൧. സന്ധികണ്ഡ

തത്ഥ ജിനസാസനാധിഗമസ്സ അക്ഖരകോസല്ലമൂലകത്താ തം സമ്പാദേതബ്ബന്തി ദസ്സേതും അഭിധേയ്യപ്പയോജനവാക്യമിദമുച്ചതേ.

൧. അത്ഥോ അക്ഖരസഞ്ഞാതോ.

യോ കോചി ലോകിയലോകുത്തരാദിഭേദോ വചനത്ഥോ, സോ സബ്ബോ അക്ഖരേഹേവ സഞ്ഞായതേ. സിഥിലധനിതാദിഅക്ഖരവിപത്തിയഞ്ഹി അത്ഥസ്സ ദുന്നയതാ ഹോതി, തസ്മാ അക്ഖരകോസല്ലം ബഹൂപകാരം ബുദ്ധവചനേസു, ഏത്ഥ പദാനിപി അക്ഖരസന്നിപാതരൂപത്താ അക്ഖരേസ്വേവ സങ്ഗയ്ഹന്തി.

തസ്മാ അക്ഖരകോസല്ലം, സമ്പാദേയ്യ ഹിതത്ഥികോ;

ഉപട്ഠഹം ഗരും സമ്മാ, ഉട്ഠാനാദീഹി പഞ്ചഹി.

സഞ്ഞാവിധാന

തത്ഥാദോ താവ സദ്ദലക്ഖണേ വോഹാരവിഞ്ഞാപനത്ഥം സഞ്ഞാവിധാനമാരഭീയതേ.

൨. അക്ഖരാപാദയോ ഏകചത്താലീസം.

അക്ഖരാ അപി ആദയോ ഏകചത്താലീസം, തേ ച ഖോ ജിനവചനാനുരൂപാ അകാരാദയോ നിഗ്ഗഹീതന്താ ഏകചത്താലീസമത്താ വണ്ണാ പച്ചേകം അക്ഖരാ നാമ ഹോന്തി. തം യഥാ – ആ ഇ ഈ ഉ ഊ ഏ ഓ, ക ഖ ഗ ഘ ങ, ച ഛ ജ ഝ ഞ, ട ഠ ഡ ഢ ണ, ത ഥ ദ ധ ന, പ ഫ ബ ഭ മ, യ ര ലവ സ ഹ ള അം-ഇതി അക്ഖരാ.

നക്ഖരന്തീതി അക്ഖരാ, അ ആദി യേസം തേ ആദയോ. അകാരാദീനമനുക്കമോ പനേസ ഠാനാദിക്കമസന്നിസ്സിതോ, തഥാ ഹി ഠാനകരണപ്പയതനേഹി വണ്ണാ ജായന്തേ, തത്ഥ ഛ ഠാനാനി കണ്ഠതാലുമുദ്ധദന്തഓട്ഠനാസികാവസേന.

തത്ഥ – അവണ്ണ കവഗ്ഗ ഹകാരാ കണ്ഠജാ.

ഇവണ്ണ ചവഗ്ഗ യകാരാ താലുജാ. ടവഗ്ഗ രകാര ളകാരാ മുദ്ധജാ. തവഗ്ഗ ലകാര സകാരാ ദന്തജാ. ഉവണ്ണ പവഗ്ഗാ ഓട്ഠജാ. ഏകാരോ കണ്ഠതാലുജോ. ഓകാരോ കണ്ഠോട്ഠജോ.

വകാരോ ദന്തോട്ഠജോ.

നിഗ്ഗഹീതം നാസികട്ഠാനജം.

ങ ഞ ണ ന മാ സകട്ഠാനജാ, നാസികട്ഠാനജാ ചാതി.

ഹകാരം പഞ്ചമേഹേവ, അന്തട്ഠാഹി ച സംയുതം;

ഓരസന്തി വദന്തേത്ഥ, കണ്ഠജം തദസംയുതം.

കരണം ജിവ്ഹാമജ്ഝം താലുജാനം, ജിവ്ഹോപഗ്ഗം മുദ്ധജാനം, ജിവ്ഹാഗ്ഗം ദന്തജാനം, സേസാ സകട്ഠാനകരണാ.

പയതനം സംവുതാദികരണവിസേസോ. സംവുതത്തമകാരസ്സ, വിവടത്തം സേസസരാനം സകാരഹകാരാനഞ്ച, ഫുട്ഠം വഗ്ഗാനം, ഈസംഫുട്ഠം യരലവാനന്തി.

ഏവം ഠാനകരണപ്പയതനസുതികാലഭിന്നേസു അക്ഖരേസു സരാ നിസ്സയാ, ഇതരേ നിസ്സിതാ. തത്ഥ –

നിസ്സയാദോ സരാ വുത്താ, ബ്യഞ്ജനാ നിസ്സിതാ തതോ;

വഗ്ഗേകജാ ബഹുത്താദോ, തതോ ഠാനലഹുക്കമാ.

വുത്തഞ്ച –

‘‘പഞ്ചന്നം പന ഠാനാനം, പടിപാടിവസാപി ച;

നിസ്സയാദിപ്പഭേദേഹി, വുത്തോ തേസമനുക്കമോ’’തി.

ഏകേനാധികാ ചത്താലീസം ഏകചത്താലീസം, ഏതേന ഗണനപരിച്ഛേദേന –

അധികക്ഖരവന്താനി, ഏകതാലീസതോ ഇതോ;

ന ബുദ്ധവചനാനീതി, ദീപേതാചരിയാസഭോ.

അപിഗ്ഗഹണം ഹേട്ഠാ വുത്താനം അപേക്ഖാകരണത്ഥം.

൩. തത്ഥോദന്താ സരാ അട്ഠ.

തത്ഥ തേസു അക്ഖരേസു അകാരാദീസു ഓകാരന്താ അട്ഠ അക്ഖരാ സരാ നാമ ഹോന്തി. തം യഥാ – അ ആ ഇ ഈ ഉ ഊ ഏ ഓ-ഇതി സരാ.

ഓ അന്തോ യേസം തേ ഓദന്താ, ദകാരോ സന്ധിജോ, സരന്തി ഗച്ഛന്തീതി സരാ, ബ്യഞ്ജനേ സാരേന്തീതിപി സരാ.

‘‘തത്ഥാ’’തി വത്തതേ.

൪. ലഹുമത്താ തയോ രസ്സാ.

തത്ഥ അട്ഠസു സരേസു ലഹുമത്താ തയോ സരാ രസ്സാ നാമ ഹോന്തി. തം യഥാ – അ ഇ ഉ-ഇതി രസ്സാ.

ലഹുകാ മത്താ പമാണം യേസം തേ ലഹുമത്താ, മത്താസദ്ദോ ചേത്ഥ അച്ഛരാസങ്ഘാതഅക്ഖിനിമീലനസങ്ഖാതം കാലം വദതി, തായ മത്തായ ഏകമത്താ രസ്സാ, ദ്വിമത്താ ദീഘാ, അഡ്ഢമത്താ ബ്യഞ്ജനാ. ലഹുഗ്ഗഹണഞ്ചേത്ഥ ഛന്ദസി ദിയഡ്ഢമത്തസ്സാപി ഗഹണത്ഥം. രസ്സകാലയോഗതോ രസ്സാ, രസ്സകാലവന്തോ വാ രസ്സാ.

സരരസ്സഗ്ഗഹണാനി ച വത്തന്തേ.

൫. അഞ്ഞേ ദീഘാ.

തത്ഥ അട്ഠസു സരേസു രസ്സേഹി അഞ്ഞേ ദ്വിമത്താ പഞ്ച സരാ ദീഘാ നാമ ഹോന്തി. തം യഥാ – ആ ഈ ഊ ഏ ഓ-ഇതി ദീഘാ.

അഞ്ഞഗ്ഗഹണം ദിയഡ്ഢമത്തികാനമ്പി സങ്ഗഹണത്ഥം. ദീഘകാലേ നിയുത്താ, തബ്ബന്തോ വാ ദീഘാ. ക്വചി സംയോഗപുബ്ബാ ഏകാരോകാരാ രസ്സാ ഇവ വുച്ചന്തേ. യഥാ – ഏത്ഥ, സേയ്യോ, ഓട്ഠോ, സോത്ഥി. ക്വചീതി കിം? മം ചേ ത്വം നിഖണം വനേ. പുത്തോ ത്യാഹം മഹാരാജ.

൬. ദുമ്ഹി ഗരു.

ദ്വിന്നം സമൂഹോ ദു, തസ്മിം ദുമ്ഹി. സംയോഗഭൂതേ അക്ഖരേ പരേ യോ പുബ്ബോ രസ്സക്ഖരോ, സോ ഗരുസഞ്ഞോ ഹോതി. യഥാ – ദത്വാ, ഹിത്വാ, ഭുത്വാ.

‘‘ഗരൂ’’തി വത്തതേ.

൭. ദീഘോ ച.

ദീഘോ ച സരോ ഗരുസഞ്ഞോ ഹോതി. യഥാ – നാവാ, നദീ, വധൂ, ദ്വേ, തയോ. ഗരുകതോ അഞ്ഞോ ‘‘ലഹുകോ’’തി വേദിതബ്ബോ.

൮. സേസാ ബ്യഞ്ജനാ.

ഠപേത്വാ അട്ഠ സരേ സേസാ അഡ്ഢമത്താ അക്ഖരാ കകാരാദയോ നിഗ്ഗഹീതന്താ തേത്തിംസ ബ്യഞ്ജനാ നാമ ഹോന്തി. വുത്തേഹി അഞ്ഞേ സേസാ. ബ്യഞ്ജീയതി ഏതേഹി അത്ഥോതി ബ്യഞ്ജനാ. തം യഥാ – ക ഖ ഗ ഘ ങ, ച ഛ ജ ഝ ഞ, ട ഠ ഡ ഢ ണ, ത ഥ ദ ധ ന, പ ഫ ബ ഭ മ, യ ര ലവ സ ഹ ള അം-ഇതി ബ്യഞ്ജനാ. കകാരാദീസ്വകാരോ ഉച്ചാരണത്ഥോ.

‘‘ബ്യഞ്ജനാ’’തി വത്തതേ.

൯. വഗ്ഗാ പഞ്ചപഞ്ചസോ മന്താ.

തേസം ഖോ ബ്യഞ്ജനാനം കകാരാദയോ മകാരന്താ പഞ്ചവീസതി ബ്യഞ്ജനാ പഞ്ചപഞ്ചവിഭാഗേന വഗ്ഗാ നാമ ഹോന്തി. തം യഥാ – ക ഖ ഗ ഘ ങ, ച ഛ ജ ഝ ഞ, ട ഠ ഡ ഢ ണ, ത ഥ ദ ധ ന, പ ഫ ബ ഭ മ-ഇതി വഗ്ഗാ.

തേ പന പഠമക്ഖരവസേന കവഗ്ഗചവഗ്ഗാദിവോഹാരം ഗതാ, വഗ്ഗോതി സമൂഹോ, തത്ഥ പഞ്ചപഞ്ചവിഭാഗേനാതി വാ പഞ്ച പഞ്ച ഏതേസമത്ഥീതി വാ പഞ്ചപഞ്ചസോ, മോ അന്തോ യേസം തേ മന്താ.

൧൦. അംഇതി നിഗ്ഗഹീതം.

അകാരോ ഉച്ചാരണത്ഥോ, ഇതിസദ്ദോ പനാനന്തരവുത്തനിദസ്സനത്ഥോ, അംഇതി യം അകാരതോ പരം വുത്തം ബിന്ദു, തം നിഗ്ഗഹീതം നാമ ഹോതി. രസ്സസ്സരം നിസ്സായ ഗയ്ഹതി, കരണം നിഗ്ഗഹേത്വാ ഗയ്ഹതീതി വാ നിഗ്ഗഹീതം.

കരണം നിഗ്ഗഹേത്വാന, മുഖേനാവിവടേന യം;

വുച്ചതേ നിഗ്ഗഹീതന്തി, വുത്തം ബിന്ദു സരാനുഗം.

ഇധ അവുത്താനം പരസമഞ്ഞാനമ്പി പയോജനേ സതി ഗഹണത്ഥം പരിഭാസമാഹ.

൧൧. പരസമഞ്ഞാ പയോഗേ.

യാ ച പന പരസ്മിം സക്കതഗന്ഥേ, പരേസം വാ വേയ്യാകരണാനം സമഞ്ഞാ ഘോസാഘോസലോപസവണ്ണസംയോഗലിങ്ഗാദികാ, താ പയോഗേ സതി ഏത്ഥാപി യുജ്ജന്തേ.

പരസ്മിം, പരേസം വാ സമഞ്ഞാ പരസമഞ്ഞാ, വേയ്യാകരണേ, വേയ്യാകരണമധീതാനം വാ സമഞ്ഞാത്യത്ഥോ. പയുജ്ജനം പയോഗോ, വിനിയോഗോ.

തത്ഥ വഗ്ഗാനം പഠമദുതിയാ, സകാരോ ച അഘോസാ. വഗ്ഗാനം തതിയചതുത്ഥപഞ്ചമാ, യ ര ലവ ഹ ളാ ചാതി ഏകവീസതി ഘോസാ നാമ.

ഏത്ഥ ച വഗ്ഗാനം ദുതിയചതുത്ഥാ ധനിതാതിപി വുച്ചന്തി, ഇതരേ സിഥിലാതി. വിനാസോ ലോപോ. രസ്സസ്സരാ സകദീഘേഹി അഞ്ഞമഞ്ഞം സവണ്ണാ നാമ, യേ സരൂപാതിപി വുച്ചന്തി. സരാനന്തരിതാനി ബ്യഞ്ജനാനി സംയോഗോ. ധാതുപ്പച്ചയവിഭത്തിവജ്ജിതമത്ഥവം ലിങ്ഗം. വിഭത്യന്തം പദം. ഇച്ചേവമാദി.

ഇതി സഞ്ഞാവിധാനം.

സരസന്ധിവിധാന

അഥ സരസന്ധി വുച്ചതേ.

ലോക അഗ്ഗപുഗ്ഗലോ, പഞ്ഞാ ഇന്ദ്രിയം, തീണി ഇമാനി, നോ ഹി ഏതം, ഭിക്ഖുനീ ഓവാദോ, മാതു ഉപട്ഠാനം, സമേതു ആയസ്മാ, അഭിഭൂ ആയതനം, ധനാ മേ അത്ഥി, സബ്ബേ ഏവ, തയോ അസ്സു ധമ്മാ, അസന്തോ ഏത്ഥ ന ദിസ്സന്തി ഇതീധ സരാദിസഞ്ഞായം സബ്ബസന്ധികരണട്ഠാനേ ബ്യഞ്ജനവിയോജനത്ഥം പരിഭാസമാഹ.

൧൨. പുബ്ബമധോഠിതമസ്സരം സരേന വിയോജയേ.

സരേനാതി നിസ്സക്കേ കരണവചനം, സഹയോഗേ വാ, സന്ധിതബ്ബേ സരസഹിതം പുബ്ബബ്യഞ്ജനം അനതിക്കമന്തോ അധോഠിതമസ്സരഞ്ച കത്വാ സരതോ വിയോജയേതി സരതോ ബ്യഞ്ജനം വിയോജേതബ്ബം. ഏത്ഥ ച അസ്സരഗ്ഗഹണസാമത്ഥിയേന ‘‘ബ്യഞ്ജന’’ന്തി ലദ്ധം.

൧൩. സരാ സരേ ലോപം.

സരാ ഖോ സബ്ബേപി സരേ പരേ ഠിതേ ലോപം പപ്പോന്തി. ലോപോതി അദസ്സനം അനുച്ചാരണം. ഏത്ഥ സരാതി കാരിയീനിദ്ദേസോ. ബഹുവചനം പനേത്ഥ ഏകേകസ്മിം സരേ പരേ ബഹൂനം ലോപഞാപനത്ഥം. സരേതി നിമിത്തനിദ്ദേസോ, നിമിത്തസത്തമീ ചായം, നിമിത്തോപാദാനസാമത്ഥിയതോ വണ്ണകാലബ്യവധാനേ സന്ധികാരിയം ന ഹോതി. ലോപന്തി കാരിയനിദ്ദേസോ, ഇദം പന സുത്തം ഉപരി പരലോപവിധാനതോ പുബ്ബലോപവിധാനന്തി ദട്ഠബ്ബം, ഏവം സബ്ബത്ഥ സത്തമീനിദ്ദേസേ പുബ്ബസ്സേവ വിധി, ന പരസ്സ വിധാനന്തി വേദിതബ്ബം.

‘‘അസ്സരം, അധോഠിത’’ന്തി ച വത്തതേ, സിലിട്ഠകഥനേ പരിഭാസമാഹ.

൧൪. നയേ പരം യുത്തേ.

സരരഹിതം ഖോ ബ്യഞ്ജനം അധോഠിതം പരക്ഖരം നയേ യുത്തേ ഠാനേതി പരനയനം കാതബ്ബം. ഏത്ഥ യുത്തഗ്ഗഹണം നിഗ്ഗഹീതനിസേധനത്ഥം, തേന ‘‘അക്കോച്ഛി മം അവധി മ’’ന്തിആദീസു പരനയനസന്ദേഹോ ന ഹോതി.

ലോകഗ്ഗപുഗ്ഗലോ, പഞ്ഞിന്ദ്രിയം, തീണിമാനി, നോഹേതം, ഭിക്ഖുനോവാദോ, മാതുപട്ഠാനം, സമേതായസ്മാ, അഭിഭായതനം, ധനാ മത്ഥി, സബ്ബേവ, തയസ്സു ധമ്മാ, അസന്തേത്ഥ ന ദിസ്സന്തി.

യസ്സ ഇദാനി, സഞ്ഞാ ഇതി, ഛായാ ഇവ, കഥാ ഏവ കാ, ഇതി അപി, അസ്സമണീ അസി, ചക്ഖു ഇന്ദ്രിയം, അകതഞ്ഞൂ അസി, ആകാസേ ഇവ, തേ അപി, വന്ദേ അഹം, സോ അഹം, ചത്താരോ ഇമേ, വസലോ ഇതി, മോഗ്ഗല്ലാനോ ആസി ബീജകോ, പാതോ ഏവാതീധ പുബ്ബലോപേ സമ്പത്തേ ‘‘സരേ’’തി അധികാരോ, ഇധ പന ‘‘അത്ഥവസാ വിഭത്തിവിപരിണാമോ’’തി കത്വാ ‘‘സരോ, സരമ്ഹാ, ലോപ’’ന്തി ച വത്തമാനേ –

൧൫. വാ പരോ അസരൂപാ.

അസമാനരൂപമ്ഹാ സരമ്ഹാ പരോ സരോ ലോപം പപ്പോതി വാ. സമാനം രൂപം അസ്സാതി സരൂപോ, ന സരൂപോ അസരൂപോ, അസവണ്ണോ. യസ്മാ പന മരിയാദായം, അഭിവിധിമ്ഹി ച വത്തമാനോ ആഉപസഗ്ഗോ വിയ വാസദ്ദോ ദ്വിധാ വത്തതേ, കത്ഥചി വികപ്പേ, കത്ഥചി യഥാവവത്ഥിതരൂപപരിഗ്ഗഹേ, ഇധ പന പച്ഛിമേ, തതോ നിച്ചമനിച്ചമസന്തഞ്ച വിധിമേത്ഥ വാസദ്ദോ ദീപേതി. ‘‘നയേ പരം യുത്തേ’’തി പരം നേതബ്ബം.

യസ്സദാനി യസ്സ ഇദാനി, സഞ്ഞാതി സഞ്ഞാ ഇതി, ഛായാവ ഛായാ ഇവ, കഥാവ കാ കഥാ ഏവ കാ, ഇതീപി ഇതി അപി, അസ്സമണീസി അസ്സമണീ അസി. ചക്ഖുന്ദ്രിയ മിതി നിച്ചം. അകതഞ്ഞൂസി അകതഞ്ഞൂ അസി, ആകാസേവ ആകാസേ ഇവ, തേപി തേ അപി, വന്ദേഹം വന്ദേ അഹം, സോഹം സോ അഹം, ചത്താരോമേ ചത്താരോ ഇമേ, വസലോതി വസലോ ഇതി, മോഗ്ഗല്ലാനോസി ബീജകോ മോഗ്ഗല്ലാനോ ആസി ബീജകോ, പാതോവ പാതോ ഏവ.

ഇധ ന ഭവതി – പഞ്ചിന്ദ്രിയാനി, സദ്ധിന്ദ്രിയം, സത്തുത്തമോ, ഏകൂനവീസതി, യസ്സേതേ, സുഗതോവാദോ, ദിട്ഠാസവോ, ദിട്ഠോഘോ, ചക്ഖായതനം, തം കുതേത്ഥ ലബ്ഭാ ഇച്ചാദി.

ഭവതി ച വവത്ഥിതവിഭാസായ.

അവണ്ണതോ സരോദാനീ-തീവേവാദിം വിനാ പരോ;

ന ലുപ്പതഞ്ഞതോ ദീഘോ, ആസേവാദിവിവജ്ജിതോ.

ബന്ധുസ്സ ഇവ, ഉപ ഇക്ഖതി, ഉപ ഇതോ, അവ ഇച്ച, ജിന ഈരിതം, ന ഉപേതി, ചന്ദ ഉദയോ, യഥാ ഉദകേ ഇതീധ പുബ്ബാവണ്ണസ്സരാനം ലോപേ കതേ ‘‘പരോ, അസരൂപേ’’തി ച വത്തതേ, തഥാ ‘‘ഇവണ്ണോ യം നവാ’’തി ഇതോ ഇവണ്ണഗ്ഗഹണഞ്ച, ‘‘വമോദുദന്താന’’ന്തി ഇതോ ഉഗ്ഗഹണഞ്ച സീഹഗതിയാ ഇധാനുവത്തേതബ്ബം.

൧൬. ക്വചാസവണ്ണം ലുത്തേ.

ഇവണ്ണഭൂതോ, ഉകാരഭൂതോ ച പരോ സരോ അസരൂപേ പുബ്ബസ്സരേ ലുത്തേ ക്വചി അസവണ്ണം പപ്പോതി. നത്ഥി സവണ്ണാ ഏതേസന്തി അസവണ്ണാ, ഏകാരോകാരാ, തത്ഥ ഠാനാസന്നവസേന ഇവണ്ണുകാരാനമേകാരോകാരാ ഹോന്തി.

ബന്ധുസ്സേവ, ഉപേക്ഖതി, ഉപേതോ, അവേച്ച, ജിനേരിതം, നോപേതി, ചന്ദോദയോ, യഥോദകേ. ക്വചീതി കിം? തത്രിമേ, യസ്സിന്ദ്രിയാനി, മഹിദ്ധികോ, സബ്ബീതിയോ, തേനുപസങ്കമി, ലോകുത്തരോ. ലുത്തേതി കിം? ഛ ഇമേ ധമ്മാ, യഥാ ഇദം, കുസലസ്സ ഉപസമ്പദാ. അസരൂപേതി കിം? ചത്താരിമാനി, മാതുപട്ഠാനം.

ഏത്ഥ ച സതിപി ഹേട്ഠാ വാഗ്ഗഹണേ ക്വചികരണതോ അവണ്ണേ ഏവ ലുത്തേ ഇധ വുത്തവിധി ഹോതീതി ദട്ഠബ്ബം. തതോ ഇധ ന ഭവതി – ദിട്ഠുപാദാനം, പഞ്ചഹുപാലി, മുദിന്ദ്രിയം, യോ മിസ്സരോതി.

തത്ര അയം, ബുദ്ധ അനുസ്സതി, സ അത്ഥികാ, പഞ്ഞവാ അസ്സ, തദാ അഹം, യാനി ഇധ ഭൂതാനി, ഗച്ഛാമി ഇതി, അതി ഇതോ, കികീ ഇവ, ബഹു ഉപകാരം, മധു ഉദകം, സു ഉപധാരിതം, യോപി അയം, ഇദാനി അഹം, സചേ അയം, അപ്പസ്സുതോ അയം, ഇതര ഇതരേന, സദ്ധാ ഇധ വിത്തം, കമ്മ ഉപനിസ്സയോ, തഥാ ഉപമം, രത്തി ഉപരതോ, വി ഉപസമോ ഇച്ചത്ര പുബ്ബസ്സരാനം ലോപേ കതേ –

‘‘ക്വചീ’’തി അധികാരോ, ‘‘പരോ, ലുത്തേ’’തി ച വത്തതേ.

൧൭. ദീഘം.

സരോ ഖോ പരോ പുബ്ബസ്സരേ ലുത്തേ ക്വചി ദീഘഭാവം പപ്പോതീതി ഠാനാസന്നവസേന രസ്സസ്സരാനം സവണ്ണദീഘോ.

തത്രായം, ബുദ്ധാനുസ്സതി, സാത്ഥികാ, പഞ്ഞവാസ്സ, തദാഹം, യാനീധ ഭൂതാനി, ഗച്ഛാമീതി, അതീതോ, കികീവ, ബഹൂപകാരം, മധൂദകം, സൂപധാരിതം, യോപായം, ഇദാനാഹം, സചായം, അപ്പസ്സുതായം, ഇതരീതരേന, സദ്ധീധ വിത്തം, കമ്മൂപനിസ്സയോ, തഥൂപമം, രത്തൂപരതോ, വൂപസമോ.

ക്വചീതി കിം? അചിരം വത’യം കായോ, കിമ്പിമായ, തീണിമാനി, പഞ്ചസുപാദാനക്ഖന്ധേസു, തസ്സത്ഥോ, പഞ്ചങ്ഗികോ, മുനിന്ദോ, സതിന്ദ്രിയം, ലഹുട്ഠാനം, ഗച്ഛാമഹം, തത്രിദം, പഞ്ചഹുപാലി, നത്ഥഞ്ഞം. ലുത്തേതി കിം? യഥാ അയം, നിമി ഇവ രാജാ, കികീ ഇവ, സു ഉപധാരിതം.

ലോകസ്സ ഇതി, ദേവ ഇതി, വി അതി പതന്തി, വി അതി നാമേന്തി, സങ്ഘാടി അപി, ജീവിതഹേതു അപി, വിജ്ജു ഇവ, കിംസു ഇധ വിത്തം, സാധു ഇതി ഇതീധ പരസ്സരാനം ലോപേ കതേ –

‘‘ലുത്തേ, ദീഘ’’ന്തി ച വത്തതേ.

൧൮. പുബ്ബോ ച.

പുബ്ബോ സരോ പരസ്സരേ ലുത്തേ ക്വചിദീഘം പപ്പോതി. ചഗ്ഗഹണം ലുത്തദീഘഗ്ഗഹണാനുകഡ്ഢനത്ഥം, തം ‘‘ചാനുകഡ്ഢിതമുത്തരത്ര നാനുവത്തതേ’’തി ഞാപനത്ഥം.

ലോകസ്സാതി, ദേവാതി, വീതിപതന്തി, വീതിനാമേന്തി, സങ്ഘാടീപി, ജീവിതഹേതൂപി, വിജ്ജൂവ, കിംസൂധ വിത്തം, സാധൂതി.

ക്വചീതി കിം? യസ്സദാനി, ഇതിസ്സ, ഇദാനിപി, തേസുപി, ചക്ഖുന്ദ്രിയം, കിന്നുമാവ.

അധിഗതോ ഖോ മേ അയം ധമ്മോ, പുത്തോ തേ അഹം, തേ അസ്സ പഹീനാ, പബ്ബതേ അഹം, യേ അസ്സ ഇതീധ പുബ്ബലോപേ സമ്പത്തേ –

൧൯. യമേദന്തസ്സാദേസോ.

ഏകാരസ്സ പദന്തഭൂതസ്സ ഠാനേ സരേ പരേ ക്വചി യകാരാദേസോ ഹോതി. അകാരേമേതേയേസദ്ദാദിസ്സേവായം വിധി, യന്തി യം രൂപം, ഏ ഏവ അന്തോ ഏദന്തോ, ആദേസിട്ഠാനേ ആദിസ്സതീതി ആദേസോ. ‘‘ബ്യഞ്ജനേ’’തി അധികിച്ച ‘‘ദീഘ’’ന്തി ദീഘോ.

അധിഗതോ ഖോ മ്യായം ധമ്മോ, പുത്തോ ത്യാഹം, ത്യാസ്സ പഹീനാ, പബ്ബത്യാഹം, യ്യാസ്സ.

ക്വചീതി കിം? തേ നാഗതാ, പുത്താ മത്ഥി. അന്തഗ്ഗഹണം കിം? ധമ്മചക്കം പവത്തേന്തോ, ദമേന്തോ ചിത്തം.

യാവതകോ അസ്സ കായോ, താവതകോ അസ്സ ബ്യാമോ, കോ അത്ഥോ, അഥ ഖോ അസ്സ, അഹം ഖോ അജ്ജ, യോ അയം, സോ അസ്സ, സോ ഏവ, യതോ അധികരണം, അനു അദ്ധമാസം, അനു ഏതി, സു ആഗതം, സു ആകാരോ, ദു ആകാരോ, ചക്ഖു ആപാഥം, ബഹു ആബാധോ, പാതു അകാസി, ന തു ഏവാതീധ –

൨൦. വമോദുദന്താനം.

ഓകാരുകാരാനം അന്തഭൂതാനം സരേ പരേ ക്വചി വകാരാദേസോ ഹോതി. ക ഖ യ തസദ്ദാദിഓകാരസ്സേദം ഗഹണം.

യാവതക്വസ്സ കായോ, താവതക്വസ്സ ബ്യാമോ, ക്വത്ഥോ, അഥ ഖ്വസ്സ, അഹം ഖ്വജ്ജ, യ്വായം, സ്വസ്സ, സ്വേവ, യത്വാധികരണം, അന്വദ്ധമാസം, അന്വേഭി, സ്വാഗതം, സ്വാകാരോ, ദ്വാകാരോ, ചക്ഖ്വാപാഥം, ബഹ്വാബാധോ, പാത്വാകാസി, ന ത്വേവ.

ക്വചീതി കിം? കോ അത്ഥോ, അഥ ഖോ അഞ്ഞതരാ, യോഹം, സോഹം, ചത്താരോമേ, സാഗതം, സാധാവുസോ, ഹോതൂതി. അന്തഗ്ഗഹണം കിം? സവനീയം, വിരവന്തി.

പടിസന്ഥാരവുത്തി അസ്സ, സബ്ബാ വിത്തി അനുഭുയ്യതേ, വി അഞ്ജനം, വി ആകതോ, നദീ ആസന്നോ ഇതീധ മണ്ഡൂകഗതിയാ ‘‘അസരൂപേ’’തി വത്തതേ.

൨൧. ഇവണ്ണോ യം നവാ.

പുബ്ബോ ഇവണ്ണോ അസരൂപേ സരേ പരേ യകാരം പപ്പോതി നവാ. ഇ ഏവ വണ്ണോ ഇവണ്ണോ, നവാസദ്ദോ ക്വചിസദ്ദപരിയായോ.

പടിസന്ഥാരവുത്യസ്സ, സബ്ബാ വിത്യാനുഭുയ്യതേ, ബ്യഞ്ജനം, ബ്യാകതോ, നദ്യാസന്നോ.

നവാതി കിം? പഞ്ചഹങ്ഗേഹി, താനി അത്തനി, ഗച്ഛാമഹം, മുത്തചാഗീ അനുദ്ധതോ. അസരൂപേതി കിം? ഇതിഹിദം, അഗ്ഗീവ, അത്ഥീതി.

അതി അന്തം, അതി ഓദാതാ, പതി അയോ, പതി ആഹരതി, പതി ഏതി, ഇതി അസ്സ, ഇതി ഏതം, ഇതിആദി ഇതീധ ‘‘ഇവണ്ണോ യം നവാ’’തി യകാരാദേസേ സമ്പത്തേ –

൨൨. സബ്ബോ ചന്തി.

അതിപതിഇതീനം തിസദ്ദസ്സേദം ഗഹണം.

സബ്ബോ തിഇച്ചേസോ സദ്ദോ സരേ പരേ ക്വചി ചകാരം പപ്പോതി. തീതി നിദ്ദേസതോ അകതയകാരസ്സേവായം വിധി, ഇതരഥാ ക്വചിഗ്ഗഹണസ്സ ച ‘‘അതിസ്സ ചന്തസ്സാ’’തിസുത്തസ്സ ച നിരത്ഥകതാ സിയാ. ‘‘പരദ്വേഭാവോ ഠാനേ’’തി ദ്വിത്തം.

അച്ചന്തം, അച്ചോദാതാ, പച്ചയോ, പച്ചാഹരതി, പച്ചേതി, ഇച്ചസ്സ, ഇച്ചേതം, ഇച്ചാദി.

ക്വചീതി കിം? ഇതിസ്സ, ഇതി ആകങ്ഖമാനേന.

‘‘തേ ന വാഇവണ്ണേ’’തി ഇതോ ‘‘ന ഇവണ്ണേ’’തി ച വത്തതേ.

൨൩. അതിസ്സ ചന്തസ്സ.

അതിഇച്ചേതസ്സ അന്തഭൂതസ്സ തിസദ്ദസ്സ ഇവണ്ണേ പരേ ‘‘സബ്ബോ ചം തീ’’തി വുത്തരൂപം ന ഹോതി. അതിസ്സാതി അതിഉപസഗ്ഗാനുകരണമേതം. തേനേവേത്ഥ വിഭത്തിലോപാഭാവോ. ഏത്ഥ ച അന്തസദ്ദോ സദ്ദവിധിനിസേധപ്പകരണതോ അതിസദ്ദന്തഭൂതം തിസദ്ദമേവ വദതി, ന ഇവണ്ണന്തി ദട്ഠബ്ബം, ഇതരഥാ ഇദം സുത്തമേവ നിരത്ഥകം സിയാ.

‘‘ഇവണ്ണോ യം നവാ’’തീധ, അസരൂപാധികാരതോ;

ഇവണ്ണസ്സ സരൂപസ്മിം, യാദേസോ ച ന സമ്ഭവേ.

ചകാരോ അനുത്തസമുച്ചയത്ഥോ, തേന ഇതിപതീനമന്തസ്സ ച ന ഹോതി. അതി ഇസിഗണോ അതീസിഗണോ, ഏവം അതീതോ, അതീരിതം, ഇതീതി, ഇതീദം, പതീതോ.

അഭി അക്ഖാനം, അഭി ഉഗ്ഗതോ, അഭി ഓകാസോ ഇതീധ യകാരേ സമ്പത്തേ –

‘‘സരേ’’തി വത്തതേ.

൨൪. അബ്ഭോ അഭി.

അഭിഇച്ചേതസ്സ സബ്ബസ്സ സരേ പരേ അബ്ഭാദേസോ ഹോതി.

‘‘അഭീ’’തി പഠമന്തസ്സ, വുത്തിയം ഛട്ഠിയോജനം;

ആദേസാപേക്ഖതോ വുത്തം, ‘‘അംമോ’’തിആദികേ വിയ.

പുബ്ബസ്സരലോപോ, അബ്ഭക്ഖാനം, അബ്ഭുഗ്ഗതോ, അബ്ഭോകാസോ.

അധി അഗമാ, അധി ഉപഗതോ, അധി ഓഗാഹേത്വാ ഇതീധ

൨൫. അജ്ഝോ അധി.

അധിഇച്ചേതസ്സ സബ്ബസ്സ സരേ പരേ അജ്ഝാദേസോ ഹോതി. അജ്ഝഗമാ, അജ്ഝുപഗതോ, അജ്ഝോഗാഹേത്വാ.

അഭി ഇച്ഛിതം, അധി ഈരിതം ഇതീധ

‘‘അബ്ഭോ അഭി, അജ്ഝോ അധീ’’തി ച വത്തതേ.

൨൬. തേ ന വാ ഇവണ്ണേ.

തേ ച ഖോ അഭിഅധിഇച്ചേതേ ഉപസഗ്ഗാ ഇവണ്ണേ പരേ അബ്ഭോ അജ്ഝോഇതി വുത്തരൂപാ ന ഹോന്തി വാ. സരലോപപരനയനാനി. അഭിച്ഛിതം, അധീരിതം. വാതി കിം? അബ്ഭീരിതം, അജ്ഝിണമുത്തോ, അജ്ഝിട്ഠോ.

ഏകമിധ അഹന്തീധ

൨൭. ദോ ധസ്സ ച.

ധഇച്ചേതസ്സ സരേ പരേ ക്വചി ദകാരോ ഹോതി. ഏകസദ്ദതോ പരസ്സ ഇധസ്സ ധകാരസ്സേവായം, സരലോപദീഘാ. ഏകമിദാഹം. ക്വചീതി കിം? ഇധേവ.

ചസദ്ദേന ക്വചി സാധുസ്സ ധസ്സ ഹകാരോ, യഥാ – സാഹു ദസ്സനം.

യഥാ ഏവ തഥാ ഏവാതീധ

‘‘നവാ’’തി വത്തതേ, ‘‘സരമ്ഹാ’’തി ച.

൨൮. ഏവാദിസ്സ രി പുബ്ബോ ച രസ്സോ.

യഥാതഥാദ്വയപരസ്സേദം ഗഹണം. ദീഘസരമ്ഹാ പരസ്സ ഏവസദ്ദാദിഭൂതസ്സ ഏകാരസ്സ രികാരോ ഹോതി, പുബ്ബോ ച സരോ രസ്സോ ഹോതി നവാ. യഥരിവ, തഥരിവ. നവാതി കിം? യഥേവ, തഥേവ.

തി അന്തം,തി അദ്ധം, അഗ്ഗി അഗാരേ, സത്തമീ അത്ഥേ, പഞ്ചമീ അന്തം, ദു അങ്ഗികം, ഭിക്ഖു ആസനേ, പുഥു ആസനേ, സയമ്ഭൂ ആസനേ ഇതീധ യവാദേസേസു സമ്പത്തേസു –

‘‘സഞ്ഞാ’’തി വത്തതേ.