൬. ആഖ്യാതകണ്ഡ

സുദ്ധകത്തുരൂപ

അഥ ധാതുപച്ചയസംസിദ്ധം കാല, കാരക, പുരിസ, സങ്ഖ്യാഭേദദീപകം ലിങ്ഗഭേദരഹിതം ക്രിയാപധാനവാചകം ത്യാദ്യന്തനാമകം ആഖ്യാതപദം ദീപിയതേ.

തത്ഥ ക്രിയം ധാരേതീതി ധാതു. സാ പകതിധാതു, വികതിധാതു, നാമധാതുവസേന തിവിധാ.

തത്ഥ ഭൂ, ഹൂ, ഗമു, പച ഇച്ചാദി പകതിധാതു നാമ സഭാവേന സിദ്ധത്താ.

തിതിക്ഖ, തികിച്ഛ, ബുഭുക്ഖ, ജിഘച്ഛഇച്ചാദി വികതിധാതു നാമ സങ്ഖതവസേന സിദ്ധത്താ.

പുത്തീയ, പബ്ബതായ ഇച്ചാദി നാമധാതു നാമ നാമഭൂതസ്സ സതോ ക്രിയവാചീപച്ചയയോഗേന ധാതുട്ഠാനേ ഠിതത്താ.

പകതിധാതു ച സകമ്മികാ’കമ്മികവസേന ദുവിധാ.

തത്ഥയാ ധാതു കമ്മാപേക്ഖം ക്രിയം വദതി, സാ സകമ്മികാ നാമ. ഗാമം ഗച്ഛതി, ഓദനം പചതി ഇച്ചാദി.

യാ കമ്മനിരപേക്ഖം ക്രിയം വദതി, സാ അകമ്മികാ നാമ. ഭവതി, ഹോതി, തിട്ഠതി, സേതി ഇച്ചാദി.

സകമ്മികാ ച ഏകകമ്മിക, ദ്വികമ്മികവസേന ദുവിധാ.

തത്ഥ യാ ഏകകമ്മാപേക്ഖം ക്രിയം വദതി, സാ ഏകകമ്മികാ നാമ. ഗാമം ഗച്ഛതി, ഓദനം പചതി ഇച്ചാദി.

യാ പധാനാ’പധാനവസേന കമ്മദ്വയാപേക്ഖം ക്രിയം വദതി, സാ ദ്വികമ്മികാ നാമ.

സാ ച ന്യാദി, ദുഹാദിവസേന ദുവിധാ.

തത്ഥ യാ ധാതു പാപനത്ഥാ ഹോതി, സാ ന്യാദി നാമ. അജം ഗാമം നേതി, ഭാരം ഗാമം വഹതി, സാഖം ഗാമം ആകഡ്ഢതി.

സേസാ ദ്വികമ്മികാ ദുഹാദി നാമ. ഗാവിം ഖീരം ദുഹതി, ബ്രാഹ്മണം കമ്ബലം യാചതി, ദായകം ഭിക്ഖം ഭിക്ഖതി, ഗോണം വജം രുന്ധതി, ഭഗവന്തം പഞ്ഹം പുച്ഛതി, സിസ്സം ധമ്മം അനുസാസതി, ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ഏതം [വചനം] അവോച, രാജാ അമച്ചം വചനം ബ്രവീതി ഇച്ചാദി.

തത്ഥ യദാ കമ്മസ്മിം രൂപം സിജ്ഝതി, തദാ വിഭത്തി, പച്ചയാ ന്യാദിമ്ഹി പധാനകമ്മം വദന്തി, ദുഹാദിമ്ഹി അപധാനകമ്മം, സബ്ബധാതൂസു കാരിതയോഗേ കാരിതകമ്മന്തി, സബ്ബഞ്ചേതം ധാതൂനം പകതിഅത്ഥവസേന വുത്തം, അനേകത്ഥത്താ പന ധാതൂനം അത്ഥന്തരവചനേ വാ നാനുപസഗ്ഗയോഗേ വാ അകമ്മികാപി സകമ്മികാ ഹോന്തി, സകമ്മികാപി അകമ്മികാ ഹോന്തി.

അത്ഥന്തരവചനേ താവ –

വിദ – സത്തായം, ധമ്മോ വിജ്ജതി, സംവിജ്ജതി.

വിദ – ഞാണേ, ധമ്മം വിദതി.

വിദ – ലാഭേ, ധനം വിന്ദതി.

വിദ – അനുഭവനേ, സുഖം വേദേതി, വിപാകം പടിസംവേദേതി [മ. നി. ൩.൩൦൩].

വിദ – ആരോചനേ, വേദയാമഹം ഭന്തേ വേദയതീതി മം ധാരേതു [ചൂളവ. അട്ഠ. ൧൦൨], കാരണം നിവേദേതി, ധമ്മം പടിവേദേതി ഇച്ചാദി.

നാനുപസഗ്ഗയോഗേ –

പദ-ഗതിയം, മഗ്ഗം പജ്ജതി, പടിപജ്ജതി, മഗ്ഗോ ഉപ്പജ്ജതി, നിപജ്ജതി, സമ്പജ്ജതി, ഭോഗോ ഭവതി, സമ്ഭവതി, ഭോഗം അനുഭവതി, തണ്ഹം അഭിഭവതി, പരിഭവതി, അധിഭവതി, അരഞ്ഞം അഭിസമ്ഭവതി, അജ്ഝോഗാഹതീതി അത്ഥോ. ഗച്ഛന്തം മഗ്ഗേ അഭിസമ്ഭവതി, സമ്പാപുണാതീതി അത്ഥോ ഇച്ചാദി.

പദാനം ബ്യഞ്ജനസമ്പത്തിയാ വാ അത്ഥസമ്പത്തിയാ വാ ഉപകാരകാ വിഭത്തി, പച്ചയാ പച്ചയാ നാമ.

തത്ഥ വിഭത്തിയോ ത്യാദി, ത്വാദിഇച്ചാദിനാ അട്ഠവിധാ ഭവന്തി, സരൂപതോ ഛന്നവുതിവിധാ.

തത്ഥ പുബ്ബഛക്കഭൂതാനി അട്ഠചത്താലീസരൂപാനി പരസ്സപദാനി നാമ. പരഛക്കഭൂതാനി അട്ഠചത്താലീസരൂപാനി അത്തനോപദാനി നാമ.

തത്ഥ പരഹിതപടിസംയുത്തേസു ഠാനേസു പവത്തിബഹുലാനി പദാനി പരസ്സപദാനി നാമ. അത്തഹിതപടിസംയുത്തേസു പവത്തിബഹുലാനി അത്തനോപദാനി നാമാതി ഏകേ.

പരോ വുച്ചതി കത്താ സബ്ബക്രിയാസാധാരണത്താ, അത്താ വുച്ചതി കമ്മം സകസകക്രിയാസാധാരണത്താ, പരസ്സ അഭിധായകാനി പദാനി പരസ്സപദാനി, അത്തനോ അഭിധായകാനി പദാനി അത്തനോപദാനീതി അഞ്ഞേ.

അത്താ വുച്ചതി പദത്ഥാനം സരീരഭൂതാ ക്രിയാ, കത്തുനാ പന സാധ്യട്ഠേന ക്രിയരൂപാനി ഭാവ, കമ്മാനിപി അത്താതി വുച്ചന്തി. സാധകട്ഠേന തേഹി പരഭൂതോ കത്താ പരോ നാമാതി അപരേ.

അത്താ വുച്ചതി അമ്ഹത്ഥോ, പരോ വുച്ചതി തുമ്ഹ, നാമത്ഥോ, പുബ്ബഛക്കാനി പരബഹുലത്താ പരസ്സപദാനി നാമ, പരഛക്കാനി പന രൂള്ഹീവസേന അത്തനോപദാനി നാമാതിപി വദന്തി. ഇദം ന യുജ്ജതി പരഛക്കേസു തബ്ബഹുലമത്തസ്സാപി അസിദ്ധത്താ. പാളിഭാസം പന പത്വാ ദ്വിന്നം ഛക്കാനം അത്തഹിത, പരഹിതേസു വാ തീസു കാരകേസു വാ പവത്തിനാനാത്തം ന ദിസ്സതിയേവ, തസ്മാ ഇമസ്മിം ഗന്ഥേ തം നാമദ്വയം ന ഗഹിതന്തി ദട്ഠബ്ബം.

പച്ചയാ പന ചതുബ്ബിധാ വികരണ, കിച്ച, കാരിത, ധാതുപച്ചയവസേന.

തത്ഥ യേ ധാതുസിദ്ധാനി ത്യാദിപദാനി തബ്ബാദിപദാനി ച ഗണവിഭാഗവസേന അഞ്ഞമഞ്ഞം വിസദിസരൂപാനി കരോന്തി, തേ വികരണപച്ചയാ നാമ, ല, യ, ണോഇച്ചാദയോ.

ഭാവ, കമ്മവിസയോ ക്യോ കിച്ചപച്ചയോ നാമ.

പരേസം ആണാപനസങ്ഖാതേ പയോജകബ്യാപാരേ പവത്താ ണി, ണാപിപച്ചയാ കാരിതപച്ചയാ നാമ.

വിസും തംതംക്രിയവാചീഭാവേന ധാതുരൂപാ ഖ, ഛ, സഇച്ചാദികാ പച്ചയാ ധാതുപച്ചയാ നാമ.

‘‘കാല, കാരക, പുരിസ, സങ്ഖ്യാഭേദദീപക’’ന്തി ഏത്ഥ അതീത, പച്ചുപ്പന്നാ’നാഗത, കാലവിമുത്തവസേന കാലഭേദോ ചതുബ്ബിധോ.

തത്ഥ ഹിയ്യത്തനീ, അജ്ജത്തനീ [അജ്ജതനീ (ബഹൂസു)], പരോക്ഖാതി ഇമാ തിസ്സോ വിഭത്തിയോ അതീതേ കാലേ വത്തന്തി.

വത്തമാനാ, പഞ്ചമീതി ദ്വേ പച്ചുപ്പന്നേ.

ഏകാ ഭവിസ്സന്തീ അനാഗതേ.

സത്തമീ, കാലാതിപത്തീതി ദ്വേ കാലവിമുത്തേ വത്തന്തി, അയം കിര പോരാണികോ വിഭത്തീനം കമോ, സോ ച പാളിയാ സമേതിയേവ.

‘‘സബ്ബേ സദ്ധമ്മഗരുനോ, വിഹംസു വിഹരന്തി ച.

അഥോപി വിഹരിസ്സന്തി, ഏസാ ബുദ്ധാന ധമ്മതാ’’തി [അ. നി. ൪.൨൧] ച –

‘‘അബ്ഭതീതാ ച യേ ബുദ്ധാ, വത്തമാനാ അനാഗതാ’’തി ച [അപ. ഥേര ൧.൧.൫൮൮] പാളീ. ഇമസ്മിം കമേ പഞ്ചമീ, സത്തമീതി നാമദ്വയമ്പി അന്വത്ഥവസേന സിദ്ധം ഭവതി. പച്ഛാ പന ഗരുനോ വത്തിച്ഛാവസേന വിഭത്തീനം നാനാകമം കരോന്തി.

കത്തു, കമ്മ, ഭാവാ പന കാരകഭേദോ നാമ. തത്ഥ ഭാവോ ദുവിധോ സാധ്യ, സാധനവസേന വിസേസന, വിസേസ്യവസേന ച. തത്ഥ ധാത്വത്ഥക്രിയാ സാധ്യഭാവോ നാമ. പച്ചയത്ഥക്രിയാ സാധനഭാവോ നാമ.

തേസു സാധ്യഭാവോ നാനാധാതൂനം വസേന നാനാവിധോ ഹോതി. സാധനഭാവോ നാനാധാത്വത്ഥാനം പവത്താകാരസങ്ഖാതേന ഏകട്ഠേന ഏകോവ ഹോതി. സോ പന യഥാ ജാതി നാമ അനുപ്പന്നപക്ഖേ ഠിതേ സങ്ഖതധമ്മേ ഉപ്പാദേന്തീ വിയ ഖായതി, തഥാ വോഹാരവിസയമത്തേ ഠിതേ സബ്ബധാത്വത്ഥേ പാതുഭോന്തേ കരോന്തോ വിയ ഖായതി, തസ്മാ സോ സാധനന്തി ച കാരകന്തി ച വുച്ചതി. യഥാ ച ജാതിവസേന ഉപ്പന്നാ സങ്ഖതധമ്മാ ‘‘ചിന്തനം ജാതം, ഫുസനം ജാത’’ മിച്ചാദിനാ ഏകന്തമേവ ജാതിം വിസേസേന്തി, തഥാ പച്ചയത്ഥവസേന പാതുഭോന്താ നാനാധാത്വത്ഥാപി ‘‘ഭുയ്യതേ, ഗമ്യതേ, പച്ചതേ, ഭവനം, ഗമനം, പചന’’ മിച്ചാദിനാ ഏകന്തമേവ പച്ചയത്ഥം വിസേസേന്തി. വത്തിച്ഛാവസേന പന ഭാവസാധനപദേസു ധാത്വത്ഥ, പച്ചയത്ഥാനം അഭേദോപി വത്തും യുജ്ജതിയേവ. ഇധ പന ദ്വീസു ഭാവേസു സാധനഭാവോ അധിപ്പേതോതി.

പഠമ, മജ്ഝിമു’ത്തമപുരിസാ പുരിസഭേദോ. ‘പുരിസോ’തി ച ‘‘യംകിഞ്ചായം പുരിസപുഗ്ഗലോ പടിസംവേദേതി സുഖം വാ ദുക്ഖം വാ അദുക്ഖമസുഖം വാ’’തി [മ. നി. ൩.൧] ഏത്ഥ അത്താ ഏവ വുച്ചതി, സോ ച അത്താ ‘‘സോ കരോതി, സോ പടിസംവേദേതീ’’തി [അ. നി. ൬.൪൩; വിസുദ്ധി. ൨.൫൮൦] ഏത്ഥ കാരകോതി വുച്ചതി. ഇതി ‘പുരിസോ’തി കാരകോ ഏവ.

സോ ച തിവിധോ നാമത്ഥോ, തുമ്ഹത്ഥോ, അമ്ഹത്ഥോ ചാതി. തത്ഥ അത്തനോ അജ്ഝത്തസന്താനഭൂതത്താ അമ്ഹത്ഥോ ഉത്തമപുരിസോ നാമ, സേസാ പന കമേന പഠമപുരിസോ, മജ്ഝിമപുരിസോതി വുച്ചന്തി. വിഭത്തിയോ പന തദ്ദീപകത്താ പഠമപുരിസാദിനാമം ലഭന്തി. ഇദഞ്ച നാമം കാരകഭേദേ അന്തോഗധമേവാതി കത്വാ ഇമസ്മിം ഗന്ഥേ ന ഗഹിതന്തി.

സങ്ഖ്യാഭേദോ ദുവിധോ ഏകത്ത, ബഹുത്തവസേന.

‘ലിങ്ഗഭേദരഹിത’ന്തി ‘‘പുരിസോ ഗച്ഛതി, ഇത്ഥീ ഗച്ഛതി, കുലം ഗച്ഛതി’’ ഇച്ചാദീസു ‘പുരിസോ’ഇച്ചാദീനം അഭിധേയ്യപദാനം ലിങ്ഗാനുഗതോ രൂപഭേദോ ആഖ്യാതപദേ നത്ഥി.

‘ക്രിയാപധാനവാചക’ന്തി ഏത്ഥ ക്രിയം ഏവ പധാനതോ അഭിധാതി, ന നാമപദം വിയ ദബ്ബം പധാനതോ അഭിധാതീതി അധിപ്പായോ.

തത്ഥ ക്രിയാ നാമ ധാത്വത്ഥഭാവോ വുച്ചതി, സാ ച കാലവസേന അതീതക്രിയാ, പച്ചുപ്പന്നക്രിയാ, അനാഗതക്രിയാ, കാലവിമുത്തക്രിയാതി ചതുബ്ബിധാ ഹോതി.

ആണത്തിക്രിയാ, ആസിട്ഠക്രിയാ, അനുമതിക്രിയാ, പരികപ്പക്രിയാ, അരഹ, സക്ക, വിധി, നിമന്തനാ’മന്തനാദിക്രിയാതി ബഹുവിധോ ക്രിയാഭേദോതി.

ഭൂ-സത്തായം, സന്തസ്സ ഭാവോ സത്താ, തസ്സം സത്തായം, ഭൂധാതു സത്തായമത്ഥേ വത്തതേ, സബ്ബപദത്ഥാനം സദ്ദ, ബുദ്ധിവിസയഭാവേന വിജ്ജമാനഭാവേ വത്തതേത്യത്ഥോ.

൫൬൧. ക്രിയത്ഥാ [ക. ൪൩൨, ൪൫൫; രൂ. ൩൬൨, ൫൩൦; നീ. ൯൦൫, ൯൩൬; പാ. ൩.൧.൯൧].

അധികാരസുത്തമിദം, ക്രിയത്ഥാ പരം വിഭത്തി, പച്ചയാ ഭവന്തീതി അത്ഥോ. ക്രിയാ അത്ഥോ യസ്സാതി ക്രിയത്ഥോ. പകതിധാതു, വികതിധാതു, നാമധാതുവസേന തിവിധോ ധാതു, കാരിതപച്ചയന്തരൂപമ്പി വികതിധാതുമ്ഹി സങ്ഗയ്ഹതി.

൫൬൨. വത്തമാനേതി അന്തി സി ഥ മി മ തേ അന്തേ സേ വ്ഹേ ഏ മ്ഹേ [ക. ൪൧൪; രൂ. ൪൨൮; നീ. ൮൭൨; ചം. ൧.൨.൮൨; പാ. ൩.൨.൧൨൩].

ആരഭിത്വാ നിട്ഠം അനുപഗതോ ഭാവോ വത്തമാനോ നാമ, തംസമ്ബന്ധീകാലോപി തദൂപചാരേന വത്തമാനോതി വുച്ചതി. വത്തമാനേ കാലേ ക്രിയത്ഥാ പരം ത്യാദിവിഭത്തിയോ ഭവന്തി. അയഞ്ച വിഭത്തി ത്യാദീതി ച വത്തമാനകാലവിസയത്താ വത്തമാനാതി ച സിജ്ഝതി.

൫൬൩. പുബ്ബാപരഛക്കാനമേകാനേകേസു തുമ്ഹമ്ഹസേസേസു ദ്വേ ദ്വേ മജ്ഝിമുത്തമപഠമാ [ക. ൪൦൮; രൂ. ൪൩൧; നീ. ൮൬൭].

തുമ്ഹനാമം, അമ്ഹനാമം, തദുഭയതോ സേസനാമന്തി തീസു നാമേസു പയുജ്ജമാനേസു വാ ഗമ്യമാനേസു വാ ഏകസ്മിം വാ അനേകേസു വാ അത്ഥേസു പുബ്ബഛക്ക, പരഛക്കാനം ദ്വേ ദ്വേ മജ്ഝിമ, ഉത്തമ, പഠമാ വിഭത്തിയോ ഭവന്തി. ‘‘ഉത്തമന്തി ഉത്തരം അന്തിമ’’ന്തി ചൂളമോഗ്ഗല്ലാനേ വുത്തം.

ഏത്ഥ ച വിഭത്തിവിധാനമുഖേന തംതംസഞ്ഞാവിധാനമ്പി സിദ്ധം ഹോതി.

കഥം?തി, അന്തി, സി, ഥ, മി, മ ഇതി പുബ്ബഛക്കം നാമ.

തേ, അന്തേ, സേ, വ്ഹേ, ഏ, മ്ഹേ ഇതി പരഛക്കം നാമ.

പുബ്ബഛക്കേ ച-തി, അന്തിദ്വയം പഠമദുകം നാമ, സി, ഥദ്വയം മജ്ഝിമദുകം നാമ, മി, മദ്വയം ഉത്തമദുകം നാമ. ഏവം പരഛക്കേ.

തത്ഥ തുല്യാധികരണഭൂതേ സേസനാമേ പയുജ്ജമാനേ വാ ഗമ്യമാനേ വാ പഠമദുകം ഭവതി. തഥാ തുമ്ഹനാമേ മജ്ഝിമദുകം, അമ്ഹനാമേ ഉത്തമദുകം. ദുകേസു ച ഏകസ്മിം അത്ഥേ വത്തബ്ബേ ഏകവചനം, ബഹുമ്ഹി വത്തബ്ബേ ബഹുവചനം.

ഏത്ഥ ച നാമാനം അത്ഥനിസ്സിതാ കത്വത്ഥ, കമ്മത്ഥാ ഇധ നാമത്ഥാതി വുച്ചന്തി. കത്തു, കമ്മസങ്ഖാതേ യസ്മിം നാമത്ഥേ ത്യാദിവിഭത്തിയോ ഭവന്തി, സോ നാമത്ഥോ ത്യാദിവാചകാനം ഏവ വാച്ചഭൂതോ വുത്തത്ഥോ നാമ ഹോതി, ന സ്യാദിവിഭത്തീനം.

വുത്തകത്തു, കമ്മാധിട്ഠാനസ്സ ച ലിങ്ഗത്ഥസ്സ വാചകം നാമപദം അഭിധേയ്യപദം നാമ, ഏതദേവ തുല്യാധികരണപദന്തി ച വുച്ചതി.

അമാദയോ ച അത്ഥവാചകവിഭത്തിയോ ഏതസ്മിം ഓകാസം ന ലഭന്തി, ലിങ്ഗത്ഥമത്തജോതികാ പഠമാവിഭത്തി ഏവ ഓകാസം ലഭതി. ഏവരൂപാനി തുല്യാധികരണഭൂതാനി അഭിധേയ്യപദാനി സന്ധായ സുത്തേ ‘തുമ്ഹമ്ഹസേസേസൂ’തി വുത്തം.

ഇദഞ്ച സുത്തം സുദ്ധേഹി തുമ്ഹ’മ്ഹ, സേസനാമേഹി യുത്തവാക്യേ ച മിസ്സകേഹി യുത്തവാക്യേ ചാതി ദ്വീസു ദ്വീസു വാക്യേസു വേദിതബ്ബം.

തത്ഥ സുദ്ധേഹി യുത്തേ പച്ചേകം ദുകാനി വത്തന്തി. യഥാ? സോ ഗച്ഛതി, തേ ഗച്ഛന്തി, ത്വം ഗച്ഛസി, തുമ്ഹേ ഗച്ഛഥ, അഹം ഗച്ഛാമി, മയം ഗച്ഛാമാതി.

തഥാ സുദ്ധദ്വന്ദേപി. യഥാ? സോ ച സോ ച ഗച്ഛതി, ഗച്ഛന്തി വാ. തേ ച തേ ച ഗച്ഛന്തി, സോ ച തേ ച ഗച്ഛന്തി, ത്വഞ്ച ത്വഞ്ച ഗച്ഛസി, ഗച്ഛഥ വാ. തുമ്ഹേ ച തുമ്ഹേ ച ഗച്ഛഥ, ത്വഞ്ച തുമ്ഹേ ച ഗച്ഛഥാതി.

മിസ്സകേഹി യുത്തേ ദ്വന്ദവാക്യേ പന ‘വിപ്പടിസേധേ’തി സങ്കേതത്താ പരദുകാനി ഏവ ഓകാസം ലഭന്തി, തേസു ച ബഹുവചനാനി ഏവ. യഥാ? സോ ച ത്വഞ്ച ഗച്ഛഥ, സോ ച അഹഞ്ച ഗച്ഛാമ, ത്വഞ്ച അഹഞ്ച ഗച്ഛാമ, സോ ച ത്വഞ്ച അഹഞ്ച ഗച്ഛാമ. ഏകവചനചതുക്കം.

തേ ച തുമ്ഹേ ച ഗച്ഛഥ, തേ ച മയഞ്ച ഗച്ഛാമ, തുമ്ഹേ ച മയഞ്ച ഗച്ഛാമ, തേ ച തുമ്ഹേ ച മയഞ്ച ഗച്ഛാമ. ബഹുവചനചതുക്കം.

സോ ച തുമ്ഹേ ച ഗച്ഛഥ, സോ ച മയഞ്ച ഗച്ഛാമ, ത്വഞ്ച മയഞ്ച ഗച്ഛാമ, സോ ച ത്വഞ്ച മയഞ്ച ഗച്ഛാമ. ഏകവചനമൂലചതുക്കം.

തേ ച ത്വഞ്ച ഗച്ഛഥ, തേ ച അഹഞ്ച ഗച്ഛാമ, തുമ്ഹേ ച അഹഞ്ച ഗച്ഛാമ, തേ ച തുമ്ഹേ ച അഹഞ്ച ഗച്ഛാമ. ബഹുവചനമൂലചതുക്കം.

അപി ച ത്വഞ്ച സോ ച ഗച്ഛഥ, അഹഞ്ച സോ ച ഗച്ഛാമ, ത്വഞ്ച അഹഞ്ച സോ ച ഗച്ഛാമ, തുമ്ഹേ ച സോ ച ഗച്ഛഥ, മയഞ്ച സോ ച ഗച്ഛാമ, ത്വഞ്ച തേ ച ഗച്ഛഥ, അഹഞ്ച തേ ച ഗച്ഛാമഇച്ചാദീനിപി ചതുക്കാനി വേദിതബ്ബാനി.

അത്രിമാ പാളീ – തുവഞ്ച പുത്തോ സുണിസാ ച നത്താ, സമ്മോദമാനാ ഘരമാവസേഥ [ജാ. ൧.൮.൭]. അഹഞ്ച പുത്തോ സുണിസാ ച നത്താ, സമ്മോദമാനാ ഘരമാവസേമ [ജാ. ൧.൮.൭].

അഹഞ്ച ദാനി ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖുസങ്ഘം പരിഹരിസ്സാമ [മ. നി. ൨.൧൬൦].

അഹഞ്ച ഇമേ ച ഭിക്ഖൂ സമാധിനാ നിസീദിമ്ഹാ.

അഹഞ്ച ഭരിയാ ച ദാനപതീ അഹുമ്ഹാ [ജാ. ൨.൨൨.൧൫൯൩].

അഹഞ്ച സാമികോ ച ദാനപതീ അഹുമ്ഹാ [ജാ. ൨.൨൨.൧൬൧൭] ഇച്ചാദി.

യം പന ‘‘സോ ച ഗച്ഛതി, ത്വഞ്ച ഗച്ഛസീ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘തുമ്ഹേ ഗച്ഛഥാ’’തി വാ ‘‘സോ ച ഗച്ഛതി, അഹഞ്ച ഗച്ഛാമീ’’തി വത്തബ്ബേ ‘‘മയം ഗച്ഛാമാ’’തി വാ വചനം, തം പകതിബഹുവചനമേവ, ന പരോപുരിസബഹുവചനം.

യഞ്ച കച്ചായനേ – ‘‘സബ്ബേസമേകാഭിധാനേ പരോ പുരിസോ’’തി [നീ. ൨൧൬ പിട്ഠേ] സുത്തം, തത്ഥപി സബ്ബേസം ദ്വിന്നം വാ തിണ്ണം വാ മിസ്സകഭൂതാനം നാമ, തുമ്ഹ’മ്ഹാനം ഏകതോ അഭിധാനേ മിസ്സകദ്വന്ദവാക്യേ പരോ പുരിസോ യോജേതബ്ബോതി അത്ഥോ ന ന സമ്ഭവതീതി.

൫൬൪. കത്തരി ലോ [ക. ൪൫൫; രൂ. ൪൩൩; നീ. ൯൨൫].

അപരോക്ഖേസു മാന, ന്ത, ത്യാദീസു പരേസു ക്രിയത്ഥാ പരം കത്തരി ലാനുബന്ധോ അപച്ചയോ ഹോതി. ലാനുബന്ധോ ‘ഊലസ്സേ’തി സുത്തേ വിസേസനത്ഥോ.

ഏതേന യത്ഥ മാന, ന്ത, ത്യാദയോ കത്തരി വത്തന്തി, തത്ഥ അയം ലപച്ചയോതി ലപച്ചയേന തേസം കത്തുവാചകഭാവം ഞാപേതി, ഏസ നയോ ‘‘ക്യോ ഭാവകമ്മേസു…’’ ഇച്ചാദീസുപി.

ഏത്ഥ ച വികരണപച്ചയാ നാമ ബ്യഞ്ജനപൂരണാ ഏവ ഹോന്തി, ന അത്ഥപൂരണാ, തസ്മാ യസ്മിം പയോഗേ തേഹി വിനാ പദരൂപം ന സിജ്ഝതി, തത്ഥേവ തേ വത്തന്തി. യത്ഥ സിജ്ഝതി, തത്ഥ ന വത്തന്തി, അയമ്പി ലപച്ചയോ ധാതുതോ പരം വിഭത്തിസരേ വാ ആഗമസരേ വാ അസന്തേ വത്തതി, സന്തേ പന ‘‘പചാമി, പചാമ, പചാഹി, ഗമേതി, ഗമേന്തി, വജ്ജേതി, വജ്ജേന്തി’’-ഇച്ചാദീസു കാരിയന്തരത്ഥായ വത്തതി. യത്ഥ ച പച്ചയാനം ലോപോ വിഹിതോ, തത്ഥ ഗണന്തര, രൂപന്തരപ്പസങ്ഗപടിസിദ്ധായ വത്തതി, അഞ്ഞത്ഥ ന വത്തതി.

൫൬൫. യുവണ്ണാനമേഓ പച്ചയേ [ക. ൪൮൫; രൂ. ൪൩൪; നീ. ൯൭൫; ചം. ൧.൧.൮൨; പാ. ൩.൧.൬൦].

വിഭത്തി, പച്ചയാ പച്ചയോ നാമ. ഇ, കീ, ഖി, ചി, ജി ഇച്ചാദയോ ഇവണ്ണാ നാമ. ചു, ജു, ഭൂ, ഹൂ ഇച്ചാദയോ ഉവണ്ണാ നാമ. പച്ചയേ പരേ ഏകക്ഖരധാത്വന്താനം ഇവണ്ണു’വണ്ണാനം കമേന ഏ, ഓവുദ്ധിയോ ഹോന്തി. ‘പരോ ക്വചീ’തി പരസരലോപോ.

സംപുബ്ബോ-സമ്ഭോതി, സമ്ഭോന്തി, സമ്ഭോസി, സമ്ഭോഥ, സമ്ഭോമി, സമ്ഭോമ.

അനുപുബ്ബോ-അനുഭവനേ, സോ ഭോഗം അനുഭോതി, തേ ഭോഗം അനുഭോന്തി, ത്വം ഭോഗം അനുഭോസി, തുമ്ഹേ ഭോഗം അനുഭോഥ, അഹം ഭോഗം അനുഭോമി, മയം ഭോഗം അനുഭോമ.

തത്ഥ യഥാ ‘‘നീലോ പടോ’’തി ഏത്ഥ നീലസദ്ദസ്സ അത്ഥോ ദുവിധോ വാച്ചത്ഥോ, അഭിധേയ്യത്ഥോതി.

തത്ഥ ഗുണസങ്ഖാതോ സകത്ഥോ വാച്ചത്ഥോ നാമ.

ഗുണനിസ്സയോ ദബ്ബത്ഥോ അഭിധേയ്യത്ഥോ നാമ.

നീലസദ്ദോ പന വച്ചാത്ഥമേവ ഉജും വദതി, നീലസദ്ദമത്തം സുണന്തോ നീലഗുണമേവ ഉജും ജാനാതി, തസ്മാ ‘‘പടോ’’ ഇതി പദന്തരേന നീലസദ്ദസ്സ അഭിധേയ്യത്ഥോ ആചിക്ഖീയതി.

തഥാ ‘‘അനുഭോതീ’’തി ഏത്ഥ തിസദ്ദസ്സ അത്ഥോ ദുവിധോ വാച്ചത്ഥോ, അഭിധേയ്യത്ഥോതി.

തത്ഥ കത്തുസത്തിസങ്ഖാതോ സകത്ഥോ വാച്ചത്ഥോ നാമ.

സത്തിനിസ്സയോ ലിങ്ഗത്ഥോ അഭിധേയ്യത്ഥോ നാമ.

തിസദ്ദോ പന വാച്ചത്ഥമേവ ഉജും വദതി, ന അഭിധേയ്യത്ഥം. ‘‘അനുഭോതീ’’തി സുണന്തോസാധ്യക്രിയാസഹിതം കത്താരമേവ ഉജും ജാനാതി, ന കിഞ്ചി ദബ്ബന്തി അത്ഥോ. തസ്മാ ‘‘സോ’’ ഇതി പദന്തരേന തിസദ്ദസ്സ അഭിധേയ്യത്ഥോ ആചിക്ഖീയതി, വാച്ചത്ഥസ്സ പന തിസദ്ദേനേവ ഉജും വുത്തത്താ തതിയാവിഭത്തിയാ പുന ആചിക്ഖിതബ്ബകിച്ചം നത്ഥി, ലിങ്ഗത്ഥജോതനത്ഥം അഭിധേയ്യപദേ പഠമാവിഭത്തി ഏവ പവത്തതീതി. ഏസ നയോ സബ്ബത്ഥ.

൫൬൬. ഏഓനമയവാ സരേ [ക. ൫൧൩, ൫൧൪; രൂ. ൪൩൫, ൪൯൧; നീ. ൧൦൨൭, ൧൦൨൮].

സരേ പരേ ഏ, ഓനം കമേന അയ, അവാ ഹോന്തി. യ, വേസു അ-കാരോ ഉച്ചാരണത്ഥോ.

ഭവതി, ഭവന്തി, ഭവസി, ഭവഥ.

൫൬൭. ഹിമിമേസ്വസ്സ [ക. ൪൭൮; രൂ. ൪൩൮; നീ. ൯൫൯].

ഹി, മി, മേസു പരേസു അ-കാരസ്സ ദീഘോ ഹോതി.

ഭവാമി, ഭവാമ.

പരഛക്കേ – ഭവതേ, ഭവന്തേ, ഭവസേ, ഭവവ്ഹേ, ഭവേ, ഭവമ്ഹേ.

പപുബ്ബോ ഭൂ-പവത്തിയം, നദീ പഭവതി.

അധ്യാ’ഭി, പരിപുബ്ബോ ഹിംസായം, അധിഭവതി, അഭിഭവതി, പരിഭവതി.

വിപുബ്ബോ വിനാസേ, പാകടേ, സോഭണേ ച, വിഭവതി.

പരാപുബ്ബോ പരാജയേ, പരാഭവതി.

അഭി, സംപുബ്ബോ പത്തിയം, അജ്ഝോഗാഹേ ച, അഭിസമ്ഭവതി, തഥാ പാതുബ്ഭവതി, ആവിഭവതി ഇച്ചാദി.

ഇതി സുദ്ധകത്തുരൂപം.

സുദ്ധഭാവകമ്മരൂപ

൫൬൮. ക്യോ ഭാവകമ്മേസ്വപരോക്ഖേസു മാന ന്ത ത്യാദീസു [ക. ൪൪൦; രൂ. ൪൪൫; നീ. ൯൨൦; ചം. ൧.൧.൮൦; പാ. ൩.൧.൬൭].

പരോക്ഖാവജ്ജിതേസു മാന, ന്തപച്ചയേസു ത്യാദീസു ച പരേസു ക്രിയത്ഥാ ഭാവസ്മിം കമ്മനി ച കാനുബന്ധോ യപച്ചയോ ഹോതി, ബഹുലാധികാരാ ക്വചി കത്തരി ച.

രൂപം വിഭുയ്യതി, സോ പഹീയിസ്സതി [സം. നി. ൧.൨൪൯], ഭത്തം പച്ചതി, ഗിമ്ഹേ ഉദകം ഛിജ്ജതി, കുസൂലോ ഭിജ്ജതി.

൫൬൯. ന തേ കാനുബന്ധനാഗമേസു.

കാനുബന്ധേ നാഗമേ ച ഇവണ്ണു’വണ്ണാനം അസ്സ ച തേ ഏ, ഓ,-ആ ന ഹോന്തീതി ക്യമ്ഹി വുദ്ധി നത്ഥി.

കമ്മേ-തേന പുരിസേന ഭോഗോ അനുഭൂയതി, തേന ഭോഗാ അനുഭൂയന്തി, തേന ത്വം അനുഭൂയസി, തേന തുമ്ഹേ അനുഭൂയഥ, തേന അഹം അനുഭൂയാമി, തേന മയം അനുഭൂയാമ. യസ്സ ദ്വിത്തം രസ്സത്തഞ്ച, അനുഭുയ്യതി, അനുഭുയ്യന്തി.

തത്ഥ ‘‘അനുഭൂയതീ’’തി ഏത്ഥ ക്യപച്ചയസഹിതസ്സ തിസദ്ദസ്സ അത്ഥോ ദുവിധോ വാച്ചത്ഥോ, അഭിധേയ്യത്ഥോതി.

തത്ഥ കമ്മസത്തിസങ്ഖാതോ സകത്ഥോ വാച്ചത്ഥോ നാമ.

സത്തിനിസ്സയോ ലിങ്ഗത്ഥോ അഭിധേയ്യത്ഥോ നാമ.

തിസദ്ദോ പന ക്യപച്ചയസഹിതോ വാച്ചത്ഥമേവ ഉജും വദതി, ന അഭിധേയ്യത്ഥം. ‘‘അനുഭൂയതീ’’തി സുണന്തോ സാധ്യക്രിയാസഹിതം കമ്മസത്തിം ഏവ ഉജും ജാനാതി, ന കിഞ്ചി ദബ്ബന്തി വുത്തം ഹോതി. സേസം പുബ്ബേ വുത്തനയമേവ.

അനുഭൂയതേ, അനുഭുയ്യതേ, അനുഭൂയന്തേ, അനുഭുയ്യന്തേ, അനുഭൂയസേ, അനുഭൂയവ്ഹേ, അനുഭൂയേ, അനുഭുയ്യേ, അനുഭൂയമ്ഹേ, അനുഭുയ്യമ്ഹേ.

൫൭൦. ഗരുപുബ്ബാ രസ്സാ രേ ന്തേന്തീനം [ക. ൫൧൭; രൂ. ൪൮൮; നീ. ൧൧൦൫; ‘ഗുരു…’ (ബഹൂസു)].

ഗരുപുബ്ബമ്ഹാ രസ്സതോ ന്തേ, ന്തീനം രേആദേസോ ഹോതി.

ജായരേ, ജായന്തി, ജായരേ, ജായന്തേ, ഗച്ഛരേ, ഗച്ഛന്തി, ഗച്ഛരേ, ഗച്ഛന്തേ, ഗമിസ്സരേ, ഗമിസ്സന്തി, ഗമിസ്സരേ, ഗമിസ്സന്തേ.

ഗരുപുബ്ബാതി കിം? പചന്തി, പചന്തേ.

രസ്സാതി കിം? പാചേന്തി, പാചന്തേ.

ഏത്ഥ ച സുത്തവിഭാഗേന ‘‘സബ്ബം ഹിദം ഭഞ്ജരേ കാലപരിയായം [ജാ. ൧.൧൫.൩൭൦], മുഞ്ചരേ ബന്ധനസ്മാ [ജാ. ൨.൨൨.൧൬൪൮], ജീവരേ’ വാപി സുസ്സതീ’’തി [ജാ. ൨.൨൨.൮൪൦] ഏതാനി പാളിപദാനി സിജ്ഝന്തി.

തത്ഥ ‘ഭഞ്ജരേ’തി ഭിജ്ജതി, ‘മുഞ്ചരേ’തി മുഞ്ചന്തു, ‘ജീവരേ’ വാപീ’തി ജീവന്തോ’വാപി. അനുഭൂയരേ, അനുഭൂയന്തി, അനുഭൂയരേ, അനുഭൂയന്തേ.

ഭാവോ നാമ ഭവന, ഗമനാദികോ ക്രിയാകാരോ, സോ ധാതുനാ ഏവ തുല്യാധികരണഭാവേന വിസേസീയതി, ന നാമപദേന, തസ്മാ തത്ഥ തുമ്ഹ’മ്ഹ, സേസനാമവസേന ത്യാദിദുകവിസേസയോഗോ നാമ നത്ഥി, പഠമദുകമേവ തത്ഥ ഭവതി, ദബ്ബസ്സേവ ച തസ്സ അബ്യത്തസരൂപത്താ സങ്ഖ്യാഭേദോപി നത്ഥി, ഏകവചനമേവ ഭവതി.

തേന ഭോഗം അനുഭൂയതി, അനുഭുയ്യതി, അനുഭൂയതേ, അനുഭുയ്യതേ, അനുഭവനം ഹോതീതി അത്ഥോ.

ഇതി സുദ്ധഭാവകമ്മരൂപാനി.

ഹേതുകത്തുരൂപ

൫൭൧. പയോജകബ്യാപാരേ ണാപി ച [ക. ൪൩൮; രൂ. ൫൪൦; നീ. ൯൧൪].

യോ സുദ്ധകത്താരം പയോജേതി, തസ്സ പയോജകസ്സ കത്തുനോ ബ്യാപാരേ ക്രിയത്ഥാ ണി ച ണാപി ച ഹോന്തി. ണാനുബന്ധാ വുദ്ധുത്ഥാ.

തേസു ച ആകാരന്തതോ [‘അതോ’ (മോഗ.)] ണാപിയേവ ഹോതി, ദാപേതി, ദാപയതി.

ഉവണ്ണന്തതോ ണിയേവ, സാവേതി, സാവയതി.

സേസതോ ദ്വേപി, പാചേതി, പാചയതി, പാചാപേതി, പാചാപയതി.

പയോജകബ്യാപാരോപി ക്രിയാ ഏവാതി തദത്ഥവാചീഹി ണി,-ണാപീഹി പരം വിഭത്തി, പച്ചയാ ഭവന്തി, ധാത്വന്തസ്സ ച ണി, ണാപീനഞ്ച വുദ്ധി.

സോ മഗ്ഗം ഭാവേതി, തേ മഗ്ഗം ഭാവേന്തി, ത്വം മഗ്ഗം ഭാവേസി, തുമ്ഹേ മഗ്ഗം ഭാവേഥ, അഹം മഗ്ഗം ഭാവേമി, മയം മഗ്ഗം ഭാവേമ.

൫൭൨. ആയാവാ ണാനുബന്ധേ [ക. ൫൧൫; രൂ. ൫൪൧; നീ. ൧൦൨൯].

ഏ, ഓനം കമേന ആയ, ആവാ ഹോന്തി സരാദോ ണാനുബന്ധേ പച്ചയേ പരേ, സുത്തവിഭത്തിയാ അണാനുബന്ധേപി ആയാ’വാ ഹോന്തി.

ഗേ-സദ്ദേ, ഗായതി, ഗായന്തി.

അപപുബ്ബോ ചേ-പൂജായം, അപചായതി, അപചായന്തി.

ഝേ-ചിന്തായം, ഝായതി, ഝായന്തി, ഉജ്ഝായതി, നിജ്ഝായതി ഇച്ചാദി.

൫൭൩. ണിണാപ്യാപീഹി ച [‘‘…വാ’’ (ബഹൂസു)].

ണി, ണാപി, ആപീഹി ച കത്തരി ലോ ഹോതി വാ.