൫. തദ്ധിത

അഥ തദ്ധിതവിധാനം ദീപിയതേ.

തദ്ധിതവുത്തി നാമ വിചിത്രാ ഹോതി, സാതിസയേന വിചിത്രഞാണഹിതം വഹതി, തസ്മാ തേസം തേസം കുലപുത്താനം ഹിതന്തി തദ്ധിതം, ഇമസ്മിം കണ്ഡേ സബ്ബവിധാനസ്സ നാമം. തം പന അട്ഠവിധം ഹോതി അപച്ചം, അനേകത്ഥം, അസ്സത്ഥി, ഭാവകമ്മം, പരിമാണം, സങ്ഖ്യാ, ഖുദ്ദകം, നാനാത്തന്തി.

അപച്ചരാസി

൪൩൦. ണോ വാപച്ചേ [ക. ൩൪൪; രൂ. ൩൬൧; നീ. ൭൫൨; ചം. ൨.൪.൧൬; പാ. ൪.൧.൯൨; ‘സരാനമാദിസ്സാ…’ (ബഹൂസു)].

ഛട്ഠ്യന്താ നാമമ്ഹാ തസ്സ അപച്ചന്തി അത്ഥേ വികപ്പേന ണപച്ചയോ ഹോതി. വാസദ്ദോ വാക്യ, സമാസാനം വികപ്പനത്ഥോ, ഇതോ പരം അനുവത്തതേ, തേന സബ്ബത്ഥ വികപ്പവിധി സിജ്ഝതി. ണാനുബന്ധോ വുദ്ധ്യത്ഥോ, സോ പയോഗഅപ്പയോഗീ. വസിട്ഠസ്സ അപച്ചന്തി അത്ഥേ ഇമിനാ സുത്തേന വസിട്ഠമ്ഹാ ണപച്ചയോ, സോ സാമ്യത്ഥഞ്ച അപച്ചത്ഥഞ്ച ഉഭയം വദതി, ഛട്ഠീ ച അപച്ചപദഞ്ച തേന വുത്തത്ഥാ നാമ ഹോന്തി, വസിട്ഠപദം പച്ചയേന സഹ ഏകത്ഥം ഹോതി, ഉഭയം ഏകതോ ഹുത്വാ പുത്തസ്സ നാമം ഹോതീതി അത്ഥോ. തതോ ‘ഏകത്ഥതായ’ന്തി ഛട്ഠിയാ ലോപോ, അപച്ചപദം പന വുത്തത്ഥമത്തേന ലുപ്പതി. തഞ്ഹി സുത്തേ പധാനഭാവേന നിദ്ദിട്ഠം ഹോതി, ന ഛട്ഠീതി, മഹാവുത്തിനാ വാ പദാനം ലോപോ. ഏവം സബ്ബത്ഥ.

൪൩൧. പദാനമാദിസ്സായുവണ്ണസ്സാഏഓ ണാനുബന്ധേ [ക. ൪൦൫; രൂ. ൩൬൫; നീ. ൮൬൦].

പദാനം ആദിഭൂതസ്സ അകാരസ്സ ച ഇവണ്ണു’വണ്ണസ്സ ച ആ, ഏ, ഓ വുദ്ധിയോ ഹോന്തി ണാനുബന്ധേ പച്ചയേ പരേതി പദാദിഅ-കാരസ്സ ആവുദ്ധി, സ്യാദ്യുപ്പത്തി.

വാസിട്ഠോ, പുരിസോ, വാസിട്ഠീ, ഇത്ഥീ, വാസിട്ഠം, കുലം, വസിട്ഠസ്സ പുത്തോ വാസിട്ഠോ, വസിട്ഠസ്സ ധീതാ വാസിട്ഠീ, വസിട്ഠസ്സ കുലം വാസിട്ഠന്തി ഏവമ്പി യോജേതും യുജ്ജതി.

തത്ഥ ‘വസിട്ഠസ്സാ’തി ഏതേന ഗോത്തസ്സേവ പിതുഭൂതം ആദിപുരിസം വദതി. കസ്മാ? ഗോത്തസദ്ദത്താ. ഏവഞ്ഹി സതി തസ്മിം ഗോത്തേ പച്ചാജാതാ സബ്ബേപി ജനാ തസ്സ അപച്ചാ നാമ ഹോന്തി.

൪൩൨. മജ്ഝേ [ക. ൪൦൪; രൂ. ൩൭൦; നീ. ൮൫൯].

മജ്ഝേ പവത്താനം അ, യുവണ്ണാനം ആ, ഏ, ഓവുദ്ധിയോ ഹോന്തി വാ ക്വചി.

വാസേട്ഠോ, വാസേട്ഠീ, വാസേട്ഠം. വാസദ്ദേന ‘‘വസിട്ഠസ്സ പുത്തോ ധീതാ കുല’’ന്തി വാക്യം വാ ‘‘വസിട്ഠപുത്തോ വസിട്ഠധീതാ വസിട്ഠകുല’’ന്തി സമാസം വാ വികപ്പേതി. ഏവം സബ്ബത്ഥ.

ഭരദ്വാജസ്സ അപച്ചം ഭാരദ്വാജോ, വിസാമിത്തസ്സ [ഭാരദ്വാജസ്സ… വേസാമിത്തസ്സ… (രൂ.)] അപച്ചം വേസാമിത്തോ, ഗോതമസ്സ അപച്ചം ഗോതമോ, കസ്സപസ്സ അപച്ചം കസ്സപോ, വസുദേവസ്സ അപച്ചം വാസുദേവോ. ഏവം ബാലദേവോ.

ഉപഗുസ്സ അപച്ചന്തി ഏത്ഥ ‘ഉവണ്ണസ്സാവങ…’തി ണാനുബന്ധേ പച്ചയേ പരേ ഉവണ്ണസ്സ അവങ ഹോതി. ഓപഗവോ, ഓപഗവീ, ഓപഗവം, മനുനോ അപച്ചം മാനവോ, ഭഗ്ഗുനോ അപച്ചം ഭഗ്ഗവോ, പണ്ഡുനോ അപച്ചം പണ്ഡവോ, ഉപവിന്ദുസ്സ അപച്ചം ഓപവിന്ദവോ ഇച്ചാദി.

൪൩൩. വച്ഛാദിതോ ണാനണായനാ [ക. ൩൪൫; രൂ. ൩൬൬; നീ. ൭൫൪; പാ. ൪.൧.൯൩, ൯൪, ൧൬൨, ൧൬൩].

ഛട്ഠുന്തേഹി വച്ഛാദീഹി ഗോത്തസദ്ദഗണേഹി തസ്സ അപച്ചന്തി അത്ഥേ ണാനുബന്ധാ ആന, ആയനപച്ചയാ ഹോന്തി വാ.

വച്ഛസ്സ അപച്ചം വച്ഛാനോ, വച്ഛായനോ, വച്ഛാനീ, വച്ഛായനീ, വച്ഛാനം, വച്ഛായനം. ഏവം കച്ചാനോ, കച്ചായനോ, കാതിയാനോ, കാതിയായനോ, സാകടാനോ, സാകടായനോ, കണ്ഹാനോ, കണ്ഹായനോ, മോഗ്ഗല്ലാനോ, മോഗ്ഗല്ലായനോ, അഗ്ഗിവേസ്സാനോ [അഗ്ഗിവേസ്സനോതിപി ദിസ്സതി ദീ. നി. ൧.൧൭൬; മ. നി. ൧.൩൫൩ ആദയോ], അഗ്ഗിവേസ്സായനോ, മുഞ്ചാനോ, മുഞ്ചായനോ, കുഞ്ചാനോ, കുഞ്ചായനോ ഇച്ചാദി.

൪൩൪. കത്തികാവിധവാദീഹി ണേയ്യണേരാ [ക. ൩൪൬; രൂ. ൩൬൭; നീ. ൭൫൫; പാ. ൪.൧.൧൨൦, ൧൨൩, ൧൨൬, ൧൨൭, ൧൨൮, ൧൨൯, ൧൩൧].

ഛട്ഠ്യന്തേഹി കത്തികാദീഹി വിധവാദീഹി ച തസ്സ അപച്ചന്തി അത്ഥേ കമേന ണാനുബന്ധാ ഏയ്യ, ഏരപച്ചയാ ഹോന്തി വാ.

ണേയ്യേ – കത്തികായ നാമ ദേവധീതായ അപച്ചം കത്തികേയ്യോ, വിനതായ നാമ ദേവിയാ അപച്ചം വേനതേയ്യോ, രോഹിണിയാ നാമ ദേവിയാ അപച്ചം രോഹിണേയ്യോ, ഭഗിനിയാ അപച്ചം ഭാഗിനേയ്യോ, നദിയാ നാമ ഇത്ഥിയാ അപച്ചം നാദേയ്യോ. ഏവം അന്തേയ്യോ, ആഹേയ്യോ, കാമേയ്യോ, സുചിയാ അപച്ചം സോചേയ്യോ, ബാലായ അപച്ചം ബാലേയ്യോ ഇച്ചാദി.

ണേരേ – വിധവായ അപച്ചം വേധവേരോ, വിധവാ നാമ മതപതികാ ഇത്ഥീ. ബന്ധുകിയാ അപച്ചം ബന്ധുകേരോ, നാളികിയാ നാമ ഇത്ഥിയാ പുത്തോ നാളികേരോ, സമണസ്സ ഉപജ്ഝായസ്സ പുത്തോ സാമണേരോ, സമണിയാ പവത്തിനിയാ ധീതാ സാമണേരീ ഇച്ചാദി.

൪൩൫. ണ്യ ദിച്ചാദീഹി [ക. ൩൪൭; രൂ. ൩൬൮; നീ. ൭൫൬; ചം. ൨.൪.൨; പാ. ൪.൧.൮൫].

ഛട്ഠുന്തേഹി ദിതിഇച്ചാദീഹി തസ്സ അപച്ചന്തി അത്ഥേ ണാനുബന്ധോ യപച്ചയോ ഹോതി വാ.

൪൩൬. ലോപോവണ്ണിവണ്ണാനം [ക. ൨൬൧; രൂ. ൩൬൯; നീ. ൫൦൯].

യേ പരേ അവണ്ണസ്സ ഇവണ്ണസ്സ ച ലോപോ ഹോതീതി ണ്യമ്ഹി പരേ അവണ്ണി’വണ്ണാനം ലോപോ.

ദിതിയാ നാമ ദേവധീതായ അപച്ചം ദേച്ചോ, അദിതിയാ അപച്ചം ആദിച്ചോ.

തത്ഥ ഇവണ്ണലോപേ ‘തവഗ്ഗവരണാനം യേ ചവഗ്ഗബയഞാ’തി യമ്ഹി പരേ തവഗ്ഗസ്സ ചവഗ്ഗത്തം, പുന ‘വഗ്ഗലസേഹി തേ’തി യസ്സ പുബ്ബരൂപത്തം, കുണ്ഡനിയാ അപച്ചം കോണ്ഡഞ്ഞോ.

൪൩൭. ഉവണ്ണസ്സാവങ സരേ [ക. ൩൪൮; രൂ. ൩൭൧; നീ. ൭൫൭].

സരേ പരേ ഉവണ്ണസ്സ അവങ ഹോതീതി ഉവണ്ണസ്സ അവത്തം. ‘തവഗ്ഗവരണാന…’ന്തി സുത്തേന വസ്സ ബത്തം, പുന ‘വഗ്ഗലസേഹി തേ’തി സുത്തേന യസ്സ പുബ്ബരൂപത്തം, ഭാതുനോ അപച്ചം ഭാതബ്യോ.

൪൩൮. ആ ണി [ക. ൩൪൭; രൂ. ൩൬൮; നീ. ൭൫൬; ചം. ൨.൪.൧൯; പാ. ൪.൧.൯൫].

രസ്സാ’കാരന്തതോ അപച്ചത്ഥേ ണാനുബന്ധോ രസ്സി’പച്ചയോ ഹോതി വാ.

ദക്ഖസ്സ അപച്ചം ദക്ഖി. ഏവം ദോണി, വാസവി, സക്യപുത്തി, നാടപുത്തി, ദാസപുത്തി, ദാരുനോ അപച്ചം ദാരവി [വിചാരേതബ്ബമിദം], വരുണസ്സ അപച്ചം വാരുണി. ഏവം കണ്ഡി, ബാലദേവി, പാവകി, ജിനദത്തസ്സ അപച്ചം ജേനദത്തി, സുദ്ധോദനി, അനുരുദ്ധി ഇച്ചാദി.

൪൩൯. രാജതോ ഞോ ജാതിയം [ക. ൩൪൭; രൂ. ൩൬൮; നീ. ൭൫൬; ചം. ൨.൪.൭൦; പാ. ൪.൧.൧൩൭].

ജാതിയം ഗമ്യമാനായം രാജസദ്ദമ്ഹാ അപച്ചത്ഥേ ഞപച്ചയോ ഹോതി വാ.

രഞ്ഞോ അപച്ചം രാജഞ്ഞോ, രാജകുലസ്സ പുത്തോതി അത്ഥോ.

ജാതിയന്തി കിം? രാജപുത്തോ.

൪൪൦. ഖത്താ യിയാ [ക. ൩൪൭; രൂ. ൩൬൮; നീ. ൭൫൬; ചം. ൨.൪.൬൯; പാ. ൪.൧.൧൩൮].

ജാതിയം ഗമ്യമാനായം ഖത്തസദ്ദമ്ഹാ അപച്ചത്ഥേ യ, ഇയപച്ചയാ ഹോന്തി.

ഖത്തകുലസ്സ അപച്ചം ഖത്യോ, ഖത്തിയോ.

ജാതിയന്ത്വേവ? ഖത്തി.

൪൪൧. മനുതോ സ്സസണ [ക. ൩൪൮; രൂ. ൩൭൧; നീ. ൭൫൩; ചം. ൨.൪.൯൪, ൯൫; പാ. ൪.൧.൧൬൧].

ജാതിയം ഗമ്യമാനായം മനുസദ്ദമ്ഹാ അപച്ചത്ഥേ സ്സ, സണപച്ചയാ ഹോന്തി.

മനുനോ അപച്ചം മനുസ്സോ, മാനുസോ, മനു നാമ കപ്പേ ആദിഖത്തിയോ മഹാസമ്മതരാജാ, ഇത്ഥിയം മനുസ്സീ, മാനുസീ,

ജാതിയന്ത്വേവ? മാണവോ.

൪൪൨. ജനപദനാമസ്മാ ജനഖത്തിയാ രഞ്ഞേ ച ണോ [ക. ൩൫൨; രൂ. ൩൭൬; നീ. ൭൬൫; ചം. ൨.൪.൯൬; പാ. ൪.൧.൧൬൮; ‘‘ജനപദനാമസ്മാ ഖത്തിയാ…’’ (ബഹൂസു)].

ജനവാചിനാ ച ഖത്തിയവാചിനാ ച ജനപദനാമമ്ഹാ രഞ്ഞേ ച അപച്ചേ ച ണോ ഹോതി.

പഞ്ചാലാനം ജനാനം രാജാ പഞ്ചാലോ, പഞ്ചാലസ്സ ഖത്തിയസ്സ അപച്ചം പഞ്ചാലോ. ഏവം കോസലോ, മാഗധോ, ഓക്കാകോ [ദീ. നി. ൧.൨൬൭].

ജനപദനാമസ്മാതി കിം? ദസരഥരഞ്ഞോ പുത്തോ ദാസരഥി [ദാസരട്ഠി].

ജനഖത്തിയാതി കിം? പഞ്ചാലസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ അപച്ചം പഞ്ചാലി.

൪൪൩. ണ്യ കുരുസിവീഹി [ക. ൩൪൬; രൂ. ൩൬൭; നീ. ൭൫൫; ചം. ൨.൪.൧൦൧ …പേ… ൪.൧.൧൭൨].

കുരു, സിവിസദ്ദേഹി അപച്ചേ രഞ്ഞേ ച ണ്യോ ഹോതി.

കുരുരഞ്ഞോ അപച്ചം കോരബ്യോ [ജാ. ൧.൧൪.൨൨൮, ൨൩൨, ൨൩൬], കുരുരട്ഠവാസീനം രാജാ കോരബ്യോ, കോരബ്ബോ, പുബ്ബരൂപത്തം, സിവിരഞ്ഞോ അപച്ചം സേബ്യോ, സിവിരട്ഠവാസീനം രാജാ സേബ്യോ.

അപച്ചരാസി നിട്ഠിതോ.

അനേകത്ഥരാസി

൪൪൪. ണ രാഗാ തേന രത്തം [ക. ൩൪൭; രൂ. ൩൬൮; നീ. ൭൫൬; ചം. ൩.൧.൧ …പേ… ൪.൨.൧].

രജ്ജന്തി വത്ഥം ഏതേനാതി രാഗോ, രജനവത്ഥു, രാഗവാചിമ്ഹാ തേന രത്തന്തി അത്ഥേ ണോ ഹോതി.

കസാവേന രത്തം വത്ഥം കാസാവം [ധ. പ. ൯], കാസായം വാ. ഏവം കോസുമ്ഭം, ഹലിദ്ദിയാ രത്തം ഹാലിദ്ദം, പാടങ്ഗേന രത്തം പാടങ്ഗം, മഞ്ജിട്ഠം, കുങ്കുമം ഇച്ചാദി.

‘‘നീലം വത്ഥം, പീതം വത്ഥ’’ന്തിആദീസു പന നീല, പീതാദിസദ്ദാ ഗുണസദ്ദത്താ പച്ചയേന വിനാ ഗുണനിസ്സയം ദബ്ബം വദന്തി. ഏവം സബ്ബേസു ഗുണസദ്ദ, ജാതിസദ്ദ, നാമസദ്ദേസു.

൪൪൫. നക്ഖത്തേനിന്ദുയുത്തേന കാലേ [ക. ൩൫൨; രൂ. ൩൭൬; നീ. ൭൬൫; ചം. ൩.൧.൫; പാ. ൪.൨.൩].

ഇന്ദുയുത്തേന നക്ഖത്തേന ലക്ഖിതേ കാലേ തന്നക്ഖത്തവാചീഹി ണോ ഹോതി.

പുണ്ണചന്ദയുത്തേന ഫുസ്സനക്ഖത്തേന ലക്ഖിതാ ഫുസ്സാ, രത്തി, ഫുസ്സോ, അഹോ. ഏവം മാഘോ ഇച്ചാദി.

നക്ഖത്തേനാതി കിം? ഗരുഗഹേന ലക്ഖിതാ രത്തി.

ഇന്ദുയുത്തേനാതി കിം? ഫുസ്സേന ലക്ഖിതോ മുഹുത്തോ.

കാലേതി കിം? ഫുസ്സേന ലക്ഖിതാ അത്ഥസിദ്ധി.

൪൪൬. സാസ്സ ദേവതാ പുണ്ണമാസീ [ക. ൩൫൨; രൂ. ൩൭൬; നീ. ൭൬൫; ചം. ൩.൧.൧൮, ൧൯ …പേ… ൪.൨.൨൧-൨൪].

സാ അസ്സ ദേവതാ, സാ അസ്സ പുണ്ണമാസീതി അത്ഥേ പഠമന്താ ണോ ഹോതി.

ബുദ്ധോ അസ്സ ദേവതാതി ബുദ്ധോ, യോ ബുദ്ധം അത്തനോ ആരക്ഖദേവതം വിയ ഗരും കത്വാ വിചരതി, നിരന്തരം വാ ‘‘ബുദ്ധോ ബുദ്ധോ’’തി വാചം നിച്ഛാരേതി, തസ്സേതം നാമം. സുഗതോ അസ്സ ദേവതാതി സോഗതോ, മഹിന്ദദേവോ അസ്സ ദേവതാതി മാഹിന്ദോ. ഏവം യാമോ, സോമോ, വാരുണോ.

ഫുസ്സീ അസ്സ പുണ്ണമാസീതി ഫുസ്സോ, മാസോ. ഏവം മാഘോ, ഫഗ്ഗുനോ, ചിത്തോ, വേസാഖോ, ജേട്ഠമൂലോ, ആസള്ഹോ, സാവണോ, പോട്ഠപാദോ, അസ്സയുജോ, കത്തികോ, മാഗസിരോ.

പുണ്ണമാസീതി കിം? ഫുസ്സീ അസ്സ പഞ്ചമീ തിഥീ.

൪൪൭. തമധീതേ തം ജാനാതി കണികാ ച [ക. ൩൫൧; രൂ. ൩൭൪; നീ. ൭൬൪; ചം. ൩.൧.൩൭ …പേ… ൪.൨.൫൯].

ഏതേസു അത്ഥേസു ദുതിയന്താ ണോ ച കോ ച ണികോ ചാതി ഏതേ പച്ചയാ ഹോന്തി.

ണമ്ഹി – ബ്യാകരണം അധീതേ ജാനാതി വാ വേയ്യാകരണോ [ദീ. നി. ൧.൨൫൬]. പക്ഖേ ‘‘വേയ്യാകരണികോ, ബ്യഞ്ജനം അധീതേ ജാനാതി വാ വേയ്യഞ്ജനികോ’’തി ഇമാനി ണികേന സിജ്ഝന്തി.

കമ്ഹി-ഛന്ദം അധീതേ ജാനാതി വാ ഛന്ദോ. ഏവം പദകോ [ദീ. നി. ൧.൨൫൬], നാമകോ.

ണികമ്ഹി-വിനയം അധീതേ ജാനാതി വാ വേനയികോ, സുത്തന്തികോ, ആഭിധമ്മികോ.

ഏത്ഥ ച ‘വേയ്യാകരണോ’തി പദേ വിയ്യാകരണം അധീതേതി വാക്യം, ‘വേയഞ്ജനികോ’തി പദേ വിയഞ്ജനം അധീതേതി. ഉപരി ‘ദോവാരികോ, സോവഗ്ഗിക’ന്തി പദേസുപി ‘ദുവാരേ നിയുത്തോ, സുവഗ്ഗായ സംവത്തതീ’തി വാക്യം, അത്ഥം കഥേന്തേന പന ദുവാര, സുവഗ്ഗസദ്ദാനം തദ്ധിതഭാവേ ഏവ സിദ്ധത്താ ദ്വാരേതി ച സഗ്ഗായാതി ച കഥേതബ്ബോ.

൪൪൮. തസ്സ വിസയേ ദേസേ [ക. ൩൫൨; രൂ. ൩൭൬; നീ. ൩൬൫; ചം. ൩.൧.൬൧; പാ. ൪.൨.൫൨, ൫൩].

തസ്സ ദേസരൂപേ വിസയേ ഛട്ഠുന്താ ണോ ഹോതി.

ഥൂയമിഗാ വസാതിനോ നാമ, വസാതീനം വിസയോ ദേസോ വാസാതോ. ഇധ അദേസരൂപത്താ ണോ ന ഹോതി, ചക്ഖുസ്സ വിസയോ രൂപം.

൪൪൯. നിവാസേ തന്നാമേ [ക. ൩൫൨; രൂ. ൩൭൬; നീ. ൩൬൫; ചം. ൩.൧.൬൪; പാ. ൪.൨.൬൯].

തന്നാമഭൂതേ നിവാസേ ഛട്ഠ്യന്താ ണോ ഹോതി.

സിവീനം നിവാസോ ദേസോ സേബ്യോ. വസം അദേന്തി ഭക്ഖന്തീതി വസാദാ, ബ്യഗ്ഘാ സീഹാ വാ, വസാദാനം നിവാസോ ദേസോ വാസാദോ.

൪൫൦. അനുഭവേ [ക. ൩൫൨; രൂ. ൩൭൬; നീ. ൭൬൫; ചം. ൩.൧.൬൫; പാ. ൪.൨.൭൦].

സമീപേ ഭവം അനുഭവം, ‘‘അദൂരഭവേ’’തിപി പാഠോ, തന്നാമേ അനുഭവേ ദേസേ ഛട്ഠ്യന്താ ണോ ഹോതി.

വിദിസായ അനുഭവം വേദിസം, നഗരം, ഉദുമ്ബരസ്സ അനുഭവം ഓദുമ്ബരം, വിമാനം.

൪൫൧. തേന നിബ്ബത്തേ [ക. ൩൫൨; രൂ. ൩൭൬; നീ. ൭൬൫; ചം. ൩.൧.൬൬; പാ. ൪.൨.൬൮].

തന്നാമേ തേന നിബ്ബത്തേ ദേസേ തതിയന്താ ണോ ഹോതി.

കുസമ്ബേന നാമ ഇസിനാ നിബ്ബത്താ കോസമ്ബീ, ഇത്ഥിയം ഈ, നഗരീ. ഏവം കാകന്ദീ, മാകന്ദീ, സഹസ്സേന ധനേന നിബ്ബത്താ സാഹസ്സീ, പരിഖാ, അയഞ്ച തതിയാ ഹേതുമ്ഹി കത്തരി കരണേ ച യഥായോഗം യുജ്ജതി.

൪൫൨. തമിധത്ഥി [ക. ൩൫൨; രൂ. ൩൭൬; നീ. ൭൬൫; ചം. ൩.൧.൬൭; പാ. ൪.൨.൬൭].

തം ഇധ അത്ഥീതി അത്ഥേ തന്നാമേ ദേസേ പഠമന്താ ണോ ഹോതി.

ഉദുമ്ബരാ അസ്മിം ദേസേ സന്തീതി ഓദുമ്ബരോ, ബദരാ അസ്മിം ദേസേ സന്തീതി ബാദരോ. ഏവം പബ്ബജോ.

൪൫൩. തത്ര ഭവേ [ക. ൩൫൨; രൂ. ൩൭൬; നീ. ൭൬൫; ചം. ൩.൨.൪൮; പാ. ൪.൨.൧൩൩].

തത്ര ഭവത്ഥേ സത്തമ്യന്താ ണോ ഹോതി.

ഉദകേ ഭവോ ഓദകോ, മച്ഛോ, ഉരസി ഭവോ ഓരസോ, പുത്തോ, സാഗമോ. നഗരേ ഭവോ നാഗരോ. ഏവം ജാനപദോ, മാഗധോ, കപിലവത്ഥുമ്ഹി ഭവോ കാപിലവത്ഥവോ, ‘ഉവണ്ണസ്സാവങ…’തി ഉസ്സ അവത്തം. കോസമ്ബിയം ഭവോ കോസമ്ബോ, മിത്തേ ഭവാ മേത്താ, പുരേ ഭവാ പോരീ [ദീ. നി. ൧.൯], വാചാ, മനസ്മിം ഭവോ മാനസോ. ഏത്ഥ പന –

൪൫൪. മനാദീനം സക [ക. ൪൦൪; രൂ. ൩൭൦; നീ. ൮൫൯].

ണാനുബന്ധേ പച്ചയേ പരേ മനാദീനം അന്തേ സാഗമോ ഹോതീതി സബ്ബത്ഥ മനോഗണാദീനം അന്തേ സാഗമോ.

മാനസോ, രാഗോ, മാനസാ, തണ്ഹാ, മാനസം, സുഖം. ഏവം ചേതസോ, ചേതസാ, ചേതസം. ക്വചി മനോ ഏവ മാനസം, ചേതോ ഏവ ചേതസോതിപി യുജ്ജതി.

൪൫൫. അജ്ജാദീഹി തനോ [ക. ൩൫൨; രൂ. ൩൭൬; നീ. ൭൬൫; ചം. ൩.൧൫; പാ. ൪.൨.൧൦൫].

തത്ര ഭവോതി അത്ഥേ അജ്ജാദീഹി തനോ ഹോതി.

അജ്ജ ഭവോ അജ്ജതനോ, അത്ഥോ, അജ്ജത്തനീ, വിഭത്തി, ദ്വിത്തം, അജ്ജതനം, ഹിതം, സ്വേ ഭവോ സ്വാതനോ, മഹാവുത്തിനാ ഏസ്സ ആത്തം. ഹിയ്യോ ഭവോ ഹിയ്യത്തനോ, ഹിയ്യത്തനോ, ഹിയ്യത്തനം, ഓസ്സ അത്തം ദ്വിത്തഞ്ച.

൪൫൬. പുരാതോ ണോ ച [ക. ൩൫൨; രൂ. ൩൭൬; നീ. ൭൬൫].

തത്ര ഭവോതി അത്ഥേ പുരാസദ്ദമ്ഹാ ണോ ച തനോ ച ഹോന്തി.

പുരേ ഭവോ പുരാണോ, ഇധ ണോ അനുബന്ധോ ന ഹോതി, പോരാണോ വാ, പുരാതനോ.

൪൫൭. അമാത്വച്ചോ [ക. ൩൫൨; രൂ. ൩൭൬; നീ. ൭൬൫; ചം. ൩.൨.൧൩; പാ. ൪.൨.൧൦൪].

അമാസദ്ദമ്ഹാ ഭവത്ഥേ അച്ചോ ഹോതി. ‘അമാ’തി സഹത്ഥവാചീ.

രാജകിച്ചേസു രഞ്ഞാ സഹ ഭവതീതി അമച്ചോ [ദീ. നി. ടീ. ൧.൩൩൯].

൪൫൮. മജ്ഝാദീഹിമോ [ക. ൩൫൩; രൂ. ൩൭൮; നീ. ൭൬൭; ചം. ൩.൨.൮൨; പാ. ൪.൩.൮, ൨൨; ‘മജ്ഝാദിത്വിമോ’ (ബഹൂസു)].

മജ്ഝാദീഹി ഭവത്ഥേ ഇമോ ഹോതി.

മജ്ഝേ ഭവോ മജ്ഝിമോ. ഏവം അന്തിമോ, ഹേട്ഠിമോ, ഉപരിമോ, ഓരിമോ, പച്ഛിമോ, അബ്ഭന്തരിമോ, പച്ചന്തിമോ, പുരത്ഥിമോ.

൪൫൯. കണ ണേയ്യ ണേയ്യക യിയാ [ക. ൩൫൨; രൂ. ൩൭൬; നീ. ൭൬൫; ചം. ൩.൨.൪, ൫, ൬ …പേ… ൪.൨.൯൪, ൯൫, ൯൭, ൧൧൯-൧൩൦].

ഭവത്ഥേ സത്തമ്യന്താ ഏതേ പഞ്ച പച്ചയാ ഹോന്തി.

കണ-കുസിനാരായം ഭവോ കോസിനാരകോ, മഗധേസു ഭവോ മാഗധകോ, ആരഞ്ഞകോ, വിഹാരോ.

ണേയ്യ-ഗങ്ഗായം ഭവോ ഗങ്ഗേയ്യോ, പബ്ബതേയ്യോ, വനേ ഭവോ വാനേയ്യോ.

ണേയ്യക-കോസലേയ്യകോ, ബാരാണസേയ്യകോ, ചമ്പേയ്യകോ, മിഥിലേയ്യകോ, ഇധ ന വുദ്ധി.

യ-ഗാമേ ഭവോ ഗമ്മോ, ദിവേ ഭവോ ദിബ്ബോ,

ഇയ-ഗാമിയോ, ഗാമികോ, യസ്സ കത്തം, ഉദരേ ഭവോ ഓദരിയോ, ഓദരികോ, ദിവേ ഭവോ ദിവിയോ, പഞ്ചാലിയോ, ബോധിപക്ഖിയോ, ലോകിയോ.

൪൬൦. ണികോ [ക. ൩൫൧; രൂ. ൩൭൪; നീ. ൭൬൪; ചം. ൩.൨.൪൦, ൪൧, ൪൨; പാ. ൪.൨.൧൨൬, ൧൨൭, ൧൨൮].

ഭവത്ഥേ സത്തമ്യന്താ ണികോ ഹോതി.

സാരദികോ, ദിവസോ, സാരദികാ, രത്തി, സാരദികം, പുപ്ഫം. ഭവസദ്ദേന ചേത്ഥ അഞ്ഞേപി അത്ഥേ ഉപലക്ഖേതി, പബ്ബതതോ പക്ഖന്ദാ നദീ പബ്ബതേയ്യാ, കിമീനം കോസേ ജാതം കോസേയ്യം, വത്ഥം. ഏവം സിവേയ്യം, ബാരാണസേയ്യം.

൪൬൧. തമസ്സ സിപ്പം സീലം പണ്യം പഹരണം പയോജനം [ക. ൩൫൧; രൂ. ൩൭൪; നീ. ൭൬൪; ചം. ൩.൪.൪൯-൬൬ …പേ… ൪.൪.൪൭-൬൫].

തമസ്സ സിപ്പം, തമസ്സ സീലം, തമസ്സ പണ്യം, തമസ്സ പഹരണം, തമസ്സ പയോജനന്തി അത്ഥേസു പഠമന്താ ണികോ ഹോതി.

സിപ്പേ – വീണാവാദനമസ്സ സിപ്പം വേണികോ. ഏത്ഥ ച വീണാസദ്ദേന വീണാവാദനം വുച്ചതി. ഏകത്ഥീഭാവസാമത്ഥിയഞ്ഹേതം. ഏവം സബ്ബത്ഥ. ഏവം മോദിങ്ഗികോ, പാണവികോ, വംസികോ.

സീലേ-പംസുകൂലധാരണം അസ്സ സീലം പംസുകൂലികോ, പംസുകൂലം ധാരേതും സീലമസ്സാതി വാ പംസുകൂലികോ. സീലസദ്ദേന ചേത്ഥ വത, ധമ്മ, സാധുകാരാപി ഗയ്ഹന്തി, പംസുകൂലം ധാരേതി സീലേനാതി പംസുകൂലികോതിപി യുജ്ജതി. ഏവം തേചീവരികോ, പിണ്ഡം പിണ്ഡം പതതീതി പിണ്ഡപാതോ, പിണ്ഡാചാരേന ലദ്ധഭോജനം, പിണ്ഡപാതയാപനം അസ്സ സീലന്തി പിണ്ഡപാതികോ, പിണ്ഡപാതേന യാപേതും സീലഞ്ച വതഞ്ച ധമ്മോ ച ഗരുകാരോ ച അസ്സാതി പിണ്ഡപാതികോ.

‘പണ്യ’ന്തി വിക്കേയ്യവത്ഥു വുച്ചതി, ഗന്ധോ പണ്യം അസ്സാതി ഗന്ധികോ. ഏവം തേലികോ, ഗോളികോ.

പഹരന്തി ഏതേനാതി പഹരണം, ആവുധഭണ്ഡം, ചാപോ പഹരണമസ്സാതി ചാപികോ. ഏവം തോമരികോ, മുഗ്ഗരികോ.

പയോജനം വുച്ചതി ഫലം, ഉപധി പയോജനമസ്സാതി ഓപധികം [അ. നി. ൮.൫൯], പുഞ്ഞം, സതം പയോജനമസ്സാതി സാതികം. ഏവം സാഹസ്സികം [ജാ. ൨.൨൧.൪൧൫].

൪൬൨. തം ഹന്താരഹതി ഗച്ഛതുഞ്ഛതി ചരതി [ക. ൩൫൧; രൂ. ൩൭൪; നീ. ൭൬൪; ചം. ൩.൪.൨൭-൪൩; പാ. ൪.൪.൨൮-൪൬].

തം ഹന്തി, തം അരഹതി, തം ഗച്ഛതി, തം ഉഞ്ഛതി, തം ചരതീതി അത്ഥേസു ദുതിയന്താ ണികോ ഹോതി.

പക്ഖീഹി പക്ഖിനോ ഹന്തീതി പക്ഖികോ. ഏവം സാകുണികോ [അ. നി. ൨.൨൬൩ (സാകുനികോതിപി ദിസ്സതി)], മായൂരികോ, മച്ഛേഹി മച്ഛേ ഹനതീതി മച്ഛികോ. ഏവം ധേനുകോ, മഗേഹി മഗേ ഹനതീതി മാഗവികോ, മജ്ഝേ വാഗമോ. ഏവം ഹാരിണികോ, ‘ഹരിണോ’തി മഗോ ഏവ. സൂകരികോ, ഇധ ന വുദ്ധി.

സതം അരഹതീതി സാതികം. ഏവം സാഹസ്സികം.

പരദാരം ഗച്ഛതീതി പാരദാരികോ, പരദാരികോ വാ. ഏവം പഥികോ, മഗ്ഗികോ.

ബദരേ ഉഞ്ഛതി ഗവേസതീതി ബാദരികോ. ഏവം ആമലകികോ.

ധമ്മം ചരതീതി ധമ്മികോ. ഏവം അധമ്മികോ.

൪൬൩. തേന കതം കീതം ബന്ധം അഭിസങ്ഖതം സംസട്ഠം ഹതം ഹന്തി ജിതം ജയതി ദിബ്ബതി ഖണതി തരതി ചരതി വഹതി ജീവതി [ക. ൩൫൦; രൂ. ൩൭൩; നീ. ൩൬൪; ചം. ൩.൪.൧-൨൬; പാ. ൪.൪.൧-൨൭].

തേന കതം, തേന കീതം…പേ… തേന ജീവതി ഇച്ചത്ഥേസു തതിയന്താ ണികോ ഹോതി.

കായേന കതം കായികം. ഏവം വാചസികം, മാനസികം, വാതേന കതോ വാതികോ, ആബാധോ.

സതേന മൂലേന കീതം ഭണ്ഡം സാതികം. ഏവം സാഹസ്സികം.

വരത്തായ യോത്തായ ബന്ധിതോ വാരത്തികോ, അയസാ ബന്ധിതോ ആയസികോ, സാഗമോ. ഏവം പാസികോ.

ഘതേന അഭിസങ്ഖതം സംസട്ഠം വാ ഘാതികം. ഏവം ഗോളികം, ദാധികം, മാരിചികം.

ജാലേന ഹതോ ജാലികോ, മച്ഛോ.

ജാലേന ഹന്തീതി ജാലികോ, ജാലകേവട്ടോ. ഏവം ബാളിസികോ [സം. നി. ൨.൧൫൮].

അക്ഖേഹി ജിതം ധനം അക്ഖികം. ഏവം സാലാകികം.

അക്ഖേഹി ജയതി ദിബ്ബതീതി വാ അക്ഖികോ.

ഖണിത്തിയാ ഖണതീതി ഖാണിത്തികോ. ഏവം കുദ്ദാലികോ, ഇധ ന വുദ്ധി.

ഉളുമ്പേന തരതീതി ഓളുമ്പികോ, ഉളുമ്പികോ വാ. ഏവം നാവികോ [ജാ. ൨.൨൦.൧൪൯], ഗോപുച്ഛികോ.

സകടേന ചരതീതി സാകടികോ. ഏവം രഥികോ, യാനികോ, ദണ്ഡികോ,

ഖന്ധേന വഹതീതി ഖന്ധികോ. ഏവം അംസികോ, സീസികോ, ഇധ ന വുദ്ധി.

വേതനേന ജീവതീതി വേതനികോ. ഏവം ഭതികോ, കസികോ, കയികോ, വിക്കയികോ, ഭതികാദീസു ന വുദ്ധി.

൪൬൪. തസ്സ സംവത്തതി [ക. ൩൫൧; രൂ. ൩൭൪; നീ. ൭൬൫; ചം. ൩.൪.൬൭-൬൯; പാ. ൪.൪.൬൬-൬൮].

തസ്സ സംവത്തതീതി അത്ഥേ ചതുത്ഥ്യന്താ ണികോ ഹോതി.