൧. സന്ധികണ്ഡ

സഞ്ഞാരാസി

ഗരുസഞ്ഞാരാസി

വണ്ണോ, സരോ, സവണ്ണോ, ദീഘോ, രസ്സോ, ബ്യഞ്ജനോ, വഗ്ഗോ, നിഗ്ഗഹീതം.

൧. അആദയോ തിതാലീസം [തിതാലീസ (ബഹൂസു)] വണ്ണാ [ക. ൨; രൂ. ൨; നീ. ൧, ൨].

അആദയോ ബിന്ദന്താ തേചത്താലീസക്ഖരാ വണ്ണാ നാമ ഹോന്തി.

അ, ആ, ഇ, ഈ, ഉ, ഊ, ഏത, ഏ, ഓത, ഓ. ക, ഖ, ഗ, ഘ, ങ, ച, ഛ, ജ, ഝ, ഞ, ട, ഠ, ഡ, ഢ, ണ, ത, ഥ, ദ, ധ, ന, പ, ഫ, ബ, ഭ, മ, യ, ര, ല,വ സ, ഹ, ള, അം. അത്ഥം വണ്ണേന്തി പകാസേന്തീതി വണ്ണാ, അക്ഖരാതി ച വുച്ചന്തി, നാമപഞ്ഞത്തിരൂപത്താ നക്ഖരന്തി ഖയവയം ന ഗച്ഛന്തീതി അക്ഖരാ. ‘‘നാമഗോത്തം ന ജീരതീ’’തി [സം. നി. ൧.൭൬] ഹി വുത്തം.

൨. ദസാദോ സരാ [ക. ൩; രൂ. ൩; നീ. ൩].

തേസു വണ്ണേസു ആദിമ്ഹി ദസ വണ്ണാ സരാ നാമ ഹോന്തി. സയമേവ ലദ്ധസരൂപാ ഹുത്വാ രാജന്തി വിരോചന്തീതി സരാ.

൩. ദ്വേ ദ്വേ സവണ്ണാ.

തേസു സരേസു ദ്വേ ദ്വേസരാ സവണ്ണാ നാമ ഹോന്തി.

അ, ആ അവണ്ണോ, ഇ, ഈ ഇവണ്ണോ, ഉ, ഊ ഉവണ്ണോ, ഏത, ഏ ഏതവണ്ണോ, ഓത, ഓ ഓതവണ്ണോ. സമാനോ വണ്ണോ സുതി ഏതേസന്തി സവണ്ണാ, സരൂപാതി ച വുച്ചന്തി, സമാനം രൂപം സുതി ഏതേസന്തി സരൂപാ.

൪. പുബ്ബോ രസ്സോ [ക. ൪; രൂ. ൪; നീ. ൪.൨൨].

ദ്വീസു ദ്വീസു സവണ്ണേസു യോ യോ പുബ്ബോ ഹോതി, സോ സോ രസ്സോ നാമ ഹോതി. രസ്സേന കാലേന വത്തബ്ബാതി രസ്സാ, രസ്സകാലോ നാമ അക്ഖിദലാനം ഉമ്മിസനനിമ്മിസനസമകാലോ.

തത്ഥ ഏത, ഓത ഇതി ദ്വേ ഏകപദസംയോഗേ പരേ ക്വചി ലബ്ഭന്തി. ഏട്ഠി, സേട്ഠോ, ഓട്ഠോ, സോത്ഥി.

ഏകപദസംയോഗേതി കിം? പദന്തരസംയോഗേ പരേ രസ്സാ മാ ഹോന്തൂതി. മം ചേ ത്വം നിഖണം വനേ, [ജാ. ൨.൨൨.൫] പുത്തോ ത്യാഹം മഹാരാജ [ജാ. ൧.൧.൭].

ക്വചീതി കിം? ഏകപദസംയോഗേപി വഗ്ഗന്തേസു വാ യ, ര, ല, വേസു വാ പരേസു രസ്സാ മാ ഹോന്തൂതി. ഏന്തി, സേന്തി, ഏയ്യ, ഭാസേയ്യ, മേണ്ഡോ, സോണ്ഡോ.

൫. പരോ ദീഘോ [ക. ൫; രൂ. ൫; നീ. ൫].

ദ്വീസു ദ്വീസു സവണ്ണേസു യോ യോ പരോ ഹോതി, സോ സോ ദീഘോ നാമ ഹോതി. ദീഘേന കാലേന വത്തബ്ബാതി ദീഘാ, ദീഘകാലോ നാമ രസ്സേഹി ദിഗുണകാലോ.

൬. കാദയോ ബ്യഞ്ജനാ [ക. ൬; രൂ. ൮; നീ. ൬].

തേസു വണ്ണേസു കാദയോ ബിന്ദന്താ വണ്ണാ ബ്യഞ്ജനാ നാമ ഹോന്തി. അത്ഥം ബ്യഞ്ജയന്തീതി ബ്യഞ്ജനാ. തേ പന സുദ്ധാ അദ്ധമത്തികാ, രസ്സയുത്താ ദിയദ്ധമത്തികാ, ദീഘയുത്താ തിയദ്ധമത്തികാ.

൭. പഞ്ചപഞ്ചകാ വഗ്ഗാ [ക. ൭; രൂ ൯; നീ. ൭].

തേസു ബ്യഞ്ജനേസു കാദി-മന്താ പഞ്ചബ്യഞ്ജനപഞ്ചകാ വഗ്ഗാ നാമ ഹോന്തി.

കാദി പഞ്ചകോ കവഗ്ഗോ, ചാദി ച വഗ്ഗോ, ടാദി ടവഗ്ഗോ, താദി തവഗ്ഗോ, പാദി പവഗ്ഗോ. സേസാ അവഗ്ഗാതി സിദ്ധം. വണ്ണുദ്ദേസേ ഏകട്ഠാനികാനം ബ്യഞ്ജനാനം വഗ്ഗേ സമൂഹേ നിയുത്താതി വഗ്ഗാ.

൮. ബിന്ദു നിഗ്ഗഹീതം [ക. ൮; രൂ. ൧൦; നീ. ൮].

അന്തേ ബിന്ദുമത്തോ വണ്ണോ നിഗ്ഗഹീതം നാമ. നിഗ്ഗയ്ഹ ഗയ്ഹതി ഉച്ചാരിയതീതി നിഗ്ഗഹീതം.

ഗരുസഞ്ഞാരാസി നിട്ഠിതോ.

ബ്യഞ്ജനവുത്തിരാസി

ഠാനം, കരണം, പയതനം [രൂ. ൨ (പിട്ഠേ); നീ ൬ (പിട്ഠേ); ൨൩ (സുത്തങ്കേ)].

ഛ ഠാനാനി – കണ്ഠട്ഠാനം, താലുട്ഠാനം, മുദ്ധട്ഠാനം, ദന്തട്ഠാനം, ഓട്ഠട്ഠാനം, നാസികട്ഠാനം. തേസു ബ്യത്തം വദന്തേന യത്ഥ ‘‘അക്ഖ’’ന്തി വുച്ചതി, തം കണ്ഠട്ഠാനം. യത്ഥ ‘‘ഇച്ഛ’’ന്തി, തം താലുട്ഠാനം. യത്ഥ ‘‘രട്ഠ’’ന്തി, തം മുദ്ധട്ഠാനം. യത്ഥ ‘‘സത്ഥ’’ന്തി, തം ദന്തട്ഠാനം. യത്ഥ ‘‘പുപ്ഫ’’ന്തി വുച്ചതി, തം ഓട്ഠട്ഠാനം. നാസപദേസോ നാസികട്ഠാനം.

കത്ഥചി പന ഉരട്ഠാനം, സിരട്ഠാനം, ജിവ്ഹാമൂലട്ഠാനന്തിപി ആഗതം. തത്ഥ സിരട്ഠാനം നാമ മുദ്ധട്ഠാനമേവ. ജിവ്ഹാമൂലട്ഠാനം പന സബ്ബവണ്ണാനം സാധാരണന്തി വദന്തി.

കരണം ചതുബ്ബിധം – ജിവ്ഹാമൂലം, ജിവ്ഹോപഗ്ഗം, ജിവ്ഹഗ്ഗം, സകട്ഠാനന്തി.

പയതനം ചതുബ്ബിധം – സംവുടം, വിവടം, ഫുട്ഠം, ഈസംഫുട്ഠന്തി. തത്ഥ കരണാനം സകസകട്ഠാനേഹി സദ്ധിം സംവരണാദികോ വിസേസാകാരോ സംവുടാദി നാമ.

തത്ഥ കണ്ഠപദേസാനം അഞ്ഞമഞ്ഞം സങ്ഘട്ടനേന ഉപ്പന്നാ അവണ്ണ, കവഗ്ഗ, ഹകാരാ കണ്ഠജാ നാമ. താലുമ്ഹി ജിവ്ഹാമജ്ഝസങ്ഘട്ടനേന ഉപ്പന്നാ ഇവണ്ണ, ചവഗ്ഗ, യകാരാ താലുജാ നാമ. മുഖബ്ഭന്തരമുദ്ധമ്ഹി ജിവ്ഹോപഗ്ഗസങ്ഘട്ടനേന ഉപ്പന്നാ ടവഗ്ഗ, ര, ളകാരാ മുദ്ധജാ നാമ. ഉപരി ദന്തപന്തിയം ജിവ്ഹഗ്ഗസങ്ഘട്ടനേന ഉപ്പന്നാ തവഗ്ഗ, ല, സകാരാ ദന്തജാ നാമ. ഓട്ഠദ്വയസങ്ഘട്ടനേന ഉപ്പന്നാ ഉവണ്ണ, പവഗ്ഗാ ഓട്ഠജാ നാമ. നിഗ്ഗഹീതം നാസികജം നാമ. പഞ്ചവഗ്ഗന്താ പന നാസികട്ഠാനേപി സകട്ഠാനേപി ജായന്തി. ഏകാരോ കണ്ഠതാലുജോ. ഓകാരോ കണ്ഠോട്ഠജോ. വകാരോ ദന്തോട്ഠജോ. അപിച ഇവണ്ണുവണ്ണാ കണ്ഠേപി ജായന്തിയേവ. യദാ ഹകാരോ വഗ്ഗന്തേഹി വാ യ, ര, ല, വേഹി വാ യുത്തോ ഹോതി, തദാ ഉരജോതി വദന്തി. പഞ്ഹോ, തുണ്ഹി, ന്ഹാതോ, വിമ്ഹിതോ, ഗയ്ഹതേ, വുല്ഹതേ, അവ്ഹാനം.

കണ്ഠം സംവരിത്വാ ഉച്ചാരിതോ അകാരോ സംവുടോ നാമ. സകസകട്ഠാന, കരണാനി വിവരിത്വാ ഉച്ചാരിതാ സേസസരാ ച സ, ഹകാരാ ച വിവടാ നാമ. താനിയേവ ഗാള്ഹം ഫുസാപേത്വാ ഉച്ചാരിതാ പഞ്ചവഗ്ഗാ ഫുട്ഠാ നാമ. ഥോകം ഫുസാപേത്വാ ഉച്ചാരിതാ യ, ര, ല, വാ ഈസംഫുട്ഠാ നാമ. തത്ഥ ഓട്ഠജേസു താവ പവഗ്ഗം വദന്താനം ഓട്ഠദ്വയസ്സ ഗാള്ഹം ഫുസനം ഇച്ഛിതബ്ബം. കസ്മാ? ഫുട്ഠപയതനികത്താ പവഗ്ഗസ്സ. ഉവണ്ണം വദന്താനം പന ഓട്ഠദ്വയസ്സ വിവരണം ഇച്ഛിതബ്ബം. കസ്മാ? വിവടപയതനികത്താ ഉവണ്ണസ്സ. ഏസ നയോ സേസേസു സബ്ബേസൂതി.

ചൂളനിരുത്തിയം പന സബ്ബേ രസ്സസരാ സംവുടാ നാമ, സബ്ബേദീഘസരാ വിവടാ നാമാതി വുത്തം. തഥാ സദ്ദസാരത്ഥജാലിനിയം, കത്ഥചി സക്കടഗന്ഥേ ച. ഇദം യുത്തതരം. അഞ്ഞട്ഠാനികബ്യഞ്ജനേഹി യുത്താ സരാ അത്തനോ ഠാന, കരണാനി ജഹന്താപി പയതനം ന ജഹന്തി. തസ്മാ നാനാവണ്ണാനം സംസഗ്ഗേ പയതനാനം സംസഗ്ഗഭേദോപി വേദിതബ്ബോതി. തത്ഥ ‘‘സുണാതു മേ’’തി വദന്തോ യദി ണാ-കാരം ജിവ്ഹഗ്ഗേന ദന്തട്ഠാനേ കത്വാ വദേയ്യ, ദന്തജോ നാ-കാരോ ഏവ ഭവേയ്യ. തു-കാരഞ്ച ജിവ്ഹോപഗ്ഗേന മുദ്ധട്ഠാനേ കത്വാ വദേയ്യ, മുദ്ധജോ ടു-കാരോ ഏവ ഭവേയ്യ. ഏവഞ്ച സതി അക്ഖരവിപത്തി നാമ സിയാ. ഏസ നയോ സേസേസു മുദ്ധജദന്തജേസു. തസ്മാ കമ്മവാചം സാവേന്തേഹി നാമ ഠാന, കരണ, പയതനേസു സുട്ഠു കുസലേഹി ഭവിതബ്ബന്തി.

സിഥിലഞ്ച, ധനിതഞ്ച, ദീഘം, രസ്സം, ഗരും, ലഹും;

നിഗ്ഗഹീതം, വിമുത്തഞ്ച, സമ്ബന്ധഞ്ച, വവത്ഥിതം [നീ. ൯, ൧൦, ൧൧, ൧൨, ൧൩, ൧൪, ൧൫, ൧൬-൧൯, ൨൦, ൨൧ സുത്തേസു പസ്സിതബ്ബം].

മുദുനാ വചീപയോഗേന വത്തബ്ബാ വഗ്ഗപഠമ, തതിയ, പഞ്ചമാ സിഥിലാ നാമ. ഥദ്ധേന വചീപയോഗേന വത്തബ്ബാ വഗ്ഗദുതിയ, ചതുത്ഥാ ധനിതാ നാമ. ദീഘ, രസ്സാ പുബ്ബേ വുത്താ. ദീഘാ ചേവ സംയോഗപുബ്ബാ ച നിഗ്ഗഹീതന്താ ച ഗരുകാ നാമ. സേസാ ലഹുകാ നാമ. യഥാ സദ്ദസഹിതോ വാതോ മുഖഛിദ്ദേന ബഹി അനിക്ഖമ്മ നാസസോതാഭിമുഖോ ഹോതി, തഥാ മുഖം അവിവടം കത്വാ വത്തബ്ബം ബ്യഞ്ജനം നിഗ്ഗഹീതം നാമ. തേന യുത്താനി സബ്ബബ്യഞ്ജനാനി നിഗ്ഗഹീതന്താനി നാമ. സേസാ വിമുത്താ നാമ. പദസന്ധിവസേന വത്തബ്ബം സമ്ബന്ധം നാമ. പദച്ഛേദം കത്വാ വത്തബ്ബം വവത്ഥിതം നാമ.

ബ്യഞ്ജനവുത്തിരാസി നിട്ഠിതോ.

ലഹുസഞ്ഞാരാസി

ഝോ, ലോ, പോ, ഘോ, ഗോ.

൯. യുവണ്ണാ [ഇയുവണ്ണാ (ബഹൂസു)] ഝലാ നാമസ്സന്തേ [ക. ൫൮; രൂ. ൨൯; നീ. ൨൦൫].

അനിത്ഥിലിങ്ഗസ്സ നാമസ്സ അന്തേ ഇവണ്ണുവണ്ണാ കമേന ഝലസഞ്ഞാ ഹോന്തി.

൧൦. പിത്ഥിയം [ക. ൫൯; രൂ. ൧൮൨; നീ. ൨൦൬].

ഇത്ഥിലിങ്ഗേ നാമസ്സന്തേ ഇവണ്ണുവണ്ണാ പസഞ്ഞാ ഹോന്തി.

൧൧. ഘാ [ക. ൬൦; രൂ. ൧൭൭; നീ. ൨൦൭].

ഘോ

, ആ ഇതി ദ്വിപദം. ഇത്ഥിലിങ്ഗേ ആകാരോ ഘസഞ്ഞോ ഹോതി.

൧൨. ഗോ സ്യാലപനേ [ക. ൫൭; രൂ. ൭൧; നീ. ൨൧൪].

ആലപനേ സി ഗസഞ്ഞോ ഹോതി.

ലഹുസഞ്ഞാരാസി നിട്ഠിതോ.

സങ്കേതരാസി

൧൩. വിധി വിസേസനം യം തസ്സ [ചം. ൧.൧.൬; പാ. ൧.൧.൭൨; വിധിബ്ബിസേസനന്തസ്സ (ബഹൂസു)].

സുത്തേ യം വിസേസനം ദിസ്സതി, തസ്സ വിധി ഞാതബ്ബോ.

‘അതോ യോനം ടാടേ’. നരാ, നരേ. യോനന്തി വിസേസനം. ടാടേതി വിധി.

൧൪. സത്തമിയം പുബ്ബസ്സ [രൂ. ൮ (പിട്ഠേ); ചം. ൧.൧.൭; പാ. ൧.൧.൬൬].

സത്തമീനിദ്ദേസേ പുബ്ബവണ്ണസ്സേവ വിധി ഞാതബ്ബോ.

‘സരോ ലോപോ സരേ’. ലോകഗ്ഗോ [അപ. ഥേര ൧.൧൨.൫൭].

൧൫. പഞ്ചമിയം പരസ്സ [ചം. ൧.൧.൮; പാ. ൧.൧.൬൭].

പഞ്ചമീനിദ്ദേസേ പരസ്സേവ വിധി ഞാതബ്ബോ.

‘അതോ യോനം ടാടേ’. നരാ, നരേ.

൧൬. ആദിസ്സ [ചം. ൧.൧.൯; പാ. ൧.൧.൫൪].

പരസ്സ സിസ്സമാനോ [ദിസ്സമാനോ (മൂ)] വിധി ആദിവണ്ണസ്സ ഞാതബ്ബോ.

‘ര സങ്ഖ്യാതോ വാ’. തേരസ.

൧൭. ഛട്ഠിയന്തസ്സ [ചം. ൧.൧.൧൦; പാ. ൧.൧.൫൨].

ഛട്ഠീനിദ്ദേസേ തദന്തസ്സ വിധി ഞാതബ്ബോ.

‘രാജസ്സി നാമ്ഹി’. രാജിനാ.

൧൮. ങാനുബന്ധോ [ചം. ൧.൧.൧൧; പാ. ൧.൧.൫൩].

ങാനുബന്ധോ ആദേസോ ഛട്ഠീനിദ്ദിട്ഠസ്സ അന്തസ്സ ഞാതബ്ബോ.

‘ഗോസ്സാവങ’. ഗവസ്സം.

൧൯. ടാനുബന്ധോനേകവണ്ണോ സബ്ബസ്സ [ചം. ൧.൧.൧൨; പാ. ൧.൧.൫൫; ടാനുബന്ധാനേകവണ്ണാ സബ്ബസ്സ (ബഹൂസു)].

യോ ച ടാനുബന്ധോ ആദേസോ, യോ ച അനേകവണ്ണോ ആദേസോ, തദുഭയം ഛട്ഠീനിദ്ദിട്ഠസ്സ സബ്ബസ്സേവ വണ്ണസമുദായസ്സ ഞാതബ്ബം.

ടാനുബന്ധേ താവ –

‘ഇമസ്സാനിത്ഥിയം ടേ’. ഏസു.

അനേകവണ്ണേ –

‘അനിമി നാമ്ഹി’. അനേന, ഇമിനാ.

൨൦. ഞകാനുബന്ധാ ആദ്യന്താ [ചം. ൧.൧.൧൩; പാ. ൧.൧.൪൬].

ഞാനുബന്ധോ ആഗമോ ച കാനുബന്ധോ ആഗമോ ച കമേന ഛട്ഠീനിദ്ദിട്ഠസ്സ ആദിമ്ഹി ച അന്തേ ച ഞാതബ്ബോ.

ഞാനുബന്ധേ –

‘ബ്രൂതോ തിസ്സിഞ’. ബ്രവിതി.

കാനുബന്ധേ –

‘ഭൂസ്സ വുക’. ബഭുവ.

൨൧. മാനുബന്ധോ സരാനമന്താ പരോ [ചം. ൧.൧.൧൪; പാ. ൧.൧.൪൭].

മാനുബന്ധോ ആഗമോ സരാനം അന്തസരമ്ഹാ പരോ ഹോതി.

‘നജ്ജായോ സ്വാമ’. നജ്ജായോ സന്ദന്തി. ‘മം വാ രുധാദീനം’. രുന്ധതി. ‘ജര സദാനമീമ വാ’. ജീരതി, സീദതി.

ഇമസ്മിം ബ്യാകരണേ അനേകസരതാ നാമ നദീ, പുരിസ ഇച്ചാദീസു ലിങ്ഗപദേസു ഏവ അത്ഥി, ഗമു, പചഇച്ചാദീസു ധാതുപദേസു നത്ഥി. സബ്ബധാതുയോ ബ്യഞ്ജനന്താ ഏവ ഹോന്തി, ധാത്വന്തലോപകിച്ചം നത്ഥി. തസ്മാ നജ്ജായോതി ഏത്ഥ ഈ-കാരോ അന്തസരോ നാമ. തതോ ‘നജ്ജായോ സ്വാമ’ ഇതി സുത്തേന ആ-കാരാഗമോ. രുന്ധതീതി ഏത്ഥ പന ഉ-കാരോ അന്തസരോ നാമ, തതോ ‘‘മം വാ രുധാദീന’’ന്തി സുത്തേന ബിന്ദാഗമോ. ഏവം ജീരതി, സീദതി ഇച്ചാദീസു. മ്രമ്മപോത്ഥകേസു പന ‘‘മാനുബന്ധോ പദാനമന്താ പരോ’’തി പാഠോ, സോ സീഹളപോത്ഥകേഹി ന സമേതി.

൨൨. വിപ്പടിസേധേ [ചം. ൧.൧.൧൬; പാ. ൧.൪.൨].

സമാനവിസയാനം ദ്വിന്നം വിധീനം അഞ്ഞമഞ്ഞപടിസേധരഹിതേ ഠാനേ യേഭുയ്യേന പരോ വിധി ഓകാസം ലഭതി.

ചത്താരോമേ ഭിക്ഖവേ ധമ്മാ [അങ്ഗുത്തരനികായേ] -ഏത്ഥ ചത്താരിമേതി പുബ്ബലോപേ സമ്പത്തേ പരലോപോ ഓകാസം ലഭതി.

൨൩. സങ്കേതോ നാവയവോനുബന്ധോ [ചം. ൧.൧.൫].

യോ വണ്ണോ പയോഗസ്സ അവയവോ ന ഹോതി, സുത്തേസു സങ്കേതമത്തോ ഹോതി, സോ അനുബന്ധോ നാമ.

‘ഗോസ്സാവ’. ഗവസ്സം-ഏതേന പദരൂപവിധാനേ അനുബന്ധോ ഉപയോഗം ന ഗച്ഛതീതി ഞാപേതി.

൨൪. വണ്ണപരേന സവണ്ണോപി.

വണ്ണസദ്ദോ പരോ ഏതസ്മാതി വണ്ണപരോ, വണ്ണപരേന രസ്സസരേന സവണ്ണോപി ഗയ്ഹതി സയഞ്ച, അവണ്ണോതി വുത്തേ ആ-കാരോപി ഗയ്ഹതി അ-കാരോ ചാതി വുത്തം ഹോതി. ഏവം ഇവണ്ണുവണ്ണേസു.

൨൫. ന്തുവന്തുമന്താവന്തുതവന്തുസമ്ബന്ധീ [ന്തു വന്തുമന്ത്വാവന്തുതവന്തു സമ്ബന്ധീ (ബഹൂസു)].

ന്തുഇതി വുത്തേ വന്തു, മന്തു, ആവന്തു, തവന്തൂനം സമ്ബന്ധീഭൂതോ ന്തുകാരോ ഗയ്ഹതി.

‘ന്തന്തൂനം ന്തോ യോമ്ഹി പഠമേ’. ഗുണവന്തോ, സതിമന്തോ, യാവന്തോ, ഭുത്തവന്തോ.

സങ്കേതരാസി നിട്ഠിതോ.

സന്ധിവിധാന

അഥ സന്ധിവിധാനം ദീപിയതേ.

ലോപോ, ദീഘോ, രസ്സോ, വുദ്ധി, ആദേസോ, ആഗമോ, ദ്വിഭാവോ, വിപല്ലാസോ.

ലോപരാസി

൨൬. സരോ ലോപോ സരേ [ക. ൧൨; രൂ. ൧൩; നീ. ൩൦].

ലുപ്പതീതി ലോപോ. സരേ പരേ സരൂപോ വാ അസരൂപോ വാ പുബ്ബോ സരോ ലോപോ ഹോതി.

സരൂപേ താവ –

അവണ്ണേ-ലോകഗ്ഗോ [അപ. ഥേര ൧.൧൨.൫൭], ഭവാസവോ, [ധ. സ. ൧൧൦൨] അവിജ്ജാസവോ [ധ. സ. ൧൧൦൨], അവിജ്ജാനുസയോ [വിഭ. ൯൪൯].

ഇവണ്ണേ-മുനിന്ദോ, മുനീരിതോ, വരവാദീരിതോ, ഇത്ഥിന്ദ്രിയം [വിഭ. ൨൧൯].

ഉവണ്ണേ-ബഹൂപകാരോ [ജാ. ൧.൨൨.൫൮൮], ബഹുകാ ഊമി ബഹൂമി, സരഭുയാ ഊമി സരഭൂമി, സരഭുയാ ഉദകം സരഭൂദകം.

അസരൂപേ –

സോതിന്ദ്രിയം [വിഭ. ൨൧൯], കാമുപാദാനം, ഭവേസനാ [ദീ. നി. ൩.൩൦൫], ഭവോഘോ [ധ. സ. ൧൧൫൬], സോ തുണ്ഹസ്സ [പാരാ. ൩൮൧], ദിട്ഠാനുസയോ [വിഭ. ൯൪൯], ദിട്ഠുപാദാനം, ദിട്ഠേകട്ഠം, ദിട്ഠോഘോ [ധ. സ. ൧൧൫൬], മുദിന്ദ്രിയം [മഹാവ. ൯], പുത്താ മത്ഥി [ധ. പ. ൬൨], ഉരസ്സ ദുക്ഖോ [പാചി. ൪൦൨], അസന്തേത്ഥ ന ദിസ്സന്തി [ധ. പ. ൩൦൪] ഇച്ചാദി.

ഇതി പുബ്ബലോപരാസി.

൨൭. പരോ ക്വചി [ക. ൧൩; രൂ. ൧൫; നീ. ൩൧].

പുബ്ബസരമ്ഹാ സരൂപോ വാ അസരൂപോ വാ പരോ സരോ ക്വചി ലോപോ ഹോതി.

സരൂപേ താവ –

തം കദാസ്സു ഭവിസ്സതി [ജാ. ൨.൨൨.൧൪൪ ആദയോ; തം കുദസ്സു], കുദാസ്സു നാമ ദുമ്മേധോ, ദുക്ഖസ്സന്തം കരിസ്സതി [ധ. പ. ൩൭൬], യദാസ്സ സീലം പഞ്ഞഞ്ച [ജാ. ൨.൨൨.൧൪൭൪], തദാസ്സു കണ്ഹം യുഞ്ജന്തി [ജാ. ൧.൧.൨൯] -കണ്ഹന്തി മഹാകണ്ഹഗോണം, തണ്ഹാസ്സ വിപ്പഹീനാ, മാസ്സു കുജ്ഝ രഥേസഭ, സത്ഥഹാരകം വാസ്സ പരിയേസേയ്യ [പാരാ. ൧൬൭, ൧൭൧], ആഗതാത്ഥ തുമ്ഹേ, സോതുകാമാത്ഥ തുമ്ഹേ, മായ്യോ ഏവരൂപമകാസി, പപം അവിന്ദും [ജാ. ൧.൧.൨] -പവഡ്ഢം ആപം ലഭിംസൂത്യത്ഥോ, നാലം കബളം പദാതവേ [ജാ. ൧.൧.൨൭] -പ+ആദാതവേതി ഛേദോ, ഗണ്ഹിതുന്തത്ഥോ, രുപ്പതീതി രൂപം, ബുജ്ഝതീതി ബുദ്ധോ-ദീഘോ, അഗ്ഗീവ തപ്പതി, ഇത്ഥീവ ഗച്ഛതി, നദീവ സന്ദതി, മാതുപട്ഠാനം, പിതുപട്ഠാനം, യേതേ ധമ്മാ ആദികല്യാണാ [ചൂളവ. ൩൯൯] ഇച്ചാദി.

അസരൂപേ –

ഇതിസ്സ [പാചി. ൪൬൫], ഇതിപി [പാരാ. ൧], അസ്സമണീസി [പാരാ. ൧൩൫], അകതഞ്ഞൂസി [ധ. പ. ൩൮൩], വന്ദേഹം, സോഹം, യസ്സദാനി [മഹാവ. ൨൪൨], ഛായാവ അനപായിനീ [ധ. പ. ൨], മാദിസേസു കഥാവ കാ, കിന്നുമാവ സമണിയോ മധുവാ മഞ്ഞതി ബാലോ [ധ. പ. ൬൯], ചക്ഖുന്ദ്രിയം [വിഭ. ൨൧൯], ദ്വേമേ ഭിക്ഖവേ ധമ്മാ [അ. നി. ൨.൩], തയോമേ ഭിക്ഖവേ ധമ്മാ [അ. നി. ൩.൧൭] ഇച്ചാദി.

ക്വചീതി കിം? കതമാ ചാനന്ദ അനിച്ചസഞ്ഞാ [അ. നി. ൧൦.൬൦].

ഇതി പരലോപരാസി.

൨൮. ന ദ്വേ വാ.

ദ്വേ പുബ്ബപരസരാ ക്വചി ലോപാ ന ഹോന്തി വാ.

അപ്പമാദോ അമതം പദം [ധ. പ. ൨൧], കോ ഇമം പഥവിംവിചേസ്സതി [ധ. പ. ൪൪].

ക്വചിത്വേവ? സോതിന്ദ്രിയം [വിഭ. ൨൧൯], ചക്ഖുന്ദ്രിയം [വിഭ. ൨൧൯],

വാതി കിം? കോമം വസലിം പരാമസിസ്സതി.

ഇതോ പട്ഠായ യാവസന്ധികണ്ഡാവസാനാ യുത്തട്ഠാനേസു സബ്ബത്ഥ ക്വചിസദ്ദോ, വാസദ്ദോ ച വത്തന്തേ. തത്ഥ ക്വചിസദ്ദോ നാനാപയോഗം ദസ്സേതി. വാസദ്ദോ ഏകപയോഗസ്സ നാനാരൂപം ദസ്സേതി. ലോപനിസേധോ.

൨൯. പരസരസ്സ.

നിഗ്ഗഹീതമ്ഹാ പരസരസ്സ ക്വചി ലോപോ ഹോതി വാ.

ത്വംസി [പേ. വ. ൪൭; ജാ. ൨.൨൨.൭൬൪], ചന്ദംവ വിമലം സുദ്ധം [ധ. പ. ൪൧൩; സു. നി. ൬൪൨], ചക്കംവ വഹതോ പദം [ധ. പ. ൧], ഹലംദാനി പകാസിതും [മഹാവ. ൮], കിന്തി വദേയ്യം, ചീവരന്തി, പത്തന്തി, ഭിക്ഖുന്തി.

ഇതി സരലോപരാസി.

൩൦. സംയോഗാദി ലോപോ.

സംയോഗസ്സ ആദിഭൂതോ ബ്യഞ്ജനോ ക്വചി ലോപോ ഹോതി വാ.

പുപ്ഫംസാ ഉപ്പജ്ജതി [പാരാ. ൩൬] – ഇധ പുബ്ബസുത്തേന സരലോപോ, ഏവംസ തേ ആസവാ പഹീനാ ഹോന്തി [മ. നി. ൧.൨൪], സചേ ഭുത്തോ ഭവേയ്യാഹം, സാജീവോ ഗരഹിതോ മമ [മി. പ. ൬.൧.൫] - അസ്സ+ആജീവോതി ഛേദോ, ഭവേയ്യാതി അത്ഥോ.

തീസു ബ്യഞ്ജനേസു സരൂപാനം ദ്വിന്നം ആദിബ്യഞ്ജനസ്സ ലോപോ – അഗ്യാഗാരം [പാചി. ൩൨൬], അഗ്യാഹിതോ, വുത്യസ്സ, വിത്യാനുഭൂയതേ, ഏകസതം ഖത്യാ [ജാ. ൨.൨൨.൫൯൪], രത്യോ, രത്യാ, രത്യം, സക്വാഹം മാരിസ ദേവാനമിന്ദോ [സം. നി. ൧.൨൬൮], ഇച്ചാദി.

സരൂപാനന്തി കിം? തിത്ഥ്യാ പുഥുസോ വദന്തി [സു. നി. ൮൯൭], ചതുത്ഥ്യന്തം, ഛട്ഠുന്തം, ചക്ഖ്വാബാധം, വത്ഥ്വേത്ഥ.

ഇതി ബ്യഞ്ജനലോപരാസി.

൩൧. ലോപോ.

നിഗ്ഗഹീതസ്സ ക്വചി ലോപോ ഹോതി വാ.

സരേ പരേ താവ –

ഏവാഹം ചിന്തയിത്വാന [ബു. വം. ൨.൨൭], പുപ്ഫദാനം അദാസഹം-അദാസിം+അഹന്തി ഛേദോ, ബിന്ദുലോപോ, പുന പുബ്ബസരലോപോ, തുയ്ഹത്ഥായ മഹാമുനി, തുയ്ഹേവേതം ദുക്കടം [ദീ. നി. ൨.൧൭൮], താസാഹം സന്തികേ [പാചി. ൭൦൯], തേസാഹം ഏവം വദാമി, പഞ്ചന്നേതം ധമ്മാനം അധിവചനം, ഛന്നേതം ധമ്മാനം അധിവചനം, സമണ ത്വേവ പുച്ഛാമി [ജാ. ൨.൨൨.൨൫൩ സമണ തേവ], ബ്രാഹ്മണ ത്വേവ പുച്ഛാമി [ജാ. ൨.൨൨.൨൫൮ ബ്രാഹ്മണ തേവ] -ത്വം+ഏവാതി ഛേദോ, വിദൂനഗ്ഗമിതി.

ബ്യഞ്ജനേ പരേ –

തം തുയ്ഹമൂലേ പടിദേസേമി.

ഗാഥായം –

അരിയസച്ചാനദസ്സനം [ഖു. പാ. ൫.൧൧], ഏതം ബുദ്ധാന സാസനം [ധ. പ. ൧൮൩], ഖന്ധാനഞ്ച പടിപാടി, ധാതുആയതനാന ച [ധ. സ. അട്ഠ. നിദാനകഥാ].

മാഗമേ പരേ –

ഗരുളോ ഉരഗാമിവ [ജാ. ൧.൪.൧൨൪ സുപണ്ണോ], ധമ്മോ അരഹതാമിവ [ദീ. നി. ൨.൩൪൮], ആലോകോ പസ്സതാമിവ [സു. നി. ൭൬൯], ബകോ കക്കടകാമിവ [ജാ. ൧.൧.൩൮], നഭം താരകിതാമിവ [ജാ. ൨.൨൨.൧൯൮൯ താരാചിതാമിവ], പദുമം ഹത്ഥഗതാമിവ [ജാ. ൨.൨൨.൨൩൩൬] -ഏതേസു മാഗമേ ബിന്ദുലോപോ, ബ്യഞ്ജനേ പുബ്ബസരദീഘോ ച.

തഥാ സംഉപസഗ്ഗസ്സ ബിന്ദുലോപേ അന്തസരദീഘോ –

സാരാഗോ, സാരത്തോ, അവിസാഹാരോ, സാരമ്ഭോ, സാരദ്ധോ, സാകേതം നഗരം, സാധാരണം, സം അസ്സ അത്ഥീതി സാമീ.

സമാസേ തുമന്തമ്ഹി നിച്ചം –

കത്തുകാമോ, ഗന്തുകാമോ ഇച്ചാദി.