൪. സമാസകണ്ഡ

അഥ യുത്തത്ഥാനം സ്യാദ്യന്തപദാനം ഏകത്ഥീഭാവോ വുച്ചതേ. ഏകത്ഥീഭാവോതി ച ഇധ സമാസോ വുച്ചതി. സോ ച സമാസോ ഛബ്ബിധോ അബ്യയീഭാവോ, തപ്പുരിസോ, കമ്മധാരയോ, ദിഗു, ബഹുബ്ബീഹി, ദ്വന്ദോതി.

അബ്യയീഭാവസമാസ

തത്ഥ അബ്യയീഭാവോ പഠമം വുച്ചതേ. ബ്യയോ വുച്ചതി വികാരോ, നത്ഥി ബ്യയോ ഏതസ്സാതി അബ്യയോ, അബ്യയോ ഹുത്വാ ഭവതീതി അബ്യയീഭാവോ, നാനാലിങ്ഗ, വിഭത്തി, വചനേസു രൂപവികാരരഹിതോ ഹുത്വാ ഭവതീതി അത്ഥോ, സബ്ബലിങ്ഗ,-വിഭത്തി, വചനേസുപി യേഭുയ്യേന ഏകരൂപേന പവത്തതീതി വുത്തം ഹോതി.

അബ്യയന്തി വാ ഉപസഗ്ഗനിപാതാനം ഏവ നാമം, അയം പന പകതി അബ്യയം ന ഹോതി, അസങ്ഖ്യേഹി സഹ ഏകത്ഥതാവസേന അബ്യയം ഹോതി, ഇതി അനബ്യയമ്പി അബ്യയം ഭവതീതി അബ്യയീഭാവോ.

൩൩൧. സ്യാദിസ്യാദിനേകത്ഥം [ക. ൩൧൬; രൂ. ൩൩൧; നീ. ൬൭൫; ചം. ൨.൨.൧; പാ. ൨.൧.൪].

അധികാരസുത്തമിദം. സ്യാദി വുച്ചതി സ്യാദ്യന്തപദം, ‘സ്യാദിനാ’തി സ്യാദ്യന്തപദേന, ഏകോ അത്ഥോ യസ്സ തം ഏകത്ഥം, സ്യാദിപദം സ്യാദിപദേന സഹ ഏകത്ഥം ഹോതീതി അത്ഥോ.

ഏത്ഥ ച ‘സ്യാദീ’തി വചനേന ഉപസഗ്ഗ, നിപാതേഹി സദ്ധിം സബ്ബാനി നാമികപദാനി നാമപടിരൂപകാനി ച സങ്ഗണ്ഹാതി, ത്യാദ്യന്തപദാനി നിവത്തേതി.

തത്ഥ നാമപടിരൂപകാനി നാമ ‘യേവാവനകധമ്മാ’ ഇച്ചാദീനി. തഥാ സഞ്ഞാസദ്ദഭാവം പത്താനി ‘‘അത്ഥിപച്ചയോ, നത്ഥിപച്ചയോ, അത്ഥിഖീരാ ബ്രാഹ്മണീ, അഞ്ഞാസികോണ്ഡഞ്ഞോ, മക്ഖലിഗോസാലോ’’ ഇച്ചാദീസു ‘അത്ഥി’ ഇച്ചാദീനി.

‘ഏകത്ഥ’ന്തി ഏതേന ദ്വന്ദസമാസേപി പദാനം ഏകകത്തു, ഏകകമ്മാദിഭാവേന ഏകത്ഥീഭാവോ വുത്തോ ഹോതീതി.

൩൩൨. അസങ്ഖ്യം വിഭത്തിസമ്പത്തിസമീപസാകല്യാഭാവയഥാപച്ഛായുഗപദത്ഥേ [ക. ൩൧൯; രൂ. ൩൩൦; നീ. ൬൯൬; ചം. ൨.൨.൨; പാ. ൨.൧.൬].

‘അസങ്ഖ്യ’ന്തി ഉപസഗ്ഗപദം നിപാതപദഞ്ച വുച്ചതി. തം ദ്വയമ്പി ഹി ഏകത്ത, ബഹുത്തസങ്ഖ്യം പടിച്ച രൂപവികാരരഹിതത്താ ‘അസങ്ഖ്യ’ന്തി വുച്ചതി. വിഭത്യത്ഥേ, സമ്പത്യത്ഥേ, സമീപത്ഥേ, സാകല്യത്ഥേ, അഭാവത്ഥേ, യഥാത്ഥേ, പച്ഛാത്ഥേ, യുഗപദത്ഥേ പവത്തം അസങ്ഖ്യം നാമ സ്യാദിപദം അഞ്ഞേന സ്യാദിപദേന സഹ ഏകത്ഥം ഹോതി. അയഞ്ച സമാസോ അന്വത്ഥവസേന ‘അസങ്ഖ്യോ’തി ച ‘അബ്യയീഭാവോ’തി ച വുച്ചതി.

വിഭത്യത്ഥേ താവ –

അധിത്ഥി. ഏത്ഥ ച അധിതോ സി, തസ്സ ‘അസങ്ഖ്യേഹി സബ്ബാസ’ന്തി സുത്തേന ലോപോ, ഇത്ഥിതോ സു, ‘അധി ഇത്ഥീസൂ’തി വാക്യം, തസ്സ ച അത്ഥം കഥേന്തേന നിച്ചസമാസത്താ അഞ്ഞപദേന വിഗ്ഗഹോ കാതബ്ബോ ‘‘ഇത്ഥീസു പവത്താ കഥാ’’തി വാ ‘‘ഇത്ഥീസു പവത്തോ വചനപഥോ’’തി വാ ‘‘ഇത്ഥീസു പവത്തം വചന’’ന്തി വാ, തതോ പുരിമസുത്തേന ഏകത്ഥസഞ്ഞാ, ഇമിനാ സുത്തേന അസങ്ഖ്യേകത്ഥസഞ്ഞാ ച കരിയതേ, ഏകത്ഥസഞ്ഞായ പന കതായ വാക്യത്ഥായ പയുത്താനം വിഭത്തീനം അത്ഥോ ഏകത്ഥപദേന വുത്തോ ഹോതി, തദാ വിഭത്തിയോ വുത്തത്ഥാ നാമ.

ഇദാനി വുത്തത്ഥാനം അപ്പയോഗാരഹത്താ ലോപവിധാനമാഹ.

൩൩൩. ഏകത്ഥതായം [ക. ൩൧൬; രൂ. ൩൩൧; നീ. ൬൭൫; ചം. ൨.൧.൩൯; പാ. ൨.൪.൭൧; ൧.൨.൪൫, ൪൬].

ഏകോ അത്ഥോ യേസം താനി ഏകത്ഥാനി, ‘അത്ഥോ’തി ചേത്ഥ പദന്തരേ കത്തു, കമ്മാദിഭാവേന വിധേയ്യോ പധാനത്ഥോ ഏവ വേദിതബ്ബോ. തഥാ ഹി ‘രാജപുത്തോ’തി ഏത്ഥ പുത്തസദ്ദത്ഥോ ഏവ തഥാവിധേയ്യോ ഹോതി, ന രാജസദ്ദത്ഥോ, സബ്ബഞ്ച വചനവാക്യം നാമ വിധേയ്യത്ഥേഹി ഏവ സിജ്ഝതി, നോ അഞ്ഞഥാ, യസ്മാ ച ‘രാജപുത്തോ’തി ഏതം പുത്തസദ്ദത്ഥസ്സേവ നാമം ഹോതി, ന രാജസദ്ദത്ഥസ്സ, തസ്മാ ഏകോ പധാനഭൂതോ പുത്തസദ്ദത്ഥോ ഏവ തേസം ദ്വിന്നം സദ്ദാനം അത്ഥോ നാമ ഹോതി, ന രാജസദ്ദത്ഥോതി, ഏകത്ഥാനം ഭാവോ ഏകത്ഥതാ, ഏകത്ഥീഭാവോതി വുത്തം ഹോതി. സോ തിവിധോ സമാസോ, തദ്ധിതോ, ധാതുപച്ചയന്തോ ചാതി. തിസ്സം തിവിധായം ഏകത്ഥതായം സബ്ബാസം വുത്തത്ഥാനം സ്യാദിവിഭത്തീനം ലോപോ ഹോതീതി ഇമിനാ സുസ്സ ലോപോ. ബഹുലാധികാരത്താ പന അലുത്തസമാസോപി ദിസ്സതി.

൩൩൪. തം നപുംസകം [ക. ൩൨൦; രൂ. ൩൩൫; നീ. ൬൯൮; ചം. ൨.൨.൧൫; പാ. ൨.൪.൧൮].

തം അസങ്ഖ്യം നാമ ഏകത്ഥം നപുംസകം ഹോതീതി ഇമിനാ അധിത്ഥീസദ്ദസ്സ നപുംസകഭാവം കത്വാ തതോ സ്യാദ്യുപ്പത്തി.

൩൩൫. സ്യാദീസു രസ്സോ [ക. ൩൪൨; രൂ. ൩൩൭; നീ. ൭൩൪; ചം. ൨.൨.൮൪; പാ. ൧.൨.൪൭].

നപുംസകസ്സ ഏകത്ഥസ്സ രസ്സോ ഹോതി സ്യാദീസു വിഭത്തീസൂതി ഇമിനാ ഈകാരസ്സ രസ്സോ.

൩൩൬. പുബ്ബസ്മാമാദിതോ [ക. ൩൪൩; രൂ. ൩൩൮; നീ. ൩൭൫; ചം. ൨.൧.൪൦; പാ. ൧.൧.൪൧].

പുബ്ബഅമാദി നാമ പുബ്ബപദത്ഥപധാനഭൂതോ അസങ്ഖ്യസമാസോ വുച്ചതി, തതോ പരാസം സബ്ബാസം വിഭത്തീനം ലോപോ ഹോതി, ആദിസദ്ദേന ചേത്ഥ പഠമാവിഭത്തിപി ഗയ്ഹതി. അഥ വാ അമാദി വുച്ചതി തപ്പുരിസോ, തതോ പുബ്ബം നാമ അസങ്ഖ്യസമാസോ, ഇതി അമാദിതോ പുബ്ബഭൂതാ അസങ്ഖ്യേകത്ഥാ പരാസം സബ്ബാസം വിഭത്തീനം ലോപോ ഹോതീതി ഇമിനാ അധിത്ഥിസദ്ദതോ സബ്ബവിഭത്തീനം ലോപോ.

അധിത്ഥി തിട്ഠതി, ഇത്ഥീസു പവത്താ കഥാ തിട്ഠതീതി അത്ഥോ. അധിത്ഥി തിട്ഠന്തി, ഇത്ഥീസു പവത്താ കഥായോ തിട്ഠന്തീതി അത്ഥോ. ഏസ നയോ സേസവിഭത്തീസു സേസവചനേസു സേസലിങ്ഗേസു ച. ഏവം സബ്ബലിങ്ഗേസു സബ്ബവിഭത്തീസു സബ്ബവചനേസു ച ഏകേനേവ രൂപേന തിട്ഠതി, തസ്മാ അയം സമാസോ രൂപവികാരരഹിതത്താ ‘അബ്യയീഭാവോ’തി വുച്ചതി.

ഏത്ഥ ച വിഭത്യത്ഥോ നാമ ‘‘അധിത്ഥി, ബഹിഗാമം, ഉപരിഗങ്ഗ’’ മിച്ചാദീസു സമ്പത്യാദീഹി വിസേസത്ഥേഹി രഹിതോ കേവലോ വിഭത്തീനം അത്ഥോ വുച്ചതി. വിഗ്ഗഹേ പന ‘‘കഥാ, പവത്താ’’ ഇച്ചാദീനി സമാസസാമത്ഥിയേന വിദിതാനി അത്ഥപദാനി നാമ, അധിസദ്ദസ്സ അത്ഥപദാനീതിപി വദന്തി. ഏവം അധികുമാരി, അധിവധു, അധിജമ്ബുഇച്ചാദി.

അത്തനി പവത്തോ ധമ്മോ, പവത്താ വാധമ്മാതി അത്ഥേ വിഭത്തീനം ലോപേ കതേ അധിഅത്തസദ്ദസ്സ നപുംസകഭാവം കത്വാ തതോ സ്യാദ്യുപ്പത്തി, ‘പുബ്ബസ്മാമാദിതോ’തി സ്യാദീനം ലോപേ സമ്പത്തേ –

൩൩൭. നാതോമപഞ്ചമിയാ [ക. ൩൪൧; രൂ. ൩൩൬; നീ. ൭൩൩; ചം. ൨.൧.൪൧; പാ. ൨.൪.൮൩; മു. ൪.൩.൩൭൪].

അകാരന്തമ്ഹാ അസങ്ഖ്യേകത്ഥാ പരം സബ്ബാസം വിഭത്തീനം ലോപോ ന ഹോതി, പഞ്ചമീവജ്ജിതാനം വിഭത്തീനം അം ഹോതി.

അജ്ഝത്തം ധമ്മോ ജായതി, അജ്ഝത്തം ധമ്മാ ജായന്തി, അജ്ഝത്തം ധമ്മം പസ്സതി, അജ്ഝത്തം ധമ്മേ പസ്സന്തി.

അപഞ്ചമിയാതി കിം? അജ്ഝത്താ അപേതി, അജ്ഝത്തേഹി അപേതി.

൩൩൮. വാ തതിയാസത്തമീനം [ക. ൩൪൧; രൂ. ൩൩൬; നീ. ൭൩൩; ചം. ൨.൧.൪൨; പാ. ൨.൪.൮൪; മു. ൪.൩.൩൭൫].

അകാരന്തമ്ഹാ അസങ്ഖ്യേകത്ഥാ പരം തതിയാ, സത്തമീനം വികപ്പേന അം ഹോതി.

അജ്ഝത്തം ധമ്മേന വത്തതി അജ്ഝത്തേന വാ, അജ്ഝത്തം ധമ്മേഹി വത്തതി അജ്ഝത്തേഹി വാ, അജ്ഝത്തം ധമ്മസ്സ ദേതി, അജ്ഝത്തം ധമ്മാനം ദേതി, അജ്ഝത്താ ധമ്മാ അപേതി, അജ്ഝത്തേഹി ധമ്മേഹി അപേതി, അജ്ഝത്തം ധമ്മസ്സ സന്തകം, അജ്ഝത്തം ധമ്മാനം സന്തകം, അജ്ഝത്തം ധമ്മേ തിട്ഠതി അജ്ഝത്തേ വാ, അജ്ഝത്തം ധമ്മേസു തിട്ഠതി അജ്ഝത്തേസു വാ. ഏത്ഥ ച ‘അജ്ഝത്തം ധമ്മോ’തി അജ്ഝത്തഭൂതോ ധമ്മോ, ‘അജ്ഝത്തം ധമ്മാ’തി അജ്ഝത്തഭൂതാ ധമ്മാ ഇച്ചാദിനാ അത്ഥോ വേദിതബ്ബോ. അത്താനം അധികിച്ച പവത്തോ പവത്താതി വാ വുത്തേപി അത്തസ്സ ആധാരഭാവോ സിജ്ഝതിയേവ. ഏവം അധിചിത്തം, അത്തനി വിസും വിസും പവത്തം പവത്താനി വാ പച്ചത്തം. ഏത്ഥ ച ‘‘അജ്ഝത്തം അഭിനിവിസിത്വാ അജ്ഝത്തം വുട്ഠാതി, ബഹിദ്ധാ അഭിനിവിസിത്വാ അജ്ഝത്തം വുട്ഠാതീ’’തി [ധ. സ. അട്ഠ. ൩൫൦; സം. നി. അട്ഠ. ൨.൨.൩൨] പാഠോ അത്ഥി, തസ്മാ പഞ്ചമിയാ അംഭാവവജ്ജനം അപ്പകത്താതി ദട്ഠബ്ബം. ‘‘അജ്ഝത്താ ധമ്മാ, ബഹിദ്ധാ ധമ്മാ’’തി [ധ. സ. തികമാതികാ ൨൦] പാഠോ അത്ഥി, തസ്മാ പഠമാദീനമ്പി വികപ്പോ ലബ്ഭതീതി.

സമ്പത്തിഅത്ഥേ –

സമ്പന്നം ബ്രഹ്മം സബ്രഹ്മം, ‘ബ്രഹ്മ’ന്തി വേദോ വുച്ചതി. ഏത്ഥ ച ‘അകാലേ സകത്ഥസ്സാ’തി സുത്തേന സഹസദ്ദസ്സ സാദേസോ, ഭിക്ഖാനം സമിദ്ധി സുഭിക്ഖം, ‘സ്യാദീസു രസ്സോ’തി സുത്തേന കതനപുംസകസ്സ രസ്സത്തം.

സമീപേ –

നഗരസ്സ സമീപം ഉപനഗരം, കുമ്ഭസ്സ സമീപം ഉപകുമ്ഭം, മണികായ സമീപം ഉപമണികം, വധുയാ സമീപം ഉപവധു, ഗുന്നം സമീപം ഉപഗു, ‘ഗോസ്സൂ’തി സുത്തേന ഓസ്സ ഉത്തം.

സാകല്യേ –

തിണേന സഹ സകലം സതിണം, തിണേന സദ്ധിം സകലം വത്ഥും അജ്ഝോഹരതീതി അത്ഥോ. സഹസദ്ദസ്സ സാദേസോ.

അഭാവേ –

മക്ഖികാനം അഭാവോ നിമ്മക്ഖികം, ദരഥാനം അഭാവോ നിദ്ദരഥം, ഭിക്ഖാനം അഭാവോ ദുബ്ഭിക്ഖം, അഭാവത്ഥോപി ദുസദ്ദോ അത്ഥി. യഥാ? ദുസ്സീലോ ദുപ്പഞ്ഞോതി. ഏത്ഥ ച ‘സമ്പന്നം ബ്രഹ്മ’ന്തിആദിനാ സദ്ദബ്യാകരണേസു അത്ഥവചനം സദ്ദത്ഥവിഭാവനമത്തം. സുത്തന്തേസു പന ഇമേസം പദാനം യുത്തം അഭിധേയ്യത്ഥം ഞത്വാ തദനുരൂപം അത്ഥവചനമ്പി വേദിതബ്ബം.

യഥാസദ്ദത്ഥേ –

രൂപസ്സ സഭാവസ്സ യോഗ്യം അനുരൂപം, അത്താനം അത്താനം പടിച്ച പവത്തം പച്ചത്തം, അഡ്ഢമാസം അഡ്ഢമാസം അനുഗതം അന്വഡ്ഢമാസം, ഘരം ഘരം അനുഗതം അനുഘരം, വസ്സം വസ്സം അനുഗതം അനുവസ്സം, ജേട്ഠാനം അനുപുബ്ബം അനുജേട്ഠം, സത്തിയാ അനുരൂപം യഥാസത്തി, ബലസ്സ അനുരൂപം യഥാബലം, കമസ്സ അനുരൂപം യഥാക്കമം. ഏവം യഥാസങ്ഖ്യം, യഥാലാഭം. സോതസ്സ പടിലോമം പടിസോതം, പടിവാതം, പടിസദ്ദം.

പച്ഛാപദത്ഥേ –

രഥസ്സ പച്ഛാ അനുരഥം.

യുഗഭൂതോ പദത്ഥോ യുഗപദത്ഥോ, സഹഭാവീഅത്ഥദ്വയസ്സേതം നാമം. തത്ഥ അസനിഫലേന സഹ പവത്തം ചക്കം സചക്കം, ഗദാവുധേന യുഗളപവത്തം വാസുദേവസ്സ ചക്കാവുധന്തിപി വദന്തി [യുഗപദത്ഥേ സചക്കം നിധേഹി, (മോഗ്ഗല്ലാനവുത്തിയം). ചക്കേന യുഗപത ധേഹി സചക്കം, (മുഗ്ധബോധവുത്തിയം). ഹേ ബിസണു! ചക്കേന സഹ യുഗപദേകകാലേ ഗദം ധാരയ. (മുഗ്ധബോധടീകായം ൨൨൬ പിട്ഠേ)], സഹസ്സ സത്തം.

൩൩൯. യഥാ നതുല്യേ [ക. ൩൧൯; രൂ. ൩൩൦; നീ. ൬൯൬; ചം. ൨.൨.൩; പാ. ൨.൧.൭].

തുല്യതോ അഞ്ഞസ്മിം അത്ഥേ പവത്തോ യഥാസദ്ദോ സ്യാദിനാ സഹ ഏകത്ഥോ ഹോതി [മോഗ്ഗല്ലാനേ അഞ്ഞഥാവുത്തി ദസ്സിതാ].

യഥാസത്തി, യഥാബലം, യഥാക്കമം, യേ യേ വുഡ്ഢാ യഥാവുഡ്ഢം, വുഡ്ഢാനം പടിപാടി വാ യഥാവുഡ്ഢം.

നതുല്യേതി കിം? യഥാ ദേവദത്തോ, തഥാ യഞ്ഞദത്തോ.

൩൪൦. യാവാവധാരണേ [ക. ൩൧൯; രൂ. ൩൩൦; നീ. ൬൯൬; ചം. ൨.൨.൪; പാ. ൨.൧.൮].

അവധാരണം വുച്ചതി പരിച്ഛിന്ദനം, അവധാരണേ പവത്തോ യാവസദ്ദോ സ്യാദിനാ സഹ ഏകത്ഥോ ഭവതി.

യത്തകം അത്ഥോ വത്തതീതി യാവദത്ഥം, ദാഗമോ. യത്തകം ജീവോ വത്തതീതി യാവജീവം, യത്തകം ആയു വത്തതീതി യാവതായുകം, തകാര, കകാരാ ആഗമാ.

൩൪൧. പരാപാബഹിതിരോപുരേപച്ഛാ വാ പഞ്ചമ്യാ [ക. ൩൧൯; രൂ. ൩൩൦; നീ. ൬൯൬; ചം. ൨.൨.൭; പാ. ൨.൧.൧൨, ൧൩; ‘പയ്യപാ…’ (ബഹൂസു)].

പരി, അപ, ആഇച്ചാദയോ സദ്ദാ പഞ്ചമ്യന്തേന സ്യാദിനാ സഹ ഏകത്ഥാ ഭവന്തി വാ.

പബ്ബതതോ പരി സമന്താ വസ്സീതി ദേവോ പരിപബ്ബതം പരിപബ്ബതാ വാ, പബ്ബതം വജ്ജേത്വാ വസ്സീതി അത്ഥോ. പബ്ബതതോ ബഹിദ്ധാ അപപബ്ബതം അപപബ്ബതാ വാ, പാടലിപുത്തതോ ബഹിദ്ധാ വസ്സീതി ദേവോ ആപാടലിപുത്തം ആപാടലിപുത്താ വാ, ആകുമാരേഹി കച്ചായനസ്സ യസോ വത്തതീതി ആകുമാരം ആകുമാരാ വാ, ആഭവഗ്ഗാ ഭഗവതോ യസോ വത്തതീതി ആഭവഗ്ഗം ആഭവഗ്ഗാ വാ, ആപാണകോടിയാ സരണഗമനം വത്തതീതി ആപാണകോടികം, കാഗമോ. ഗാമതോ ബഹി ബഹിഗാമം ബഹിഗാമാ വാ, ഏവം ബഹിനഗരം, ബഹിലേണം, പബ്ബതതോ തിരോ തിരോപബ്ബതം തിരോപബ്ബതാ വാ, ഏവം തിരോപാകാരം, തിരോകുട്ടം. ഏത്ഥ ച ‘തിരോ’തി പരഭാഗോ വുച്ചതി. ഭത്തമ്ഹാ പുരേ പുരേഭത്തം പുരേഭത്താ വാ, അരുണമ്ഹാ പുരേ പുരാരുണം പുരാരുണാ വാ, ഭത്തസ്സ പച്ഛാ പച്ഛാഭത്തം പച്ഛാഭത്താ വാ.

൩൪൨. സമീപായാമേസ്വനു [ക. ൩൧൯; രൂ. ൩൩൦; നീ. ൬൯൬; ചം. ൨.൨.൯; പാ. ൨.൧.൧൫, ൧൬].

സമീപേ ആയാമേ ച പവത്തോ അനുസദ്ദോ സ്യാദിനാ സഹ ഏകത്ഥോ ഭവതി വാ.

വനസ്സ സമീപം അനുവനം, അസനി അനുവനം ഗതാ, ഗങ്ഗം അനുയാതാ അനുഗങ്ഗം, ബാരാണസീ.

൩൪൩. ഓരോ പരി പടി പാരേ മജ്ഝേ ഹേട്ഠുദ്ധാധോന്തോ വാ ഛട്ഠിയാ [ക. ൩൧൯; രൂ. ൩൩൦; നീ. ൬൯൬; ചം. ൨.൨.൧൧; പാ. ൨.൧.൧൮; ‘ഓരേപരി…’ (ബഹൂസു)].

ഓരാദയോ സദ്ദാ ഛട്ഠീയന്തേന സ്യാദിനാ സഹ ഏകത്ഥാ ഭവന്തി വാ.

ഏത്ഥ ച ഓരേ, പാരേ, മജ്ഝേസദ്ദേസു ‘തദമിനാദീനീ’തി സുത്തേന ഏകാരോ, ഗങ്ഗായ ഓരം ഓരേഗങ്ഗം, സിഖരസ്സ ഉപരി ഉപരിസിഖരം. ഏവം ഉപരിപാസാദം, ഉപരിമഞ്ചം, ഉപരിപബ്ബതം, സോതസ്സ പടിലോമം പടിസോതം. ഏവം പടിവാതം, യമുനായ പാരം പാരേയമുനം, ഗങ്ഗായ മജ്ഝം മജ്ഝേഗങ്ഗം, പാസാദസ്സ ഹേട്ഠാ ഹേട്ഠാപാസാദം, ഹേട്ഠാമഞ്ചം, ഗങ്ഗായ ഉദ്ധം ഉദ്ധംഗങ്ഗം, ഗങ്ഗായ അധോ അധോഗങ്ഗം, പാസാദസ്സ അന്തോ അന്തോപാസാദം. ഏവം അന്തോഗാമം, അന്തോനഗരം, അന്തോവസ്സം.

വാതി കിം? ഗങ്ഗാഓരം, മജ്ഝേസമുദ്ദസ്മിം ഇച്ചാദി.

൩൪൪. തിട്ഠഗ്വാദീനി [ക. ൩൧൯; രൂ. ൩൩൦; നീ. ൬൯൭; ചം. ൨.൨.൧൦; പാ. ൨.൧.൧൭].

തിട്ഠഗുഇച്ചാദീനി അസങ്ഖ്യേകത്ഥേ സിജ്ഝന്തി.

തിട്ഠന്തി ഗാവോ യസ്മിം കാലേ തിട്ഠഗു, വഹന്തി ഗാവോയസ്മിം കാലേ വഹഗു, ‘ഗോസ്സൂ’തി സുത്തേന ഓസ്സ ഉത്തം. ആയതിം യവോ യസ്മിം കാലേതി ആയതിയവോ, ഖലേ യവോ യസ്മിം കാലേതി ഖലേയവം. പുബ്ബപദേ വിഭത്തിഅലോപോ. ലുനാ യവാ യസ്മിം കാലേതി ലുനയവം, ഏത്ഥ ‘ലുനാ’തി ലാവിതാ, ലുയമാനാ യവാ യസ്മിന്തി ലുയമാനയവം ഇച്ചാദി.

തഥാ പാതോ നഹാനം യസ്മിം കാലേതി പാതനഹാനം. ഏവം സായനഹാനം, പാതോ കമ്മകരണകാലോ യസ്മിന്തി പാതകാലം. ഏവം സായകാലം, പാതോ വസ്സതി മേഘോ യസ്മിന്തി പാതമേഘം. ഏവം സായമേഘം, പാതോ ഗന്തബ്ബോ മഗ്ഗോ യസ്മിന്തി പാതമഗ്ഗം. ഏവം സായമഗ്ഗം ഇച്ചാദി. മഹാവുത്തിനാ പാതോസദ്ദസ്സ പാതത്തം. ഏത്ഥ ച ‘തിട്ഠഗു’ ഇച്ചാദീനി വിഗ്ഗഹത്ഥവസേന അഞ്ഞപദത്ഥേ സിദ്ധാനി വിയ ദിസ്സന്തി, അഞ്ഞപദസ്സ പന ലിങ്ഗാദീനം വസേന തേസം രൂപവികാരോ നാമ നത്ഥി, തസ്മാ അബ്യയരൂപത്താ ഇധ ഗഹിതാനി, സബ്ബഞ്ചേതം അസങ്ഖ്യസമാസപദം നാമ നപുംസകം ഏവ ഹോതി, രസ്സന്തമേവ ഹോതി. സബ്ബവിഭത്തീനഞ്ച അകാരന്തമ്ഹാ ബഹുലം അം ഹോതി, ഇകാരുകാരന്തേഹി ലോപോ ഹോതി.

അബ്യയീഭാവസമാസോ നിട്ഠിതോ.

തപ്പുരിസസമാസ

ദുതിയാതപ്പുരിസ

അഥ അമാദിസമാസോ വുച്ചതേ, സോ തപ്പുരിസോതി ച വുച്ചതി. തസ്സ പുരിസോ തപ്പുരിസോ, തപ്പുരിസസദ്ദേന സദിസത്താ അയം സമാസോ തപ്പുരിസോതി വുച്ചതി. യഥാ ഹി തപ്പുരിസസദ്ദോ വിസേസനപദത്ഥം ജഹിത്വാ വിസേസ്യപദത്ഥേ തിട്ഠതി, ഏവം അയം സമാസോപീതി.

൩൪൫. അമാദി [ക. ൩൨൭; രൂ. ൩൫൧; നീ. ൭൦൪; ചം. ൨.൨.൧൬].

അമാദിവിഭത്തിയുത്തം സ്യാദ്യന്തപദം പഠമന്തേന സ്യാദ്യന്തപദേന സഹ ഏകത്ഥം ഭവതി, അയഞ്ച സമാസോ അന്വത്ഥവസേന ‘‘അമാദിസമാസോ’’തി ച ‘‘തപ്പുരിസസമാസോ’’തി ച വുച്ചതി. ഇമിനാ അമാദിസഹിതസ്സ വാക്യസ്സ അമാദേകത്ഥസഞ്ഞം കത്വാ വുത്തത്ഥാനം വിഭത്തീനം ലോപോ, തതോ ഏകത്ഥപദന്തേ സ്യാദ്യുപ്പത്തി ഹോതി.

സോ പന സമാസോ ദുതിയാതപ്പുരിസോ, തതിയാതപ്പുരിസോ, ചതുത്ഥീതപ്പുരിസോ, പഞ്ചമീതപ്പുരിസോ, ഛട്ഠീതപ്പുരിസോ, സത്തമീതപ്പുരിസോതി ഛബ്ബിധോ. ഏകമേകസ്മിഞ്ചേത്ഥ ‘‘നിച്ചസമാസോ, അനിച്ചസമാസോ’’തി ച ‘‘ലുത്തസമാസോ, അലുത്തസമാസോ’’തി ച ദുവിധോ.

തത്ഥ ദുതിയാതപ്പുരിസോ കത്തുവാചകേസു ഗത, നിസ്സിത,-അതീത, അതിക്കന്ത, പത്ത, ആപന്നഇച്ചാദീസു പരേസു ഹോതി.

ഗാമം ഗതോതി ഗാമഗതോ ഗാമം ഗതോ വാ. ഏവം അരഞ്ഞഗതോ, ഭൂമിഗതോ, രാജാനം നിസ്സിതോതി രാജനിസ്സിതോ. ഏവം അത്ഥനിസ്സിതോ, ധമ്മനിസ്സിതോ. ഭവം അതീതോ ഭവാതീതോ. ഏവം ഭയാതീതോ, കാലാതീതോ, ഖണാതീതോ, പമാണം അതിക്കന്തോതി പമാണാതിക്കന്തോ, സുഖം പത്തോതി സുഖപ്പത്തോ. ഏവം ദുക്ഖപ്പത്തോ, സോതം ആപന്നോതി സോതാപന്നോ. ഏവം നിരോധസമാപന്നോ, അദ്ധാനമഗ്ഗം പടിപന്നോതി അദ്ധാനമഗ്ഗപ്പടിപന്നോ, രുക്ഖം ആരൂള്ഹോതി രുക്ഖാരൂള്ഹോ, രഥാരൂള്ഹോ, ഓഘം തിണ്ണോതി ഓഘതിണ്ണോ ഓഘം തിണ്ണോ വാ ഇച്ചാദി.

കമ്മുപപദവിഹിതേഹി കിതന്തപദേഹി പന നിച്ചസമാസോയേവ, കുമ്ഭം കരോതീതി കുമ്ഭകാരോ, രഥകാരോ, പത്തം ഗണ്ഹാതീതി പത്തഗ്ഗാഹോ, അത്ഥം കാമേതീതി അത്ഥകാമോ, ധമ്മകാമോ, വിനയം ധാരേതീതി വിനയധരോ, ധമ്മധരോ, ബ്രഹ്മം ചരതി സീലേനാതി ബ്രഹ്മചാരീ, ഭവപാരം ഗച്ഛതി സീലേനാതി ഭവപാരഗൂ, സബ്ബം ജാനാതീതി സബ്ബഞ്ഞൂ, അത്ഥഞ്ഞൂ, ധമ്മഞ്ഞൂഇച്ചാദി.

ബഹുലാധികാരത്താ ത, തവന്തു, താവീ, അന്ത, മാന, തുന, ത്വാന, ത്വാ, തും, തവേപച്ചയന്തേസു പരേസു സമാസോ ന ഹോതി, വസ്സം വുത്ഥോ, ഓദനം ഭുത്തോ, ഓദനം ഭുത്തവാ, ഓദനം ഭുത്താവീ, ധമ്മം സുണന്തോ, ധമ്മം സുണമാനോ ധമ്മം സോതുന, ധമ്മം സുത്വാന, ധമ്മം സുത്വാ, ധമ്മം സോതും, ധമ്മം സോതവേ.

ഇതി ദുതിയാതപ്പുരിസോ.

തതിയാതപ്പുരിസ

തതിയാതപ്പുരിസോ കമ്മവാചകേസു കിതന്തേസു ച സമ്പന്ന, സഹഗതാദീസു ച പുബ്ബ, സദിസ, സമ, ഊനത്ഥ, കലഹ, നിപുണ,-മിസ്സക, സഖിലാദീസു ച പരേസു ഹോതി.

ബുദ്ധേന ഭാസിതോ ബുദ്ധഭാസിതോ. ഏവം ബുദ്ധദേസിതോ, ബുദ്ധപഞ്ഞത്തോ, ബുദ്ധരക്ഖിതോ, സത്ഥാരാ വണ്ണിതോ സത്ഥുവണ്ണിതോ, വിഞ്ഞൂഹി ഗരഹിതോ വിഞ്ഞുഗരഹിതോ, വിഞ്ഞുപസത്ഥോ, ഇസ്സരേന കതം ഇസ്സരകതം, അത്തനാ കതം സയംകതം, പരേഹി കതം പരംകതം, ബിന്ദാഗമോ. സുകേഹി ആഹടം സുകാഹടം, രഞ്ഞാ ഹതോ രാജഹതോ, രോഗേന പീളിതോ രോഗപീളിതോ, അഗ്ഗിനാ ദഡ്ഢോ അഗ്ഗിദഡ്ഢോ, സപ്പേന ദട്ഠോ സപ്പദട്ഠോ, സല്ലേന വിദ്ധോ സല്ലവിദ്ധോ, ഇച്ഛായ അപകതോ അഭിഭൂതോ ഇച്ഛാപകതോ.

സീലേന സമ്പന്നോ സീലസമ്പന്നോ. ഏവം സുഖസഹഗതം, ഞാണസമ്പയുത്തം, മിത്തസംസഗ്ഗോ, പിയസമ്പയോഗോ, പിയവിപ്പയോഗോ, ജാതിയാ അന്ധോ ജച്ചന്ധോ, ഗുണഹീനോ, ഗുണവുഡ്ഢോ, ചതുവഗ്ഗേന സങ്ഘേന കരണീയം കമ്മം ചതുവഗ്ഗകരണീയം. ഏവം പഞ്ചവഗ്ഗകരണീയം, കാകേഹി പേയ്യാ കാകപേയ്യാ, നദീ.

ഏകക്ഖരേസു പരപദേസു നിച്ചസമാസോ, ഉരേന ഗച്ഛതീതി ഉരഗോ, പാദേന പിവതീതി പാദപോ ഇച്ചാദി.

ക്വചി മജ്ഝേപദലോപോ, ഗുളേന സംസട്ഠോ ഓദനോ ഗുളോദനോ. ഏവം ഖീരോദനോ, അസ്സേന യുത്തോ രഥോ അസ്സരഥോ. ഏവം ആജഞ്ഞരഥോ, മഗ്ഗേന സമ്പയുത്തം ചിത്തം മഗ്ഗചിത്തം, ജമ്ബുയാ പഞ്ഞാതോ ദീപോ ജമ്ബുദീപോ, ഏകേന അധികാ ദസ ഏകാദസ ഇച്ചാദി.

പുബ്ബാദീസു – മാസേന പുബ്ബോ മാസപുബ്ബോ, മാതരാ സദിസോ മാതുസദിസോ. ഏവം മാതുസമോ, പിതുസമോ, ഏകേന ഊനാ വീസതി ഏകൂനവീസതി, സീലേന വികലോ സീലവികലോ, അസിനാ കലഹോ അസികലഹോ, വാചായ നിപുണോ വാചാനിപുണോ. ഏവം യാവകാലികസമ്മിസ്സം, വാചാസഖിലോ, സത്ഥാരാ സദിസോ സത്ഥുകപ്പോ, പുഞ്ഞേന അത്ഥോ പുഞ്ഞത്ഥോ, പുഞ്ഞേന അത്ഥികോ പുഞ്ഞത്ഥികോ. ഏവം സേയ്യത്ഥികോ, മഹഗ്ഘത്ഥികോ, ഗുണേന അധികോ ഗുണാധികോ ഇച്ചാദി.

ബഹുലാധികാരാ ക്വചി സമാസോ ന ഹോതി, ഫരസുനാ ഛിന്നം, കാകേഹി പാതബ്ബാ, ദസ്സനേന പഹാതബ്ബാ ധമ്മാ, ഭാവനായ പഹാതബ്ബാ ധമ്മാ ഇച്ചാദി.

ഇതി തതിയാതപ്പുരിസോ.

ചതുത്ഥീതപ്പുരിസ

ചതുത്ഥീതപ്പുരിസോ തദത്ഥേ വാ അത്ഥ, ഹിത, ദേയ്യാദീസു വാ പരേസു ഹോതി.

കഥിനസ്സ ദുസ്സം കഥിനദുസ്സം, കഥിനത്ഥായ ആഭടം ദുസ്സന്തി അത്ഥോ. ഏവം കഥിനചീവരം, കഥിനായ ദുസ്സം, കഥിനായ ചീവരന്തിപി യുജ്ജതി, കഥിനത്ഥാരായാതി അത്ഥോ. ചീവരായ ദുസ്സം ചീവരദുസ്സം. ഏവം ചീവരമൂലം [ചീവരമൂല്യം (രൂ. നീ.)], സങ്ഘസ്സ ആഭടം ഭത്തം സങ്ഘഭത്തം, സങ്ഘത്ഥായ വാ പടിയത്തം ഭത്തം സങ്ഘഭത്തം. ഏവം ആഗന്തുകഭത്തം, ഗമികഭത്തം, ഗിലാനഭത്തം.

സങ്ഘസ്സ അത്ഥോ സങ്ഘത്ഥോ, ലോകസ്സ ഹിതോ ലോകഹിതോ, ബുദ്ധസ്സ ദേയ്യം ബുദ്ധദേയ്യം, ബുദ്ധസ്സ പണാമോ ബുദ്ധപ്പണാമോ. ഏവം ബുദ്ധഥോമനാ, ബുദ്ധുപട്ഠാനം, സുത്തസ്സ അനുലോമം സുത്താനുലോമം. ഏവം സുത്താനുരൂപം, സുത്താനുകൂലം, സുത്താനുഗുണം, ഠാനസ്സ അരഹം ഠാനാരഹം, രഞ്ഞോ അരഹം രാജാരഹം. ഏവം രാജഗ്ഘം, രാജദേയ്യം, കത്തും കാമേതീതി കത്തുകാമോ. ഏവം ഗന്തുകാമോ, കഥേതുകാമോ, ദട്ഠുകാമോ, സോതുകാമോ. ഏത്ഥ ച തുമന്തസ്സ അസങ്ഖ്യത്താ ‘അസങ്ഖ്യേഹി സബ്ബാസ’ന്തി തതോ നിച്ചം ചതുത്ഥീലോപോ ഹോതി, സമാസേ കതേ നിച്ചം നിഗ്ഗഹീതലോപോ ച. ‘‘സങ്ഘസ്സ ദാതബ്ബം, സങ്ഘസ്സ ദാതും’’ ഇച്ചാദീസു സമാസോ ന ഹോതി.

ഇതി ചതുത്ഥീതപ്പുരിസോ.

പഞ്ചമീതപ്പുരിസ

പഞ്ചമീതപ്പുരിസോ അപഗമന, ഭയ, വിരതി, മോചനാദിഅത്ഥേസു പരേസു ഹോതി.

മേഥുനാ അപേതോതി മേഥുനാപേതോ, പലാസതോ അപഗതോതി പലാസാപഗതോ, നഗരമ്ഹാ നിഗ്ഗതോതി നഗരനിഗ്ഗതോ, പിണ്ഡപാതതോ പടിക്കന്തോതി പിണ്ഡപാതപ്പടിക്കന്തോ. ഏവം ഗാമനിക്ഖന്തോ, രുക്ഖപതിതോ, സാസനമ്ഹാ ചുതോതി സാസനചുതോ, ആപത്തിയാ വുട്ഠാനം ആപത്തിവുട്ഠാനം, ഉദകതോ ഉഗ്ഗതോ ഉദകുഗ്ഗതോ, ഭവതോ നിസ്സടോ ഭവനിസ്സടോ, ഖന്ധസങ്ഗഹതോ നിസ്സടന്തി ഖന്ധസങ്ഗഹനിസ്സടം, ചോരമ്ഹാ ഭീതോതി ചോരഭീതോ, പാപതോ ഭായതി സീലേനാതി പാപഭീരുകോ, പാപതോ ജിഗുച്ഛതി സീലേനാതി പാപജിഗുച്ഛീ, വട്ടതോ നിബ്ബിന്ദതീതി വട്ടനിബ്ബിന്നോ, കായദുച്ചരിതതോ വിരതി കായദുച്ചരിതവിരതി. ഏവം വചീദുച്ചരിതവിരതി, ബന്ധനാ മുത്തോ ബന്ധനമുത്തോ. ഏവം ബന്ധനമോക്ഖോ, കമ്മതോ സമുട്ഠിതം കമ്മസമുട്ഠിതം. ഏവം കമ്മജാതം, കമ്മസമ്ഭൂതം, കമ്മനിബ്ബത്തം, ലോകതോ അഗ്ഗോ ലോകഗ്ഗോ. ഏവം ലോകജേട്ഠോ, ലോകുത്തമോ, സബ്ബേഹി ജേട്ഠോ സബ്ബജേട്ഠോ, സബ്ബേഹി കനിട്ഠോ സബ്ബകനിട്ഠോ. ഏവം സബ്ബഹീനോ, സബ്ബപച്ഛിമോ, ഉക്കട്ഠതോ ഉക്കട്ഠോതി ഉക്കട്ഠുക്കട്ഠോ, ഓമകതോ ഓമകോതി ഓമകോമകോ.

ക്വചി നിച്ചസമാസോ ഹോതി, മാതിതോ ജാതോ മാതുജോ. ഏവം പിതുജോ, കമ്മജം, ചിത്തജം, ഉതുജം ഇച്ചാദി.

ഇതി പഞ്ചമീതപ്പുരിസോ.

ഛട്ഠീതപ്പുരിസ

രഞ്ഞോ പുത്തോ രാജപുത്തോ. ഏവം രാജപുരിസോ, ബുദ്ധസാവകോ, സമുദ്ദഘോസോ, ധഞ്ഞാനം രാസി ധഞ്ഞരാസി, മത്തികായ പത്തോതി മത്തികാപത്തോ, വികാരസമ്ബന്ധേ ഛട്ഠീ, മത്തികാമയപത്തോതി അത്ഥോ. ഏവം സുവണ്ണകടാഹം, സുവണ്ണഭാജനം, പാനീയസ്സ ഥാലകം പാനീയഥാലകം.

സമാസമജ്ഝേ ഈ, ഊനം ബഹുലം രസ്സത്തം, ദണ്ഡിനോ കുലം ദണ്ഡികുലം, ഹത്ഥിപദം, ഇത്ഥിരൂപം, നദികൂലം, നദിതീരം, ഭിക്ഖുനീനം സങ്ഘോ ഭിക്ഖുനിസങ്ഘോ, ജമ്ബുയാ സാഖാ ജമ്ബുസാഖാ ഇച്ചാദി.

അന്ത, മാന, നിദ്ധാരണിയ, പൂരണ, ഭാവ, സുഹിതത്ഥേഹി സമാസോ ന ഹോതി, മമം അനുകുബ്ബന്തോ, മമം അനുകുരുമാനോ, ഗുന്നം കണ്ഹാ സമ്പന്നഖീരതമാ. വിഭത്താവധിഛട്ഠിയാ പന ഹോതിയേവ, നരാനം ഉത്തമോ നരുത്തമോ, നരസേട്ഠോ, നരവരോ, ഗണാനം ഉത്തമോ ഗണുത്തമോ, ദ്വിപദാനം ഉത്തമോ ദ്വിപദുത്തമോ ഇച്ചാദി. സിസ്സാനം പഞ്ചമോ സിസ്സോ, കപ്പസ്സ തതിയോ ഭാഗോ, പക്ഖസ്സ അട്ഠമീ, പടസ്സ സുക്കതാ, രൂപസ്സ ലഹുതാ, രൂപസ്സ മുദുതാ, രൂപസ്സ കമ്മഞ്ഞതാ. ക്വചി ഹോതി, കായലഹുതാ, ചിത്തലഹുതാ, ബുദ്ധസുബുദ്ധതാ. ധമ്മസുധമ്മതാ, ഫലാനം സുഹിതോ, ഫലാനം തിത്തോ, ഫലാനം അസിതോ, കരണത്ഥേ ഛട്ഠീ.

‘‘ഭടോ രഞ്ഞോ പുത്തോ ദേവദത്തസ്സാ’’തി ഏത്ഥ ‘രാജപുത്തോ’തി ന ഹോതി അഞ്ഞമഞ്ഞാനപേക്ഖത്താ. ‘‘ദേവദത്തസ്സ കണ്ഹാ ദന്താ’’തി ഏത്ഥ ‘ദേവദത്തകണ്ഹദന്താ’തി ന ഹോതി അഞ്ഞസാപേക്ഖത്താ [നീ. ൬൯൦]. അഞ്ഞസാപേക്ഖത്തേപി നിച്ചം സമ്ബന്ധീപേക്ഖസദ്ദാനം സമാസോ ഹോതി വാക്യേ വിയ സമാസേപി സമ്ബന്ധസ്സ വിദിതത്താ. വുത്തഞ്ച ‘‘സതിപി സാപേക്ഖത്തേ ഗമകത്താ സമാസോ ഹോതീ’’തി [ക. ൩൨൮; രൂ. ൩൫൨; നീ. ൬൯൧], ദേവദത്തഗുരുകുലം, രാജദാസീപുത്തോ, ദേവദാസീപുത്തോ ഇച്ചാദി. തത്ഥ ദേവദത്തസ്സ ഗുരു ദേവദത്തഗുരു, തസ്സ കുലം ദേവദത്തഗുരുകുലന്തി വിഗ്ഗഹോ. ഗുരുനോ കുലം ഗുരുകുലം, ദേവദത്തസ്സ ഗുരുകുലം ദേവദത്തഗുരുകുലന്തിപി വദന്തി. ‘‘രഞ്ഞോ മാഗധസ്സ ബിമ്ബിസാരസ്സ പുത്തോ’’തി ഏത്ഥപി അഞ്ഞസാപേക്ഖത്താ ‘ബിമ്ബിസാരപുത്തോ’തി ന ഹോതി, രഞ്ഞോ ഗോ ച അസ്സോ ച പുരിസോ ചാതി അത്ഥേ ‘രാജഗവസ്സപുരിസാ’തി ഹോതി ദ്വന്ദതോ പുബ്ബപദസ്സ ദ്വന്ദപദേഹിപി പച്ചേകം സമ്ബന്ധസ്സ വിദിതത്താ. തഥാ ദ്വന്ദതോ പരപദസ്സപി, നരാനഞ്ച ദേവാനഞ്ച സാരഥി നരദേവസാരഥി.

ഇതി ഛട്ഠീതപ്പുരിസോ.

സത്തമീതപ്പുരിസ

സത്തമീതപ്പുരിസേ രൂപേ സഞ്ഞാ രൂപസഞ്ഞാ. ഏത്ഥ ച കാരകാനം ക്രിയാസാധനലക്ഖണത്താ ക്രിയാപദേഹേവ സമ്ബന്ധോ ഹോതി, തസ്മാ അക്രിയവാചകേന പരപദേന സദ്ധിം സമാസേ ജാതേ മജ്ഝേ അനുരൂപം ക്രിയാപദം വിഞ്ഞായതി, യഥാ ‘അസ്സേന യുത്തോ രഥോ അസ്സരഥോ’ ഇതി ‘രൂപേ സഞ്ഞാ’തി രൂപേ ഉപ്പന്നാ സഞ്ഞാതി അത്ഥോ. ചക്ഖുസ്മിം വിഞ്ഞാണം ചക്ഖുവിഞ്ഞാണം, ധമ്മേ രതോ ധമ്മരതോ. ഏവം ധമ്മരുചി, ധമ്മഗാരവോ, ദാനേ അജ്ഝാസയോ ദാനജ്ഝാസയോ. ഏവം ദാനാധിമുത്തി, വട്ടേ ഭയം വട്ടഭയം, വട്ടദുക്ഖം, ഗാമേ സൂകരോ ഗാമസൂകരോ, വനമഹിംസോ, സമുദ്ദമച്ഛോ, ഇത്ഥീസു ധുത്തോ ഇത്ഥിധുത്തോ, ഇത്ഥിസോണ്ഡോ.

ഉപപദകിതന്തേസു നിച്ചസമാസോ [നീ. ൬൮൨], വനേ ചരതീതി വനചരോ, കാമാവചരോ, കുച്ഛിമ്ഹി സയതീതി കുച്ഛിസ്സയോ, ഗബ്ഭേ സേതീതി ഗബ്ഭസേയ്യോ, ഥലേ തിട്ഠതീതി ഥലട്ഠോ, ജലട്ഠോ, പബ്ബതട്ഠോ, പങ്കേ ജാതം പങ്കജം. ഏവം അത്രജോ, ഖേത്രജോ ഇച്ചാദി. ഇധ ന ഹോതി [നീ. ൬൮൧], ഭോജനേ മത്തഞ്ഞുതാ, ഇന്ദ്രിയേസു ഗുത്തദ്വാരോ, ആസനേ നിസിന്നോ, ആസനേ നിസീദിതബ്ബം.

ഇതി സത്തമീതപ്പുരിസോ.

ലുത്തതപ്പുരിസ

തപ്പുരിസപദാനം മഹാവുത്തിസുത്തേന ക്വചി വിപല്ലാസോ.

ഉപരിഗങ്ഗാ, ഹേട്ഠാനദീ, അന്തോവിഹാരോ, അന്തോസമാപത്തി, ഹംസാനം രാജാ രാജഹംസോ ഹംസരാജാ വാ, മാസസ്സ അഡ്ഢം അഡ്ഢമാസം, കഹാപണസ്സ അഡ്ഢം അഡ്ഢകഹാപണം, അഡ്ഢമാസം, രത്തിയാ അഡ്ഢം അഡ്ഢരത്തം. ഏവം പുബ്ബരത്തം, പരരത്തം, ഇസ്സ അത്തം. കായസ്സ പുബ്ബഭാഗോ പുബ്ബകായോ, പരകായോ, അഹസ്സ പുബ്ബോ പുബ്ബണ്ഹോ, മജ്ഝണ്ഹോ, സായന്ഹോ, പുബ്ബേദിട്ഠോ ദിട്ഠപുബ്ബോ, തഥാഗതം ദിട്ഠപുബ്ബോ ഥേരോ, തഥാഗതോ ദിട്ഠപുബ്ബോ ഥേരേന ഇച്ചാദി.

ഇതി ലുത്തതപ്പുരിസോ.

അലുത്തതപ്പുരിസ

ഇദാനി അലുത്തതപ്പുരിസാ വുച്ചന്തേ.

ദീപങ്കരോ, പഭങ്കരോ, അമതന്ദദോ, പുരിന്ദദോ, വേസ്സന്തരോ, അത്തന്തപോ, പരന്തപോ, രണഞ്ജഹോ, ജുതിന്ധരോ, വിജ്ജന്ധരോ, ദസ്സനേനപഹാതബ്ബധമ്മോ, കുതോജോ, തതോജോ, ഇതോജോ, ഭയതോ ഉപട്ഠാനം ഭയതുപട്ഠാനം, കടത്താകമ്മം, കടത്താരൂപം, പരസ്സപദം, അത്തനോപദം, ദേവാനമിന്ദോ, ദേവാനംപിയതിസ്സോ, ഗവമ്പതിത്ഥേരോ, പുബ്ബേനിവാസോ, മജ്ഝേകല്യാണം, ദൂരേരൂപം, സന്തികേരൂപം, ദൂരേനിദാനം, സന്തികേനിദാനം, അന്തേവാസികോ, ജനേസുതോ, കാമേസുമിച്ഛാചാരോ ഇച്ചാദി [ക. ൩൨൭; രൂ. ൩൫൧; നീ. ൬൮൬].

ഇതി അലുത്തതപ്പുരിസോ.

സബ്ബോ ചായം അമാദിതപ്പുരിസോ അഭിധേയ്യവചനോ പരപദലിങ്ഗോ ച.

അമാദിതപ്പുരിസോ നിട്ഠിതോ.

കമ്മധാരയസമാസ

അഥ കമ്മധാരയസഞ്ഞിതോ പഠമാതപ്പുരിസോ വുച്ചതേ.

കമ്മമിവ ദ്വയം ധാരേതീതി കമ്മധാരയോ. യഥാ കമ്മം ക്രിയഞ്ച പയോജനഞ്ച ദ്വയം ധാരേതി കമ്മേ സതി തസ്സ ദ്വയസ്സ സമ്ഭവതോ, തഥാ അയം സമാസോ ഏകസ്സ അത്ഥസ്സ ദ്വേ നാമാനി ധാരേതി ഇമസ്മിം സമാസേ സതി ഏകത്ഥജോതകസ്സ നാമദ്വയസ്സ സമ്ഭവതോതി [ക. ൩൨൪; രൂ. ൩൩൯; നീ. ൭൦൨].

അപി ച കത്തബ്ബന്തി കമ്മം, ധാരേതബ്ബന്തി ധാരിയം, കമ്മഞ്ച തം ധാരിയഞ്ചാതി കമ്മധാരിയം, യംകിഞ്ചി ഹിതകമ്മം, കമ്മധാരിയസദ്ദസദിസത്താ സബ്ബോ ചായം സമാസോ കമ്മധാരയോതി വുച്ചതി ഇസ്സ അത്തം കത്വാ. യഥാ ഹി കമ്മധാരിയസദ്ദോ ഏകസ്സ അത്ഥസ്സ ദ്വേ നാമാനി ധാരേതി, തഥാ അയം സമാസോപീതി. സോ ഏവ ഉത്തരപദത്ഥപധാനതാസങ്ഖാതേന തപ്പുരിസലക്ഖണേന യുത്തത്താ ‘തപ്പുരിസോ’തി ച വുച്ചതി. ഭിന്നപവത്തിനിമിത്താനം ദ്വിന്നം പദാനം വിസേസനവിസേസിതബ്ബഭാവേന ഏകസ്മിം അത്ഥേ പവത്തി തുല്യാധികരണതാ നാമ, തേന തുല്യാധികരണലക്ഖണേന യുത്തത്താ ‘തുല്യാധികരണസമാസോ’തി ച വുച്ചതി. സോ ഏവ ച വിസേസനപദവസേന ഗുണവിസേസദീപനത്താ ‘വിസേസനസമാസോ’തി ച വുച്ചതി. തസ്മിം വിസേസനസമാസേ –

൩൪൬. വിസേസനമേകത്ഥേന [ക. ൩൨൪; രൂ. ൩൩൯; നീ. ൭൦൨; ചം. ൨.൨.൧൮; പാ. ൨.൧.൫൭].

വിസേസനഭൂതം സ്യാദ്യന്തപദം ഏകത്ഥേന വിസേസ്യഭൂതേന സ്യാദ്യന്തപദേന സദ്ധിം ഏകത്ഥം ഹോതി.

ഏത്ഥ ച വിസേസീയതി ദബ്ബം വിസിട്ഠം കരീയതി ഏതേനാതി വിസേസനം. ഏകോ അത്ഥോ യസ്സാതി ഏകത്ഥം, ‘ഏകോ’തി സമാനോ, ‘അത്ഥോ’തി അഭിധേയ്യത്ഥോ, നേമിത്തകത്ഥോ, സോയേവ ദ്വിന്നം പവത്തിനിമിത്താനം അധിട്ഠാനട്ഠേന ‘അധികരണ’ന്തി ച വുച്ചതി. പവത്തിനിമിത്താനഞ്ച അധിട്ഠാനത്തേ സതി പദാനമ്പി അധിട്ഠാനതാ സിദ്ധാ ഹോതി. ഇതി ഏകത്ഥന്തി തുല്യാധികരണം, സമാനാധികരണന്തി വുത്തം ഹോതി, തേന ഏകത്ഥേന. ‘ഏകത്ഥം ഹോതീ’തി ഏകത്ഥീഭൂതം ഹോതീതി അത്ഥോ.

സോ ച സമാസോ നവവിധോ വിസേസനപുബ്ബപദോ, വിസേസനുത്തരപദോ, വിസേസനോഭയപദോ, ഉപമാനുത്തരപദോ, സമ്ഭാവനാപുബ്ബപദോ, അവധാരണപുബ്ബപദോ, നനിപാതപുബ്ബപദോ, കുനിപാതപുബ്ബപദോ, പാദിപുബ്ബപദോ ചാതി.

തത്ഥ വിസേസനപുബ്ബപദോ യഥാ? മഹാപുരിസോ, മഹാനദീ, മഹബ്ഭയം. ഏത്ഥ ച ‘‘സാ സേനാ ദിസ്സതേ മഹാ [ജാ. ൨.൨൨.൭൭൧], ബാരാണസിരജ്ജം നാമ മഹാ’’തി [ജാ. അട്ഠ. ൧.൧.മഹാസീലവജാതകവണ്ണനാ] പാളി ദിസ്സതി. തസ്മാ സമാസേപി തിലിങ്ഗേ നിപാതരൂപോ മഹാസദ്ദോ യുജ്ജതി. മഹാ ച സോ പുരിസോ ചാതി മഹാപുരിസോ, മഹാ ച സാ നദീ ചാതി മഹാനദീ, മഹാ ച തം ഭയഞ്ചാതി മഹബ്ഭയം, ദ്വിത്തം സംയോഗേ ച രസ്സത്തം. മഹാസദ്ദവേവചനേന മഹന്തസദ്ദേനപി വാക്യം ദസ്സേതും യുജ്ജതി, മഹന്തോ പുരിസോ മഹാപുരിസോ, മഹന്തീ നദീ മഹാനദീ, മഹന്തം ഭയം മഹബ്ഭയന്തി. ച, തസദ്ദേഹി ച സദ്ധിം പരിപുണ്ണം കത്വാ ദസ്സേതും യുജ്ജതി, മഹന്തോ ച സോ പുരിസോ ചാതി മഹാപുരിസോ, മഹന്തീ ച സാ നദീ ചാതി മഹാനദീ, മഹന്തഞ്ച തം ഭയഞ്ചാതി മഹബ്ഭയന്തി. മഹന്തസദ്ദോ വാ മഹാ ഹോതി, ‘ട ന്തന്തൂന’ന്തി സുത്തേന ഉത്തരപദേ പരേ ന്തസ്സ സബ്ബസ്സ അത്തം, മഹാവുത്തിനാ ദീഘോ ച.

ഏത്ഥ ച ദ്വീഹി ചസദ്ദേഹി ദ്വിന്നം പദാനം സകത്ഥനാനാത്തം ദീപേതി. തംസദ്ദേന സകത്ഥനാനാത്തേപി സകത്ഥാനം അധികരണഭൂതസ്സ ദബ്ബത്ഥസ്സ ഏകത്തം ദീപേതി. ഇമസ്മിം ബ്യാകരണേ വിസും രൂപവിധാനകിച്ചം നാമ നത്ഥി, തംതംസുത്തവിധാനഞ്ച തദനുരൂപം ദസ്സിതവിഗ്ഗഹവാക്യഞ്ച ദിസ്വാ തസ്സ തസ്സ സിദ്ധപദസ്സ അത്ഥബ്യഞ്ജനവിനിച്ഛയേ ഞാതേ രൂപവിധാനകിച്ചം സിദ്ധം ഹോതി, സന്തോ ച സോ പുരിസോ ചാതി സപ്പുരിസോ, സേതഹത്ഥീ, നീലുപ്പലം, ലോഹിതചന്ദനം.

വിസദിസലിങ്ഗ, വചനാപി സദ്ദാ ഏകത്ഥാ ഹോന്തി, വിനയോ ച സോ പരിയത്തി ചാതി വിനയപരിയത്തി, വിനയോ ച സോ പിടകഞ്ചാതി വിനയപിടകം, അവിജ്ജാ ച സാ പച്ചയോ ചാതി അവിജ്ജാപച്ചയോ, അവിജ്ജാ ച സാ നീവരണഞ്ചാതി അവിജ്ജാനീവരണം. ഏവം ഇത്ഥിരതനം, സീലഞ്ച തം ഗുണോ ചാതി സീലഗുണോ, സീലഞ്ച തം പതിട്ഠാ ചാതി സീലപതിട്ഠാ ഇച്ചാദി.

തഥാ വീസതി ച സാ പുരിസാ ചാതി വീസതിപുരിസാ, സതഞ്ച തം പുരിസാ ചാതി സതപുരിസാ, സങ്ഖാരാ ച തേ പച്ചയോ ചാതി സങ്ഖാരപച്ചയോ, അങ്ഗാ ച തേ ജനപദഞ്ചാതി അങ്ഗജനപദം, മഗധാ ച തേ രട്ഠഞ്ചാതി മഗധരട്ഠം. ഏവം കാസിരട്ഠം ഇച്ചാദി.

ഇധ ന ഹോതി [രൂ. ൩൪൧; നീ. ൬൮൧], പുണ്ണോ മന്താനീപുത്തോ, ചിത്തോ ഗഹപതി, സക്കോ ദേവരാജാ, ബ്രഹ്മാ സഹമ്പതി ഇച്ചാദി.

ക്വചി നിച്ചസമാസോ, കണ്ഹസപ്പോ, ലോഹിതമാലം ഇച്ചാദി.

വിസേസനുത്തരപദോ യഥാ? സാരിപുത്തത്ഥേരോ, ബുദ്ധഘോസാചരിയോ, ആചരിയഗുത്തിലോ വാ, മഹോസധപണ്ഡിതോ, പുരിസുത്തമോ, പുരിസവരോ, പുരിസവിസേസോ ഇച്ചാദി.

വിസേസനോഭയപദോ യഥാ? ഛിന്നഞ്ച തം പരൂള്ഹഞ്ചാതി ഛിന്നപരൂള്ഹം, സീതഞ്ച തം ഉണ്ഹഞ്ചാതി സീതുണ്ഹം, ഖഞ്ജോ ച സോ ഖുജ്ജോ ചാതി ഖഞ്ജഖുജ്ജോ. ഏവം അന്ധബധിരോ, കതഞ്ച തം അകതഞ്ചാതി കതാകതം, ഛിദ്ദാവഛിദ്ദം, ഛിന്നഭിന്നം, സിത്തഞ്ച തം സമ്മട്ഠഞ്ചാതി സിത്തസമ്മട്ഠം, സന്തസ്സ ഭാവോ സച്ചം, അഖേമട്ഠേന ദുക്ഖഞ്ച തം അവിപരീതട്ഠേന സച്ചഞ്ചാതി ദുക്ഖസച്ചം ഇച്ചാദി.

ഉപമാനുത്തരപദോ യഥാ? സീഹോ വിയാതി സീഹോ, മുനി ച സോ സീഹോ ചാതി മുനിസീഹോ. ഏവം മുനിപുങ്ഗവോ, ബുദ്ധനാഗോ, ബുദ്ധാദിച്ചോ, രംസി വിയാതി രംസി, സദ്ധമ്മോ ച സോ രംസി ചാതി സദ്ധമ്മരംസി. ഏവം വിനയസാഗരോ, സമണപദുമോ, സമണപുണ്ഡരീകോ ഇച്ചാദി.

സമ്ഭാവനാപുബ്ബപദോ യഥാ? ഹേതു ഹുത്വാ പച്ചയോ ഹേതുപച്ചയോ. ഏവം ആരമ്മണപച്ചയോ, മനുസ്സഭൂതോ, ദേവഭൂതോ, ധമ്മോ ഇതി സങ്ഖാതോ ധമ്മസങ്ഖാതോ, ധമ്മസമ്മതോ, ധമ്മസഞ്ഞിതോ, ധമ്മലക്ഖിതോ, ഏവ ഇതി സങ്ഖാതോ സദ്ദോ ഏവസദ്ദോ. ഏവം ചസദ്ദോ, വാസദ്ദോ, അരിയഭൂതോ സങ്ഘോ അരിയസങ്ഘോ. ഏവം ബുദ്ധമുനി, പച്ചേകമുനി ഇച്ചാദി. ഏത്ഥ ച സമ്ഭാവനാ നാമ സാമഞ്ഞഭൂതസ്സ ഉത്തരപദത്ഥസ്സ ദള്ഹം കത്വാ ഥോമനാ സരൂപവിസേസദീപനാ, ന ഗുണമത്തദീപനാതി അധിപ്പായോ. ഗരൂ പന ‘‘ധമ്മോ ഇതി ബുദ്ധി ധമ്മബുദ്ധി. ഏവം ധമ്മസഞ്ഞാ, അനിച്ചസഞ്ഞാ, ധാതുസഞ്ഞാ, മാതുസഞ്ഞാ, പാണസഞ്ഞിതാ, അത്തദിട്ഠി’’ ഇച്ചാദീനിപി ഏത്ഥ ആഹരന്തി, ഇമാനി പന ‘‘സരണം ഇതി ഗതോ ഉപഗതോ സരണങ്ഗതോ’’തി പദം വിയ ഇതിലുത്താനി പഠമാതപ്പുരിസപദാനി നാമ യുജ്ജന്തീതി [രൂ. ൩൪൩; നീ. ൭൦൨].

അവധാരണപുബ്ബപദോ യഥാ? ഗുണോ ഏവ ധനം ന മണിസുവണ്ണാദീതി ഗുണധനം. ഏവം സദ്ധാധനം, സീലധനം, ചക്ഖു ഏവ ദ്വാരം ന ഗാമദ്വാരാദീതി ചക്ഖുദ്വാരം. ഏവം ചക്ഖുവത്ഥു, ചക്ഖുന്ദ്രിയം, ചക്ഖായതനം, ചക്ഖുധാതു, ഖന്ധാ ഏവ ഭാരാ ഖന്ധഭാരാ. ഏത്ഥ ച യദി ഭരിതബ്ബട്ഠേന ഭാരാ നാമ സിയും, പഞ്ചക്ഖന്ധാ ഏവ ഭാരാ നാമ സിയും, ന സീസഭാര, അംസഭാരാദയോ. ഖന്ധാ ഹി നിച്ചഭാരാ ഹോന്തി, ഇതരേ താവകാലികാ, ഖന്ധമൂലികാ ചാതി. ഏവം അതിസയത്ഥസമ്ഭാവനത്ഥം ഖന്ധാ ഏവ ഭാരാതി അവധാരണവാക്യം പയുജ്ജതി, ന സീസഭാരാദീനം സബ്ബസോ ഭാരഭാവപടിക്ഖിപനത്ഥന്തി. ഏവം സബ്ബത്ഥ, അവിജ്ജാ ഏവ മലം ന കംസമലാദികന്തി അവിജ്ജാമലം, അവിജ്ജാ ഏവ ആസവോ ന മധ്വാസവാദികോതി അവിജ്ജാസവോ. ഏവം തണ്ഹാസല്ലം, പഞ്ഞാസത്ഥം, പഞ്ഞാലോകോ, പഞ്ഞാപജ്ജോതോ, രാഗഗ്ഗി, ദോസഗ്ഗി, മോഹഗ്ഗി ഇച്ചാദി. ഗരൂ പന ‘‘ധനം വിയാതി ധനം, സദ്ധാ ഏവ അരിയാനം ധനം സദ്ധാധനം, സത്ഥം വിയാതി സത്ഥം, പഞ്ഞാ ഏവ സത്ഥം പഞ്ഞാസത്ഥ’’ന്തി യോജേന്തി, ഏവം സതി അതിസയസമ്ഭാവനത്ഥോ ന സിജ്ഝതി [രൂ. ൩൪൩; നീ. ൭൦൨].

൩൪൭. നനിപാതപുബ്ബപദേ നഉ [ക. ൩൨൬; രൂ. ൩൪൧; നീ. ൭൦൭].

ഞാനുബന്ധോ പടിസേധമ്ഹാ അഞ്ഞനകാര നിവത്തനത്ഥോ, നഉഇച്ചേതം സ്യാദ്യന്തം അഞ്ഞേന സ്യാദ്യന്തേന സഹ ഏകത്ഥം ഹോതി. ഇമിനാ നഞേ കത്ഥസഞ്ഞം കത്വാ –

൩൪൮. ട നഉസ്സ [ക. ൩൩൩; രൂ. ൩൪൪; നീ. ൭൧൭; ചം. ൨.൨.൨൦; പാ. ൨.൨.൬; ‘‘നഉ’’ (ബഹൂസു)].

ഉത്തരപദേ പരേ നഉഇച്ചേതസ്സ ടാനുബന്ധോ അ ഹോതീതി നസ്സ അത്തം.

ന ബ്രാഹ്മണോ അബ്രാഹ്മണോ. ഏത്ഥ സിയാ – കിം വിജ്ജമാനസ്സ വായം നിസേധോ, ഉദാഹു അവിജ്ജമാനസ്സ വാതി, കിഞ്ചേത്ഥ – യദി വിജ്ജമാനസ്സ നിസേധോ, ഏവം സതി ലോകേ വിജ്ജമാനാ സബ്ബേ ബ്രാഹ്മണാ അബ്രാഹ്മണാ നാമ ഭവേയ്യും. തസ്മാ ‘‘ഇധ ജനോ ന ബ്രാഹ്മണോ, തത്ഥ ജനോ ന ബ്രാഹ്മണോ’’തിആദിനാ ദേസാദിനിയമം വിനാ ലോകേ വിജ്ജമാനസ്സ ബ്രാഹ്മണസ്സ നിസേധോ ന യുജ്ജതി, അഥ ലോകേ അവിജ്ജമാനസ്സ നിസേധോ, ഏവഞ്ച സതി കിം അവിജ്ജമാനസ്സ നിസേധേന നിസേധനീയസ്സേവ അവിജ്ജമാനത്താതി? വുച്ചതേ – തംസദിസാദിഅത്ഥേസു തബ്ബോഹാരസ്സേവായം നിസേധോ. തഥാ ഹി ബ്രാഹ്മണസദിസേ അബ്രാഹ്മണേ കേസഞ്ചി ബ്രാഹ്മണസഞ്ഞാ സണ്ഠാതി, സഞ്ഞാനുരൂപഞ്ച ബ്രാഹ്മണവോഹാരോ തസ്മിം പവത്തതി, ഏവം പവത്തസ്സ അബ്രാഹ്മണേ ബ്രാഹ്മണവോഹാരസ്സ അയം പടിസേധോ ഹോതി. യഥാ തം? ലോകസ്മിം ബാലജനാനം മിച്ഛാസഞ്ഞാവസേന മിച്ഛാവോഹാരോ പവത്തതിയേവ ‘‘രൂപം അത്താ, വേദനാ അത്താ’’ ഇച്ചാദി, തേസം തസ്സ മിച്ഛാഭാവഖ്യാപനത്ഥം പടിസേധോ യോജിയതി ‘‘രൂപം അനത്താ, വേദനാ അനത്താ’’ [മഹാവ. ൨൦] ഇച്ചാദി. ഏത്താവതാ സുദ്ധബ്രാഹ്മണസദ്ദസ്സപി മിച്ഛാവസേന തംസദിസേ അത്ഥേ പവത്തിസമ്ഭവോ സിദ്ധോ ഹോതി, നകാരസ്സ ച തദത്ഥജോതകമത്തതാ സിദ്ധാ ഹോതി, ഏവഞ്ച സതി ഉത്തരപദത്ഥപധാനതാസങ്ഖാതം തപ്പുരിസലക്ഖണമ്പി ഇധ ന വിരുജ്ഝതി, തസ്മാ അബ്രാഹ്മണോതി ബ്രാഹ്മണസദിസോതി വുത്തം ഹോതി. ഏസ നയോ തദഞ്ഞ, തബ്ബിരുദ്ധ, തദഭാവത്ഥാദീസു.

തത്ഥ തദഞ്ഞത്ഥേ –

സങ്ഖതാ ധമ്മാ അസങ്ഖതാ ധമ്മാ [ധ. സ. ദുകമാതികാ ൮]. ഏത്ഥ ച ന സങ്ഖതാ അസങ്ഖതാ, സങ്ഖതധമ്മേഹി അഞ്ഞേ ധമ്മാതി അത്ഥോ.

തബ്ബിരുദ്ധേ –

അകുസലോ, കുസലപടിപക്ഖോ ധമ്മോതി അത്ഥോ.

തദഭാവേ –

ന കത്വാ അകത്വാ, കരണേന സബ്ബസോ വിനാതി അത്ഥോ.

ദുവിധോ പടിസേധോ പസജ്ജപടിസേധോ, പയിരുദാസപടിസേധോ ചാതി.

തത്ഥ അത്തനാ യുത്തപദത്ഥം പസജ്ജ ലഗ്ഗേത്വാ പടിസേധേതീതി പസജ്ജപടിസേധോ, തദഭാവമത്തജോതകോ നകാരോ, ക്രിയാമത്തനിസേധോതി വുത്തം ഹോതി. അകത്വാ, അകാതും, അകരോന്തോ, ന കരോതി, ന കാതബ്ബം ഇച്ചാദി.