൨. നാമകണ്ഡ

വിഭത്തിരാസി

അഥ ലിങ്ഗമ്ഹാ സ്യാദിവിഭത്തിവിധാനം ദീപിയതേ.

ലിങ്ഗം, നാമം, പാടിപദികന്തി അത്ഥതോ ഏകം, ദബ്ബാഭിധാനസ്സ പുരിസാദികസ്സ പകതിരൂപസ്സേതം നാമം. തഞ്ഹി സത്തന്നം വിഭത്തീനം വസേന വിഭാഗം പത്വാ കിഞ്ചി വിസദരൂപം ഹോതി, കിഞ്ചി അവിസദരൂപം, കിഞ്ചി മജ്ഝിമരൂപന്തി ഏവം തിവിധേന ലിങ്ഗരൂപേന യുത്തത്താ ലിങ്ഗന്തി വുച്ചതി.

തദേവ കിഞ്ചി സദ്ദലിങ്ഗാനുരൂപം, കിഞ്ചി അത്ഥലിങ്ഗാനുരൂപഞ്ച പരിണമന്തം പവത്തതി, തസ്മാ നാമന്തി ച വുച്ചതി.

തദേവ ധാതു, പച്ചയ, വിഭത്തിപദേഹി ചേവസദ്ദപദത്ഥകപദേഹി ച ‘വിസും ഭൂതം പദ’ന്തി കത്വാ പാടിപദികന്തി ച വുച്ചതി.

തത്ഥ ധാതുപദം നാമ ബ്രൂ, ഭൂ, ഹൂഇച്ചാദി.

പച്ചയപദം നാമ ണ, തബ്ബ, അനീയ ഇച്ചാദി.

വിഭത്തിപദം നാമ സി, യോ, അം, യോ,തി, അന്തി ഇച്ചാദി.

സദ്ദപദത്ഥകപദാനി നാമ രാജസ്സ, സഖസ്സ, പുമസ്സ ഇച്ചാദീനി. ഏത്ഥ ച രാജസ്സഇച്ചാദീനി സദ്ദസുത്തേ സദ്ദപദത്ഥകാനി ഹോന്തി, പയോഗേ അത്ഥപദത്ഥകാനി. ധാതുപച്ചയവിഭത്തിപദാനി പന നിച്ചം സദ്ദപദത്ഥകാനി ഏവ ഹോന്തി, സദ്ദസുത്തേസ്വേവ ച ലബ്ഭന്തി, ന പയോഗേതി, ഇദം ദ്വിന്നം നാനത്തം.

യദിഏവം ഭുസ്സ, ബ്രുസ്സ, ഭൂതോ, ഹൂതോ, ണേ, തബ്ബേ, സിമ്ഹി, തിമ്ഹി ഇച്ചാദിനാ തേഹി കഥം വിഭത്തുപ്പത്തി ഹോതീതി? അനുകരണപദാനി നാമ താനി അത്ഥിസ്സ, കരോതിസ്സ ഇച്ചാദീനി വിയ, തസ്മാ താനി ച രാജസ്സ ഇച്ചാദീനി ച അനുകരണലിങ്ഗഭാവേന ഏത്ഥ സങ്ഗയ്ഹന്തി, ന ഏകന്തലിങ്ഗഭാവേനാതി. ഏവഞ്ച കത്വാ ‘ധാതു- പച്ചയ, വിഭത്തിവജ്ജിതമത്ഥവം ലിങ്ഗ’ന്തി അവോചും. തത്ഥ അത്ഥവന്തി അത്ഥപദത്ഥകം വുച്ചതി, രാജസ്സഇച്ചാദികം സദ്ദപദത്ഥകം വിവജ്ജേതി, ഏതേന അത്ഥപദത്ഥകേ സതി തദ്ധിത, സമാസ, കിതകപദാനമ്പി ഏകന്തലിങ്ഗഭാവം സാധേന്തി. ന ഹി തേസം ലിങ്ഗനാമബ്യപദേസകിച്ചം അത്ഥി, യാനി ച നാമസ്സ വിസേസനാനി ഭവിതും അരഹന്തി, താനി ഉപസഗ്ഗ, നിപാതപദാനി ത്വാന്താദിപദാനി ച ഇധ വിസേസനനാമഭാവേന സങ്ഗയ്ഹന്തീതി.

൬൧. ദ്വേ ദ്വേകാനേകേസു നാമസ്മാ സി യോ അംയോ നാ ഹി സ നം സ്മാഹി സനംസ്മിംസു [ക. ൫൫; രൂ. ൬൩; നീ. ൨൦൦].

ഏകസ്മിം അത്ഥേ ച അനേകേസു അത്ഥേസു ച പവത്താ നാമസ്മാ ദ്വേ ദ്വേ സി, യോ…പേ… സ്മിം, സുവിഭത്തിയോ ഹോന്തി.

വിഭജന്തീതി വിഭത്തിയോ, ഏകമേകം പകതിനാമപദം നാനാരൂപവിഭാഗവസേന കത്തു, കമ്മാദിനാനാഅത്ഥവിഭാഗവസേന ഏകത്ത, ബഹുത്തസങ്ഖ്യാവിഭാഗവസേന ച വിഭജന്തീതി അത്ഥോ. സി, ലോ ഇതി പഠമാ നാമ…പേ… സ്മിം, സു ഇതി സത്തമീ നാമ. ദ്വീസു ദ്വീസു പുബ്ബം പുബ്ബം ‘ഏകസ്മിം അത്ഥേ പവത്തം വചന’ന്തി ഏകവചനം നാമ. പരം പരം ‘അനേകേസു അത്ഥേസു പവത്തം വചന’ന്തി അനേകവചനം നാമ. ബഹുവചനന്തി ച പുഥുവചനന്തി ച ഏതസ്സ നാമം. സബ്ബമിദം ഇമിനാ സുത്തേന സിദ്ധം.

൬൨. പഠമാത്ഥമത്തേ [ക. ൨൮൪; രൂ. ൬൫; നീ. ൫൭൭; ചം. ൨.൧.൯൩; പാ. ൨.൩.൪൬].

കത്തു, കമ്മാദികം ബാഹിരത്ഥം അനപേക്ഖിത്വാ ലിങ്ഗത്ഥമത്തേ പവത്താ നാമസ്മാ പഠമാവിഭത്തി ഹോതി.

അയം മമ പുരിസോ, ഇമേ മമ പുരിസാ.

൬൩. ആമന്തനേ [ക. ൨൮൫; രൂ. ൭൦; നീ. ൫൭൮; ചം. ൨.൧.൯൪; പാ. ൨.൩.൪൭].

ആമന്തനം വുച്ചതി ആലപനം. ആമന്തനവിസയേ ലിങ്ഗത്ഥമത്തേ പവത്താ നാമസ്മാ പഠമാവിഭത്തി ഹോതി.

ഭോ പുരിസ, ഭോന്തോ പുരിസാ.

൬൪. കമ്മേ ദുതിയാ [ക. ൨൯൭; രൂ. ൭൬, ൨൮൪; നീ. ൫൮൦; ചം. ൨.൧.൪൩; പാ. ൧.൪.൪൯-൫൧].

നാമസ്മാ കമ്മത്ഥേ ദുതിയാവിഭത്തി ഹോതി.

പുരിസം പസ്സതി, പുരിസേ പസ്സന്തി.

൬൫. കത്തുകരണേസു തതിയാ [ക. ൨൮൬, ൨൮൮; രൂ. ൮൩; നീ. ൫൯൧, ൫൯൪; ചം. ൨.൧.൬൨, ൬൩; പാ. ൨.൩.൧൮].

നാമസ്മാ കത്തരി ച കരണേ ച തതിയാവിഭത്തി ഹോതി.

പുരിസേന കതം, പുരിസേഹി കതം, പുരിസേന കുലം സോഭതി, പുരിസേഹി കുലം സോഭതി.

൬൬. ചതുത്ഥീ സമ്പദാനേ [ക. ൨൯൩; രൂ ൮൫, ൩൦൧; നീ. ൬൦൫; ചം. ൨.൧.൭൩; പാ. ൨.൩.൧൩].

നാമസ്മാ സമ്പദാനത്ഥേ ചതുത്ഥീവിഭത്തി ഹോതി.

പുരിസസ്സ ദേതി, പുരിസാനം ദേതി.

൬൭. പഞ്ചമ്യാവധിസ്മിം [ക. ൨൯൫; രൂ. ൮൯, ൩൦൭; നീ. ൬൦൭ ചം. ൨.൧.൮൧; പാ. ൨.൩.൨൮; ൧.൪.൨൪ പഞ്ചമ്യവധിസ്മാ (ബഹൂസു)].

അവധി വുച്ചതി അപാദാനം. നാമസ്മാ അവധിഅത്ഥേ പഞ്ചമീവിഭത്തി ഹോതി.

പുരിസസ്മാ അപേതി, പുരിസേഹി അപേതി.

൬൮. ഛട്ഠീ സമ്ബന്ധേ [ക. ൩൦; രൂ. ൯൨, ൩൧൫; നീ. ൬൦൯; ചം. ൨.൧.൯൫; പാ. ൨.൩.൫൦].

നാമസ്മാ സമ്ബന്ധത്ഥേ ഛട്ഠീവിഭത്തി ഹോതി.

പുരിസസ്സ ധനം, പുരിസാനം ധനം.

൬൯. സത്തമ്യാധാരേ [ക. ൩൧൨; രൂ. ൯൪, ൩൧൯; നീ. ൬൩൦; ചം. ൨.൧.൮൮; പാ. ൨.൩.൩൬; ൧.൩.൪൫].

നാമസ്മാ ആധാരത്ഥേ സത്തമീവിഭത്തി ഹോതി.

പുരിസസ്മിം തിട്ഠതി, പുരിസേസു തിട്ഠതി.

വിഭത്തിരാസി നിട്ഠിതോ.

ഇത്ഥിപച്ചയരാസി

൭൦. ഇത്ഥിയമത്വാ [ക. ൨൩൭; രൂ. ൧൭൬; നീ. ൪൬൬; ചം. ൨.൩.൧൫; പാ. ൪.൧.൪].

ഇത്ഥിയം+അതോ+ആതി ഛേദോ. അകാരന്തനാമമ്ഹാ ഇത്ഥിയം ആപച്ചയോ ഹോതി.

അഭാസിതപുമേഹി കേഹിചി സഞ്ഞാസദ്ദേഹി നിച്ചം –

കഞ്ഞാ, പഞ്ഞാ, സഞ്ഞാ, നാവാ, സാലാ, തണ്ഹാ, ഇച്ഛാ, ഭിക്ഖാ, സിക്ഖാ, ഗീവാ, ജിവ്ഹാ, വീസാ, തിംസാ, ചത്താലീസാ, പഞ്ഞാസാ ഇച്ചാദി.

ഭാസിതപുമേഹിപി സബ്ബനാമേഹി തബ്ബാ, നീയ, തപച്ചയന്തേഹി ച നിച്ചം –

സബ്ബാ, കതരാ, കതമാ, അനുഭവിതബ്ബാ, അനുഭവനീയാ, ഗതാ, ജാതാ, ഭൂതാ, ഹൂതാ ഇച്ചാദി.

അഞ്ഞേഹി പന അനിച്ചം –

കല്യാണാ, കല്യാണീ, സുന്ദരാ, സുന്ദരീ, സോഭണാ, സോഭണീ, കുമ്ഭകാരാ, കുമ്ഭകാരീ, കുമ്ഭകാരിനീ, അത്ഥകാമാ, അത്ഥകാമീ, അത്ഥകാമിനീ, പരിബ്ബാജികാ, പരിബ്ബാജികിനീ, ഏകാകാ, ഏകാകിനീ, ദീപനാ, ദീപനീ ഇച്ചാദി.

സുത്തവിഭത്തേന സമാസേ മാതു, ധീതു ഇച്ചാദീഹി ആപച്ചയോ ഹോതി. നന്ദമാതാ, ഉത്തരമാതാ, ദേവധീതാ, രാജധീതാ, അസ്സമണീ ഹോതി അസക്യധീതരാ ഇച്ചാദി.

ഏത്ഥ ച ‘ഇത്ഥിയ’ന്തി കത്ഥചി സദ്ദമത്തസ്സ വാ, കത്ഥചി അത്ഥമത്തസ്സ വാ ഇത്ഥിഭാവേ ജോതേതബ്ബേതി അത്ഥോ. ഏവഞ്ച സതി ഇത്ഥിപച്ചയാപി സ്യാദയോ വിയ ജോതകമത്താ ഏവ ഹോന്തി, ന വാചകാതി സിദ്ധം ഹോതി.

൭൧. നദാദീഹി ങീ [ക. ൨൩൮; രൂ. ൧൮൭; നീ. ൪൬൭; നദാദിതോ വീ (ബഹൂസു)].

നദാദീഹി ഇത്ഥിയം ങീ ഹോതി. ങാനുബന്ധോ ‘ന്തന്തൂനം ങീമ്ഹി തോ വാ’തി ഏത്ഥ വിസേസനത്ഥോ.

നദീ, മഹീ, ഇത്ഥീ, കുമാരീ, തരുണീ, വാസേട്ഠീ, ഗോതമീ, കച്ചാനീ, കച്ചായനീ, മാണവീ, സാമണേരീ, നാവികീ, പഞ്ചമീ, ഛട്ഠീ, ചതുദ്ദസീ, പഞ്ചദസീ, സഹസ്സീ, ദസസഹസ്സീ, സതസഹസ്സീ, കുമ്ഭകാരീ, മാലകാരീ, ചക്ഖുകരണീ, ഞാണകരണീ, ധമ്മദീപനീ ഇച്ചാദി.

൭൨. ന്തന്തൂനം ങീമ്ഹി തോ വാ [ക. ൨൩൯, ൨൪൧; രൂ. ൧൯൦, ൧൯൧; നീ. ൪൬൮, ൪൭൧].

ന്ത, ന്തൂനം തോ ഹോതി വാ ങീമ്ഹി പരേ.

ഗച്ഛതീ, ഗച്ഛന്തീ, സതീ, സന്തീ, ഭവിസ്സതീ, ഭവിസ്സന്തീ, ഗുണവതീ, ഗുണവന്തീ, സതിമതീ, സതിമന്തീ, സബ്ബാവതീ, സബ്ബാവന്തീ, യാവതീ, യാവന്തീ, താവതീ, താവന്തീ, ഭുത്തവതീ, ഭുത്തവന്തീ.

൭൩. ഗോതോ വാ [ക. ൨൩൮; രൂ. ൧൮൭; നീ. ൪൬൭].

ഗോസദ്ദമ്ഹാ ഇത്ഥിയം വീ ഹോതി വാ.

ഗാവീ.

വാതി കിം? ഗോകാണാ പരിയന്തചാരിനീതി പാളി. തത്ഥ കാണാതി അന്ധാ.

൭൪. യക്ഖാദീഹിനീ ച [ക. ൨൩൮, ൨൪൦; രൂ. ൨൮൭, ൧൯൩; നീ. ൪൬൭, ൪൬൯; യക്ഖാദിത്വിനീ ച (ബഹൂസു)].

യക്ഖാദീഹി അകാരന്തേഹി ഇത്ഥിയം വീ ച ഹോതി ഇനീ ച.

യക്ഖീ, യക്ഖിനീ, നാഗീ, നാഗിനീ, മഹിംസീ, മഹിംസിനീ, മിഗീ, മിഗിനീ, സീഹീ, സീഹിനീ, ദീപീ, ദീപിനീ, ബ്യഗ്ഘീ, ബ്യഗ്ഘിനീ, കാകീ, കാകിനീ, കപോതീ, കപോതിനീ, മാനുസീ, മാനുസിനീ ഇച്ചാദി.

൭൫. ആരാമികാദീഹി [ക. ൨൪൦; രൂ. ൧൯൩; നീ. ൪൬൯].

ആരാമികാദീഹി അകാരന്തേഹി ഇത്ഥിയം ഇനീ ഹോതി.

ആരാമികിനീ, അന്തരായികിനീ, നാവികിനീ, ഓലുമ്ബികിനീ, പംസുകൂലികിനീ, പരിബ്ബാജികിനീ, രാജിനീ, ഏകാകിനീ ഇച്ചാദി.

സഞ്ഞായം –

മാനുസിനീ മാനുസാ വാ, അഞ്ഞത്ര മാനുസീ സമ്പത്തി.

൭൬. ഘരണ്യാദയോ [ക. ൨൪൦; രൂ. ൧൯൩; നീ. ൪൬൯].

ഘരണീഇച്ചാദയോ ഇത്ഥിയം നീപച്ചയന്താ സിജ്ഝന്തി.

ഘരണീ, വേത്രണീ, പോക്ഖരണീ-ഏസു നസ്സ ണത്തം. ആചരിനീയലോപോ, ആചരിയാ വാ.

൭൭. മാതുലാദിത്വാനീ ഭരിയായം [ക. ൯൮; രൂ. ൧൮൯; നീ. ൨൬൧].

മാതുലാദീഹി അകാരന്തേഹി ഭരിയായം ആനീ ഹോതി.

മാതുഭാതാ മാതുലോ, തസ്സ ഭരിയാ മാതുലാനീ, ഏവം വരുണാനീ, ഗഹപതാനീ, ആചരിയാനീ, ഖത്തിയാനീ.

‘ബഹുലാ’ധികാരാ ഖത്തിയീ ഖത്തിയാ ച.

൭൮. യുവണ്ണേഹി നീ.

ഇവണ്ണന്തേഹി ഉവണ്ണന്തേഹി ച ഇത്ഥിയം നീ ഹോതി.

ഛത്തപാണിനീ, ദണ്ഡപാണിനീ, ദണ്ഡിനീ, ഛത്തിനീ, ഹത്ഥിനീ, മാലിനീ, മായാവിനീ, മേധാവിനീ, പിയപസംസിനീ, ബ്രഹ്മചാരിനീ, ഭയദസ്സാവിനീ, അത്ഥകാമിനീ, ഹിതചാരിനീ, ഭിക്ഖുനീ, ഖത്തിയബന്ധുനീ, പടുനീ, പരചിത്തവിദുനീ, മത്തഞ്ഞുനീ, അത്ഥഞ്ഞുനീ, ധമ്മഞ്ഞുനീ ഇച്ചാദി.

൭൯. തിമ്ഹാഞ്ഞത്ഥേ [ക്തിമ്ഹാഞ്ഞത്ഥേ (ബഹൂസു), മോഗ്ഗല്ലാനേ ൩൧ സുത്തങ്കേ].

അഞ്ഞപദത്ഥസമാസേ തിപച്ചയന്തമ്ഹാ ഇത്ഥിയം നീ ഹോതി.

അഹിംസാരതിനീ, ധമ്മരതിനീ, വച്ഛഗിദ്ധിനീ, പുത്തഗിദ്ധിനീ, മുട്ഠസ്സതിനീ, മിച്ഛാദിട്ഠിനീ, സമ്മാദിട്ഠിനീ, അത്തഗുത്തിനീ ഇച്ചാദി.

അഞ്ഞത്ഥേതി കിം? ധമ്മേ രതി ധമ്മരതി.

൮൦. യുവാതി.

യുവതോ ഇത്ഥിയന്തി ഹോതി.

യുവതി.

ഏത്ഥ ച ‘തി’ ഇതി സുത്തവിഭത്തേന വീസ, തിംസതോപിതി ഹോതി വാ. വീസതി, വീസം, തിംസതി, തിംസം.

൮൧. ഉപമാ സംഹിത സഹിത സഞ്ഞത സഹ സഫ വാമലക്ഖണാദിതൂരുത്വൂ [ചം. ൨.൩.൭൯; പാ. ൪.൧.൬൯, ൭൦ തൂരുതൂ (ബഹൂസു)].

ലക്ഖണാദിതോ+ഊരുതോ+ഊതി ഛേദോ.

അഞ്ഞപദത്ഥസമാസേ ഉപമാദിപുബ്ബാ ഊരുസദ്ദമ്ഹാ ഇത്ഥിയം ഊ ഹോതി.

നാഗസ്സ നാസാ വിയ ഊരൂ യസ്സാതി നാഗനാസൂരൂ, സംഹിതാ സമ്ബന്ധാ ഊരൂ യസ്സാതി സംഹിതോരൂ, സഹിതാ ഏകബദ്ധാ ഊരൂ യസ്സാതി സഹിതോരൂ, സഞ്ഞതാ അലോലാ ഊരൂ യസ്സാതി സഞ്ഞതോരൂ, ഊരുയാ [ഊരുനാ?] സഹ വത്തതീതി സഹോരൂ, സഫോ വുച്ചതി ഖുരോ, സംസിലിട്ഠതായ സഫഭൂതാ ഊരൂ യസ്സാതി സഫോരൂ, വാമാ സുന്ദരാ ഊരൂ യസ്സാതി വാമോരൂ, ലക്ഖണസമ്പന്നാ ഊരൂ യസ്സാതി ലക്ഖണോരൂ.

സുത്തവിഭത്തേന ബ്രഹ്മബന്ധൂതി സിജ്ഝതി.

‘‘സചേ മം നാഗനാസൂരൂ, ഓലോകേയ്യ പഭാവതീ’’തി [ജാ. ൨.൨൦.൧൪] ച ‘‘ഏകാ തുവം തിട്ഠസി സഹിതൂരൂ’’തി [ജാ. ൧.൧൬.൨൯൭] ച ‘‘സഞ്ഞതൂരൂ മഹാമായാ, കുമാരി ചാരുദസ്സനാ’’തി [ജാ. ൨.൧൭.൧൦൯] ച ‘‘വാമോരൂ സജ മം ഭദ്ദേ’’തി [ദീ. നി. ൨.൩൪൮] ച ‘‘കാരണം നപ്പജാനാമി, സമ്മത്തോ ലക്ഖണൂരുയാ’’തി [ദീ. നി. ൨.൩൪൮] ച ‘‘ഗാരയ്ഹസ്സം ബ്രഹ്മബന്ധുയാ’’തി [ജാ. ൨.൨൨.൨൧൦൯] ച പാളിപദാനി ദിസ്സന്തി.

തത്ഥ ‘സജാ’തി ആലിങ്ഗാഹി, ‘ഗാരയ്ഹസ്സ’ന്തി അഹം ഗാരയ്ഹോ ഭവേയ്യം.

ഏത്ഥ ച താപച്ചയന്താ സഭാവഇത്ഥിലിങ്ഗാ ഏവ – ലഹുതാ, മുദുതാ, ഗാമതാ, ജനതാ, ദേവതാ ഇച്ചാദി.

തഥാ തിപച്ചയന്താ – ഗതി, മതി, രത്തി, സതി, തുട്ഠി, ദിട്ഠി, ഇദ്ധി, സിദ്ധി ഇച്ചാദി, തഥാ യാഗു, ധാതു, ധേനു, കണ്ഡു, കച്ഛു, മാതു, ധീതു, ദുഹിതു ഇച്ചാദി, ജമ്ബൂ, വധൂ, ചമൂ, സുതനൂ, സരബൂ ഇച്ചാദി ച. സക്കതഗന്ഥേസു പന സുതനൂ, സരബൂ ഇച്ചാദീസുപി ഊപച്ചയം വിദഹന്തി.

തത്ഥ ഇത്ഥിലിങ്ഗഭൂതാ സബ്ബേ ‘ഇവണ്ണുവണ്ണാ പിത്ഥിയ’ന്തി സുത്തേന നിച്ചം പസഞ്ഞാ ഹോന്തി. ‘ആകാരോ ച ഘാ’തി സുത്തേന നിച്ചം ഘസഞ്ഞോ.

ഇത്ഥിപച്ചയരാസി നിട്ഠിതോ.

ആകാരന്തിത്ഥിലിങ്ഗരാസി

ഇത്ഥിലിങ്ഗം ഛബ്ബിധം ആകാരന്തം, ഇകാരന്തം, ഈകാരന്തം, ഉകാരന്തം, ഊകാരന്തം, ഓകാരന്തം. തത്ഥ കഞ്ഞാസദ്ദമ്ഹാ അത്ഥമത്തേ പഠമാ.

൮൨. ഗസീനം [ക. ൨൨൦; രൂ. ൭൪; നീ. ൪൪൭].

കേനചി സുത്തേന അലദ്ധവിധീനം ഗസീനം ലോപോ ഹോതീതി സിലോപോ.

കഞ്ഞാ തിട്ഠതി.

൮൩. ജന്തുഹേത്വീഘപേഹി വാ [ക. ൧൧൮; രൂ. ൧൪൬; നീ. ൨൯൩].

ജന്തു, ഹേതൂഹി ച പുന്നപുംസകേസു ഈകാരന്തേഹി ച ഘതോ ച പസഞ്ഞേഹി ഇവണ്ണുവണ്ണേഹി ച യോനം ലോപോ ഹോതി വാ.

കഞ്ഞാ തിട്ഠന്തി, കഞ്ഞായോ തിട്ഠന്തി.

ആമന്തനത്ഥേ പഠമാ, ‘ഗോസ്യാലപനേ’തി ഗസഞ്ഞാ.

൮൪. ഘബ്രഹ്മാദിത്വേ [ക. ൧൧൪, ൧൯൩; രൂ. ൧൨൨, ൧൭൮; നീ. ൨൮൮; ഘബ്രഹ്മാദിതേ (ബഹസു)].

ഘതോ ച ബ്രഹ്മാദിതോ ച ഗസ്സ ഏ ഹോതി വാ. ആദിസദ്ദേന ഇസി, മുനി, രേവതീ, കത്തു, ഖത്തുഇച്ചാദിതോപി.

ഭോതി കഞ്ഞേ, ഭോതി കഞ്ഞാ, ഭോതിയോ കഞ്ഞായോ, ഭോതീ കഞ്ഞായോ, ‘‘ഉട്ഠേഹി പുത്തിക പബ്ബജ്ജാ ദുക്കരാ പുത്തിക’’ ഇതി ഥേരീപാളി [ഥേരീഗാ. ൪൬൫], തസ്മാ ഗേ പരേ മഹാവുത്തിനാ രസ്സോപി യുജ്ജതി. കുസജാതകേ ‘‘ന മേ അകാസി വചനം, അത്ഥകാമായ പുത്തികേ’’തിപി [ജാ. ൨.൨൦.൪൭] അത്ഥി.

കമ്മത്ഥേ ദുതിയാ, ‘സരോ ലോപോ സരേ’തി പുബ്ബസരലോപോ.

കഞ്ഞം പസ്സതി, കഞ്ഞാ പസ്സതി, കഞ്ഞായോ പസ്സതി.

കത്തരി തതിയാ.

൮൫. ഘപതേകസ്മിം നാദീനം യയാ [ക. ൧൧൧, ൧൧൨; രൂ. ൧൭൯, ൧൮൩ നീ. ൨൮൩, ൨൮൪].

ഘതോ ച പസഞ്ഞേഹി ഇവണ്ണുവണ്ണേഹി ച ഏകത്തേ പവത്താനം നാദീനം പഞ്ചന്നം ഏകവചനാനം കമേന യ, യാ ഹോന്തി.

കഞ്ഞായ കതം, കഞ്ഞാഹി കതം. ഏത്ഥ ച ഘതോപി യാആദേസോ ദിസ്സതി. ‘‘തേ ച തത്ഥ നിസീദിത്വാ, തസ്സ രുക്ഖസ്സ ഛായയാ’’ [ജാ. ൧.൧൪.൧൮൨] തി ച ‘‘സമന്താ പരിവാരിംസു, തസ്സ രുക്ഖസ്സ ഛായയാ’’ [ജാ. ൧.൧൪.൧൮൯] തി ച പാളി, തഥാ ‘‘സക്ഖരോപമയാ വദേ’’ [സച്ചസങ്ഖേപ ൧൭൬ ഗാഥാ], ‘‘ബാലദാരകലീലയാ’’തി [വിഭാവിനീ ൧൫൪] ച ദിസ്സന്തി. മഹാവുത്തിനാ ഘസ്സ രസ്സോ.

൮൬. സ്മാഹിസ്മിംനം മ്ഹാഭിമ്ഹി വാ [ക. ൯൯; രൂ. ൮൧].

തേസം കമേന മ്ഹാ, ഭി, മ്ഹി ഹോന്തി വാ. ഏതേ ആദേസാ ഗാഥാസു ബഹുലം ദിസ്സന്തി.

കഞ്ഞാഹി കതം, കഞ്ഞാഭി കതം.

സമ്പദാനേ ചതുത്ഥീ, കഞ്ഞായ ദേതി, കഞ്ഞാനം ദേതി, കഞ്ഞായ ആഭതം വത്ഥം, കഞ്ഞാനം ആഭതം വത്ഥം.

അപാദാനേ പഞ്ചമീ, കഞ്ഞായ അപേതി, കഞ്ഞമ്ഹാ അപേതിരസ്സത്തം, കഞ്ഞാഹി കഞ്ഞാഭി അപേതി.

സമ്ബന്ധേ ഛട്ഠീ, കഞ്ഞായ സന്തകം, കഞ്ഞാനം സന്തകം.

ഓകാസേ സത്തമീ, കഞ്ഞായ തിട്ഠതി.

൮൭. യം [ക. ൧൧൬; രൂ. ൧൮൦; നീ. ൪൪൩].

ഘതോ ച പസഞ്ഞേഹി ഇവണ്ണുവണ്ണേഹി ച സ്മിംനോ യം ഹോതി വാ.

കഞ്ഞായം തിട്ഠതി, കഞ്ഞായ തിട്ഠതി, കഞ്ഞാസു തിട്ഠതി.

സദ്ധാ മേധാ പഞ്ഞാ വിജ്ജാ, ചിന്താ മന്താ വീണാ തണ്ഹാ.

ഇച്ഛാ മുച്ഛാ ഏജാ മായാ, മേത്താ മത്താ സിക്ഖാ ഭിക്ഖാ.

ജങ്ഘാ ഗീവാ ജിവ്ഹാ വാചാ, ഛായാ ആസാ ഗങ്ഗാനാവാ.

ഗാഥാ സേനാ ലേഖാ സാഖാ, മാലാ വേലാ പൂജാ ഖിഡ്ഡാ.

പിപാസാ വേദനാ സഞ്ഞാ, ചേതനാ തസിണാപജാ.

ദേവതാ വട്ടകാ ഗോധാ, ബലാകാ പരിസാ സഭാ.

ഊകാ സേഫാലികാ ലങ്കാ, സലാകാ വാലികാ സിഖാ.

വിസാഖാ വിസിഖാ സാഖാ, ഗച്ഛാ വഞ്ഝാ ജടാ ഘടാ.

ജേട്ഠാ സോണ്ഡാ വിതണ്ഡാ ച, വരുണാ വനിതാ ലതാ.

കഥാ നിദ്ദാ സുധാ രാധാ, വാസനാ സീസപാ പപാ.

പഭാ സീമാ ഖമാ ജായാ, ഖത്തിയാ സക്ഖരാ സുരാ.

ദോലാ തുലാ സിലാ ലീലാ, ലാലേ’ലാ മേഖലാ കലാ.

വളവാ’ ലമ്ബുസാ മൂസാ, മഞ്ജൂസാ സുലസാ ദിസാ.

നാസാ ജുണ്ഹാ ഗുഹാ ഈഹാ, ലസികാ വസുധാദയോ.

൮൮. നമ്ബാദീഹി [നമ്ബാദീഹി (ബഹൂസു)].

ഗസഞ്ഞേഹി അമ്ബ, അന്ന, അമ്മഇച്ചേതേഹി ഗസ്സ ഏ ന ഹോതി.

൮൯. രസ്സോ വാ.

അമ്ബാദീനം രസ്സോ ഹോതി വാ ഗേ പരേ.

ഭോതി അമ്ബ, ഭോതി അമ്ബാ, ഭോതി അന്ന, ഭോതി അന്നാ, ഭോതി അമ്മ, ഭോതി അമ്മാ, സേസം കഞ്ഞാസമം.

ഏത്ഥ വിസേസവിധാനമുച്ചതേ.

൯൦. തി സഭാപരിസായ.

സഭാപരിസാഹി സ്മിംനോതി ഹോതി. ‘ഘോ സ്സംസ്സാസ്സായ തീസൂ’തി സുത്തേന തിമ്ഹി രസ്സോ.

സഭതി, സഭായ, സഭായം, സഭാസു, പരിസതി, പരിസായ, പരിസായം, പരിസാസു, തമദ്ദസ മഹാബ്രഹ്മാ, നിസിന്നം സമ്ഹി പരിസതി, ഇതി ഭഗവാ തസ്മിം പരിസതി സുവണ്ണവണ്ണം കായം വിവരി [മ. നി. ൧.൩൫൯].

നന്ദമാതാ, രാജധീതാഇച്ചാദീസു ‘ഘബ്രഹ്മാദിത്വേ’തി ഘസ്സ ഏത്തം.

അച്ഛരിയം നന്ദമാതേ, അബ്ഭുതം നന്ദമാതേ [അ. നി. ൭.൫൩], ഭോതി ദേവധീതേ, ഭോതി സക്യധീതരേ-മഹാവുത്തിനാ സമാസേ സ്യാദീസു ആരത്തം രസ്സത്തഞ്ച. ല്തുപച്ചയന്താ പന യേഭുയ്യേന തീസു ലിങ്ഗേസു സമാനരൂപാ ഹോന്തി, ‘‘അത്ഥധമ്മം പരിപുച്ഛിതാ ച ഉഗ്ഗഹേതാ ച ധമ്മാനം സോതാ ച പയിരൂപാസിതാ ചാ’’തി ഥേരീപാളി. തഥാ ക്വചി ഗച്ഛന്താദിസദ്ദാപി. തമോഖന്ധം പദാലയം, ഏവം ദുബ്ഭാസിതം ഭണം ഇച്ചാദി-തത്ഥ പദാലയന്തി പദാലയന്തീ, ഭണന്തി ഭണന്തീതി അത്ഥോ.