവന്തം പുരിസം, മയം പുച്ഛാമ ഗോതമം, ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച ഇച്ചാദി.

അഭിഹിതകമ്മേ പന ന ഹോതി, യഥാ – കടോ കരീയതേ ദേവദത്തേന, സുഗതേന ദേസിതോ ധമ്മോ, യഞ്ഞദത്തോ കമ്ബലം യാചീയതേ ബ്രാഹ്മണേന ഇച്ചാദി.

‘‘ദുതിയാ’’തി അധികാരോ.

൨൮൬. ഗതി ബുദ്ധി ഭുജ പഠ ഹര കര സയാദീനം കാരിതേ വാ.

ഗമു സപ്പ ഗതിമ്ഹി, ബുധ ബോധനേ, ബുധ അവഗമനേ വാ, ഭുജ പാലനബ്യവഹരണേസു, പഠ ബ്യത്തിയം വാചായം, ഹര ഹരണേ, കര കരണേ, സി സയേ ഇച്ചേവമാദീനം ധാതൂനം പയോഗേ കാരിതേ സതി പയോജ്ജകകത്തുഭൂതേ കമ്മനി ലിങ്ഗമ്ഹാ ദുതിയാവിഭത്തി ഹോതി വാ. നിച്ചസമ്പത്തേ വികപ്പത്ഥോയം, തേന തസ്സ പക്ഖേ തതിയാ ഹോതി.

യോ കോചി പുരിസോ ഗാമം ഗച്ഛതി, തമഞ്ഞോ പയോജയതി. പുരിസോ പുരിസം ഗാമം ഗമയതി, പുരിസേന വാ ഗാമം ഗമയതി. ഏവം സിസ്സം ധമ്മം ബോധേതി ആചരിയോ, മാതാ പുത്തം ഭോജനം ഭോജയതി, സിസ്സം ധമ്മം പാഠേതി ആചരിയോ, പുരിസോ പുരിസം ഭാരം ഹാരേതി, തഥാ പുരിസോ പുരിസം കമ്മം കാരയതി, പുരിസേന വാ കമ്മം കാരാപയതി, പുരിസോ പുരിസം സയാപയതി. ഏവം സബ്ബത്ഥ കാരിതേ കത്തുകമ്മനി ദുതിയാ.

കാരിതേതി കിം? പുരിസോ ഗാമം ഗച്ഛതി.

അഭിഹിതേ ന ഭവതി, പുരിസേന പുരിസോ ഗാമം ഗമീയതേ, സിസ്സോ ധമ്മം ബോധീയതേ ഇച്ചാദി.

൨൮൭. കാലദ്ധാനമച്ചന്തസംയോഗേ.

അച്ചന്തം നിരന്തരം സംയോഗോഅച്ചന്തസംയോഗോ. കാലദ്ധാനം ദബ്ബഗുണക്രിയാഹി അച്ചന്തസംയോഗേ തേഹി കാലദ്ധാനവാചീഹി ലിങ്ഗേഹി ദുതിയാവിഭത്തി ഹോതി.

കാലേ താവ – സത്താഹം ഗവപാനം, മാസം മംസോദനം, സരദം രമണീയാ നദീ, സബ്ബകാലം രമണീയം നന്ദനം, മാസം സജ്ഝായതി, തയോ മാസേ അഭിധമ്മം ദേസേസി.

അദ്ധാനേ – യോജനം വനരാജി, യോജനം ദീഘോ പബ്ബതോ, കോസം സജ്ഝായതി.

അച്ചന്തസംയോഗേതി കിം? മാസേ മാസേ ഭുഞ്ജതി, യോജനേ യോജനേ വിഹാരം പതിട്ഠാപേസി.

൨൮൮. കമ്മപ്പവചനീയയുത്തേ.

കമ്മപ്പവചനീയേഹി നിപാതോപസഗ്ഗേഹി യുത്തേ യോഗേ സതി ലിങ്ഗമ്ഹാ ദുതിയാവിഭത്തി ഹോതി.

കമ്മം പവചനീയം യേസം തേ കമ്മപ്പവചനീയാ, പരസമഞ്ഞാവസേന വാ അന്വാദയോ കമ്മപ്പവചനീയാ.

തത്ഥ അനുസദ്ദസ്സ ലക്ഖണേ, സഹത്ഥേ, ഹീനേ ച കമ്മപ്പവചനീയസഞ്ഞാ വുത്താ. യഥാ – പബ്ബജിതമനു പബ്ബജിംസു, നദിമന്വവസിതാ ബാരാണസീ, നദിയാ സഹ അവബദ്ധാതി അത്ഥോ, അനു സാരിപുത്തം പഞ്ഞവാ.

ലക്ഖണാദീസു ‘‘ലക്ഖണി’ത്ഥമ്ഭൂതക്ഖാനഭാഗ വിച്ഛാസു പതി പരി അനവോ’’തി പതി പരി അനൂനം കമ്മപ്പവചനീയസഞ്ഞാ വുത്താ.

ലക്ഖണേ സൂരിയുഗ്ഗമനം പതി ദിബ്ബാ ഭക്ഖാ പാതുഭവേയ്യും, രുക്ഖം പതി വിജ്ജോതതേ ചന്ദോ, രുക്ഖം പരി, രുക്ഖം അനു.

ഇത്ഥമ്ഭൂതക്ഖാനേ സാധു ദേവദത്തോ മാതരം പതി, മാതരം പരി, മാതരം അനു.

ഭാഗേ യദേത്ഥ മം പതി സിയാ, മം പരി, മം അനു, തം ദീയതു.

വിച്ഛായോഗേ അത്ഥമത്ഥം പതി സദ്ദോ നിവിസതി, രുക്ഖം രുക്ഖം പതി വിജ്ജോതതേ ചന്ദോ, രുക്ഖം രുക്ഖം പരി, രുക്ഖം രുക്ഖം അനു.

‘‘അഭിരഭാഗേ’’തി അഭിസ്സ ഭാഗവജ്ജിതേസു ലക്ഖണാദീസു കമ്മപ്പവചനീയസഞ്ഞാ വുത്താ. തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ, സാധു ദേവദത്തോ മാതരം അഭി.

നിപാതേ ധി ബ്രാഹ്മണസ്സ ഹന്താര മിച്ചേവമാദി.

൨൮൯. ക്വചി ദുതിയാ ഛട്ഠീനമത്ഥേ.

ഛട്ഠീനം അത്ഥേ ക്വചി ദുതിയാവിഭത്തി ഹോതി. അന്തരാഅഭിതോ പരിതോ പതി പടിഭാതിയോഗേ അയം. അന്തരാ ച രാജഗഹം അന്തരാ ച നാളന്ദം അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നോ, രാജഗഹസ്സ ച നാളന്ദായ ച മജ്ഝേതി അത്ഥോ. അഭിതോ ഗാമം വസതി, പരിതോ ഗാമം വസതി, നദിം നേരഞ്ജരം പതി, നേരഞ്ജരായ നദിയാ സമീപേതി അത്ഥോ. പടിഭന്തു തം ചുന്ദ ബോജ്ഝങ്ഗാ, ഉപമാ മം പടിഭാതി, ഉപമാ മയ്ഹം ഉപട്ഠഹതീതി അത്ഥോ.

‘‘ക്വചി ദുതിയാ, അത്ഥേ’’തി ച വത്തതേ.

൨൯൦. തതിയാസത്തമീനഞ്ച.

തതിയാസത്തമീനമത്ഥേ ച ക്വചി ലിങ്ഗമ്ഹാ ദുതിയാവിഭത്തി ഹോതി.

തതിയത്ഥേ സചേ മം നാലപിസ്സതി, ത്വഞ്ച മം നാഭിഭാസസി, വിനാ സദ്ധമ്മം കുതോ സുഖം, ഉപായമന്തരേന ന അത്ഥസിദ്ധി.

സത്തമിയത്ഥേ – കാലേ, ഉപാന്വജ്ഝാവസസ്സ പയോഗേ, അധിസിട്ഠാവസാനം പയോഗേ, തപ്പാനചാരേ ച ദുതിയാ.

കാലേ താവ – പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ, ഏകം സമയം ഭഗവാ. ഇമം രത്തിം ചത്താരോ മഹാരാജാനോ.

ഉപാദിപുബ്ബസ്സ വസധാതുസ്സ പയോഗേ – ഗാമം ഉപവസതി, ഗാമം അനുവസതി, വിഹാരം അധിവസതി, ഗാമം ആവസതി, അഗാരം അജ്ഝാവസതി. തഥാ പഥവിം അധിസേസ്സതി, ഗാമം അധിതിട്ഠതി, ഗാമം അജ്ഝാവസതി.

തപ്പാനചാരേസു – നദിം പിവതി, ഗാമം ചരതി ഇച്ചാദി.

കസ്മിം അത്ഥേ തതിയാ?

൨൯൧. കരണേ തതിയാ.

കരണകാരകേ തതിയാവിഭത്തി ഹോതി.

കിം കരണം?

൨൯൨. യേന വാ കയിരതേ തം കരണം.

യേന വാ കത്താ ഉപകരണഭൂതേന വത്ഥുനാ ക്രിയം അബ്യവധാനേന കരോതി, യേന വാ വികരോതി, യേന വാ പാപുണാതി, തം കാരകം കരണസഞ്ഞം ഹോതി.

കരീയതേ അനേനാതി കരണം, ഏത്ഥ ച സതിപി സബ്ബകാരകാനം ക്രിയാസാധകത്തേ ‘‘യേന വാ കയിരതേ’’തി വിസേസേത്വാ വചനം കത്തൂപകരണഭൂതേസു കാരകേസു സാധകതമസ്സേവ ഗഹണത്ഥം.

വുത്തഞ്ച

‘‘യസ്സ സബ്ബവിസേസേന, ക്രിയാസംസിദ്ധിഹേതുതാ;

സമ്ഭാവീയതി തം വുത്തം, കരണം നാമ കാരക’’ന്തി.

തം പന ദുവിധം അജ്ഝത്തിക ബാഹിരവസേന.

യഥാ – ഹത്ഥേന കമ്മം കരോതി, ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതി, മനസാ ധമ്മം വിഞ്ഞായ. ദത്തേന വീഹയോ ലുനാതി, അഗ്ഗിനാ കുടിം ഝാപേതി.

‘‘തതിയാ’’തി അധികാരോ.

൨൯൩. കത്തരി ച.

കത്തരി ച കാരകേ ലിങ്ഗമ്ഹാ തതിയാവിഭത്തി ഹോതി. ചഗ്ഗഹണേന ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണേ, ക്രിയാപവഗ്ഗേ, പുബ്ബസദിസസമൂനത്ഥ കലഹ നിപുണ മിസ്സക സഖിലത്ഥാദിയോഗേ, കാലദ്ധാനേസു, പച്ചത്തകമ്മത്ഥപഞ്ചമിയത്ഥാദീസു ച തതിയാ.

കോ ച കത്താ?

൨൯൪. യോ കരോതി സ കത്താ.

യോ ക്രിയം അത്തപ്പധാനോ ഹുത്വാ കരോതി, സോ കത്തുസഞ്ഞോ ഹോതി.

സോ തിവിധോ സുദ്ധകത്താ ഹേതുകത്താ കമ്മകത്താതി. തത്ഥ യോ സയമേവ ക്രിയം കരോതി, സോ സുദ്ധകത്താ. യോ അഞ്ഞം കാതും സമത്ഥം അകരോന്തം കമ്മം നിയോജേതി, സോ ഹേതുകത്താ, യഥാ – ഗന്തും സമത്ഥോ ദേവദത്തോ, തമഞ്ഞോ പയോജേതി ‘‘ഗമയതി ദേവദത്ത’’ന്തി.

യം പന തത്ഥ തത്ഥ ഗച്ഛതി ദേവദത്തോ, തമഞ്ഞോ പയോജയതി ‘‘ഗമയതി ദേവദത്ത’’ന്തി ഹേത്വത്ഥനിദസ്സനം, തമ്പി സാമത്ഥിയദസ്സനവസേന വുത്തന്തി ഗഹേതബ്ബം. അഞ്ഞഥാ യദി സയമേവ ഗച്ഛതി, കിം തത്ഥ പയോജകബ്യാപാരേന അകരോന്തം ബലേന കാരയതി, പാസാണം ഉട്ഠാപയതീതിആദികഞ്ച ന സിജ്ഝേയ്യ.

ഏത്ഥ പന

‘‘കത്താ’’തി വത്തതേ.

൨൯൩. യോ കാരേതി സ ഹേതു.

യോ കത്താരം കാരേതി, സോ ഹേതുസഞ്ഞോ ഹോതി, കത്താ ചാതി ഹേതുകത്തുസഞ്ഞാ.

യോ പന പരസ്സ ക്രിയം പടിച്ച കമ്മഭൂതോപി സുകരത്താ സയമേവ സിജ്ഝന്തോ വിയ ഹോതി, സോ കമ്മകത്താ നാമ, യഥാ – സയം കരീയതേ കടോ, സയമേവ പച്ചതേ ഓദനോതി.

വുത്തഞ്ച

‘‘അത്തപ്പധാനോ കിരിയം, യോ നിബ്ബത്തേതി കാരകോ;

അപ്പയുത്തോ പയുത്തോ വാ, സ കത്താതി പവുച്ചതി.

ഹേതുകത്താതി കഥിതോ,

കത്തുനോ യോ പയോജകോ;

കമ്മകത്താതി സുകരോ,

കമ്മഭൂതോ കഥീയതേ’’തി.

നനു ച ‘‘സംയോഗോ ജായതേ’’തിആദീസു കഥം പുരേ അസതോ ജനനക്രിയായ കത്തുഭാവോസിയാതി? വുച്ചതേ – ലോകസങ്കേതസിദ്ധോ ഹി സദ്ദപ്പയോഗോ, അവിജ്ജമാനമ്പി ഹി ലോകോ സദ്ദാഭിധേയ്യതായ വിജ്ജമാനം വിയ ഗഹേത്വാ വോഹരതി, വികപ്പബുദ്ധിഗഹിതാകാരോയേവ ഹി സദ്ദേനാഭിധീയതേ, ന തു വത്ഥുസഭാവോ, അഞ്ഞഥാ സുതമയഞാണേനപി പച്ചക്ഖേന വിയ വത്ഥുസഭാവസച്ഛികരണപ്പസങ്ഗോ ച മുസാവാദ കുദിട്ഠിവാദാദീനമഭാവപ്പസങ്ഗോ ച സിയാ, തസ്മാ ബുദ്ധിപരികപ്പിതപഞ്ഞത്തിവസേനപി സദ്ദപ്പവത്തി ഹോതീതി അസതോ സംയോഗാദിസ്സപി ഹോതേവ ജനനക്രിയായ കത്തുകാരകതാതി.

യഥാഹ

‘‘വോഹാരവിസയോ സദ്ദോ, നേകന്തപരമത്ഥികോ;

ബുദ്ധിസങ്കപ്പിതോ അത്ഥോ, തസ്സത്ഥോതി പവുച്ചതി.

ബുദ്ധിയാ ഗഹിതത്താ ഹി, സംയോഗോ ജായതേ ഇതി;

സംയോഗോ വിജ്ജമാനോവ, കത്താ ഭവതി ജാതിയാ’’തി.

തത്ര തതിയാ ജിനേന ദേസിതോ ധമ്മോ, ബുദ്ധേന ജിതോ മാരോ, അഹിനാ ദട്ഠോ നരോ, ബുദ്ധേന ബോധിതോ ലോകോ, സദ്ധേഹി കാരിതോ വിഹാരോ.

അഭിഹിതേ ന ഭവതി. കടം കരോതി ദേവദത്തോ, കാരേതി വാ.

ഇത്ഥമ്ഭൂതസ്സ ലക്ഖണേ – സാ ഭിന്നേന സീസേന പഗ്ഘരന്തേന ലോഹിതേന പടിവിസ്സകാനം ഉജ്ഝാപേസി, ഊനപഞ്ചബന്ധനേന പത്തേന അഞ്ഞം നവം പത്തം ചേതാപേയ്യ, തിദണ്ഡകേന പരിബ്ബാജകമദ്ദക്ഖി.

അപവഗ്ഗേ – ഏകാഹേനേവ ബാരാണസിം പായാസി, നവഹി മാസേഹി വിഹാരം നിട്ഠാപേസി, യോജനേന അധീതം ബ്യാകരണം, ക്രിയാപവഗ്ഗോതി ക്രിയായ ആസും പരിനിട്ഠാപനം.

പുബ്ബാദിയോഗേ – മാസേന പുബ്ബോ, പിതരാ സദിസോ, മാതരാ സമോ, കഹാപണേന ഊനോ, ധനേന വികലോ, അസിനാ കലഹോ, ആചാരേന നിപുണോ, വാചായ നിപുണോ, ഗുളേന മിസ്സകം, തിലേന മിസ്സകം, വാചായ സഖിലോ, മണിനാ അത്ഥോ, ധനേന അത്ഥോ, പിതരാ തുല്യോ.

കാലദ്ധാനേസു – മാസേന ഭുഞ്ജതി, യോജനേന ഗച്ഛതി.

പച്ചത്തേ – അത്തനാവ അത്താനം സമ്മന്നതി.

കമ്മത്ഥേ – തിലേഹി ഖേത്തേ വപതി.

പഞ്ചമിയത്ഥേ – സുമുത്താ മയം തേന മഹാസമണേന.

൨൯൬. സഹാദിയോഗേ ച.

സഹ സദ്ധിം സമം നാനാ വിനാ അലം കിമിച്ചേവമാദീഹി യോഗേ ലിങ്ഗമ്ഹാ തതിയാവിഭത്തി ഹോതി, ചസദ്ദേന സഹത്ഥേപി.

തത്ഥ സഹസദ്ദേന യോഗോ ക്രിയാ ഗുണ ദബ്ബ സമവായേ സമ്ഭവതി. യഥാ – വിതക്കേന സഹ വത്തതി, പുത്തേന സഹ ഥൂലോ, അന്തേവാസികസദ്ധിവിഹാരികേഹി സഹ ആചരിയുപജ്ഝായാനം ലാഭോ, നിസീദി ഭഗവാ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന, സഹസ്സേന സമം മിതാ, സബ്ബേഹി മേ പിയേഹി മനാപേഹി നാനാഭാവോ വിനാഭാവോ, സങ്ഘോ വിനാപി ഗഗ്ഗേന ഉപോസഥം കരേയ്യ, അലം തേ ഇധ വാസേന, കിം മേ ഏകേന തിണ്ണേന, പുരിസേന ഥാമദസ്സിനാ, കിം തേ ജടാഹി ദുമ്മേധ, കിം തേ അജിനസാടിയാ.

സഹത്ഥേ – ദേവദത്തോ രാജഗഹം പാവിസി കോകാലികേന പച്ഛാസമണേന, ദുക്ഖോ ബാലേഹി സംവാസോ.

൨൯൭. ഹേത്വത്ഥേ ച.

യോഗഗ്ഗഹണമിഹാനുവത്തതേ, ഹേത്വത്ഥേ, ഹേത്വത്ഥപ്പയോഗേ ച ലിങ്ഗമ്ഹാ തതിയാവിഭത്തി ഹോതി.

കിസ്മിഞ്ചി ഫലേ ദിട്ഠസാമത്ഥിയം കാരണം ഹേതു, സോയേവ അത്ഥോ, തസ്മിം ഹേത്വത്ഥേ, അന്നേന വസതി, ധമ്മേന വസതി, വിജ്ജായ വസതി.

ന ജച്ചാവസലോ ഹോതി,

ന ജച്ചാ ഹോതി ബ്രാഹ്മണോ;

കമ്മുനാ വസലോ ഹോതി,

കമ്മുനാ ഹോതി ബ്രാഹ്മണോ.

ദാനേന ഭോഗവാ, ആചാരേന കുലീ.

കേന പാണി കാമദദോ, കേന പാണി മധുസ്സവോ;

കേന തേ ബ്രഹ്മചരിയേന, പുഞ്ഞം പാണിമ്ഹി ഇജ്ഝതി.

ഹേത്വത്ഥപ്പയോഗേ – കേന നിമിത്തേന, കേന പയോജനേന, കേനട്ഠേന, കേന ഹേതുനാ വസതി.

൨൯൮. സത്തമ്യത്ഥേ ച.

സത്തമ്യത്ഥേ ച ലിങ്ഗമ്ഹാ തതിയാവിഭത്തി ഹോതി.

കാലദ്ധാനദിസാദേസാദീസു ചായം. തേന സമയേന, തേന കാലേന, കാലേന ധമ്മസ്സവണം, സോ വോ മമച്ചയേന സത്ഥാ, മാസേന ഭുഞ്ജതി, യോജനേന ധാവതി. പുരത്ഥിമേന ധതരട്ഠോ, ദക്ഖിണേന വിരൂള്ഹകോ, പച്ഛിമേന വിരൂപക്ഖോ, ഉത്തരേന കസിവന്തോ ജനോഘമപരേന ച, യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി ഇച്ചാദി.

൨൯൯. യേനങ്ഗവികാരോ.

യേന ബ്യാധിമതാ അങ്ഗേന അങ്ഗിനോ വികാരോ ലക്ഖീയതേ, തത്ഥ തതിയാവിഭത്തി ഹോതി. ഏത്ഥ ച അങ്ഗമസ്സ അത്ഥീതി അങ്ഗം, സരീരം. അക്ഖിനാ കാണോ, ഹത്ഥേന കുണീ, പാദേന ഖഞ്ജോ, പിട്ഠിയാ ഖുജ്ജോ.

൩൦൦. വിസേസനേ ച.

വിസേസീയതി വിസേസിതബ്ബം അനേനാതി വിസേസനം, ഗോത്താദി. തസ്മിം ഗോത്തനാമജാതിസിപ്പവയോഗുണസങ്ഖാതേ വിസേസനത്ഥേ തതിയാവിഭത്തി ഹോതി, ചസദ്ദേന പകതിആദീഹി ച. ഗോത്തേന ഗോതമോ നാഥോ.

സാരിപുത്തോതി നാമേന, വിസ്സുതോ പഞ്ഞവാ ച സോ;

ജാതിയാ ഖത്തിയോ ബുദ്ധോ, ലോകേ അപ്പടിപുഗ്ഗലോ.

തദഹു പബ്ബജിതോ സന്തോ, ജാതിയാ സത്തവസ്സികോ;

സോപി മം അനുസാസേയ്യ, സമ്പടിച്ഛാമി മത്ഥകേ.

സിപ്പേന നളകാരോ സോ, ഏകൂനതിംസോ വയസാ, വിജ്ജായ സാധു, പഞ്ഞായ സാധു, തപസാ ഉത്തമോ, സുവണ്ണേന അഭിരൂപോ.

പകതിആദീസു – പകതിയാ അഭിരൂപോ, യേഭുയ്യേന മത്തികാ, സമേന ധാവതി, വിസമേന ധാവതി, ദ്വിദോണേന ധഞ്ഞം കിണാതി, സഹസ്സേന അസ്സകേ കിണാതി ഇച്ചാദി.

കസ്മിം അത്ഥേ ചതുത്ഥീ?

൩൦൧. സമ്പദാനേ ചതുത്ഥീ.

സമ്പദാനകാരകേ ലിങ്ഗമ്ഹാ ചതുത്ഥീവിഭത്തി ഹോതി.