൩. കാരകകണ്ഡ

പഠമാവിഭത്തിരാസി

അഥ നാമവിഭത്തീനം അത്ഥഭേദാ വുച്ചന്തേ.

കസ്മിം അത്ഥേ പഠമാ?

൨൮൯. പഠമത്ഥമത്തേ [ചം. ൨.൧.൯൩; പാ. ൨.൩.൪൬].

നാമസ്സ അഭിധേയ്യമത്തേ പഠമാവിഭത്തി ഹോതി.

രുക്ഖോ, മാലാ, ധനം.

ഏത്ഥ ച മത്തസദ്ദേന കത്തു, കമ്മാദികേ വിഭത്യത്ഥേ നിവത്തേതി. തസ്മാ അത്ഥമത്തന്തി ലിങ്ഗത്ഥോയേവ വുച്ചതി.

തത്ഥ അനുച്ചാരിതേ സതി സുണന്തസ്സ അവിദിതോ അത്ഥോ ലീനത്ഥോ നാമ. തം ലീനമത്ഥം ഗമേതി ബോധേതീതി ലിങ്ഗം, ഉച്ചാരിതപദം.

തം പന പകതിലിങ്ഗം, നിപ്ഫന്നലിങ്ഗന്തി ദുവിധം. തത്ഥ വിഭത്തിരഹിതം പകതിലിങ്ഗം ഇധാധിപ്പേതം ലിങ്ഗ, വിഭത്തീനം വിസും വിസും വിഭാഗട്ഠാനത്താ.

ലീനം അങ്ഗന്തി ലിങ്ഗം. തത്ഥ ‘ലീന’ന്തി അപാകടം. ‘അങ്ഗ’ന്തി അവയവോ. ലിങ്ഗം, നാമം, പാടിപദികന്തി അത്ഥതോ ഏകം.

ലിങ്ഗസ്സ അത്ഥോ പരമത്ഥോ, പഞ്ഞത്തിഅത്ഥോതി ദുവിധോ. തഥാ വിസേസനത്ഥോ, വിസേസ്യത്ഥോതി.

തത്ഥ വിസേസനത്ഥോ നാമ സകത്ഥോ, തസ്സ തസ്സ സദ്ദസ്സ പടിനിയതോ പാടിപുഗ്ഗലികത്ഥോതി വുത്തം ഹോതി. സോയേവ തസ്മിം തസ്മിം അത്ഥേ ആദിമ്ഹി സദ്ദുപ്പത്തിയാ ചിരകാലഞ്ച സദ്ദപവത്തിയാ നിബദ്ധകാരണത്താ നിമിത്തത്ഥോതി ച വുച്ചതി. സോ സുതി, ജാതി, ഗുണ, ദബ്ബ, ക്രിയാ, നാമ, സമ്ബന്ധവസേന സത്തവിധോ ഹോതി.

വിസേസ്യത്ഥോ നാമ സാമഞ്ഞത്ഥോ, ബഹുനിമിത്താനം സാധാരണത്ഥോതി വുത്തം ഹോതി, സോയേവ തംതംനിമിത്തയോഗാ നേമിത്തകത്ഥോതി ച വുച്ചതി, സോ ജാതി, ഗുണ, ദബ്ബ, ക്രിയാ, നാമവസേന പഞ്ചവിധോ. ഗോ, സുക്കോ, ദണ്ഡീ, പാചകോ, തിസ്സോതി.

തത്ഥ ഗോസദ്ദോ യദാ ജാതിമത്തം വദതി ഗോ ജാതീതി, തദാ സുതി വിസേസനം. യദാ ദബ്ബം വദതി ഗോ ഗച്ഛതീതി, തദാ സുതി ച ജാതി ച വിസേസനം.

സുക്കസദ്ദോ യദാ ഗുണമത്തം വദതി സുക്കോ ഗുണോതി, തദാ സുതി വിസേസനം. യദാ ഗുണവിസേസം വദതി ഗോസ്സ സുക്കോതി, തദാ സുതി ച ഗുണജാതി ച വിസേസനം. യദാ ഗുണവന്തം ദബ്ബം വദതി സുക്കോ ഗോതി, തദാ സുതി ച ഗുണജാതി ച ഗുണവിസേസോ ച സമ്ബന്ധോ ച വിസേസനം.

ദണ്ഡീസദ്ദോ യദാ ജാതിമത്തം വദതി ദണ്ഡീ ജാതീതി, തദാ സുതി ച ദബ്ബഞ്ച വിസേസനം. യദാ ദബ്ബവന്തം ദബ്ബം വദതി ദണ്ഡീ പുരിസോതി, തദാ സുതി ച ദബ്ബഞ്ച ജാതി ച സമ്ബന്ധോ ച വിസേസനം.

പാചകസദ്ദോ യദാ ജാതിമത്തം വദതി പാചകോ ജാതീതി, തദാ സുതി ച ക്രിയാ ച വിസേസനം. യദാ ക്രിയാനിപ്ഫാദകം ദബ്ബം വദതി പാചകോ പുരിസോതി, തദാ സുതി ച ക്രിയാ ച ജാതി ച ക്രിയാകാരകസമ്ബന്ധോ ച വിസേസനം.

തിസ്സസദ്ദോ യദാ നാമമത്തം വദതി തിസ്സോ നാമന്തി, തദാ സുതി വിസേസനം. യദാ നാമവന്തം ദബ്ബം വദതി, തിസ്സോ ഭിക്ഖൂതി, തദാ സുതി ച നാമജാതി ച സമ്ബന്ധോ ച വിസേസനം.

സബ്ബത്ഥ യം യം വദതീതി വുത്തം, തം തം വിസേസ്യന്തി ച ദബ്ബന്തി ച വേദിതബ്ബം. ഏത്ഥ ച സുതി നാമ സദ്ദസഭാവാ ഏവ ഹോതി, സദ്ദപക്ഖികാ ഏവ. സബ്ബോ സദ്ദോ പഠമം സത്താഭിധായകോതി ച ഞാസേ വുത്തം. തസ്മാ സബ്ബത്ഥ സുതിട്ഠാനേ സത്താ ഏവ യുത്താ വത്തുന്തി. സത്താതി ച തസ്സ തസ്സ അത്ഥസ്സ വോഹാരമത്തേനപി ലോകേ വിജ്ജമാനതാ വുച്ചതി, തം തം സദ്ദം സുണന്തസ്സ ച ഞാണം തംതദത്ഥസ്സ അത്ഥിതാമത്തം സബ്ബപഠമം ജാനാതി, തതോ പരം ജാതിസദ്ദേ ജാതിം ജാനാതി. ഗുണസദ്ദേ ഗുണന്തി ഏവമാദി സബ്ബം വത്തബ്ബം. ലിങ്ഗ, സങ്ഖ്യാ, പരിമാണാനിപി വിസേസനത്ഥേ സങ്ഗയ്ഹന്തി.

തത്ഥ ലിങ്ഗം നാമ യേ ഇത്ഥി, പുരിസാനം ലിങ്ഗ, നിമിത്ത, കുത്താ’കപ്പാ നാമ അഭിധമ്മേ വുത്താ, യേ ച നപുംസകാനം ലിങ്ഗ, നിമിത്ത, കുത്താ’കപ്പാ നാമ അവുത്തസിദ്ധാ, യേ ച സദ്ദേസു ചേവ അത്ഥേസു ച വിസദാ’വിസദാകാര, മജ്ഝിമാകാരാ സന്ദിസ്സന്തി, സബ്ബമേതം ലിങ്ഗം നാമ.

ഏവം വിസേസന, വിസേസ്യവസേന ദുവിധോ അത്ഥോ പുബ്ബേ വുത്തസ്സ സദ്ദലിങ്ഗസ്സ അത്ഥോ നാമ, സോ സലിങ്ഗോ, സസങ്ഖ്യോ, സപരിമാണോ ചാതി തിവിധോ ഹോതി.

തത്ഥ സലിങ്ഗോ യഥാ? സഞ്ഞാ, ഫസ്സോ, ചിത്തം. കഞ്ഞാ, പുരിസോ, കുലം. മാലാ, രുക്ഖോ, ധനന്തി.

സസങ്ഖ്യോ യഥാ? ഏകോ, ദ്വേ, തയോ, ബഹൂ ഇച്ചാദി.

സപരിമാണോ യഥാ? വിദത്ഥി, ഹത്ഥോ, ദോണോ, ആള്ഹകം ഇച്ചാദി.

അപി ച സുദ്ധോ, സംസട്ഠോതി ദുവിധോ ലിങ്ഗത്ഥോ. തത്ഥ കമ്മാദിസംസഗ്ഗരഹിതോ സുദ്ധോ നാമ. സോ സലിങ്ഗോ, സസങ്ഖ്യോ, സപരിമാണോ, ഉപസഗ്ഗത്ഥോ, നിപാതത്ഥോ, പാടി-പദികത്ഥോതി ഛബ്ബിധോ. അത്ഥി, സക്കാ, ലബ്ഭാഇച്ചാദി ഇധ പാടിപദികം നാമ. തുന, ത്വാന, ത്വാ, തവേ, തും, ഖത്തുംപച്ചയന്താപി നിപാതേസു ഗയ്ഹന്തി.

സംസട്ഠോ വുത്തസംസട്ഠോ, അവുത്തസംസട്ഠോതി ദുവിധോ. തത്ഥ വുത്തസംസട്ഠോ ചതുബ്ബിധോ സമാസേന വുത്തസംസട്ഠോ, തദ്ധിതേന, ആഖ്യാതേന, കിതേനാതി. തത്ഥ സമാസേന വുത്തോ ഛകാരകസമ്ബന്ധവസേന സത്തവിധോ, ഭാവേന സദ്ധിം അട്ഠവിധോ വാ, തഥാ തദ്ധിതേന വുത്തോ. ആഖ്യാതേന വുത്തോ കത്തു, കമ്മ, ഭാവവസേന തിവിധോ. കിതേന വുത്തോ ഛകാരക, ഭാവവസേന സത്തവിധോ. സബ്ബോ സുദ്ധോ ചേവ വുത്തസംസട്ഠോ ച പഠമായ വിസയോ.

അവുത്തസംസട്ഠോപി കത്തുസംസട്ഠോ, കമ്മസംസട്ഠോതിആദിനാ അനേകവിധോ. സോ ദുതിയാദീനം ഏവ വിസയോതി. ഏത്ഥ ച വിഭത്തിയാ വിനാ കേവലോ സദ്ദോ പയോഗം നാരഹതീതി കത്വാ പയോഗാരഹത്ഥമേവ ഛബ്ബിധേ സുദ്ധേ ചതുബ്ബിധേ ച വുത്തസംസട്ഠേ പഠമാ പയുജ്ജതി, ന അത്ഥജോതനത്ഥം.

കേനചി വാചകേന അവുത്താനി പന കമ്മാദീനി വിഭത്തീഹി വിനാ വിദിതാനി ന ഹോന്തീതികത്വാ അത്ഥജോതനത്ഥമ്പി കമ്മാദീസു ദുതിയാദയോ പയുജ്ജന്തി. തസ്മാ അത്ഥമത്തേതി ഇധ ദേസന്തരാവച്ഛേദകേ വിസയമത്തേ ഭുമ്മം. കമ്മേ ദുതിയാഇച്ചാദീസു പന നിപ്ഫാദേതബ്ബേ പയോജനേ ഭുമ്മന്തി ഏവം ദ്വിന്നം ഭുമ്മാനം നാനത്തം വേദിതബ്ബന്തി.

൨൯൦. ആമന്തനേ [ക. ൨൮൫; രൂ. ൭൦; നീ. ൫൭൮; ചം. ൨.൧.൯൪; പാ. ൨.൩.൪൭; ആമന്തണേ (ബഹൂസു)].

പഗേവ സിദ്ധസ്സ വത്ഥുനോ നാമേന വാ നിപാതേന വാ അത്തനോ അഭിമുഖീകരണം ആമന്തനം നാമ. അധികാമന്തനേ അത്ഥമത്തേ പഠമാ ഹോതി. ഏത്ഥ ച ആമന്തനപദം നാമ ക്രിയാപേക്ഖം ന ഹോതി, തസ്മാ കാരകസഞ്ഞം ന ലഭതി.

തം പന ദുവിധം സാദരാ’നാദരവസേന. ഏഹി സമ്മ, ഏഹി ജേതി.

തഥാ സജീവ, നിജ്ജീവവസേന, ഭോ പുരിസ, വദേഹി ഭോ സങ്ഖ, വദേഹി ഭോ സങ്ഖ [ദീ. നി. ൨.൪൨൬]. ഉമ്മുജ്ജ ഭോ പുഥുസിലേ, ഉമ്മുജ്ജ ഭോ പുഥുസിലേതി [സം. നി. ൪.൩൫൮].

തഥാ പച്ചക്ഖാ’പച്ചക്ഖവസേന, ഭോ പുരിസ, കഹം ഏകപുത്തക, കഹം ഏകപുത്തകാതി [സം. നി. ൨.൬൩; ധ. പ. അട്ഠ. ൧.൨].

തഥാ നിയമാ’നിയമവസേന, ഭോ പുരിസ, അച്ഛരിയം വത ഭോ അബ്ഭുതം വത ഭോ [ദീ. നി. ൨.൧൯൨]. യത്ര ഹി നാമ സഞ്ഞീ സമാനോതിആദി [ദീ. നി. ൨.൧൯൨]. ഇദം ആമന്തനം നാമ പഗേവ സിദ്ധേ ഏവ ഹോതി, ന വിധാതബ്ബേ, ന ഹി പഗേവ രാജഭാവം വാ ഭിക്ഖുഭാവം വാ അപ്പത്തം ജനം ‘‘ഭോ രാജാ’’തി വാ ‘‘ഭോ ഭിക്ഖൂ’’തി വാ ആമന്തേന്തീതി.

പഠമാവിഭത്തിരാസി നിട്ഠിതോ.

ദുതിയാവിഭത്തിരാസി

കസ്മിം അത്ഥേ ദുതിയാ?

൨൯൧. കമ്മേ ദുതിയാ [ക. ൨൯൭; രൂ. ൨൮൪; നീ. ൫൮൦; ചം. ൨.൧.൪൩; പാ. ൧.൪.൪൯-൫൧].

കമ്മത്ഥേ ദുതിയാ ഹോതി. കരിയതേതി കമ്മം, തം നിബ്ബത്തികമ്മം, വികതികമ്മം, പത്തികമ്മന്തി തിവിധം ഹോതി.

തത്ഥ നിബ്ബത്തികമ്മം യഥാ? ഇദ്ധിമാ ഹത്ഥിവണ്ണം മാപേതി, രാജാ നഗരം മാപേതി, മാതാ പുത്തം വിജായതി, ബീജം രുക്ഖം ജനേതി, കമ്മം വിപാകം ജനേതി, ആഹാരോ ബലം ജനേതി, ജനോ പുഞ്ഞം കരോതി, പാപം കരോതി, ബുദ്ധോ ധമ്മം ദേസേസി, വിനയം പഞ്ഞപേസി, ഭിക്ഖു ഝാനം ഉപ്പാദേതി, മഗ്ഗം ഉപ്പാദേതി ഇച്ചാദി.

വികതികമ്മം യഥാ? ഗേഹം കരോതി, രഥം കരോതി, ഘടം കരോതി, പടം വായതി, ഓദനം പചതി, ഭത്തം പചതി, കട്ഠം അങ്ഗാരം കരോതി, സുവണ്ണം കടകം കരോതി, ഗേഹം ഝാപേതി, രുക്ഖം ഛിന്ദതി, പാകാരം ഭിന്ദതി, വിഹയോ ലുനാതി, പാണം ഹനതി, ഭത്തം ഭുഞ്ജതി ഇച്ചാദി.

പത്തികമ്മം യഥാ? ഗാമം ഗച്ഛതി, ഗേഹം പവിസതി, രുക്ഖം ആരോഹതി, നദിം തരതി, ആദിച്ചം പസ്സതി, ധമ്മം സുണാതി, ബുദ്ധം വന്ദതി പയിരുപാസതി ഇച്ചാദി.

പകതികമ്മം, വികതികമ്മന്തി ദുവിധം. സുവണ്ണം കടകം കരോതി, കട്ഠം അങ്ഗാരം കരോതി, പുരിസം ഠിതം പസ്സതി, പുരിസം ഗച്ഛന്തം പസ്സതി, ഭിക്ഖും പസ്സതി സതം, സമ്പജാനം, അഭിക്കമന്തം, പടിക്കമന്തം, ആലോകേന്തം, വിലോകേന്തം, സമിഞ്ജേന്തം, പസാരേന്തം.

ഏത്ഥ ‘പുരിസം, ഭിക്ഖു’ന്തി പകതികമ്മം, ‘ഠിതം, സതം’ഇച്ചാദീനി വികതികമ്മാനി.

ധാതുകമ്മം, കാരിതകമ്മന്തി ദുവിധം. ഗാമം ഗച്ഛതി, പുരിസം ഗാമം ഗമേതി.

ധാതുകമ്മഞ്ച ദ്വികമ്മികധാതൂനം ദുവിധം പധാനകമ്മം, അപ്പധാനകമ്മന്തി. അജപാലോ അജം ഗാമം നേതി, പുരിസോ ഭാരം ഗാമം വഹതി, ഹരതി, ഗാമം സാഖം കഡ്ഢതി, ഗാവിം ഖീരം ദോഹതി, ബ്രാഹ്മണം കമ്ബലം യാചതി, ബ്രാഹ്മണം ഭത്തം ഭിക്ഖതി, ഗാവിയോ വജം അവരുന്ധതി, ഭഗവന്തം പഞ്ഹം പുച്ഛതി, രുക്ഖം ഫലാനി ഓചിനാതി, സിസ്സം ധമ്മം ബ്രവീതി, ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ഏതദവോച [ഉദാ. ൨൩ (ഥോകം വിസദിസം)], സിസ്സം ധമ്മം അനുസാസതി ഇച്ചാദി.

ഏത്ഥ ച ‘അജം, ഖീരം’ ഇച്ചാദി പധാനകമ്മം നാമ കത്താരാ പരിഗ്ഗഹേതും ഇട്ഠതരത്താ. ‘ഗാമം, ഗാവിം’ഇച്ചാദി അപ്പധാനകമ്മം നാമ തഥാ അനിട്ഠതരത്താ.

തത്ഥ പധാനകമ്മം കഥിനകമ്മം നാമ, കമ്മഭാവേ ഥിരകമ്മന്തി വുത്തം ഹോതി. അപ്പധാനകമ്മം അകഥിനകമ്മം നാമ, അഥിരകമ്മന്തി വുത്തം ഹോതി. തഞ്ഹി കദാചി സമ്പദാനം ഹോതി, കദാചി അപാദാനം, കദാചി സാമി, കദാചി ഓകാസോ. യഥാ – സോ മം ദകായ നേതി, ഗാവിതോ ഖീരം ദോഹതി, ഗാവിയാ ഖീരം ദോഹഹി, ഗാവിയം ഖീരം ദോഹതി ഇച്ചാദി.

കമ്മേ ദുതിയാതി വത്തതേ.

൨൯൨. ഗതിബോധാഹാരസദ്ദത്ഥാ കമ്മക ഭജ്ജാദീനം പയോജ്ജേ [ക. ൩൦൦; രൂ. ൨൮൬; നീ. ൫൮൭; ചം. ൨.൧.൪൪; പാ. ൧.൪.൫൨].

നിച്ചവിധിസുത്തമിദം. ഗമനത്ഥാനം ബോധനത്ഥാനം ആഹാരത്ഥാനം സദ്ദത്ഥാനം അകമ്മകാനം ഭജ്ജാദീനഞ്ച ധാതൂനം പയോജ്ജേ കമ്മനി ദുതിയാ ഹോതി. ഏത്ഥ ച പയോജ്ജകമ്മം നാമ കാരിതകമ്മം വുച്ചതി.

പുരിസോ പുരിസം ഗാമം ഗമയതി, സാമികോ അജപാലം അജം ഗാമം നയാപേതി, ആചരിയോ സിസ്സം ധമ്മം ബോധേതി, പുരിസോ പുരിസം ഭത്തം ഭോജേതി, ആചരിയോ സിസ്സം ധമ്മം പാഠേതി, പുരിസോ പുരിസം സയാപേതി, അച്ഛാപേതി, ഉട്ഠാപേതി, പുരിസോ പുരിസം ധഞ്ഞം ഭജ്ജാപേതി, കോട്ടാപേതി, ഉദ്ധരാപേതി.

ഏതേസമീതി കിം? പുരിസോ പുരിസേന ഓദനം പാചേതി.

ഏത്ഥ ച ഗമനത്ഥാദീനം പയോജ്ജേ തതിയാപി രൂപസിദ്ധിയം [൧൪൧ പിട്ഠേ] സദ്ദനീതിയഞ്ച [സുത്ത-൧൪൮ പിട്ഠേ] വുത്താ. സദ്ദനീതിയം തതിയാപയോഗേപി കമ്മത്ഥമേവ ഇച്ഛതി. ഞാസാദീസു കത്വത്ഥം ഇച്ഛന്തി.

യദാ പന പഠമം പയോജകം അഞ്ഞോ ദുതിയോ പയോജേതി, തദാ പഠമോ പയോജ്ജോ നാമ. തസ്മിം തതിയാഏവാതി വുത്തിയം വുത്തം. അത്തനാ വിപ്പകതം കുടിം പരേഹി പരിയോസാപേതി [പാരാ. ൩൬൩].

൨൯൩. ഹരാദീനം വാ [ക. ൩൦൦; രൂ. ൨൮൬; നീ. ൫൮൭; ചം. ൨.൧.൪൫; പാ. ൧.൪.൫൩].

ഹരാദീനം പയോജ്ജേ കമ്മനി വികപ്പേന ദുതിയാ ഹോതി.

സാമികോ പുരിസം ഭാരം ഹാരേതി പുരിസേന വാ, പുരിസം ആഹാരം അജ്ഝോഹാരേതി പുരിസേന വാ, പുരിസം കമ്മം കാരേതി പുരിസേന വാ, രാജാ പുരിസം അത്താനം ദസ്സേതി പുരിസേന വാ, പുരിസം ബുദ്ധം വന്ദാപേതി പുരിസേന വാ.

൧൯൪. ന ഖാദാദീനം [ക. ൩൦൦; രൂ. ൨൮൬; നീ. ൫൮൭; ചം. ൨.൧.൪൭; പാ. ൧.൪.൫൭].

ഖാദാദീനം പയോജ്ജേ കമ്മനി ന ദുതിയാ ഹോതി.

സാമികോ പുരിസേന ഖജ്ജം ഖാദാപേതി, അദ-ഭക്ഖനേ, ഭത്തം ആദേതി, സാമികോ ദാസേന പുരിസം അവ്ഹാപേതി, സദ്ദായാപേതി, കന്ദയതി, നാദയതി. ഏത്ഥ ച ‘സദ്ദായാപേതീ’തി സദ്ദം കാരാപേതി, നാമധാതു ചേസാ. കന്ദ, നദാപി സദ്ദത്ഥായേവ.

൨൯൫. വഹിസ്സാനിയന്തുകേ [ക. ൩൦൦; രൂ. ൨൮൬; നീ. ൫൮൭; ചം. ൨.൧.൪൮; പാ. ൧.൪.൫൨].

വഹിസ്സാതി ധാതുനിദ്ദേസോ ഇ-കാരോ, നിയാമേതി പയോജേതീതി നിയന്താ, നത്ഥി നിയന്താ ഏതസ്സാതി അനിയന്തുകോ. യസ്സ അഞ്ഞേന പയോജകേന കിച്ചം നത്ഥി, സയമേവ ഞത്വാ വഹതി, സോ അനിയന്തുകോ നാമ, വഹധാതുസ്സ താദിസേ അനിയന്തുകേ പയോജ്ജേ കമ്മനി ദുതിയാ ന ഹോതി.

സാമികോ ദാസേന ഭാരം വാഹേതി.

അനിയന്തുകേതി കിം? ബലീബദ്ദേ ഭാരം വാഹേതി.

൨൯൬. ഭക്ഖിസ്സാഹിംസായം [ക. ൩൦൦; രൂ. ൨൮൬; നീ. ൫൮൭; ചം. ൨.൧.൪൯; പാ. ൧.൪.൫].

ഭക്ഖിതും ഇച്ഛന്തസ്സ ഭക്ഖാപനം ഹിംസാ നാമ ന ഹോതി, അനിച്ഛന്തസ്സ ഭക്ഖാപനം ഹിംസാ നാമ, ഭക്ഖധാതുസ്സ പയോജ്ജേ കമ്മനി അഹിംസാവിസയേ ദുതിയാ ന ഹോതി.

സാമികോ പുരിസേന മോദകേ ഭക്ഖാപേതി.

അഹിംസായന്തി കിം? ബലീബദ്ദേ സസ്സം ഭക്ഖാപേതി. ഏത്ഥ ‘സസ്സ’ന്തി ഥൂലതരം സസ്സന്തി വദന്തി.

പാളിയം ‘‘സബ്ബേസം വിഞ്ഞാപേത്വാന [അപ. ഥേര ൧.൧.൪൩൮], തോസേന്തി സബ്ബപാണിനം [അപ. ഥേര ൧.൧.൩൦൦]. ഥേരസ്സ പത്തോ ദുതിയസ്സ ഗാഹേതബ്ബോ’’ ഇച്ചാദിനാ [പാരാ. ൬൧൫] പയോജ്ജേ ഛട്ഠീപി ദിസ്സതി.

൨൯൭. ഝാദീഹി യുത്താ [ക. ൨൯൯; രൂ. ൨൮൮; നീ. ൫൮൨, ൫൮൬; ചം. ൨.൧.൫൦; പാ. ൨.൩.൨].

ധീഇച്ചാദീഹി നിപാതോപസഗ്ഗേഹി യുത്താ ലിങ്ഗമ്ഹാ ദുതിയാ ഹോതി.

ധീ ബ്രാഹ്മണസ്സ ഹന്താരം [ധ. പ. ൩൮൯], ധീരത്ഥു’മം പൂതികായം [ജാ. ൧.൩.൧൨൯], ധീരത്ഥു തം ധനലാഭം [ജാ. ൧.൪.൩൬], ധീരത്ഥു ബഹുകേ കാമേ. തതിയാപി ദിസ്സതി, ധീരത്ഥു ജീവിതേന മേ [ജാ. ൨.൧൭.൧൩൫]. അന്തരാ ച രാജഗഹം അന്തരാ ച നാളന്ദം [ദീ. നി. ൧.൧], അഭിതോ ഗാമം വസതി, പരിതോഗാമം വസതി, നദിം നേരഞ്ജരം പതി [സു. നി. ൪൨൭], ഏതേസു ഛട്ഠ്യത്ഥേ ദുതിയാ.

തഥാ പടിഭാതി മം ഭഗവാ [ഉദാ. ൪൫; സം. നി. ൧.൨൧൭], അപിസ്സു മം തിസ്സോ ഉപമായോ പടിഭംസു [മ. നി. ൧.൩൭൪], പടിഭാതു തം ഭിക്ഖു ധമ്മോ ഭാസിതും [മഹാവ. ൨൫൮]. പടിഭന്തു തം ചുന്ദ ബോജ്ഝങ്ഗാ [സം. നി. ൩.൭൯] – ‘മ’ന്തി മമ, ‘ത’ന്തി തവ, സമ്പദാനത്ഥേ ദുതിയാ. ‘മ’ന്തി മമഞാണേ, ‘ത’ന്തി തവഞാണേതിപി വണ്ണേസും. ന ഉപായമന്തരേന അത്ഥസ്സ സിദ്ധി, നത്ഥി സമാദാനമന്തരേന സിക്ഖാപടിലാഭോ, നേവിധ ന ഹുരം ന ഉഭയമന്തരേന, ഏസേവന്തോ ദുക്ഖസ്സ [മ. നി. ൩.൩൯൩; ഉദാ. ൭൪]. തത്ഥ ‘അന്തരേനാ’തി നിപാതപദമേതം, വജ്ജേത്വാത്യത്ഥോ. പുബ്ബേന ഗാമം, ദക്ഖിണേന ഗാമം, ഉത്തരേന ഗാമം, ഗാമസ്സ പുബ്ബേതി അത്ഥോ.

ഉപസഗ്ഗപുബ്ബാനം അകമ്മകധാതൂനം പയോഗേ ആധാരേ ദുതിയാ, പഥവിം അധിസേസ്സതി, ഗാമം അധിതിട്ഠതി, രുക്ഖം അജ്ഝാവസതി, മഞ്ചം വാ പീഠം വാ അഭിനിസീദേയ്യ വാ അഭിനിപജ്ജേയ്യ വാ [പാചി. ൧൩൦], ഗാമം ഉപവസതി, ഗാമം അനുവസതി, പബ്ബതം അധിവസതി, ഘരം ആവസതി, അഗാരം അജ്ഝാവസതി [ദീ. നി. ൧.൨൫൮; പാരാ. ൫൧൯], ഉപോസഥം ഉപവസതി, കാമാവചരം ഉപപജ്ജതി, രൂപാവചരം ഉപപജ്ജതി, അരൂപാവചരം ഉപപജ്ജതി, സക്കസ്സ സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി, നിപന്നം വാ ഉപനിപജ്ജേയ്യ [ദീ. നി. ൩.൨൮൨], നിസിന്നം വാ ഉപനിസീദേയ്യ [ദീ. നി. ൩.൨൮൨], ഠിതം വാ ഉപതിട്ഠേയ്യ [ദീ. നി. ൩.൨൮൨] ഇച്ചാദി.

തപ്പാന, ചാരേപി ദുതിയാ, നദിം പിവതി, സമുദ്ദം പിവതി, ഗാമം ചരതി, അരഞ്ഞം ചരതി, നദിയം, ഗാമേതി അത്ഥോ.

കാല, ദിസാസുപി ആധാരേ ഏവ ദുതിയാ, തം ഖണം, തം മുഹുത്തം, തം കാലം, ഏകമന്തം [ഖു. പാ. ൫.൧], ഏകം സമയം [ഖു. പാ. ൫.൧; ദീ. നി. ൧.൧], പുബ്ബണ്ഹസമയം [പാരാ. ൧൬], സായന്ഹസമയം, തം ദിവസം, ഇമം രത്തിം [ദീ. നി. ൩.൨൮൫], ദുതിയമ്പി, തതിയമ്പി, ചതുത്ഥം വാ പഞ്ചമം വാ അപ്പേതി, തതോ പുബ്ബം, തതോ പരം, പുരിമം ദിസം [ദീ. നി. ൨.൩൩൬], ദക്ഖിണം ദിസം [ദീ. നി. ൨.൩൩൬], പച്ഛിമം ദിസം [ദീ. നി. ൨.൩൩൬], ഉത്തരം ദിസം [ദീ. നി. ൨.൩൩൬], ഇമാ ദസ ദിസായോ, കതമം ദിസം തിട്ഠതി നാഗരാജാ [ജാ. ൧.൧൬.൧൦൪], ഇമാസു ദിസാസു കതമായ ദിസായ തിട്ഠതി ഛദ്ദന്തനാഗരാജാതി അത്ഥോഇച്ചാദി.

൨൯൮. ലക്ഖണിത്ഥമ്ഭൂതവിച്ഛാസ്വഭിനാ [ക. ൨൯൯; രൂ. ൨൮൮; നീ. ൫൮൨, ൫൮൬; ചം. ൨.൧.൫൪; പാ. ൧.൪.൯൦, ൯൧; ൨.൩.൮].

ലക്ഖണാദീസു അത്ഥേസു പവത്തേന അഭിനാ യുത്താ ലിങ്ഗമ്ഹാ ദുതിയാ ഹോതി.

ലക്ഖീയതി ലക്ഖിതബ്ബം അനേനാതി ലക്ഖണം. അയം പകാരോ ഇത്ഥം, ഈദിസോ വിസേസോതി അത്ഥോ. ഇത്ഥം ഭൂതോ പത്തോതി ഇത്ഥമ്ഭൂതോ. ഭിന്നേ അത്ഥേ ബ്യാപിതും ഇച്ഛാ വിച്ഛാ.

തത്ഥ ലക്ഖണേ –

രുക്ഖമഭി വിജ്ജോതതേ വിജ്ജു, രുക്ഖം അഭി ബ്യാപേത്വാ വിജ്ജോതതേതി അത്ഥോ, വിജ്ജോഭാസേന ബ്യാപിതോ രുക്ഖോ വിജ്ജുപ്പാദസ്സ ലക്ഖണം സഞ്ഞാണം ഹോതി.

ഇത്ഥമ്ഭൂതേ –

സാധു ദേവദത്തോ മാതരമഭി, മാതരം അഭി വിസിട്ഠം കത്വാ സാധൂതി അത്ഥോ, ദേവദത്തോ സക്കച്ചം മാതുപട്ഠാനേ അഗ്ഗപുരിസോതി വുത്തം ഹോതി. തം ഖോ പന ഭവന്തം ഗോതമം ഏവം കല്യാണോ കിത്തിസദ്ദോ അബ്ഭുഗ്ഗതോ [പാരാ. ൧]. ഏത്ഥ ച ‘അബ്ഭുഗ്ഗതോ’തി അഭി വിസിട്ഠം കത്വാ ഉഗ്ഗതോതി അത്ഥോ, അയം കിത്തിസദ്ദോ ഭോതോ ഗോതമസ്സ സകലലോകഗ്ഗഭാവം പകാസേത്വാ ഉഗ്ഗതോതി വുത്തം ഹോതി, കിത്തിസദ്ദസമ്ബന്ധേ പന തസ്സ ഖോ പന ഭോതോ ഗോതമസ്സാതി അത്ഥോ.

വിച്ഛായം –

രുക്ഖം രുക്ഖം അഭി വിജ്ജോതതേ ചന്ദോ, ബ്യാപേത്വാ വിജ്ജോതതേത്യത്ഥോ.

ഏത്ഥ ച ലക്ഖണാദിഅത്ഥാ അഭിസദ്ദേന ജോതനീയാ പിണ്ഡത്ഥാ ഏവ, ന വചനീയത്ഥാ, ബ്യാപനാദിഅത്ഥാ ഏവ വചനീയത്ഥാതി.

൨൯൯. പതിപരീഹി ഭാഗേ ച [ക. ൨൯൯; രൂ. ൨൮൮; നീ. ൫൮൨, ൫൮൬; ചം. ൨.൧.൫൫; പാ. ൧.൪.൯൦].

ലക്ഖണി’ത്ഥമ്ഭൂത, വിച്ഛാസു ച ഭാഗേ ച പവത്തേഹി പതി, പരീഹി യുത്താ ലിങ്ഗമ്ഹാ ദുതിയാ ഹോതി.

ലക്ഖണേ –

രുക്ഖം പതി വിജ്ജോതതേ വിജ്ജു, രുക്ഖം പരി വിജ്ജോതതേ വിജ്ജു. തത്ഥ ‘പതീ’തി പടിച്ച, ‘പരീ’തി ഫരിത്വാ.

ഇത്ഥമ്ഭൂതേ –

സാധു ദേവദത്തോ മാതരം പതി, സാധു ദേവദത്തോ മാതരം പരി.

വിച്ഛായം –

രുക്ഖം രുക്ഖം പതി വിജ്ജോതതേ ചന്ദോ, രുക്ഖം രുക്ഖം പരി വിജ്ജോതതേ ചന്ദോ.

ഭാഗേ –

തം ദീയതു, യദേത്ഥ മം പതി സിയാ, തം ദീയതു, യദേത്ഥ മം പരി സിയാ. തത്ഥ ‘പതീ’തി പടിച്ച, ‘പരീ’തി പരിച്ച, ഉദ്ദിസ്സാതി അത്ഥോ, ‘ഠപിത’ന്തി പാഠസേസോ. ഏത്ഥ മം ഉദ്ദിസ്സ യം വത്ഥു ഠപിതം സിയാ, തം മേ ദീയതൂത്യത്ഥോ, ഏതേസു ബഹൂസു ഭാഗേസു യോ മമ ഭാഗോ, സോ മയ്ഹം ദീയതൂതി വുത്തം ഹോതീതി.

൩൦൦. അനുനാ [ക. ൨൯൯; രൂ. ൨൮൮; നീ. ൫൮൨, ൫൮൬; ചം. ൨.൧.൫൬; പാ. ൧.൪.൮൪, ൯൦].

ലക്ഖണി’ത്ഥമ്ഭൂത, വിച്ഛാസു ച ഭാഗേ ച പവത്തേന അനുനാ യുത്താ ലിങ്ഗമ്ഹാ ദുതിയാ ഹോതി.

ലക്ഖണേ –

രുക്ഖം അനു വിജ്ജോതതേ വിജ്ജു, രുക്ഖം അനു ഫരിത്വാതി അത്ഥോ. ചതുരാസീതിസഹസ്സാനി, സമ്ബുദ്ധമനുപബ്ബജും [ബു. വം. ൨൧.൫], ‘സമ്ബുദ്ധ’ന്തി ബോധിസത്തം, അനു ഗന്ത്വാ പബ്ബജിംസൂതി അത്ഥോ, വിപസ്സിബോധിസത്തേ പബ്ബജിതേ സതി താനിപി ചതുരാസീതികുലപുത്തസഹസ്സാനി പബ്ബജിംസൂതി വുത്തം ഹോതി. സച്ചക്രിയമനു വുട്ഠി പാവസ്സി, ‘അനൂ’തി അന്വായ, പടിച്ചാതി അത്ഥോ, സച്ചക്രിയായ സതി സച്ചക്രിയഹേതു ദേവോ പാവസ്സീതി വുത്തം ഹോതി. ‘‘ഹേതു ച ലക്ഖണം ഭവതീ’’തി വുത്തിയം വുത്തം. സച്ചക്രിയായ സഹേവാതിപി യുജ്ജതി. ‘‘സഹ സച്ചേ കതേ മയ്ഹ’’ന്തി [ചരിയാ. ൩.൮൨] ഹി വുത്തം.

ഇത്ഥമ്ഭൂതേ –

സാധു ദേവദത്തോ മാതരമനു. തത്ഥ ‘അനൂ’തി അന്വായ പടിച്ച.

വിച്ഛായം –

രുക്ഖം രുക്ഖം അനു വിജ്ജോതതേ ചന്ദോ. തത്ഥ ‘അനൂ’തി അനു ഫരിത്വാ.

ഭാഗേ –

യദേത്ഥ മം അനു സിയാ, തം ദീയതു. തത്ഥ ‘അനൂ’തി അന്വായ. സേസം വുത്തനയമേവ.

൩൦൧. സഹത്ഥേ [ക. ൨൯൯; രൂ. ൨൮൮; നീ. ൫൮൨, ൫൮൬; ചം. ൨.൧.൫൭; പാ. ൧.൪.൮൫].

സഹത്ഥേ അനുനാ യുത്താ ലിങ്ഗമ്ഹാ ദുതിയാ ഹോതി.

പബ്ബതം അനു തിട്ഠതി [പബ്ബതമനുസേനാ തിട്ഠതി (മോഗ്ഗല്ലാനവുത്തിയം)]. നദിം അന്വാവസിതാ ബാരാണസീ. ‘അനൂ’തി അനുഗന്ത്വാ, നദിയാ സഹ ആബദ്ധാ തിട്ഠതീതി വുത്തം ഹോതി.

൩൦൨. ഹീനേ [ക. ൨൯൯; രൂ. ൨൮൮; നീ. ൫൮൨, ൫൮൬; ചം. ൨.൧.൫൮; പാ. ൧.൪.൮൬].

ഹീനേ പവത്തേന അനുനാ യുത്താ ലിങ്ഗമ്ഹാ ദുതിയാ ഹോതി.

അനു സാരിപുത്തം പഞ്ഞവന്തോ, അനുഗതാ പച്ഛതോ ഗതാതി അത്ഥോ, സബ്ബേ പഞ്ഞവന്തോ സാരിപുത്തതോ ഹീനാതി വുത്തം ഹോതി.

൩൦൩. ഉപേന [ക. ൨൯൯; രൂ. ൨൮൮; നീ. ൫൮൨, ൫൮൬; ചം. ൨.൧.൫൯; പാ. ൧.൪.൮൭].

ഹീനേ ഉപേന യുത്താ ലിങ്ഗമ്ഹാ ദുതിയാ ഹോതി.

ഉപ സാരിപുത്തം പഞ്ഞവന്തോ, ഉപേച്ച ഗതാ സമീപേ ഗതാതി അത്ഥോ, ഹീനാത്വേവ വുത്തം ഹോതി.

ഏത്ഥ ച അഭിഇച്ചാദയോ കമ്മപ്പവചനീയാതി സദ്ദസത്ഥേസു വുത്താ. തത്ഥ പകാരേന വുച്ചതീതി പവചനീയം, പകാരോ ച ലക്ഖണി’ത്ഥമ്ഭൂത, വിച്ഛാദികോ പിണ്ഡത്ഥോ വുച്ചതി, കമ്മന്തി ബ്യാപനാദിക്രിയാ, കമ്മം പവചനീയം യേഹി തേ കമ്മപ്പവചനീയാ.

തത്ഥ ബ്യാപനാദിക്രിയാവിസേസവാചീഹി ഉപസഗ്ഗേഹി സമ്ബന്ധേസതി കമ്മത്ഥേ ദുതിയാ ഹോതി, അസമ്ബന്ധേ പന ആധാര, സാമ്യാദിഅത്ഥേസു ഹോതി, ലക്ഖണാദയോ പന സാമത്ഥിയസിദ്ധാ പിണ്ഡത്ഥാ ഏവാതി.

൩൦൪. കാലദ്ധാനമച്ചന്തസംയോഗേ [ക. ൨൯൮; രൂ. ൨൮൭; നീ. ൫൮൧; പാ. ൨.൩.൫]

കാലസ്സ വാ അദ്ധുനോ വാ ദബ്ബ, ഗുണ, ക്രിയാഹി അച്ചന്തം നിരന്തരം സംയോഗേ കാല’ദ്ധാനവാചീഹി ലിങ്ഗേഹി പരം ദുതിയാ ഹോതി.

കാലേ –

സത്താഹം ഗവപാനം, മാസം മംസോദനം, സരദം രമണീയാ നദീ, സബ്ബകാലം രമണീയം നന്ദനം, മാസം സജ്ഝായതി, വസ്സസതം ജീവതി, തയോ മാസേ അഭിധമ്മം ദേസേതി.

അദ്ധാനേ –

യോജനം വനരാജി, യോജനം ദീഘോ പബ്ബതോ, കോസം സജ്ഝായതി.

അച്ചന്തസംയോഗേതി കിം? മാസേ മാസേ ഭുഞ്ജതി, യോജനേ യോജനേ വിഹാരോ.

ഏത്ഥ ച ക്രിയാവിസേസനമ്പി കത്താരാ സാധേതബ്ബത്താ കമ്മഗതികം ഹോതി, തസ്മാ തമ്പി ‘കമ്മേ ദുതിയാ’തി ഏത്ഥ കമ്മസദ്ദേന ഗയ്ഹതി.

സുഖം സേതി, ദുക്ഖം സേതി, സീഘം ഗച്ഛതി, ഖിപ്പം ഗച്ഛതി, ദന്ധം ഗച്ഛതി, മുദും പചതി, ഗരും ഏസ്സതി, ലഹും ഏസ്സതി, സന്നിധികാരകം ഭുഞ്ജതി, സമ്പരിവത്തകം ഓതാപേതി, കായപ്പചാലകം ഗച്ഛതി [പാചി. ൫൯൦], ഹത്ഥപ്പചാലകം ഗച്ഛതി, സീസപ്പചാലകം ഗച്ഛതി [പാചി. ൫൯൪-൫൯൫], സുരുസുരുകാരകം ഭുഞ്ജതി [പാചി. ൬൨൭], അവഗണ്ഡകാരകം ഭുഞ്ജതി [പാചി. ൬൨൨], പിണ്ഡുക്ഖേപകം ഭുഞ്ജതി [പാചി. ൬൨൦], ഹത്ഥനിദ്ധുനകം ഭുഞ്ജതി [പാചി. ൬൨൩], ഹത്ഥനില്ലേഹകം ഭുഞ്ജതി [പാചി. ൬൨൮], ചന്ദിമസൂരിയാ സമം പരിയായന്തി, വിസമം പരിയായന്തി ഇച്ചാദി.

ദുതിയാവിഭത്തിരാസി നിട്ഠിതോ.

തതിയാവിഭത്തിരാസി

കസ്മിം അത്ഥേ തതിയാ?

൩൦൫. കത്തുകരണേസു തതിയാ [ക. ൨൮൬, ൨൮൮; രൂ. ൨൯൧, ൨൯൩; നീ. ൫൯൧, ൫൯൪; ചം. ൨.൧.൬൨-൩; പാ. ൨.൩.൧൮].

കത്തരി കരണേ ച തതിയാ ഹോതി. കത്താതി ച കാരകോതി ച അത്ഥതോ ഏകം ‘‘കരോതീതി കത്താ, കരോതീതി കാരകോ’’തി, തസ്മാ ‘‘കത്തുകാരകോ’’തി വുത്തേ ദ്വിന്നം പരിയായസദ്ദാനം വസേന അയമേവ ക്രിയം ഏകന്തം കരോതി, സാമീ ഹുത്വാ കരോതി, അത്തപ്പധാനോ ഹുത്വാ കരോതീതി വിഞ്ഞായതി, തതോ ക്രിയാ നാമ കത്തുനോ ഏവ ബ്യാപാരോ, ന അഞ്ഞേസന്തി ച, അഞ്ഞേ പന ക്രിയാസാധനേ കത്തുനോ ഉപകാരകത്താ കാരകാ നാമാതി ച, തഥാ അനുപകാരകത്താ അകാരകാ നാമാതി ച വിഞ്ഞായന്തീതി.

തത്ഥ കത്താ തിവിധോ സയംകത്താ, പയോജകകത്താ, കമ്മകത്താതി.

തത്ഥ ധാത്വത്ഥം സയം കരോന്തോ സയംകത്താ നാമ, പുരിസോ കമ്മം കരോതി.

പരം നിയോജേന്തോ പയോജകകത്താ നാമ, പുരിസോ ദാസം കമ്മം കാരേതി.

കമ്മകത്താ നാമ പയോജ്ജകകത്താപി വുച്ചതി, പുരിസോ ദാസേന കമ്മം കാരേതി ദാസസ്സ വാ, യോ ച അഞ്ഞേന കതം പയോഗം പടിച്ച കമ്മഭൂതോപി സുകരത്താ വാ കമ്മഭാവേന അവത്തുകാമതായ വാ അജാനനതായ വാ വഞ്ചേതുകാമതായ വാ കത്തുഭാവേന വോഹരീയതി, സോ കമ്മകത്താ നാമ, കുസൂലോ സയമേവ ഭിജ്ജതി, ഘടോ സയമേവ ഭിജ്ജതി. അപിച സുകരോ വാ ഹോതു ദുക്കരോ വാ, യോ കമ്മരൂപക്രിയാപദേ പഠമന്തോ കത്താ, സോ കമ്മകത്താതി വുച്ചതി. സദ്ദരൂപേന കമ്മഞ്ച തം അത്ഥരൂപേന കത്താ ചാതി കമ്മകത്താ, കുസൂലോ ഭിജ്ജതി, ഘടോ ഭിജ്ജതി, പച്ചതി മുനിനോ ഭത്തം, ഥോകം ഥോകം ഘരേ ഘരേ ഇച്ചാദി.

ഏത്ഥ ച സദ്ദത്ഥോ ദുവിധോ പരമത്ഥോ, പഞ്ഞത്തത്ഥോതി. തത്ഥ പരമത്ഥോ ഏകന്തേന വിജ്ജമാനോയേവ. പഞ്ഞത്തത്ഥോ പന കോചി വിജ്ജമാനോതി സമ്മതോ. യഥാ? രാജപുത്തോ, ഗോവിസാണം, ചമ്പകപുപ്ഫന്തി. കോചി അവിജ്ജമാനോതി സമ്മതോ. യഥാ? വഞ്ഝാപുത്തോ, സസവിസാണം, ഉദുമ്ബരപുപ്ഫന്തി. സദ്ദോ ച നാമ വത്തിച്ഛാപടിബദ്ധവുത്തീ ഹോതി, വത്തമാനോ ച സദ്ദോ അത്ഥം ന ദീപേതീതി നത്ഥി, സങ്കേതേ സതി സുണന്തസ്സ അത്ഥവിസയം ബുദ്ധിം ന ജനേതീതി നത്ഥീതി അധിപ്പായോ. ഇതി അവിജ്ജമാനസമ്മതോപി അത്ഥോ സദ്ദബുദ്ധീനം വിസയഭാവേന വിജ്ജമാനോ ഏവ ഹോതി. ഇതരഥാ ‘വഞ്ഝാപുത്തോ’തി പദം സുണന്തസ്സ തദത്ഥവിസയം ചിത്തം നാമ ന പവത്തേയ്യാതി, സദ്ദബുദ്ധീനഞ്ച വിസയഭാവേന വിജ്ജമാനോ നാമ അത്ഥോ സദ്ദനാനാത്തേ ബുദ്ധിനാനാത്തേ ച സതി നാനാ ഹോതി, വിസും വിസും വിജ്ജമാനോ നാമ ഹോതീതി അധിപ്പായോ. ഏവം സദ്ദബുദ്ധിവിസയഭാവേന വിജ്ജമാനഞ്ച നാനാഭൂതഞ്ച അത്ഥം പടിച്ച കാരകനാനാത്തം ക്രിയാകാരകനാനാത്തഞ്ച ഹോതി, ന പന സഭാവതോ വിജ്ജമാനമേവ നാനാഭൂതമേവ ച അത്ഥന്തി നിട്ഠമേത്ഥ ഗന്തബ്ബം. തസ്മാ ‘‘സംയോഗോ ജായതേ’’ ഇച്ചാദീസു സദ്ദബുദ്ധീനം നാനാത്തസിദ്ധേന അത്ഥനാനാത്തേന ദ്വിന്നം സദ്ദാനം ദ്വിന്നം അത്ഥാനഞ്ച ക്രിയാകാരകതാസിദ്ധി വേദിതബ്ബാതി.

കയിരതേ അനേനാതി കരണം, ക്രിയാസാധനേ കത്തുനോ സഹകാരീകാരണന്തി വുത്തം ഹോതി. തം ദുവിധം അജ്ഝത്തികകരണം, ബാഹിരകരണന്തി.

തത്ഥ കത്തുനോ അങ്ഗഭൂതം കരണം അജ്ഝത്തികം നാമ, പുരിസോ ചക്ഖുനാ രൂപം പസ്സതി, മനസാ ധമ്മം വിജാനാതി, ഹത്ഥേന കമ്മം കരോതി, പാദേന മഗ്ഗം ഗച്ഛതി, രുക്ഖോ ഫലഭാരേന ഓണമതി.

കത്തുനോ ബഹിഭൂതം ബാഹിരം നാമ, പുരിസോ യാനേന ഗച്ഛതി, ഫരസുനാ [പരസുനാ (സക്കതഗന്ഥേസു)] ഛിന്ദതി, രുക്ഖോ വാതേന ഓണമതി.

൩൦൬. സഹത്ഥേന [ക. ൨൮൭; രൂ. ൨൯൬; നീ. ൫൯൨; ചം. ൨.൧.൬൫; പാ. ൨.൩.൧൯].

സഹസദ്ദസ്സ അത്ഥോ യസ്സ സോതി സഹത്ഥോ, സഹത്ഥേന സദ്ദേന യുത്താ ലിങ്ഗമ്ഹാ തതിയാ ഹോതി. സഹസദ്ദസ്സ അത്ഥോ നാമ സമവായത്ഥോ.

സോ തിവിധോ ദബ്ബസമവായോ, ഗുണസമവായോ, ക്രിയാസമവായോതി. പുത്തേന സഹ ധനവാ പിതാ, പുത്തേന സഹ ഥൂലോ പിതാ, പുത്തേന സഹ ആഗതോ പിതാ. സഹ, സദ്ധിം, സമം, നാനാ, വിനാഇച്ചാദികോ സഹത്ഥസദ്ദോ നാമ.

നിസീദി ഭഗവാ സദ്ധിം ഭിക്ഖുസങ്ഘേന [മഹാവ. ൫൯], സഹസ്സേന സമം മിതാ [സം. നി. ൧.൩൨], പിയേഹി നാനാഭാവോ വിനാഭാവോ [ദീ. നി. ൨.൧൮൩, ൨൦൭], സങ്ഘോ സഹ വാ ഗഗ്ഗേന വിനാ വാ ഗഗ്ഗേന ഉപോസഥം കരേയ്യ [മഹാവ. ൧൬൭].

൩൦൭. ലക്ഖണേ [രൂ. ൧൪൭ പിട്ഠേ; നീ. ൫൯൮; ചം. ൨.൧.൬൬; പാ. ൨.൩.൨൧].

ലക്ഖണം വുച്ചതി ഇത്ഥമ്ഭൂതലക്ഖണം, തസ്മിം തതിയാ ഹോതി.

അസ്സുപുണ്ണേഹി നേത്തേഹി, പിതരം സോ ഉദിക്ഖതി [ജാ. ൨.൨൨.൨൧൨൩]. ബ്രഹ്മഭൂതേന അത്തനാ വിഹരതി [അ. നി. ൩.൬൭], അസമ്ഭിന്നേന വിലേപനേന രാജാനമദക്ഖി, തിദണ്ഡകേന പരിബ്ബാജകമദക്ഖി, ഊനപഞ്ചബന്ധനേന പത്തേന അഞ്ഞം പത്തം ചേതാപേതി [പാരാ. ൬൧൨ (ഥോകം വിസദിസം)], ഭിക്ഖു പാസാദികേന അഭിക്കന്തേന പടിക്കന്തേന ആലോകിതേന വിലോകിതേന സമിഞ്ജിതേന പസാരിതേന ഗാമം പിണ്ഡായ പാവിസി, സാ കാളീ ദാസീ ഭിന്നേന സീസേന ലോഹിതേന ഗലന്തേന പതിവിസ്സകാനം ഉജ്ഝാപേസി [മ. നി. ൧.൨൨൬], ഉക്ഖിത്തകായ അന്തരഘരേ ഗച്ഛന്തി [പാചി. ൫൮൪], പല്ലത്ഥികായ അന്തരഘരേ നിസീദന്തി [പാചി. ൫൯൯].

അങ്ഗവികാരോപി ഇധ സങ്ഗയ്ഹതി [ക. ൨൯൧; രൂ. ൨൯൯; നീ. ൬൦൩], അക്ഖിനാ കാണം പസ്സതി, ‘അക്ഖീ’തി ഇദം ‘കാണ’ന്തി പദേ വിസേസനം, വികലേന ചക്ഖുഅങ്ഗേന സോ കാണോ നാമ ഹോതി. ഹത്ഥേന കുണിം പസ്സതി, പാദേന ഖഞ്ജം പസ്സതി.

൩൦൮. ഹേതുമ്ഹി [ക. ൨൮൯; രൂ. ൨൯൭; നീ. ൬൦൧].