൭. കിതകണ്ഡ

ധാത്വന്തവികാരരാസി

വിസംയോഗരൂപരാസി

അഥ ധാതുപച്ചയസംസിദ്ധം കാല, കാരക, ലിങ്ഗ, സങ്ഖ്യാ, ക്രിയാഭേദദീപകം ദബ്ബപ്പധാനവാചകം കിതകപദം ദീപിയതേ.

തത്ഥ അതീതാദയോ കാലഭേദോ നാമ.

കത്താ ച കമ്മഞ്ച കരണഞ്ച സമ്പദാനഞ്ച അപാദാനഞ്ച അധികരണഞ്ച ഭാവോ ചാതി സത്ത സാധനാനി കാരകഭേദോ നാമ.

ഇത്ഥിലിങ്ഗാദീനി ലിങ്ഗഭേദോ നാമ.

ഏകത്ത, ബഹുത്തഭേദോ സങ്ഖ്യാഭേദോ നാമ.

തസ്സീലക്രിയാ, തദ്ധമ്മക്രിയാ, തസ്സാധുകാരക്രിയാ, അത്തമാനക്രിയാ, അഭിക്ഖഞ്ഞക്രിയാ, അരഹക്രിയാ, സക്കക്രിയാ, പേസനക്രിയാ, അതിസഗ്ഗക്രിയാ, പത്തകാലാരോചനക്രിയാ, അവസ്സമ്ഭാവീക്രിയാദയോ ക്രിയാഭേദോ നാമ.

‘‘ഗമനം ഭവതി, പചനം ജാനാതി’’ ഇച്ചാദീസു പച്ചയത്ഥഭൂതോ ഭാവോ നാമ സാധനരൂപോ ഹോതി. ജാതി വിയ സങ്ഖതധമ്മസ്സ ധാത്വത്ഥഭൂതായ സാധ്യക്രിയായ സാധകത്താ ലിങ്ഗത്തയയുത്തോ ച ഹോതി, ക്രിയാ, കാരോ, കരണന്തി സിദ്ധത്താ സങ്ഖ്യാഭേദയുത്തോ ച ഹോതി-നാനാധാത്വത്ഥാനഞ്ച കത്തു, കമ്മാനഞ്ച കാലാദീനഞ്ച ഭേദേന സരൂപഭേദസബ്ഭവതോ, തസ്മാ സോപി ദബ്ബേ ഏവ സങ്ഗയ്ഹതീതി കത്വാ ‘ദബ്ബപ്പധാനവാചക’ന്തി വുത്തം. സേസം സബ്ബം ത്യാദികണ്ഡേ ഭാവസാധനവിനിച്ഛയേ വുത്തമേവ.

‘ബഹുല’ന്തി ച ‘ക്രിയത്ഥാ’തി ച വത്തന്തേ –

൭൧൫. കത്തരി ഭൂതേ ക്ത ക്തവന്തു ക്താവീ [ക. ൫൫൫; രൂ. ൬൧൨; നീ. ൧൧൪൨; ചം. ൧.൨.൬൬ …പേ… ൩.൨.൧൦൨].

അഭവീതി ഭൂതോ, അതീതോ, ഭൂതേ വത്തബ്ബേ ക്രിയത്ഥാ കത്തരി കാനുബന്ധാ ത, തവന്തു, താവീപച്ചയാ ഹോന്തി, കാനുബന്ധാ ‘ന തേ കാനുബന്ധനാഗമേസൂ’തി സുത്തേ വിസേസനത്ഥാ.

൭൧൬. ക്തോ ഭാവകമ്മേസു [ക. ൫൫൬; രൂ. ൬൨൨; നീ. ൧൧൪൩; ചം. ൧.൨.൬൭ …പേ… ൩.൨.൧൦൨; ൩.൪.൭൦].

ഭൂതേ വത്തബ്ബേ ക്രിയത്ഥാ ഭാവ, കമ്മേസു കാനുബന്ധോ തപച്ചയോ ഹോതി.

അഭവീതി ഭൂതോ-പുരിസോ, ഭൂതാ-ഇത്ഥീ, ഭൂതം-കുലം, കാരിതേ ധാതുതോ ണാനുബന്ധാനം പഠമം സമ്പത്തത്താ ‘ന തേ കാനുബന്ധനാഗമേസൂ’തി പടിസേധോ ന പാപുണാതി, ‘യുവണ്ണാനമേഓ പച്ചയേ’തി ഓവുദ്ധി, ‘ആവായാ ണാനുബന്ധേ’തി ഓസ്സ ആവത്തം, തതോ തപച്ചയോ.

൭൧൭. ഞീ ബ്യഞ്ജനസ്സ [ക. ൬൦൫; രൂ. ൫൪൭; നീ. ൧൨൧൦].

ബ്യഞ്ജനാദിപച്ചയസ്സ ആദിമ്ഹി ഞാനുബന്ധോ ഈകാരോ ആഗച്ഛതി.

കത്തരി-അഭാവയിത്ഥാതി ഭാവിതോ-പുരിസോ, ഭാവിതാഇത്ഥീ, ഭാവിതം-കുലം.

കമ്മേ-അനുഭൂയിത്ഥാതി അനുഭൂതോ-ഭോഗോ, അനുഭൂതാസമ്പത്തി, അനുഭൂതം-സുഖം.

കാരിതേ-ഭാവീയിത്ഥാതി ഭാവിതോ-മഗ്ഗോ, ഭാവിതാപടിപദാ, ഭാവിതം-ചിത്തം.

തവന്തു, താവീസു-അഭവീതി ഭൂതവാ-പുരിസോ, ഭൂതവന്തീ, ഭൂതവതീ-ഇത്ഥീ, ഭൂതവം-കുലം, ഗുണവന്തുസമം. ഭൂതാവീ-പുരിസോ. ഭൂതാവിനീ-ഇത്ഥീ, ഭൂതാവി-ചിത്തം, ദണ്ഡീ, ദണ്ഡിനീസമം. പുരിസോ ഭോഗം അനുഭൂതോ, പുരിസേന ഭോഗോ അനുഭൂതോ.

ഏത്ഥ ച കിതപച്ചയാനം അത്ഥോ ദുവിധോ വാച്ചത്ഥോ, അഭിധേയ്യത്ഥോ ചാതി സബ്ബം ത്യാദികണ്ഡേ വുത്തനയേന വേദിതബ്ബം.

പുരിമേസു പന ഛസു സാധനേസു പച്ചയാനം അഭിധേയ്യത്ഥോ പദന്തരേന ആചിക്ഖീയതി, ഭാവസാധനേ പന അത്തനോ ധാതുനാ ഏവ.

തത്ഥ ച കത്തുസത്തി, കമ്മസത്തി, കരണസത്തി, സമ്പദാനസത്തി, അപാദാനസത്തി, അധികരണസത്തിസങ്ഖാതം വാച്ചത്ഥം ഉജും വദന്താ കിതപച്ചയാ അത്തനോ അഭിധേയ്യപദേന സമാനലിങ്ഗ, വിഭത്തി, സങ്ഖ്യായുത്താ ഹുത്വാ വദന്തി.

തം യഥാ? –

കത്തരി താവ-പുരിസോ ഭോഗം അനുഭൂതോ, പുരിസാ ഭോഗം അനുഭൂതാ…പേ… പുരിസേസു ഭോഗം അനുഭൂതേസു, ഇത്ഥീ ഭോഗം അനുഭൂതാ, ഇത്ഥിയോ ഭോഗം അനുഭൂതായോ…പേ… ഇത്ഥീസു ഭോഗം അനുഭൂതാസു, കുലം ഭോഗം അനുഭൂതം, കുലാനി ഭോഗം അനഭൂതാനി…പേ… കുലേസു ഭോഗം അനുഭൂതേസു.

കമ്മേ-ഭോഗോ പുരിസേന അനുഭൂതോ, ഭോഗാ പുരിസേന അനുഭൂതാ…പേ… ഭോഗേസു പുരിസേന അനുഭൂതേസു, സമ്പത്തി പുരിസേന അനുഭൂതാ, സമ്പത്തിയോ പുരിസേന അനുഭൂതായോ…പേ… സമ്പത്തീസു പുരിസേന അനുഭൂതാസു, സുഖം പുരിസേന അനുഭൂതം, സുഖാനി പുരിസേന അനുഭൂതാനി…പേ… സുഖേസു പുരിസേന അനുഭൂതേസു. ഏസ നയോ കരണാദീസുപി.

ഏവം കിതവാചകാ അത്തനോ അഭിധേയ്യപദേന സമാനലിങ്ഗ, വിഭത്തി, സങ്ഖ്യായുത്താ ഹുത്വാ തം തം സാധനം വദന്തി.

‘ഇത്ഥിയമണതികയക്യാ ചാ’തി ഇത്ഥിയം തിപച്ചയോ, അനുഭവനം, അനുഭൂയതേ വാ അനുഭൂതി. ‘‘തിസ്സസ്സ അനുഭൂതി, ഫുസ്സസ്സ അനുഭൂതി’’ ഇച്ചാദികാ ബഹൂ അനുഭൂതിയോപി സിജ്ഝന്തി, തസ്മാ ‘‘അനുഭൂതി, അനുഭൂതിയോ, അനുഭൂതിം, അനുഭൂതിയോ…പേ… അനുഭൂതീസൂ’’തി യുജ്ജതി.

൫൦൩. ൭൧൮. കത്തരി ല്തുണകാ [ക. ൫൨൭, ൫൩൦; രൂ. ൫൬൮, ൫൯൦; നീ. ൧൧൦൯, ൧൧൧൪; ചം. ൧.൧.൧൩൯; പാ. ൩.൧.൧൩൩, ൧൩൪].

കത്തുകാരകേ ക്രിയത്ഥാ ല്തു, ണകാ ഹോന്തി, ലാനുബന്ധോ തുസ്സ കത്തരി നിബന്ധനത്ഥോ, ‘ല്തുപിതാദീനമാ’തി വിസേസനത്ഥോ ച.

അനുഭവതീതി അനുഭൂതാ, അനുഭൂതാരോ, സത്ഥുസമം.

സാമഞ്ഞവിധാനത്താ അരഹത്ഥേ സത്തിഅത്ഥേ തസ്സീല, തദ്ധമ്മ, തസ്സാധുകാര, അത്തമാനേസു ച കാലത്തയേ ച ഭവന്തി.

അരഹത്ഥേ-ബ്രഹ്മണോ ബ്രഹ്മണിയാ പരിഗ്ഗഹിതാ.

സത്തിഅത്ഥേ-ഭഗവാ അനുപ്പന്നസ്സ മഗ്ഗസ്സ ഉപ്പാദേതാ.

തസ്സീലാദീസു-പസയ്ഹപവത്താ.

അത്തമാനേ-അത്താനം പണ്ഡിതം മഞ്ഞതീതി പണ്ഡിതമാനിതാ.

൭൧൯. പുബ്ബേകകത്തുകാനം [ക. ൫൬൪; രൂ. ൬൪൦; നീതി. ൧൧൫൦-൬; ചം. ൧.൩.൧൩൧; പാ. ൩.൪.൨൧].

യാസം വിസേസന, വിസേസ്യാനം ദ്വിന്നം പുബ്ബാ’പരക്രിയാനം കത്താ ഏകോവ ഹോതി. താസു പുബ്ബക്രിയായം ഭാവത്ഥേ തുന, ത്വാന, ത്വാപച്ചയാ ഹോന്തി. ‘ഏഓനമയവാ സരേ’തി ഈകാരേ പരേ ഓവുദ്ധിയാ അവത്തം.

ഭോഗം അനുഭവിതുന, അനുഭുത്വാന, അനുഭുത്വാ.

ഏകകത്തുകാനന്തി കിം? ദേവദത്തോ ഭുഞ്ജി, യഞ്ഞദത്തോ ഗച്ഛതി.

പുബ്ബേതി കിം? പച്ഛാ ഭുഞ്ജതി, പഠമം പചതി.

ബഹുലാധികാരാ സമാനാ’പരക്രിയാസുപി നാനാകത്തുകാസുപി തുനാദയോ ഭവന്തി. ഥക്കച്ച ദണ്ഡോ പതതി, ദ്വാരം സംവരിത്വാ നിക്ഖമതി, പുരിസോ സീഹം ദിസ്വാ ഭയം ഉപ്പജ്ജതീതി.

യസ്മിം വാക്യേ അപരക്രിയാപദം ന ദിസ്സതി. യഥാ? പബ്ബതം അതിക്കമ്മ നദീ, അതിക്കമ്മ നദിം പബ്ബതോ, യേ തേ സന്താ വിമോക്ഖാ അതിക്കമ്മ രൂപേ അരൂപാതി, തത്ഥപി സത്താക്രിയാ വിഞ്ഞായതേവ സബ്ബപദത്ഥാനം സത്താനാതിവത്തനതോ. അപരക്രിയാരഹിതേ അസമാനകത്തുകേ ച വാക്യേ പഠമന്തയോഗസ്സ ദിട്ഠത്താ കത്തരിപി തുനാദീനം സമ്ഭവോ യുത്തോ.

൭൨൦. പടിസേധാലംഖലൂനം തുന ത്വാന ത്വാ വാ [പടിസേധേലംഖലൂനം തുനത്ത്വാന ത്ത്വാ വാ’ (ബഹൂസു)].

പടിസേധത്ഥാനം അലം, ഖലൂനം യോഗേ തുനാദയോ ഹോന്തി വാ.

അലം ഭുത്വാ, ഖലു ഭുത്വാ, അലം ഭുത്തേന, ഖലു ഭുത്തേന വാ.

൭൨൧. തുംതായേതവേ ഭാവേ ഭവിസ്സതിക്രിയായം തദത്ഥായം [ക. ൫൬൧-൨-൩; രൂ. ൬൩൬, ൬൩൮-൯; നീ. ൧൧൪൮-൯].

തസ്സാ തസ്സാ ക്രിയായ അത്ഥഭൂതായ ഭവിസ്സമാനക്രിയായ ഗമ്യമാനായ ഭാവത്ഥേ തും, തായേ, തവേപച്ചയാ ഭവന്തി. സുത്തപദവഡ്ഢനേന തുയേപച്ചയോപി.

അനുഭവിതും ഗച്ഛതി, അനുഭവിതായേ ഗച്ഛതി, അനുഭവിതവേ ഗച്ഛതി, അനുഭവിതും ഇച്ഛതി, കാമേതി, സക്കോതി, ജാനാതി. തഥാ കാലോ അനുഭവിതും, സമയോ അനുഭവിതും, വേലാ അനുഭവിതും. തഥാ അനുഭവിതും മനോ, അനുഭവിതും സോകോ, ചക്ഖു ദട്ഠും, സോതം സോതും, മനോ വിഞ്ഞാതും, ഹത്ഥോ കാതും, പാദോ ഗന്തും, ധനു യുജ്ഝിതും, ജളോ വത്തും, മന്ദോ ഗന്തും, അലസോ കത്തുന്തി.

ഏത്ഥ ച ‘‘കാലോ അനുഭവിതു’’ന്തിആദീസു സത്താവസേന ഹേതുക്രിയാ സിജ്ഝതി, തസ്മാ ‘‘അനുഭവിതും കാലോ ഭവതീ’’തിആദിനാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ.

ഇമേ പനേത്ഥ തായേ, തുയേപയോഗാ – ആഗതാമ്ഹ ഇമം ധമ്മസമയം, ദക്ഖിതായേ അപരാജിതസങ്ഘം [ദീ. നി. ൨.൩൩൨]. അലഞ്ഹി തേ ജഗ്ഘിതായേ, മമം ദിസ്വാന ഏദിസം [ജാ. ൧.൫.൧൩൭]. കോ താദിസം അരഹതി ഖാദിതായേ [ജാ. ൧.൧൬.൯൨], അത്ഥി ഹേഹിതി സോ മഗ്ഗോ, ന സോ സക്കാ ന ഹോതുയേ [ബു. വം. ൨.൯ ‘ഹേതുയേ’], അരഹസി നം യാചിതുയേ തുവമ്പി, അരഹസി നോ ജാനിതുയേ കതാനി ഇച്ചാദി.

൭൨൨. ഭാവകമ്മേസു തബ്ബാനീയാ [ക. ൫൪൦; രൂ. ൫൪൫; നീ. ൧൧൨൫].

ഭാവേ കമ്മനി ച തബ്ബ, അനീയാ ഹോന്തി. സുത്തപദവഡ്ഢനേന തബ്യ, തായ, തേയ്യപച്ചയാപി ഹോന്തി.

അനുഭവിതബ്ബോ-ഭോഗോ, അനുഭവിതബ്ബാ-സമ്പത്തി, അനുഭവിതബ്ബം-സുഖം.

ബഹുലാധികാരാ കത്താദീസ്വപി ഭവന്തി, തപന്തീതി തപനീയാപാപധമ്മാ, ഉപട്ഠാതീതി ഉപട്ഠാനീയോ-സിസ്സോ. പവുച്ചതി ഏതേനാതി പവചനീയോ-ഉപജ്ഝായോ, നിയ്യന്തി ഏതേനാതി നിയ്യാനീയോ, സോ ഏവ നിയ്യാനികോ.

സിനാ-സോചേയ്യേ, സിനായന്തി ഏതേനാതി സിനാനീയംചുണ്ണം, ദീയതേ അസ്സാതി ദാനീയോ-ബ്രാഹ്മണോ. സമ്മാ വത്തതി ഏത്ഥാതി സമ്മാവത്തനീയോ-ഗുരു.

ഇധ ഗാഥാ വുച്ചതി –

അരഹത്ഥേ ച സക്കത്ഥേ, പത്തകാലേ ച പേസനേ;

തബ്ബാദയോ അതിസഗ്ഗേ, അവസ്സാധമിണേസു ച.

തത്ഥ ‘‘അരഹ സക്ക വിസിട്ഠേ കത്തരീ’’തി വുത്തിയം വുത്തം, തസ്മാ ഭവതീതി ഭബ്ബോ, ഭവിതും അരഹതീതി അത്ഥോ, മജ്ജതീതി മജ്ജം, മദനീയം, മജ്ജിതും സക്കോതീതി അത്ഥോ, ഏവമ്പി യുജ്ജതി.

പത്തകാലേ-കത്തബ്ബോ ഭവതാ കടോ, ഏസ കാലോ കടകരണസ്സാതി ദീപേതി.

പേസനേ-ഗന്തബ്ബോ ഭവതാ ഗാമോ, ഗച്ഛതു ഭവം ഗാമന്തി ദീപേതി.

അതിസജ്ജനം സമ്ബോധനം അതിസഗ്ഗോ, ഉപദേസോ ചേവ വിധി ച. തത്ഥ കത്തബ്ബാ’കത്തബ്ബസ്സ കമ്മസ്സ ആചിക്ഖണം ഉപദേസോ, ദാനം ദാതബ്ബം, സീലം രക്ഖിതബ്ബം, പാണോ ന ഹന്തബ്ബോ, അദിന്നം ന ആദാതബ്ബം [ദീ. നി. ൩.൮൫]. കത്തബ്ബാ’കത്തബ്ബാകാരദസ്സനം വിധി, സക്കച്ചം ദാനം ദാതബ്ബം, നോ അസക്കച്ചം.

അവസ്സകേ-ഗമനീയോ അഭിസമ്പരായോ, അവസ്സം ഗന്തബ്ബോതി അത്ഥോ.

യം ഇണം അദേന്തസ്സ ദണ്ഡോ ആഗച്ഛതി, ഇദം അധമിണം നാമ, സതം മേ ദാതബ്ബം ഭവതാതി.

ഇമേ പനേത്ഥ തബ്യ, തായ, തേയ്യപയോഗാ – ന ബ്രാഹ്മണേ അദ്ധികേ തിട്ഠമാനേ, ഗന്തബ്യമാഹു ദ്വിപദിന്ദ സേട്ഠ [ജാ. ൧.൧൦.൧൩ (ഗന്തബ്ബ)]. ഭൂതഗാമപാതബ്യതാ, കാമേസു പാതബ്യതാ [പാചി. ൯൦], അലജ്ജിതായേ ലജ്ജന്തി [ധ. പ. ൩൧൬], ലജ്ജിതായേ ന ലജ്ജരേ. ഘാതേതായം വാ ഘാതേതും, പബ്ബാജേതായം വാ പബ്ബാജേതും [മ. നി. ൧.൩൫൭], ഞാതേയ്യം, ദിട്ഠേയ്യം, പത്തേയ്യം, വിദ്ധേയ്യം മം അമഞ്ഞഥ [ജാ. ൨.൨൨.൨൯൭].

ത,തി, തു, തവന്തു, താവീ, ത്വാ, ത്വാന, തുന, തും, തവേ, തായേ, തുയേ, തബ്ബ. ഇമേ തകാരപച്ചയാ നാമ.

കര, ഖനു, ഗാ, ഗമു, ജന, ഠാ, തനു, ഥര, ധാ, ധര, നമു, പാ, ഫര, ഭര, മന, മര, രമു, സര, ഹര, ഹന.

൭൨൩. ഗമാദിരാനം ലോപോന്തസ്സ [ക. ൫൮൬-൭; രൂ. ൬൦൦, ൬൩൨; നീ. ൧൧൯൦, ൧൧൯൧].

ഗമാദീനം മകാര, നകാരന്താനം രകാരന്താനഞ്ച ധാതൂനം അന്തസ്സ ലോപോ ഹോതി കാനുബന്ധേ തപച്ചയേ പരേ ത്വാദിവജ്ജിതേ.

കര-കരണേ, കരീയിത്ഥാതി കതോ-വിഹാരോ, കതാഗൂഹാ, കതം-ഗേഹം, സക്കരീയിത്ഥാതി സക്കതോ, മഹാവുത്തിനാ സന്തസ്സ സോ.

‘കരോതിസ്സ ഖോ’തി പാദിതോ കരസ്സ കസ്സ ഖോ, സങ്ഖരീയിത്ഥാതി സങ്ഖതോ, അഭിസങ്ഖതോ, വിസങ്ഖരിത്ഥ വികിരീയിത്ഥാതി വിസങ്ഖതോ, ഉപകരീയിത്ഥ സജ്ജീയിത്ഥാതി ഉപക്ഖടോ, ‘തഥനരാനം ടഠണലാ’തി തസ്സ ടോ. ഏവം ദുക്കടം.

പരിതോ കരീയിത്ഥാതി പരിക്ഖതോ, പുരതോ കരീയിത്ഥാതി പുരക്ഖതോ, പുരേക്ഖതോ വാ, മഹാവുത്തിനാ പുരസ്സ ഏത്തം.

ഖനു-അവദാരണേ, ഖഞ്ഞിത്ഥാതി ഖതോ-ആവാടോ.

ഗാ-സദ്ദേ.

൭൨൪. ഗാപാനമീ [ക. ൫൮൮; രൂ. ൬൨൦; നീ. ൧൧൯൨].

ഗാ, പാനം അന്തോ ഈകാരോ ഹോതി കാനുബന്ധേ തപച്ചയേ പരേ ത്വാദിവജ്ജിതേ.

ഗായിത്ഥാതി ഗീതം, സമോധാനേത്വാ ഗായിത്ഥാതി സങ്ഗീതോപരിയത്തിധമ്മോ.

ഗമു-ഗതിമ്ഹി അഗച്ഛീതി ഗതോ, അഗച്ഛീയിത്ഥാതി വാ ഗതോ. ഏവം ആഗതോ, ഉഗ്ഗതോ, ദുഗ്ഗതോ, നിഗ്ഗതോ, വിഗതോ, സുഗതോ, സങ്ഗതോ, അനുഗതോ, അപഗതോ, അവഗതോ, ഉപഗതോ, അധിഗതോ.

ജന-ജാതിയം.

൭൨൫. ജനിസ്സാ [ക. ൫൮൫; രൂ. ൬൧൯; നീ. ൧൧൮൯].

ജനിസ്സ നസ്സ ആ ഹോതി കാനുബന്ധേ തപച്ചയേ പരേ ത്വാദിവജ്ജിതേ.

അജായിത്ഥാതി ജാതോ, ദുജ്ജാതോ, സുജാതോ, സഞ്ജാതോ, അനുജാതോ, അവജാതോ, അതിജാതോ.

സുത്തവിഭത്തേന അഞ്ഞസ്മിമ്പി വണ്ണേ പരേ നസ്സ ആ ഹോതി, പുത്തം വിജായിത്വാ, വിജായിതും, വിജായനം, വിജായന്തീ-ഇത്ഥീ, വിജായമാനാ, പുത്തം ജനേതീതി ജായാ ഇച്ചാദി, സബ്ബത്ഥ മഹാവുത്തിനാ സരേ പരേ യാഗമോ, മഹാവുത്തിനാ വാ സബ്ബത്ഥ നസ്സ യാദേസോ ആദിദീഘോ ച.

ഠാ-ഗതിനിവത്തിയം.

൭൨൬. ഠാസ്സി [ക. ൫൮൮; രൂ. ൬൨൦; നീ. ൧൧൯൨].

ഠാസ്സ ഇ ഹോതി കാനുബന്ധേ തകാരേ ത്വാദിവജ്ജിതേ.

അട്ഠാസീതി ഠിതോ, ഉട്ഠിതോ, നിട്ഠിതോ, സണ്ഠിതോ, അധിട്ഠിതോ.

തനു-വിത്ഥാരേ, ആതഞ്ഞിത്ഥാതി ആതതം, വിതതം, ആതതവിതതം, തൂരിയഭേദോ.

ഥര-സന്ഥരണേ, സന്ഥരീയിത്ഥാതി സന്ഥതോ, വിത്ഥതോ.

ധാ-ധാരണേ.

൭൨൭. ധാസ്സ ഹി [ക. ൫൧൭; രൂ. ൪൮൮; നീ. ൧൧൦൫].

ധാധാതുസ്സ ധസ്സ ഹി ഹോതി കാനുബന്ധേ തകാരേ ത്വാദിവജ്ജിതേ.

ആധീയിത്ഥാതി ആഹിതോ, ആഗ്യാഹിതോ, വിധീയിത്ഥാതി വിഹിതോ, നിധീയിത്ഥാതി നിഹിതോ, സന്ധീയിത്ഥാതി സംഹിതോ, ഓധീയിത്ഥാതി ഓഹിതോ, അഭിധീയിത്ഥാതി അഭിഹിതോ, പിധീയിത്ഥാതി പിഹിതോ, അപിഹിതോ. ദ്വിത്തേ പുബ്ബസ്സ തതിയത്തം, ‘ധാസ്സ ഹോ’തി സുത്തേന പരസ്സ ഹത്തം, ആദഹിതോ, വിദഹിതോ, നിദഹിതോ, സംദഹിതോ, സദ്ദഹിതോ വാ, സന്നിദഹിതോ, ഓദഹിതോ, പിദഹിതോ, അപിദഹിതോ, പരിദഹിതോ.

ധര-ധാരണേ, ഉദ്ധരീയിത്ഥാതി ഉദ്ധടോ, സമുദ്ധടോ, നിദ്ധടോ, തസ്സ ടത്തം.

നമു-നമനേ, നമിത്ഥാതി നതോ, ഉന്നതോ, സമുന്നതോ, ഓനതോ, അവനതോ.

പാ-പാനേ, ‘ഗാപാനമീ’തി ഈത്തം, പീയിത്ഥാതി പീതം.

ഫര-ഫരണേ, ഫരിത്ഥ, ഫരീയിത്ഥാതി വാ ഫുടോ, വിപ്ഫുടോ, സമ്ഫുടോ, ഓഫുടോ, മഹാവുത്തിനാ ഫസ്സ ഉത്തം, തസ്സ ടത്തം.

ഭര-ധാരണേ, ഭരീയിത്ഥാതി ഭതോ, ആഭതോ, ആഭടോ വാ. ഉദകാതലമുബ്ഭതോ, ഉബ്ഭതം സങ്ഘേന കഥിനം [മഹാവ. ൩൧൭], സമ്ഭതം ധനം.

മന-ഞാണേ, മതോ, മഹാജനേന സമ്മതോതി മഹാസമ്മതോ, സമ്മതാ സീമാ [മഹാവ. ൧൩൯], അനുമതോ, അഭിമതോ.

മര-പാണചാഗേ, മരിത്ഥാതി മതോ, കാലങ്കതോ.

രമു-കീളായം, രമിത്ഥാതി രതോ, അഭിരതോ.

രമു-ഉപരമേ, വിരതോ, പടിവിരതോ, ഉപരതോ.

സര-ഗതി, ചിന്താസു, ബഹുലാധികാരാ കാലത്തയേപി തപച്ചയോ, സരതി, അസരി, സരിസ്സതീതി സതോ, അനുസ്സതോ, പതിസ്സതോ.

ഹര-ഹരണേ, ഹരീയിത്ഥാതി ഹതോ, ആഹതോ, നിഹതോ.

തസ്സ ടത്തേ-ആഹടോ, നിഹടോ, ഉദാഹടോ, സമുദാഹടോ, അവഹടോ.

ഹന-ഹിംസായം, ഹഞ്ഞിത്ഥാതി ഹതോ, വിഹതോ, സമൂഹതോ അവിപ്പവാസോ [മഹാവ. ൧൪൫], സമൂഹതാ സീമാ [മഹാവ. ൧൪൬].

തിപച്ചയമ്ഹി ബഹുലാധികാരാ അകാനുബന്ധേപി അന്തലോപോ. പഠമം കരീയതീതി പകതി, ആകാരോ ആകതി, വികാരോ വികതി, ഗായനം ഗീതി, ഉഗ്ഗീതി, സങ്ഗീതി, അനുഗായനം അനുഗീതി, ഗമനം ഗതി, ഗന്തബ്ബാതി വാ ഗതി, ഗച്ഛന്തി ഏത്ഥാതി വാ ഗതി, ആഗമനം ആഗതി, സുഗതി, ദുഗ്ഗതി, സമാഗമനം സങ്ഗതി, ജനനം ജാതി, ജായന്തി ഏതായ, ഏത്ഥാതി വാ ജാതി, ഠാനം ഠിതി, സണ്ഠിതി, അവട്ഠിതി, പുനപ്പുനം തനനം സന്തതി, ധാരേന്തി ഏതായാതി ധീതി, മഹാവുത്തിനാ ഈത്തം.

നമനം നതി, ഉന്നതി, സമുന്നതി, ഓനതി, അവനതി, ഭരിതബ്ബാതി ഭതി, മനതി ജാനാതി ഏതായാതി മതി, വിവിധാ മതി വിമതി, രമണം രതി, ആരമണം ആരതി, വിരമണം വിരതി, അഭിരമണം അഭിരതി, പടിവിരമണം പതിവിരതി, സരണം സതി, സരന്തി ഏതായാതി വാ സതി, അനുസ്സതി, പടിസ്സതി, ഉപഹനനം ഉപഹതി.

തവന്തുപച്ചയമ്ഹി-അകാസീതി കതവാ, അഹനീതി ഹതവാ.

താവീപച്ചയമ്ഹി-കതാവീ, ഹതാവീ.

ത്വാദീസു –

൭൨൮. തുംതുനതബ്ബേസു വാ.

കരധാതുസ്സ ര-കാരസ്സ ആ ഹോതി വാ തും, തുന, തബ്ബേസു. തുനസദ്ദേന ത്വാന, ത്വാപി സങ്ഗയ്ഹന്തി.

൭൨൯. കരസ്സാ തവേ.

കരസ്സ ര-കാരസ്സ ആ ഹോതി തവേപച്ചയമ്ഹി.

കാതും, കാതവേ, കാതുന, കാതബ്ബം.

യഥാ കരസ്സ, തഥാ മഹാവുത്തിനാ ഹരസ്സ രൂപം സിജ്ഝതി, ഹാഥും, ഹാതവേ, ഹാതുന. തേസം തുണ്ഡേന ഹാതൂന, മുഞ്ചേ പുബ്ബകതം ഇണം [ജാ. ൧.൧൪.൧൦].

ത്വാമ്ഹി ആസ്സ ഇത്തം, ആഹിത്വാ, സോണ്ഡായുദകമാഹിത്വാ [ജാ. ൧.൧൦.൯ (…ഹത്വാ)].

ഇതി വിസംയോഗരൂപരാസി.

സദിസസംയോഗരൂപരാസി

അഥ സദിസസംയോഗരൂപരാസി വുച്ചതേ.

തുപച്ചയമ്ഹി –

൭൩൦. പരരൂപമയകാരേ ബ്യഞ്ജനേ.

യകാരവജ്ജിതേ ബ്യഞ്ജനപച്ചയേ പരേ സബ്ബധാതൂനം അന്തബ്യഞ്ജനോ പരരൂപം ആപജ്ജതേ.

കരോതീതി കത്താ, കാതും അരഹതി, കാതും സക്കോതി, കരണസീലോ, കരണധമ്മോ, സക്കച്ചം വാ കരോതീതി അത്ഥോ. ഭരതീതി ഭത്താ, ഹരതീതി ഹത്താ.

ത്വാദീസു ര-കാരസ്സ ആത്തം, സംയോഗേ പരേ രസ്സത്തഞ്ച, കത്വാ, കത്വാന.

പരരൂപത്തം, കത്തുന, കത്തും, കത്തബ്ബം, ഭരണം ഭത്തും, ഭത്തവേ, ഹരണം ഹത്തും, അഭിഹത്തും, ഹത്തവേ.

ആപ, ണാപ, ഖിപ, ഗുപ, ചജ, ഞപ, ഞാപ, തപ, ദീപ, ധൂപ, പദ, ഭജ, ഭുജ, മദ, മിദ, യുജ, രിച, രന്ജ, ലിപ, ലുപ, വച, വതു, വദ, വപ, വിച, സന്ജ, സിച, സമ്ഭു, സൂച, സൂദ, സുപ.

ധാത്വന്തബ്യഞ്ജനസ്സ പരരൂപത്തം, തപച്ചയമ്ഹി വിപുബ്ബോ ആപബ്യാപനേ, ബ്യാപയതി ഖിപ്പം ഞാണബ്യാപനേന ബ്യാപിതും സക്കോതീതി ബ്യത്തോ, വിയത്തോ.

പരിപുബ്ബോ പരിയാപുണനേ പഹുത്തേ ച, പരിയത്തോ.

സംപുബ്ബോ പരിപുണ്ണഭാവേ, സമാപയിത്ഥാതി സമത്തോ, പരിസമത്തോ.

ആപുബ്ബോ ണാപ-പേസനേ, ആണാപീയിത്ഥാതി ആണത്തോ.

ഖിപ-ഖിപനേ, ഖിപീയിത്ഥാതി ഖിത്തോ-ദണ്ഡോ, ഖിത്താ-മത്തികാ, ഖിത്തം-ലേട്ടു. ഏവം സബ്ബത്ഥ. പക്ഖിത്തോ, ഉക്ഖിത്തോ, നിക്ഖിത്തോ, വിക്ഖിത്തോ, ഓക്ഖിത്തോ, സംഖിത്തോ.

ഗുപ-ഗുത്തിയം, ഗോപീയിത്ഥാതി ഗുത്തോ, സംഗുത്തോ.

ചജ-ചാഗേ, ചജീയിത്ഥാതി ചത്തോ.

ഉപ-പഞ്ഞാപനേ, പഞ്ഞപീയിത്ഥാതി പഞ്ഞത്തോ-വിനയോ, പഞ്ഞത്തംസിക്ഖാപദം, പഞ്ഞത്തം-ആസനം.

ഞാപ-ഞാപനേ, വികതിധാതു നാമേസാ കാരിതന്തത്താ, പഞ്ഞാപീയിത്ഥാതി പഞ്ഞത്തോ, സഞ്ഞാപീയിത്ഥാതി സഞ്ഞത്തോ, വിഞ്ഞാപീയിത്ഥാതി വിഞ്ഞത്തോ.

തപ-സന്താപേ, അതപ്പീതി തത്തോ, സന്തത്തോ.

ദീപ-ദിത്തിയം, അദീപിത്ഥാതി ദിത്തോ, പദിത്തോ, ആദിത്തോ.

ധൂപ-സോണ്ഡിയേ, ധൂപതി, അധൂപി, ധൂപിസ്സതീതി ധുത്തോ, സുരാധുത്തോ, അക്ഖധുത്തോ [സു. നി. ൧൦൬].

പദ-ഗതിയം, അപജ്ജീതി പത്തോ, നിപത്തോ, സമ്പത്തോ.

ഭജ-സമ്ഭത്തിയം, ഭജതീതി ഭത്തോ, സമ്ഭത്തോ.

വിപുബ്ബോ പുഥക്കരണേ, വിഭജിത്ഥാതി വിഭത്തോ.

ഭുജ-പാലന, ബ്യവഹരണേസു, ഭുഞ്ജിത്ഥ, ഭുഞ്ജീയിത്ഥാതി വാ ഭുത്തോ, പരിഭുത്തോ.

മദ-ഉമ്മാദേ, മജ്ജിത്ഥാതി മത്തോ, സമ്മത്തോ, പമത്തോ, ഉമ്മത്തോ.

മിദ-സിനേഹനേ, മിജ്ജതീതി മിത്തോ.

യുജ-യോഗേ, യുഞ്ജതീതി യുത്തോ, പയുത്തോ, ഉയ്യുത്തോ, നിയുത്തോ, വിയുത്തോ, സംയുത്തോ, സഞ്ഞുത്തോ.