നമക്കാരടീകാ

നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ

൧. സുഗതന്ത്യാദിവണ്ണേഹി, പസത്ഥഞ്ച സുഖദ്ദദം;

വന്ദന്താനം ജിനം നത്വാ, ധമ്മം സുദ്ധം ഗണുത്തമം.

൨. നമക്കാരം ഹിതത്ഥീഹി, പോരാണാചരിയേഹി ച;

ലിഖിത്വാ ഠപിതം പുഞ്ഞ, ബുദ്ധിയാ തേന വന്ദിനം.

൩. തസ്സത്ഥവണ്ണനം കസ്സം, ഗമ്ഭീരത്ഥസുബോധനം;

മോവിപുനാമേന സന്തേന, സീലുപേതേന യാചിതോ.

൪. വണ്ണന്തോപി ച തസ്സത്ഥം, തം തം അട്ഠകഥാദിസു;

വുത്തഞായേന കസ്സാമി, സദ്ധാ സുണാഥ സാധവോ.

൫. നമനം നമതീതീ വാ, നമതീ തേന വാ നമോ;

തസ്സ കാരോന്തി താഹീതി, നമക്കാരോതി വുച്ചതി.

൬. തഞ്ച ബുദ്ധഘോസാചരി, യേന പുബ്ബസുതം കതം;

ബുദ്ധഘോസുപ്പത്തിയഞ്ച, തം തം പന കഥാദിസു.

൭. ന ദിട്ഠം കതകാരണം, തസ്മാ ഹിതത്ഥികേഹി ച;

പോരാണാചരിയേഹീ ച, ഠപിതന്തി മയാ വുത്തം;

തം കാരണം വിഞ്ഞൂഹീ ച, വിചാരേത്വാ വിജാനിതന്തി.

൧. സുഗതം സുഗതം സേട്ഠം, കുസലംകുസലം ജഹം;

അമതം അമതം സന്തം, അസമം അസമം ദദം.

സരണം സരണം ലോകം, അരണം അരണം കരം;

അഭയം അഭയം ഠാനം, നായകം നായകം നമേ.

൧. [ക] ഇദാനി പഠമം താവ സുഗതന്ത്യാദീഹി അട്ഠാരസഹി ഗുണേഹി ഥോമേത്വാ ബുദ്ധസ്സ വന്ദിതുകാമേന സുഗതന്തിആദി ഗാഥാദ്വയം ആരദ്ധം. അയം പന സബ്ബപാദാദിയമകപഥ്യാ വത്തഗാഥാതി ദട്ഠബ്ബം. തം പന യമകം സുബോധാലങ്കാരേ കിലിട്ഠദോസന്തി വുത്തം.

വുത്തഞ്ഹി തത്ഥ –

‘‘യം കിലിട്ഠപദം മന്ദാ, ഭിധേയ്യം യമകാദികം;

കിലിട്ഠപദദോസേവ, തമ്പി അന്തോ കരീയതീ’’തി.

അയം പനേത്ഥ പതീതസദ്ദരചിതത്തായേവ പസാദഗുണ സങ്ഖാതേന സദ്ദാലങ്കാരേന സംയുത്താ ഹോതി. തസ്മാ തം യമകം സുവുത്തന്തി ദട്ഠബ്ബം. ഏവം പരാസു യമകഗാഥാസു. തേന വുത്തം പുനാ ലങ്കാരേ –

‘‘പതീതസദ്ദരചിതം, സിലിട്ഠപദസന്ധികം;

പസാദഗുണസംയുത്തം, യമകം മതമേദിസ’’ന്തി.

തത്ഥ സുഗതന്തി സോഭനഗമനത്താ സുന്ദരം ഠാനം ഗതത്താ സമ്മാ ഗതത്താ ച സുഗതോ, സോ ഹി സോഭനം അരിയമഗ്ഗേന ഗച്ഛതീതി സുഗതോതി വുച്ചതി, സുപുബ്ബോ ഗമുധാതു ത. സുസദ്ദോ സോഭനത്ഥോ. അരിയമഗ്ഗഗമനേന പരിസുദ്ധം അനവജ്ജം ഖേമം ദിസം അസജ്ജമാനോ ഗതോതി അത്ഥോ. തഞ്ച ഗമനം ദുവിധം ഹോതി കായഗമനം, ഞാണഗമനഞ്ചാതി. തത്ഥ ഭഗവതോ വേനേയ്യജനുപസങ്കമനം ഏകന്തേന തേസം ഹിതസുഖസ്സ നിപ്ഫാദ നതോ സോഭനം കായേന ഗമനം കായഗമനം നാമ. സയമ്ഭൂ ഞാണേന പന സകലമ്പി ലോകം പരിഞ്ഞാഭിസമയവസേന പരിജാനനതോ ഞാണേന ഗമനം ഞാണഗമനം നാമ. ഇധ പന ഞാണഗമനം അധിപ്പേതം. അങ്ഗുത്തരടീകായം പന ‘‘സോഭനം ഗതം ഗമനം ഏതസ്സാതി സുഗതോ’’തി വുത്തം. സുന്ദരം ഠാനം ഗച്ഛതീതി സുഗതോതി ച വുച്ചതി, ആരമ്മണകരണവസേന അമതം നിബ്ബാനം ഗതോതി അത്ഥോ. സമ്മാ അവിപരീതം ചേസ ഗച്ഛതീതി സുഗതോതി വുച്ചതി. സുസദ്ദോ സമ്മാസദ്ദത്ഥോ. തേന തേന മഗ്ഗേന യേ കിലേസാ പഹീനാ, തേ കിലേസേ ന പുനേതി ന പച്ചേതി ന പച്ചാഗച്ഛതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ സമ്മാ ആഗച്ഛതീതി സുഗതോതി ച വുച്ചതി, ദീപങ്കരപാദമൂലതോ പഭുതി യാവ ബോധിമണ്ഡാ താവ സമതിംസപാരമിപൂരികായ സമ്മാപടിപത്തിയാ സബ്ബലോകസ്സ ഹിതസുഖമേവ കരോന്തോ സസ്സതം ഉച്ഛേദം കാമസുഖം അത്തകിലമഥഞ്ചാതി ഇമേ ചന്തേ അനുപഗച്ഛന്തോ ആഗതോതി അത്ഥോ. തം സുഗതം ബുദ്ധം നമേ നമാമീതി സമ്ബന്ധോ.

പുന സുഗതന്തി സമ്മാ ഗദത്താ സുഗതോ. സോ ഹി സമ്മാ ഗദതി ഭാസതീതി സുഗതോതി വുച്ചതി. സുപുബ്ബഗദധാതു ഭാസായം വിയത്തിയം വാചായം വാ, ത, ദസ്സ തോ. ഛസു വാചാസു യുത്തട്ഠാനേ യുത്തമേവ ദ്വിവാചം ഭാസതീതി അത്ഥോ. വുത്തഞ്ഹി മജ്ഝിമപണ്ണാസപാളിയം അഭയരാജകുമാരസുത്തേ –

൧.

.‘‘രാജകുമാര യം തഥാഗതോ തം വാചം ജാനാതി അഭൂതം അതച്ഛം അനത്ഥസംഹിതം, സാ ച പരേസം അപ്പിയാ അമനാപാ, ന തം തഥാഗതോ വാചം ഭാസതി. ൨. യമ്പി തഥാഗതോ വാചം ജാനാതി ഭൂതം തച്ഛം അനത്ഥസംഹിതം, സാ ച പരേസം അപ്പിയാ അമനാപാ. തമ്പി തഥാഗതോ വാചം ന ഭാസതി. ൩. യഞ്ച ഖോ തഥാഗതോ വാചം ജാനാതി ഭൂതം തച്ഛം അത്ഥസംഹിതം, സാ ച പരേസം അപ്പിയാ അമനാപാ, തത്രകാലഞ്ഞൂ തഥാഗതോ ഹോതി തസ്സാ വാചായ വേയ്യാകരണായ. ൪. യം തഥാഗതോ വാചം ജാനാതി അഭൂതം അതച്ഛം അനത്ഥസംഹിതം, സാ ച പരേസം പിയാ മനാപാ, ന തം തഥാഗതോ വാചം ഭാസതി. ൫. യമ്പി തഥാഗതോ ജാനാതി ഭൂതം തച്ഛം അനത്ഥസംഹിതം, സാ ച പരേസം പിയാ മനാപാ, തമ്പി തഥാഗതോ വാചം ന ഭാസതി. ൬. യഞ്ച ഖോ തഥാഗതോ വാചം ജാനാതി ഭൂതം തച്ഛം അത്ഥസംഹിതം, സാ ച പരേസം പിയാ മനാപാ. തത്ര കാലഞ്ഞൂ തഥാഗതോ ഹോതി തസ്സാ വാചായ വേയ്യാകരണായാ’’തി.

ഏത്ഥ പാളിയം പനേസാ സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം സങ്ഖേപേന വേദിതബ്ബാ. കഥം ഹേസാ അഭൂതാ അനത്ഥസംഹിതാ അപ്പിയാ വാചാ ച, ഭൂതാ അനത്ഥസംഹിതാ അപ്പിയാ വാചാ ച, ഭൂതാ അത്ഥ സംഹിതാ അപ്പിയാ വാചാ ച, അഭൂതാ അനത്ഥസംഹിതാ പിയാ വാചാ ച, ഭൂതാ അനത്ഥസംഹിതാ പിയാ വാചാ ച, ഭൂതാ അത്ഥസംഹിതാ പിയാ വാചാ ചാതി ഛബ്ബിധാ ഹോതീതി. തത്ഥ അചോരംയേവ ചോരോ അയന്തിആദിവസേന വത്തബ്ബവാചാ പഠമവാചാ നാമ. ചോരംയേവ ചോരോ അയന്തിആദിവസേന വത്തബ്ബവാചാ ദുതിയവാചാ നാമ. അകതപുഞ്ഞതായ ദുഗ്ഗതോ ദുബ്ബണ്ണോ അപ്പേസക്ഖോ, ഇധ പന ഠത്വാപി പുന പുഞ്ഞം ന കരോതി, ദുതിയചിത്തവാരേ കഥം ചതൂഹി അപായേഹി മുച്ചിസ്സതീതി ഏവം മഹാജനസ്സ അത്ഥപുരേക്ഖാരേന ധമ്മപുരേക്ഖാരേന അനുസാസനീപുരേക്ഖാരേന വത്തബ്ബവാചാ തതിയവാചാ നാമ. ഏകോ ധുത്തോ ആഹ-മയ്ഹം ഭോ മാതു മയി കുച്ഛിഗതേ കപിട്ഠഫലദോഹളോ അഹോസി. സാ അഞ്ഞം കപിട്ഠഹാരകം അലഭമാനാ മംയേവ പേസേസി. അഹം ഗന്ത്വാ രുക്ഖം അഭിരുഹിതും അസക്കോന്തോ അത്തനാവ അത്താനം പാദേ ഗഹേത്വാ മുഗ്ഗരം വിയ രുക്ഖസ്സ ഉപരി ഖിപിം. അഥ സാഖതോ സാഖം വിചരന്തോ ഫലാനി ഗഹേത്വാ ഓതരിതും അസക്കോന്തോ ഘരം ഗന്ത്വാ നിസ്സേണിം ആഹരിത്വാ ഓരുയ്ഹ മാതു സന്തികേ ഗന്ത്വാ ഫലാനി മാതുയാ അദാസിം. താനി പന മഹന്താനി ഹോന്തി ചാടിപ്പ മാണാനി. തതോ മേ മാതരാ ഏകാസനേ നിസിന്നായ സമസട്ഠിഫലാനി ഖാദിതാനീതി. ഏവമാദിവസേന വത്തബ്ബവാചാ ചതുത്ഥവാചാ നാമ. ആമിസഹേതു ചാടുകമ്യതാദിവസേന നാനപ്പകാരകം പരേസം ഥോമനാ വാചാ ചേവ രാജകഥം ചോരകഥന്തിആദിനയപ്പവത്താ തിരച്ഛാനകഥാ ച പഞ്ചമവാചാ നാമ. അരിയസച്ചസന്നിസ്സിതാ ധമ്മകഥാ ഛട്ഠമവാചാ നാമ. തം പന വസ്സസതമ്പി സുണന്താ പണ്ഡിതാ നേവ തിത്തിം ഗച്ഛന്തി. താസു പന ഭഗവാ തതിയഛട്ഠമാ ദ്വിവാചാഏവ ഭാസതി. തസ്മാ സപ്പുരിസേഹി സായേവ ദ്വിവാചാ വത്തബ്ബാതി. അയം തദട്ഠകഥായം ആഗതോ സങ്ഖേപനയോ. വിസുദ്ധിമഗ്ഗ മഹാടീകായം പന സാരത്ഥദീപനീടീകായഞ്ച തദഞ്ഞാകാരേന വണ്ണിതോ. താസു പന തം ഓലോകേത്വാ ഗഹേതബ്ബന്തി. അയം പനേത്ഥ സങ്ഗഹഗാഥാ –

‘‘യോ ഭൂതമത്ഥസംഹീതം, പരേസമപ്പിയാ വാചം;

ഭൂതമത്ഥസഹീതഞ്ച, പരേസം പിയവാചന്തി;

ദ്വിവാചം യുത്തട്ഠാനേവ, വദതീതി സുഗതോതി;

വുച്ചതീ ച ദകാരസ്സ, കത്വാ തകാരവിഞ്ഞുനാ’’തി.

സേട്ഠന്തി ഗുണമഹന്തത്താ പസത്ഥതരം. സോ ഹി പസത്ഥാനം വിസേസേന പസത്ഥോതി സേട്ഠോതി വുച്ചതി. പസത്ഥപദം, വിസേസതദ്ധിതേ ഇട്ഠപച്ചയോ. പസത്ഥസദ്ദസ്സ സോ, പസത്ഥാനം പച്ചേകബുദ്ധാരിയസാവകാദീനം സീലസമാധിപഞ്ഞാദി ഗുണേഹി വിസേസേന പസത്ഥോതി അത്ഥോ. അഥ വാ സുന്ദരേ സതിപട്ഠാനാദിഭേദേ ധമ്മേ ഏസതി ഗവേസതി ഏസിം ഗവേസിന്തി വാ സേട്ഠോ, ബുദ്ധോ. സുപുബ്ബോഏസ ഗവേസനേ ത. തസ്സ രട്ഠോ. സുസദ്ദോ സുന്ദരത്ഥോ. സന്തേഹി സപ്പുരിസേഹി ഏസിതബ്ബോ ഗവേസിതബ്ബോതി വാ സേട്ഠോ. സന്തസദ്ദൂപപദോ ഇസ ഗവേസനേ ത, സന്തസദ്ദസ്സ സോ, ഇകാരസ്സേ, തസ്സ ട്ഠോ. സന്തേഹി സപ്പുരിസേഹി ഇച്ഛിയതി കന്തിയ തീതി വാ സേട്ഠോ. സന്തസദ്ദൂപപദോ ഇസു ഇച്ഛാകന്തീസു ത. അഥ വാ സന്താനം സപ്പുരിസാനം ഹിതസുഖം ഇച്ഛതീതി സേട്ഠോ, ബുദ്ധോ. കത്തുസാധനോയം. സുന്ദരേ സതിപട്ഠാനാ ദിഭേദേ ധമ്മേ ഏസേതി ബുദ്ധേതീതി വാ സേട്ഠോ. ഹേതു കത്തുസാധനോയം. സുപുബ്ബഏസധാതു ബുദ്ധിയം ത. തം സേട്ഠം.

കുസലംകുസലം ജഹന്തി ഏത്ഥ കുസലം അകുസലം ജഹന്തി പദവിഭാഗോ കാതബ്ബോ. കുച്ഛിതം പാപധമ്മം സലയതി ചലയതി കമ്പേതി വിദ്ധംസേതീതി കുസലം, ചതുഭൂമികകുസലം ലബ്ഭതി. കുപുബ്ബോ സലധാതു അ. തത്ഥ കാമാവചരകുസലം തദങ്ഗപ്പഹാനേന പാപധമ്മം സലയതി ചലയതി, മഹഗ്ഗത കുസലം വിക്ഖമ്ഭനപ്പഹാനേന സലയതി കമ്പേതി, ലോകുത്തര കുസലം സമുച്ഛേദപ്പഹാനേന സലയതി വിദ്ധംസേതീതി അത്ഥോ.

അഥ വാ കുച്ഛിതം അപായദ്വാരം സലന്തി സംവരന്തി പിദഹന്തി സാധവോ ഏതേനാതി കുസലം, കരണസാധനോയം. ഇധ പന ജഹന്തി വുത്തത്താ തേഭൂമകകുസലമേവാധിപ്പേതം. തം പന അനവജ്ജസുഖവിപാകലക്ഖണം, അകുസലവിദ്ധംസനരസം, വോദാന പച്ചുപട്ഠാനം, ഇട്ഠവിപാകപച്ചുപട്ഠാനം വാ, യോനിസോമനസികാര പദട്ഠാനം. ന കുസലം അകുസലം, മിത്തപടിപക്ഖോ അമിത്തോ വിയ പഹായകപഹാതബ്ബഭാവേന കുസലപടിപക്ഖന്തി അത്ഥോ. തം പന സാവജ്ജദുക്ഖവിപാകലക്ഖണം, സാവജ്ജാനിട്ഠവിപാക ലക്ഖണം വാ, അനത്ഥജനനരസം, അനിട്ഠവിപാകപച്ചുപട്ഠാനം, അയോനിസോമനസികാരപദട്ഠാനം. പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരആനേഞ്ജാ ഭിസങ്ഖാരസങ്ഖാതം കുസലം അപുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരസങ്ഖാതം അകുസലഞ്ച കുസലംകുസലം. തം പന പദം ജഹന്തിപദേ കമ്മം.

ജഹന്തി മഗ്ഗക്ഖണേ സമുച്ഛേദപ്പഹാനേന ഫലക്ഖണേ പടിപ്പസ്സമ്ഭനപ്പഹാനേന പജഹന്തം വിദ്ധംസേന്തന്തി അത്ഥോ. തഞ്ഹി അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേന ജഹതി പജഹതി, ഫലഞാണേന ജഹിം പജഹിം പടിപ്പസ്സമ്ഭിന്തി വാ ജഹോ, ബുദ്ധോ. ഹാധാതു ചാഗേ അ. കിഞ്ചാപി പനേത്ഥ കുസലം മഗ്ഗേന പഹാതബ്ബധമ്മേ ന വുത്തം, വട്ടമൂലഭൂതേ അവിജ്ജാതണ്ഹാദികിലേസേ പന അരഹത്തമഗ്ഗ ഞാണേന ജഹിതേ ലോകിയകുസലുപ്പത്തിയാ മൂലഭൂതായ അവിജ്ജാതണ്ഹായ അഭാവാ പുഞ്ഞാഭിസങ്ഖാരോ സംസാരേ പുന പടിസന്ധിയാ നിബ്ബത്തേതും ന സക്കോതി, തസ്മാ വട്ടമൂലഭൂതേ കിലേസേ ജഹിതേ ഫലൂപചാരേന കുസലമ്പി ജഹിതം നാമ ഹോതി. രൂപം ഭിക്ഖവേ ന തുമ്ഹാകം തം പജഹഥാതിആദീസു വിയ. അരഹന്തേന ഹി അഭിസമാചാരികവത്തം കതമ്പി കുസലന്തി ന വുത്തം, ക്രിയാതി പന വുത്തന്തി വേദിതബ്ബം.

വുത്തഞ്ഹി നിദാനവഗ്ഗസംയുത്തട്ഠകഥായം ‘‘ഖീണാസവേന ഹി കതം കമ്മം നേവ കുസലം ഹോതി നാകുസലം, അവിപാകം ഹുത്വാ ക്രിയമത്തേ തിട്ഠതീ’’തി.

അങ്ഗുത്തരട്ഠകഥായഞ്ച ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗോ ച കുസലാകുസല കമ്മക്ഖയായ സംവത്തതീതി ഏവം തേന തം ഭിജ്ജതീ’’തി വുത്തം.

തേന വുത്തം ചൂളനിദ്ദേസപാളിയം ‘‘അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേന അഭിസങ്ഖാരവിഞ്ഞാണസ്സ നിരോധേന യേ ഉപ്പജ്ജേയ്യും നാമഞ്ച രൂപഞ്ച, ഏത്ഥേതേ നിരുജ്ഝന്തി വൂപസമന്തി അത്ഥം ഗച്ഛന്തി പടിപ്പസ്സമ്ഭന്തീ’’തി.

അമതന്തി മരണവിരഹിതം. സോ ജിനോ ഹി ന മതോ അമതോ, മരണധമ്മസ്സ നിബ്ബത്തകാനം കിലേസാനം അരഹത്ത മഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്ദിതത്താ പുന മരണതോ വിരഹിതോതി വാ അമതോ. അഥ വാ നിബ്ബാനേ ആരമ്മണകരണവസേന അധിഗതേ നത്ഥി മതം മരണം യസ്സ ജിനസ്സാതി അമതോതി വുച്ചതി. ജിനേന ഹി ഖന്ധമച്ചുമാരം അജിതോപി കിലേസമാരം ജയിത്വാ തേസം അവസ്സം ജിയമാനത്താ ഫലൂപചാരേന അമതോതി വുച്ചതീതി വേദിതബ്ബം.

പുന അമതന്തി അമതനിബ്ബാനസമന്നാഗതം. നത്ഥി മതം മരണം ഏത്ഥാതി അമതം, നിബ്ബാനം. തം പന സന്തിലക്ഖണം, അച്ചുതരസം, അനിമിത്തപച്ചുപട്ഠാനം, നിസ്സരണപച്ചുപട്ഠാനം വാ, നിബ്ബാനസ്സ പന പദട്ഠാനം ന ലബ്ഭതി.

വുത്തഞ്ഹി മിലിന്ദപഞ്ഹേ നാഗസേനത്ഥേരേന ‘‘ന കേനചി കാരണേന നിബ്ബാനം ഉപ്പജ്ജതീ’’തി.

തം അസ്സ അത്ഥീതി അമതോ, ജിനോ. സദ്ധാദിതോ ണാതി സുത്തേന അസ്സഥ്യത്ഥേ ണപച്ചയോ. സദ്ധോ പഞ്ഞോതിആദീസു വിയ. അസ്സ ജിനസ്സ ചതുമഗ്ഗഞാണേന സച്ഛികതം അമതം നിബ്ബാനം അത്ഥീതി അത്ഥോ, തം അമതം.

സന്തന്തി സബ്ബകിലേസദരഥേഹി ച വട്ടദുക്ഖേഹി ച സുവൂപസന്തം. സോ ഹി ബുദ്ധോ സബ്ബകിലേസദരഥവട്ടദുക്ഖേഹി സമിത്ഥ വൂപസമിത്ഥാതി സന്തോതി വുച്ചതി. സമുധാതു ഉപസമേ ത. ധാത്വന്തസ്സ ലോപം തപച്ചയസ്സന്തോആദേസം കത്വാ പദസിദ്ധി വേദിതബ്ബാ. സംസാരവട്ടേ ദരഥകാരകാനം കിലേസാനം ബോധിമണ്ഡേ അരഹത്തമഗ്ഗഞാണേന സമുച്ഛിന്ദിതത്താ സീതിഭൂതോ സന്തകായചിത്തോതി വുത്തം ഹോതി, തം സന്തം.

അസമന്തി സീലാദിഗുണേഹി കേനചി പുഗ്ഗലേന അസദിസം, സോ ഹി ബുദ്ധോ നത്ഥി സീലാദിഗുണേഹി സമോ സദിസോ ഏതസ്സാതി അസമോതി വുച്ചതി. ഇമസ്മിം സത്തലോകേ സീല സമാധിപഞ്ഞാദിഗുണേഹി ബുദ്ധേന സദിസോ കോചി മനുസ്സോ വാ ദേവോ വാ ബ്രഹ്മാ വാ നത്ഥീതി അത്ഥോ. ഭഗവതോ ഹി അസീതി അനുബ്യഞ്ജനപടിമണ്ഡിത ബാത്തിംസ മഹാപുരിസലക്ഖണേഹി വിചിത്രരൂപകായോ ച സബ്ബാകാരേഹി പരിസുദ്ധസീലക്ഖന്ധാദിഗുണ രതനസമിദ്ധോ ധമ്മകായോ ച പുഞ്ഞമഹത്തഥാമമഹത്ത ഇദ്ധിമഹത്തയസമഹത്തപഞ്ഞാമഹത്താദിഗുണേഹി ച പരമുക്കംസഗതോ ച അത്ഥി, തസ്മാ ഭഗവാ സീലാദിഗുണേഹി കേനചി അസമോ അസദിസോതി വുത്തം ഹോതി.

അസമം ദദന്തി ലോകിയധമ്മേന അസദിസം മഗ്ഗഫലനിബ്ബാന ധമ്മം വേനേയ്യാനം സത്താനം ദേസനാഞാണേന ദായകം. ഏത്ഥ ച അസമന്തി നത്ഥി ഏത്ഥ ഏതേസം വാ സമോ സദിസോ ലോകിയധമ്മോതി അസമോ, മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനം ലബ്ഭതി. അഥ വാ അസമന്തി അഞ്ഞേസം ധമ്മാനം അഗ്ഗഭാവതോ ചതുബ്ബിധേന അരിയ മഗ്ഗേന സച്ഛികാതബ്ബം നിബ്ബാനം വുച്ചതി. വുത്തഞ്ഹേതം ഭഗവതാ ‘‘യാവതാ ഭിക്ഖവേ ധമ്മാ സങ്ഖതാ വാ അസങ്ഖതാ വാ, വിരാഗോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതീ’’തി. തസ്സ പന പദസ്സ ദദന്തിപദേന കമ്മഭാവേന സമ്ബന്ധോ. ദദാതീതി ദദോ, ബുദ്ധോ. ദാധാതു അ, സോ കേനചി ലോകിയധമ്മേന അസമം അസദിസം മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനസങ്ഖാതം ലോകുത്തരധമ്മം മഹാകരുണാപ്പധാനേന അമതാധിഗമപടിപത്തിദസ്സനേന ദേസനാഞാണേന വേനേയ്യാനം സത്താനം ദാതാതി അത്ഥോ. തം അസമം ദദം.

(ഖ) ദുതിയഗാഥായം പന സരണന്തി സബ്ബസത്തലോകസ്സ പടിസരണഭൂതോ പരായണോ ലേണോ താണോതി വുത്തം ഹോതി. സോ ഹി ബുദ്ധോ സരന്തി പടിസരന്തി ഏത്ഥ സത്തലോകാതി സരണോതി വുച്ചതി. സരധാതു യു. അഥ വാ സരന്തി ഓസരന്തി സമോസരന്തി ഏത്ഥ സത്തലോകാതി സരണോതി വുച്ചതി. സരന്തി ചിന്തേന്തി ഏത്ഥ സദ്ധാ പസന്നാ ദേവമനുസ്സാ സരണമിദന്തി സരണോതി ച. സരന്തി പടിവിജ്ഝന്തി ഏത്ഥുപഗതാ ദേവമനുസ്സാ സദ്ധമ്മന്തി സരണോതി ച വുച്ചതി. സര ചിന്തായം യു. സരണഗമനട്ഠാനേ പന സരതി ഹിംസതി ഭയം സന്താപം ദുക്ഖം കിലേസഞ്ചാതി സരണം. രതനത്ത യന്തി അട്ഠകഥാസു വുത്തം. തം സരണം.

പുന സരണം ലോകന്തി സത്തസങ്ഖാരോകാസസങ്ഖതം ലോകം സരന്തം ജാനന്തം. ഏത്ഥ ഹി ലോകയതി പതിട്ഠയതി ഏത്ഥ പുഞ്ഞാപുഞ്ഞഞ്ച തബ്ബിപാകോ ചാതി ലോകോ, സത്ത ലോകോ ലബ്ഭതി. ലോകധാതു പതിട്ഠായം ണ. ലുജ്ജതി പലുജ്ജതീതി ലോകോ, സങ്ഖാരലോകോ. ലുജധാതുണ. ലോകിയതി വിചിത്താകാരേന ദിസ്സതീതി ലോകോ, ലോകിയന്തി പതിട്ഠിയന്തി ഏത്ഥ വാ ജങ്ഗമാ ച ഥാവരാ ചാതി ലോകോ, ചക്കവാളസങ്ഖതോ ഓകാസലോകോ ലബ്ഭതി. ലോകധാതുണ. ഏത്ഥ ച സസ്സതോ ലോകോതി വാ അസസ്സതോ ലോകോതി വാതി ആഗതട്ഠാനേ ഇന്ദ്രിയബദ്ധാനം രൂപാദീനം ഖന്ധാനം സമൂഹോ സന്താനോ ച സത്തോയേവ ലോകോ സത്തലോകോതി വചനത്ഥേന സത്തലോകോതി വേദിതബ്ബോ. ഏകോ ലോകോ സബ്ബേ സത്താ ആഹാ രട്ഠിതികാതി ആഗതട്ഠാനേ ഇന്ദ്രിയബദ്ധാനം വാ അനിന്ദ്രിയബദ്ധാനം വാ ഖന്ധാനം സമൂഹോ സന്താനോ ച പച്ചയേഹി സങ്ഖരിയന്തീതി സങ്ഖാരാ, സങ്ഖാരാഏവ ലോകോ സങ്ഖാരലോകോതി വചനത്ഥേന സങ്ഖാരലോകോതി.

‘‘യാവതാ ചന്ദിമസൂരിയാ പരിഹരന്തി,

ദിസാ ഭന്തി വിരോചമാനാ;

താവ സഹസ്സധാ ലോകോ,

ഏത്ഥ തേ വത്തതി വസോ’’തി.

ആഗതട്ഠാനേ അനിന്ദ്രിയബദ്ധാനം രൂപാദീനം സമൂഹോ സന്താനോ ച അവകസന്തി പതിട്ഠഹന്തി ഏത്ഥാതി ഓകാസോ, സോയേവ ലോകോ ഓകാസലോകോതി വചനത്ഥേന ഓകാസ ലോകോതി വേദിതബ്ബോ, തം ലോകം. സരതി ജാനാതി അജാനീതി വാ സരണോ, ബുദ്ധോ. സര ചിന്തായം യു. ലോകം സരണന്തി സമ്ബന്ധോ. ബുദ്ധോ പന സത്തലോകം, സങ്ഖാരലോകം, ഓകാസലോകം, കിലേസലോകം, ഭവലോകം, ഇന്ദ്രിയ ലോകം, ഖന്ധലോകം, ആയതനലോകം ധാതുലോകഞ്ചാതിആദിമനേകലോകം അനാവരണഞാണേന പടിവിജ്ഝതീതി വുത്തം ഹോതി.

അരണന്തി നിക്കിലേസം, കിലേസസങ്ഖാതരണവിരഹിതം വാ. രണസദ്ദോ ച കിലേസേസു ച യുദ്ധേ ചുണ്ണവിചുണ്ണകരണേ ച ദിസ്സതി. തഥാ ഹി സരണാ ധമ്മാ അരണാ ധമ്മാതിആദീസു കിലേസേസു ദിസ്സതി. തേ ഹി രണന്തി കന്ദന്തി സത്താ ഏതേഹീതി രണാതി വുച്ചന്തി.

‘‘ധനുഗ്ഗഹോ അസദിസോ, രാജപുത്തോ മഹബ്ബലോ;

സബ്ബാമിത്തേ രണം കത്വാ, സംയമം അജ്ഝുപാഗമീ’’തി.

അസദിസജാതകേ യുദ്ധേ ദിസ്സതി. രണം കത്വാതി ഹി യുദ്ധം കത്വാ, സംയമന്തി സംയതം ഇസിപബ്ബജ്ജം അജ്ഝുപാഗമീതി അത്ഥോ. തിണഞ്ച കട്ഠഞ്ച രണം കരോന്തോ, ധാവിംസു തേ അട്ഠദിസാ സമന്തതോതി ഛദ്ദന്തജാതകേ ചുണ്ണവിചുണ്ണകരണേ ദിസ്സതി. രണം കരോന്തോതി ഹി ചുണ്ണം വിചുണ്ണം കരോന്തോ. തേതി സബ്ബേ അട്ഠസഹസ്സനാഗാതി അത്ഥോ. ഇധ പന കിലേസേ ദട്ഠബ്ബോ. അയം പനേത്ഥ വചനത്ഥോ. രണന്തി സത്തേ രാഗാദയോ ചുണ്ണേന്തി പീളേന്തീതി രണാ, രണന്തി സത്താ ഏതേഹി കന്ദന്തി പരിദേവന്തീതി വാ രണാ, കിലേസാ. രണധാതു സദ്ദേ അ. നത്ഥി രണാ കിലേസാ ഏതസ്സാതി അരണോതി വുച്ചതി. ജിനസ്സ കിലേസമാരസ്സ ബോധിമൂലേ ജിയമാനത്താ രണാ കിലേസാ ന സന്തീതി അത്ഥോ. തം അരണം.

അരണം കരന്തി വേനേയ്യസന്താനേ രണസങ്ഖതകിലേസസ്സ അഭാവകരണം. ഏത്ഥ ച രണന്തി ഏതം യേഹി അഭിഭൂതാ സത്താ കന്ദന്തി പരിദവന്തി ഏതേസം രാഗാദീനം അധിവചനം. തേസം അഭാവം വേനേയ്യസന്താനേ ദേസനാഞാണേന കരോതി അത്ഥോ. അഥ വാ കരോതീതി കരോ, ബുദ്ധോ. തം കരം.

അഭയന്തി ജാതിഭയാദീനം അഭാവതോ നിബ്ഭയം. ഏത്ഥ ഹി ഭയം ചിത്തുത്രാസഭയം, ഞാണഭയം, ആരമ്മണഭയം, ഓത്തപ്പ ഭയഞ്ചാതി ചതുബ്ബിധം ഹോതി. തത്ഥ ഭായതി ചിത്തേനാതി ഭയം, ചിത്തുത്രാസഭയം. ഞാണേന തീരേത്വാ ഭായതീതി ഭയം, ഞാണം. ഭായതി ഏതസ്മാതി ഭയം, ആരമ്മണഭയം. ഭായതി ഏതേന പാപതോതി ഭയം, ഓത്തപ്പഭയം. ഭീധാതു ഭയേ ണ.

മഹാനിദ്ദേസപാളിയം പന ആഗതാനി ജാതിഭയം, ജരാഭയം, ബ്യാധിഭയം, മരണഭയം, രാജഭയം, ചോരഭയം, അഗ്ഗിഭയം, ഉദകഭയം, അത്താനുവാദഭയം, പരാനുവാദഭയം, ദണ്ഡഭയം, ദുഗ്ഗതിഭയം, ഊമിഭയം, കുമ്ഭീളഭയം, ആവട്ടഭയം, സുസുകഭയം, ആജീവികഭയം, അസിലോകഭയം, പരിസയസാരജ്ജഭയം, മദന ഭയം, ദുഗ്ഗതിഭയന്തിആദീനി ഗഹിതാനി. നത്ഥി ഭയാനി ഏതസ്സാതി അഭയോ, ബുദ്ധോ. തസ്സ ഭയാനം കാരണ ഭൂതാനം സബ്ബകിലേസാനം അരഹത്തമഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്ദിതത്താ സബ്ബഭയം നത്ഥീതി അത്ഥോ.

പുന അഭയം ഠാനം നായകന്തി ഏത്ഥ അഭയന്തിപദം ഠാനന്തിപദേ വിസേസനം. ഠാനന്തിപദം നായകന്തിപദേ കമ്മം. ഭയസദ്ദസ്സ അത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ. നത്ഥി സബ്ബഭയം ഏത്ഥ നിബ്ബാനേതി അഭയം, നിബ്ബാനം. ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധ അരഹന്താ ഠന്തി ഉപ്പജ്ജന്തി ഏത്ഥാതി ഠാനം, നിബ്ബാനം. വേനേയ്യസത്തേ നേതീതി നായകോ, ബുദ്ധോ. നീധാതു നയനേ ണ്വു. സോ ബുദ്ധോ ഭബ്ബേ കുലപുത്തേ മഗ്ഗാധി ഗമപ്പത്തിയാ ധമ്മദേസനായ മഗ്ഗഫലഞാണം അധിഗമേന്തോ നിബ്ബാനട്ഠാനം നേതീതി അത്ഥോ, തം നായകം.

പുന നായകം നമേതി നായകം ബുദ്ധം അഹം നമേ നമാമീതി സമ്ബന്ധോ. തത്ഥ നായകന്തി വേനേയ്യസത്തേ സംസാരണ്ണവതോ നിബ്ബാനപാരം നേതീതി നായകോ, ബുദ്ധോ. സോ ഹി യഥാ നാവികോ ജനേ നാവായ ഓരിമതീരതോ പാരിമതീരം നേതി, ഏവം സത്തേ മഗ്ഗങ്ഗനാവായ സംസാരണ്ണവതോ നിബ്ബാന പാരം നേതി പാപുണേതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ നായകന്തി തിണ്ണം ലോകാനം ജേട്ഠഭാവഗമനത്താ നായകോ ജേട്ഠ സേട്ഠവുഡ്ഢതരോ. സോ ഹി ജേട്ഠഭാവം നേതി ഗച്ഛതി പാപുണാതീതി നായകോതി വുച്ചതി. നീധാതു ഗതിമ്ഹി ണ്വു. സോ പന ഇധ ലോകേ അവിജ്ജണ്ഡഗതാനം സബ്ബപജാനം പഠമതരം അവിജ്ജണ്ഡകോസം അരഹത്തമഗ്ഗേന പദാലേത്വാ അരിയായ ജാതിയാ ജാതത്താ സബ്ബസത്താനം സേട്ഠജേട്ഠവുഡ്ഢതരഭാവം ഗതോതി അത്ഥോ. തം നായകം. നമേതി അഹം തീഹി ദ്വാരേഹി സക്കച്ചം നമാമീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ഹി വത്തമാനമിവിഭത്തിയാ ക്വചിധാതുത്യാദിസുത്തേന ഏആദേസോ ഹോതി. അയം പനേത്ഥ വാച്ചത്ഥാദിനയോ. നമേതിപദസ്സ ആഖ്യാതപദത്താ വചനത്ഥോ ന കാതബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹി സദ്ദവിദൂഹി –

‘‘രുള്ഹീഖ്യാതം നിപാതഞ്ചു, പസഗ്ഗാലപനം തഥാ;

സബ്ബനാമന്തിമേതേസു, ന കതോ വിഗ്ഗഹോ ഛസൂ’’തി.

തം പന പദം നമുധാതുവത്തമാനഅമ്ഹയോഗപരസ്സപദമിവിഭത്യന്തം ആഖ്യാതപദം. നമുധാതുയാ വാച്ചത്ഥോ നമനക്രിയാ സങ്ഖാതോ കുസലചിത്തുപ്പാദോ പധാനവസേന ലബ്ഭതി. മിവിഭത്തിയാ വാച്ചത്ഥോ തേന ചിത്തുപ്പാദേന ഉപലക്ഖിതോ ഉപ്പാദ വന്തോ തദാകാരോ പുഗ്ഗലോ അപ്പധാനവസേന ലബ്ഭതി. പദസമുദായസ്സ പന വാച്ചത്ഥോ കത്തുകമ്മഭാവേസു കത്തുഭൂതോ അതീതാദികാലേസു പച്ചുപ്പന്നകാലഭൂതോ ധാത്വത്ഥ കിരിയാവിസേസോവ ലബ്ഭതി. അയമേത്ഥ സങ്ഖേപോ.

വിത്ഥാരോ പനേവം വേദിതബ്ബോ. നമുധാതുയാ വച്ചം സുഗതാദി ബുദ്ധഗുണം ആരമ്മണം കത്വാ വന്ദനാകാരപ്പവത്തോ കായവചീ വിഞ്ഞത്തിസമുട്ഠാപകോ സദ്ധാചേതനാപഞ്ഞാപധാനോ കുസല ചിത്തുപ്പാദോ ച ദ്വേ വിഞ്ഞത്തിയോ അസമുട്ഠാപേത്വാ മനോദ്വാരേ വന്ദനാകാരപ്പവത്തോ കുസലചിത്തുപ്പാദോ ച മുഖ്യേന ലബ്ഭതി. ബുദ്ധഗുണാനുസ്സരണവസേന പവത്തോ യോനിസോമനസികാ രാദിപുരേചരാനുചരകുസലചിത്തുപ്പാദോ ഫലൂപചാരേന. ദിട്ഠധമ്മി കസമ്പരായികസങ്ഖാതം പച്ഛിമപച്ഛിമഫലം രോഗാദിഅന്തരായാനം അഭാവഞ്ച വാ സഗ്ഗമോക്ഖസമ്പത്തിസുഖഞ്ച കാരണൂപചാരേന, പുരേ പുരേ വന്ദനാ സദിസ്യൂപചാരേന, വന്ദനസ്സ നാമപഞ്ഞത്തി ഠാനൂപചാരേന, വത്ഥുദ്വാരാരമ്മണം ഠാനൂപചാരേന, വന്ദന ഗുണേന ലക്ഖിതം പുഗ്ഗലദബ്ബം ഗുണൂപചാരേന. ഉക്കട്ഠമജ്ഝ മുദുത്തമത്തഭാവോ ഗുണ്യൂപചാരേന, അവയവഭൂതാ വന്ദനാ ഏകദേസൂപചാരേന. സമൂഹഭൂതാ വന്ദനാ ഏകദേസ്യൂപചാരേന, പുബ്ബപുബ്ബകുസലചിത്തുപ്പാദോ സമീപൂപചാരേന, പച്ഛിമപച്ഛിമ കുസലചിത്തുപ്പാദോ സമീപ്യൂപചാരേന, പണാമകുസലചിത്തുപ്പാദഭൂതാനം പരമത്ഥധമ്മാനം നിബ്യാപാരഭാവോ തദ്ധമ്മൂപചാരേന. തേസം ഏവം ധമ്മതാഭാവോ അതദ്ധമ്മൂപചാരേന, വന്ദനാകാരോ അഭേദഭേദൂപചാരേന. വന്ദനസത്തി ഭേദഅഭേദൂപചാരേന ലബ്ഭതി. മിവിഭത്തിയാ വാച്ചം തംമുഖ്യാദീഹി ലക്ഖിതോ കത്തു ക്രിയാവിസേസേന ച വത്തമാനവിഭത്തിസങ്ഖാതേന വിഭത്തിവിസേ സേന ച പരസ്സപദസങ്ഖാതേന പദവിസേസേന ച ഉത്തമപുരിസ വിസേസേന ച അമ്ഹയോഗവിസേസേന ച സബ്ബധാതുവിസേസേന ച ഏകവചനവിസേസേന ച പച്ചുപ്പന്നകാലവിസേസേന ച ധാത്വത്ഥക്രിയാവിസേസേന ച അലിങ്ഗ വിസേസേന ച ഭൂവാദിഗണ വിസേസേന ച നോവികരണവിസേസേന ച ഭാവകമ്മകത്തൂസുകത്തുവിസേസേന ച ലക്ഖിതോ അഹംസങ്ഖാതോ ഖന്ധസങ്ഖതോ സന്താനോ അപ്പധാനേന ലബ്ഭതി. ക്രിയാപദസ്സ ക്രിയായ പധാനേന വാചകത്താ ധാത്വത്ഥോവ പധാനേന ലബ്ഭതി. അപച്ചയസ്സ വാച്ചം ഭൂവാദിഗണജോതകാ രൂപസിദ്ധിമത്താ പദ സിലിട്ഠതാ ലബ്ഭതി.

അഥ വാ യോ അഹം നമാമീതി സോ നമേ. സാമഞ്ഞത്ഥ വിഗ്ഗഹോയം. വാച്ചത്ഥോ പന വുത്തനയേന വേദിതബ്ബോ. നമനഞ്ചേത്ഥ ബുദ്ധസ്സ സീലാദിഅനന്തഗുണേസു നിന്നപബ്ഭാരതാവസേന പണാമക്രിയാഭിനിപ്ഫാദികാ കുസലചേതനാ. സാ ച വന്ദനേയ്യ വന്ദനകാനം ഖേത്തജ്ഝാസയസമ്പദാഹി ദിട്ഠധമ്മവേദനീയഭൂതാ യഥാലദ്ധസമ്പത്തിനിമിത്തകസ്സ പുരിമകമ്മസ്സ അനുബലപ്പദാന വസേന തന്നിബ്ബത്തിതവിപാകസന്തതിയാ അന്തരായകരാനി ഉപപീളകഉപച്ഛേദകകമ്മാനി പടിബാഹിത്വാ പവത്തികാലേ രോഗാദിഅന്തരായാനമപ്പവത്തിം സാധേതി. സമ്പരായേ ച ഉപപജ്ജവേദനീയഭൂതാ സഗ്ഗമോക്ഖസമ്പത്തിസുഖം നിബ്ബത്തേതീതി.

അയം പനേത്ഥ ദസ്സനത്ഥനയോ. നമേതിഇമിനാ ബുദ്ധസ്സ സുഗതാദിഗുണം ആരബ്ഭ പവത്താ തിവിധാ പണാമകുസല ചേതനാ മുഖ്യേന ദസ്സേതി. തം ദസ്സനേന തസ്സാ കാരണഭൂതാ യോനിസോമനസികാരാദയോ ച ചതുചക്കസമ്പത്തിഞ്ച ബുദ്ധുപ്പാദനവമഖേത്തഞ്ച പുബ്ബഭാഗേ പവത്തം സദ്ധാപഞ്ഞാപധാനം കുസലചിത്തുപ്പാദഞ്ച ഫലൂപചാരേന ദീപേതി. തദ്ദീപനേന തസ്സാ ഫലഭൂതം ദിട്ഠധമ്മരോഗാദിഅന്തരായവിസോസനഞ്ച സഗ്ഗമോക്ഖ സുഖഞ്ച പഠമകാരണൂപചാരേന പകാസേതി. തപ്പകാസനേന ബുദ്ധസ്സ പണാമാരഹഭാവം ദുതിയകാരണൂപചാരേന വിഭാവേതി. തംവിഭാവനേന വന്ദകസ്സ മേ ഖേത്തങ്ഗതഭാവഞ്ച പണാമേ തബ്ബഭാവഞ്ച തതിയകാരണൂപചാരേന അനുഭാവേതി.

അയം പനേത്ഥ അലങ്കാരനയോ. നമേതിവാചകപദസ്സ വാച്ചഭൂതാ തിവിധാ ബുദ്ധപണാമകുസലചേതനാ സമട്ഠായീ ഭാവോ നാമ. കസ്മാ, സരീരത്താ. അഥ വാ തിവിധായ ബുദ്ധപണാ മകുസലചേതനായ സമ്പയുത്തോ സമാധിപ്പധാനോ മഹാ കുസലചിത്തുപ്പാദോ സമട്ഠായീഭാവോ നാമ. കസ്മാ, ബുദ്ധസ്സ സുഗതാദിഗുണാരമ്മണേ ഏകഗ്ഗത്താ സമാഹിതചിത്തത്താ വാ. സോയേവ പന സന്തരസോ നാമ. കസ്മാ, ബുദ്ധപണാമചേതനാ കുസലങ്ഗേന അകുസലങ്ഗസ്സ പഹീനത്താ. ബുദ്ധന്തിപാഠസേസ പദസ്സ വാച്ചഭൂതോ ബുദ്ധദബ്ബോ ആരമ്മണവിഭാവോ നാമ. കസ്മാ, തസ്സ പണാമകുസലചിത്തുപ്പാദസ്സ ആരമ്മണപച്ചയേന ഉപകാരത്താ. ബുദ്ധസ്സ സുഗതന്ത്യാദിഗുണോ ഉദ്ദീപനവിഭാവോ നാമ. കസ്മാ, പണാമസ്സ കാരണത്താ. കാരണഭൂതം തം സമട്ഠായീഭാവം ഉപാദായ ജാനിതബ്ബോ ദിട്ഠധമ്മരോഗാ ദിഅന്തരായാഭാവോ ച സമ്പരായേ സഗ്ഗമോക്ഖസുഖസമ്പത്തി ച ആനുഭാവോ നാമ. കസ്മാ, ആനിസംസഫലത്താ.

തത്ഥ ഹി കിഞ്ചാപി ആനുഭാവദീപകം പദം നത്ഥി. കാരണസ്സ പന ഫലേന വിനാഭാവതോ കാരണസ്സ ഫലം വിഞ്ഞേയ്യന്തി. അഥ വാ നമേതിപദസ്സ സാമത്ഥിയതോ ആനുഭാവോ ദസ്സിതോയേവാതി ദട്ഠബ്ബോ. ആവിഭൂതോ ഉസ്സുകോ ച ബുദ്ധപണാമസ്സ ആനിസംസപജാനനാ മതി ച അലസാഭാവോ ച ചിത്തപ്പസാദോ ച സമാധിത്യാദി ച ബ്യഭിചാരീഭാവോ നാമ. ലോമഹംസാദിഭാവോ സത്വംകാഭാവോ നാമാതി അലങ്കാര നയോ വേദിതബ്ബോ. ഏവം പച്ഛിമപച്ഛിമഗാഥാസൂതി.

അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപയോജനാ. സുഗതം സോഭനഗതം സുന്ദരനിബ്ബാനട്ഠാനം ഗതം വാ സമ്മാ ഗതം വാ, സുഗതം സമ്മാ വചനം ഗദം ഭാസനം, സേട്ഠം പസത്ഥതരം സതിപട്ഠാനാദിഭേദേ ധമ്മേ ഗവേസന്തം വാ സന്തേഹി ഗവേസിതബ്ബം വാ സത്താനം ഹിതസുഖം ഇച്ഛിതം വാ, കുസലംകുസലം കുസലംഅകുസലം, ജഹം ജഹിതം, അമതം മരണവിരഹിതം അമതം അമതനിബ്ബാനസമന്നാ ഗതം, സന്തം കിലേസദരഥവൂപസമം, അസമം ലോകിയധമ്മേന അസദിസം മഗ്ഗഫലനിബ്ബാനധമ്മം. ദദം ദാതം ദായകം വാ, സരണം സബ്ബസത്തലോകസ്സ പടിസരണഭൂതം. ലോകം സത്തസങ്ഖ രോകാസസങ്ഖതം തിലോകം, സരണം ജാനന്തം, അരണം നിക്കിലേസം, കിലേസസങ്ഖാതരണവിരഹിതം വാ. അരണം സത്തേസു കിലേസരജസ്സാഭാവം, കരം ദേസനാഞാണേന കതം, അഭയം നിബ്ഭയം, അഭയം നിബ്ഭയട്ഠാനം നിബ്ബാനദിസം, നായകം സത്തേ നിബ്ബാനപാരം നേന്തം, നായകം തിലോകാനം ജേട്ഠം പാമോക്ഖം ബുദ്ധം സക്കച്ചം തീഹി ദ്വാരേഹി അഹം നമേ നമാമീതി.

പഠമവന്ദനഗാഥാദ്വയവണ്ണനാ സമത്താ.

൨. നയനസുഭഗകായങ്ഗം,

മധുരവരസരോപേതം;

അമിതഗുണഗണാധാരം,

ദസബലമതുലം വന്ദേ.

൨. ഏവം പഠമം ഗാഥാദ്വയേന ബുദ്ധസ്സ നമസ്സിത്വാ ഇദാനി നയനസുഭഗകായങ്ഗന്ത്യാദീഹി പഞ്ചഹി ഗുണേഹി ഥോമിത്വാ ബുദ്ധം വന്ദിതും നയനസുഭഗകായങ്ഗന്തിആദിഗാഥമാഹ. അയം പന ന ന മഗണയുത്തത്താ നവക്ഖരേഹി ലക്ഖിതാ ഭുജഗസു സുഗാഥാതി ദട്ഠബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹി വുത്തോദയേ ‘‘ഭുജഗസുസുമതാ നാമോ’’തി.

അയം പനേത്ഥ യോജനാ. യസ്സം പടിപാദം നാ ച ദ്വേ നഗണാമോ ച മഗണോ ച യദി സിയാ. സാ ഭുജഗസുസു ഗാഥാതി മതാ ഞാതബ്ബാതി. തത്ഥ പന നയനസുഭഗകായങ്ഗന്തി സബ്ബസത്താനം ചക്ഖുസ്സ സോഭനം ഗതേന കായങ്ഗേനസമന്നാഗതം. ഏത്ഥ ഹി നയനന്തി സമവിസമം ദസ്സേന്തം അത്തഭാവം നേതീതി നയനം, ചക്ഖു ലബ്ഭതി. നീധാതു യു. സുഭം സോഭനം ഗച്ഛതീതി സുഭഗം, കായങ്ഗം ലബ്ഭതി. സുഭസദ്ദൂപപദോ ഗമുധാതു ക്വി. കായസ്സ അങ്ഗം അവയവം കായങ്ഗം. ഭഗവതോ കായങ്ഗം ലബ്ഭതി. ഛട്ഠീതപ്പുരിസസമാസോയം. നയനസ്സ സുഭഗം നയനസുഭഗം, തം കായങ്ഗം യസ്സ ബുദ്ധസ്സാതി നയനസുഭഗ കായങ്ഗോ, ബുദ്ധോ. സോ ഹി രൂപകായസ്സ ദസ്സനാ നുത്തരിയഗുണയോഗതോ സബ്ബസത്താനം പസാദചക്ഖുസ്സ സോഭനം ഗതേന ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണേഹി ച അസീത്യാ നുബ്യഞ്ജനലക്ഖണേഹി ച ലക്ഖിതേന കായങ്ഗേന സമന്നാഗതോതി അത്ഥോ.

മധുരവരസരോപേതന്തി പിയപേമനീയഉത്തമസദ്ദേന സമന്നാഗതം, സോ ഹി ഭഗവാ മധിയതി പിയതി പേമിയതി വാതി മധുരോ. മധധാതു ഉരോ. വുത്തഞ്ഹി മജ്ഝിമപണ്ണാസടീകായം ‘‘മധുരോതി പിയോ പേമനീയോ അപലിബുദ്ധോ’’തി. അഥ വാ മധിയതി അസ്സാദിയതീതി മധുരോ, മധതി സബ്ബസത്താനം പീതിം ഉന്ദേതി വഡ്ഢേതീതി മധുരോ, മധധാതു ഉന്ദേ ഉരോ. തേന വുത്തം സദ്ദനീതിയം ‘‘മധ ഉന്ദേ’’തി. വരിതബ്ബോ ഇച്ഛിതബ്ബോ പത്ഥിതബ്ബോ വാതി വരോ, സരോ. വരധാതു ഇച്ഛായം അ. സരതി ഗച്ഛതി സോതവിഞ്ഞാണാരമ്മണഭാവന്തി സരോ, സദ്ദോ. സരധാതു ഗതിയം അ. സരതി ഗച്ഛതി സുയ്യമാനതന്തി വാ സരോ, സരിയതി സുണിയതീതി വാ സരോ, ഭഗവതോ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോ സദ്ദോ ലബ്ഭതി. ഉപസമ്പജ്ജതീതി ഉപേതോ, ഉപപുബ്ബഇധാതു ത. മധുരോ ച വരോ ച സോ സരോ ചാതി മധുരവരസരോ, തേന ഉപേതോ സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോതി മധുരവരസരോപേതോതി വുച്ചതി. ഭഗവതോ പന ഹദയ വത്ഥുനോ സുവിസുദ്ധത്താ പിത്തസേമ്ഹാദീഹി അപലിബുദ്ധത്താ ദേവ മനുസ്സേഹി മധുരേന പിയേന മനാപിയേന വരേന ഇച്ഛിതപത്ഥി തേന അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതേന സരേന സദ്ദേന ഉപേതോ സമ്പന്നോ സമന്നാഗതോതി വുത്തം ഹോതി.

ഏത്ഥ ച കിഞ്ചാപി സരോപേതന്തി സാമഞ്ഞവസേന വുത്തം, ഭഗവതോ സരോ പന വിസട്ഠോ ച, വിഞ്ഞേയ്യോ, മഞ്ജു, സവനീയോ, ബിന്ദു, അവിസാരീ, ഗമ്ഭീരോ, നിന്നാദി ചാതി വിസേസേന അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോതി അത്ഥോ ദട്ഠബ്ബോ. വുത്തഞ്ഹി മജ്ഝിമ പണ്ണാസേ ബ്രഹ്മായുസുത്തേ ‘‘അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോ ഖോ പനസ്സ ഗോതമസ്സ മുഖതോ ഘോസോ നിച്ഛരതി വിസട്ഠോ ച, വിഞ്ഞേയ്യോ ച, മഞ്ജു ച, സവനീയോ ച, ബിന്ദു ച, അവിസാരീ ച, ഗമ്ഭീരോ ച, നിന്നാദി ച. യഥാപരിസം ഖോ പന സോ ഭവം ഗോതമോ സരേന വിഞ്ഞാപേതി, ന ചസ്സ ബഹിദ്ധാ പരിസായ ഘോസോ ന നിച്ഛരതീ’’തി.

തസ്സാട്ഠകഥായം പന വിസട്ഠോതി സിനിദ്ധോ അപലിബുദ്ധോ. വിഞ്ഞേയ്യോതി വിഞ്ഞാപനീയോ പാകടോ. വിസട്ഠത്തായേവ ചേസ വിഞ്ഞേയ്യോ ഹോതി. മഞ്ജൂതി മധുരോ. സവനീയോതി സോതസുഖോ, മധുരത്തായേവ ചേസ സവനീയോ ഹോതി. ബിന്ദൂതി സമ്പിണ്ഡിതോ. അവിസാരീതി അവിസടോ. ബിന്ദുത്തായേവ ചേസ അവിസാരീ ഹോതി. ഗമ്ഭീരോതി ഗമ്ഭീരസമുട്ഠിതോ. നിന്നാദീതി നിന്നദവാ. ഗമ്ഭീരത്തായേവ ചേസ നിന്നാദി ഹോതി. യഥാപരിസന്തി ചക്കവാളപരിയന്താപി ഏകബദ്ധം പരിസം വിഞ്ഞാപേതി. ബഹിദ്ധാതി അങ്ഗുലിമത്തമ്പി പരിസതോ ബഹിദ്ധാ ന ഗച്ഛതി. കസ്മാ. സോ ഏവരൂപോ മധുരസരോ അകാരണാ മാ നസ്സീതി. ഇതി ഭഗവതോ ഘോസോ പരിസായ മത്തകേനേവ ചരതീതി വണ്ണിതോതി. അഭിധാനപ്പദീപികായഞ്ച വുത്താ സങ്ഗഹഗാഥാ –

‘‘വിസട്ഠമഞ്ജുവിഞ്ഞേയ്യാ, സവനീയാവിസാരിനോ;

ബിന്ദുഗമ്ഭീരനിന്നാദി, ത്യേവമട്ഠങ്ഗികോ സരോ’’തി.

യഥാ ഹി ബ്രഹ്മുനോ സരോ പിത്തസേമ്ഹേഹി അപലിബുദ്ധത്താ വിസുദ്ധോ മധുരോ ഹോതി. യഥാ ച സീഹബ്യഗ്ഘാദീഹി വാളമിഗേഹി അനുബന്ധാ ധാവന്താ ഖുദ്ദകമിഗാ കരവീകസകുണസ്സ വികൂജമാനം സദ്ദം സുത്വാ സരസ്സ മധുരത്താ മരണഭയം ഹിത്വാ അധാവിത്വാ ഉക്ഖിത്തപാദം അനിക്ഖിപിത്വാ തിട്ഠന്താ സുണന്തി, ഏവം കരവീകസ്സ സദ്ദോ ധമ്മതാഭാവേന മധുരോ പിയോ മനാപോ ഹോതി. ഏവം ഭഗവതാ കതം കമ്മം വത്ഥും സോധേതി, വത്ഥുസ്സ സുദ്ധത്താ പിത്തസേമ്ഹേഹി ച അപലിബുദ്ധത്താ ഭഗവതോ നാഭിതോ സമുട്ഠഹന്തോ സരോപി അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോ സുവിസുദ്ധോ അതിമധുരോ അതിപിയോ അതിമനാപോ ഹോതി. സാ പനേസാ ഹീനൂപമാ ഹോതി, ഭഗവതോ ഹി സരോ തേഹി സദ്ദേഹി സതഭാഗേന സഹസ്സഭാഗേന അതിമധുരോ അതിപിയോ അതിമനാപോ ഹോതി, തഥാ ഹി ധമ്മാസോ കരഞ്ഞോ അസന്ധിമിത്താ ദേവീ കരവീകസകുണസ്സ മധുരസദ്ദം സുത്വാ ചിന്തേസി ‘‘ഇമസ്സ തിരച്ഛാനസ്സ മധുരോ സദ്ദോ, കോ നാമ സബ്ബഞ്ഞുതഞാണസിരിം പത്തസ്സ ഭഗവതോ അതിമധുരോ സദ്ദോ’’തി, പീതിം ഉപ്പാദേത്വാ തം പീതിം അവിജഹിത്വാ സത്തഹി ജങ്ഘസതേഹി സദ്ധിം സോതാപത്തിഫലേ പതിട്ഠാതി, തസ്മാ ഭഗവതോ മധുരവരസരോപേതന്തി ഥോമേതീതി.

അമിതഗുണഗണാധാരന്തി അപരിമിണിതബ്ബസീലാദിഗുണസമൂഹാനം പതിട്ഠാനഭൂതം. ഏത്ഥ ച സമിതോതി പരിമിണിതബ്ബോതി മിതോ, മാധാതു പരിമാണേ ത, ന മിതോ അമിതോ. ഗുണോതി സീലാദയോ ധമ്മാ. തേ ഹി ഗുണേന്തി തംസമങ്ഗീപുഗ്ഗലം പകാസേന്തീതി ഗുണാതി വുച്ചന്തി. ഗുണധാതു പകാസനേ അ. മണിസാരമഞ്ജൂസാടീകായം പന ‘‘ഗുണന്തി അത്തനോ ആധാരം പാകടം കരോന്തീതി ഗുണാ’’തി വുത്തം.

സദ്ദനീതിധാതുമാലായഞ്ച ‘‘ഗുണ ആമന്തനേ, ഗുണോതി സീലാദയോ ധമ്മാ, കേനട്ഠേന തേ ഗുണാ, ഗോണാപിയതി ആമന്താപിയതി അത്തനി പതിട്ഠിതോ പുഗ്ഗലോ ദട്ഠും സോതും പൂജിതുഞ്ച ഇച്ഛന്തേഹി ജനേഹീതി ഗുണോ. ഏത്ഥ കിഞ്ചാപി സീലാദി ധമ്മാനം ആമന്താപനം നത്ഥി, തഥാപി തംഹേതു ആമന്തനം നിമന്തനഞ്ച തേയേവ കരോന്തി നാമാതി ഏവം വുത്തം. അഞ്ഞേ പന ഗുഞ്ജന്തേ അബ്യയന്തേ ഇതി ഗുണാതി അത്ഥം വദന്തി. തദനുരൂപം പന ധാതുസദ്ദംന പസ്സാമ. ഗുണ ആമന്തനേ ഇച്ചേവ പസ്സാമ. വിചാരേത്വാ ഗഹേതബ്ബ’’ന്തി വുത്തം. അമിതോ ഗുണോ അമിതഗുണോ, തേസം ഗണോ സമൂഹോ അമിതഗുണഗണോ, തേസം. ആധാരതി തിട്ഠതി ഏത്ഥാതി അമിതഗുണഗണാധാരോ, ജിനോ ലബ്ഭതി. സോ പന സമുദ്ദോദകം നാളിപത്തേന അപരിമിതം വിയ കേനചി അപരിമിതാനം സീലാദിഗുണസമൂഹാനം ആധാരോ പതിട്ഠാനഭൂതോതി അത്ഥോ.

ദസബലന്തി അഞ്ഞേഹി അസാധാരണം തഥാഗതദസബലസമ്പന്നം. ഏത്ഥ ഹി ബലന്തി കേഹിചി വിരുദ്ധേഹി കാരണേ ഹി ബലന്തി ന കമ്പേന്തി ഥിരന്തീതി ബലം, ദസ ബലാനി യസ്സ സോതി ദസബലോ, ബുദ്ധോ. തം പന ദുവിധം ഹോതി തഥാ ഗതസ്സ ദസബലം കായദസബലഞ്ച, ഞാണദസബലഞ്ചാതി. തേസു ഹി കായബലം ഹത്ഥികുലാനുസാരേന വേദിതബ്ബം. വുത്തഞ്ഹേതം പോരാണേഹി –

‘‘കാളാ വകഞ്ച ഗങ്ഗേയ്യം, പണ്ഡരം തമ്ബപിങ്ഗലം;

ഗന്ധ മങ്ഗലഹേമഞ്ച, ഉപോസഥം ഛദ്ദന്തിമേ ദസാ’’തി.

ഇമാനി ഹി ദസ ഹത്ഥികുലാനി. തത്ഥ കാളാവകന്തി പകതിഹത്ഥികുലം ദട്ഠബ്ബം. യം ദസന്നം പുരിസാനം കായബലം, തം ഏകസ്സ കാളാവകഹത്ഥിനോ. യം ദസന്നം കാളാവകാനം ബലം, തം ഏകസ്സ ഗങ്ഗേയ്യസ്സ. യം ദസന്നം ഗങ്ഗേയ്യാനം, തം ഏകസ്സ പണ്ഡരസ്സ. യം ദസന്നം പണ്ഡരാനം, തം ഏകസ്സ തമ്ബസ്സ. യം ദസന്നം തമ്ബാനം, തം ഏകസ്സ പിങ്ഗലസ്സ. യം ദസന്നം പിങ്ഗലാനം, തം ഏകസ്സ ഗന്ധഹത്ഥിനോ. യം ദസന്നം ഗന്ധഹത്ഥീനം, തം ഏകസ്സ മങ്ഗലസ്സ. യം ദസന്നം മങ്ഗലാനം, തം ഏകസ്സ ഹേമവതസ്സ. യം ദസന്നം ഹേമവതാനം, തം ഉപോസഥസ്സ. യം ദസന്നം ഉപോസഥാനം, തം ഏകസ്സ ഛദ്ദന്തസ്സ. യം ദസന്നം ഛദ്ദന്താനം, തം ഏകസ്സ തഥാഗതസ്സ, നാരായനസങ്ഘാതബലന്തിപി ഇദമേവ വുച്ചതി. തദേതം പകതിഹത്ഥീനം ഗണനായ ഹത്ഥികോടിസഹസ്സാനം. പുരിസഗണനായ ദസന്നം പുരിസകോടിസഹസ്സാനം ബലം ഹോതി. ഇദം തഥാഗതസ്സ കായബലം ഹോതി. ഇദം പന താസു താസു പാളീസു ന ആഗതം. അട്ഠകഥാസുയേവ ആഗതം. തേന വുത്തം ദസക നിപാത അങ്ഗുത്തരടീകായം ‘‘ദസ ബലഞാണം പന പാളിയം ആഗതമേവ. ന കായബലം വിയ അട്ഠ കഥാരൂള്ഹമേവാതി അധിപ്പായോ’’തി. ഏത്ഥ ച നാരായന സങ്ഘാത ബലന്തി ഏത്ഥ നാരാ വുച്ചന്തി രസ്മിയോ, താ ബഹൂ നാനാവിധാ ഇതോ ഉപ്പജ്ജന്തീതി നാരായനം, വജിരം. തസ്മാ നാരായനസങ്ഘാത ബലന്തി വജിരസങ്ഘാതബലന്തി അത്ഥോതി.

ഞാണദസബലം പന വിഭങ്ഗപാളിയഞ്ച മൂലപണ്ണാസേ മഹാ സീഹനാദസുത്തേ ദസകനിപാതഅങ്ഗുത്തരപാളിയഞ്ച വിത്ഥാരേന ആഗതമേവ. സുഖഗ്ഗഹണത്ഥം പന സങ്ഖേപേന ദസ്സയിസ്സാമി. സേയ്യഥിദം. ഠാനാട്ഠാനഞാണഞ്ച, കമ്മസമാദാനാനം വിപാകഞാണം, സബ്ബത്ഥഗാമിനിപടിപദാഞാണം, അനേകധാതു നാനാധാതു ലോക ഞാണം, സത്താനം നാനാധിമുത്തികതം ഞാണം, പരസത്താനം പരപുഗ്ഗലാനം ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തിഞാണം, ഝാനവിമോക്ഖസമാധിസമാപത്തീനം സംകിലേസം വോദാനം വുട്ഠാനം ഞാണം, പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണം, സത്താനം ചുതൂപപാതം ഞാണം, ആസവാനം ഖയഞാണഞ്ചാതി. അയം പന കമോ അഭിധമ്മവിഭങ്ഗപാളിയം ആഗതക്കമോ.

ചുതൂപപാതഞാണട്ഠാനേ പന മൂലപണ്ണാസപാളിയം മഹാസീഹനാദസുത്തേ ച ദസകനിപാതഅങ്ഗുത്തരപാളിയം ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം ആഗതം. അത്ഥതോ പന ദിബ്ബചക്ഖുഞാണേന ചുതൂപപാതസ്സ പസ്സിതത്താ സദിസമേവാതി. തത്ഥ ഹി ഠാനാട്ഠാനഞാണന്തി കാരണാകാരണം യഥാഭൂതം ജാനനഞാണം. കാരണഞ്ഹി യസ്മാ തത്ഥ ഫലം തിട്ഠതി തദായത്തവുത്തിതായ ഉപ്പജ്ജതി ചേവ പവത്തതി ച, തസ്മാ ഠാനന്തി വുച്ചതി. കമ്മസമാദാനാനം വിപാകഞാണന്തി സമാദിയിത്വാ കതാനം അതീതാനാഗത പച്ചുപ്പന്നാനം കുസലാകുസലകമ്മാനം സുഗതിദുഗ്ഗതിപടിസന്ധിസങ്ഖാതം വിപാകം നിബ്ബാനഫലഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനനഞാണം. സബ്ബത്ഥ ഗാമിനിപടിപദം ഞാണന്തി സബ്ബഗതിഗാമിനിഞ്ച പടിപദം മഗ്ഗം യഥാഭൂതം പജാനനഞാണം. തത്ഥ ച പടിപദന്തി പടിപജ്ജതി പാപുണാതി ഏതേനാതി പടിപദം, മഗ്ഗം. ഗതിഗാമിനിന്തി നിരയാദിപഞ്ചഗതിഗാമിനിം. അഗതിഗാമിനിന്തി നിബ്ബാനഗാമിനിം. വുത്തഞ്ഹി ‘‘നിബ്ബാനഞ്ചാഹം സാരിപുത്ത പജാനാമി നിബ്ബാനഗാമിനിഞ്ച പടിപദ’’ന്തി.

അനേകധാതുനാനാധാതുലോകം ഞാണന്തി ഏത്ഥ അനേക ധാതൂതി ചക്ഖുധാതുആദീഹി കാമധാതൂഹി വാ ബഹുധാതും. നാനാധാതൂതി താസംയേവ ധാതൂനം വിലക്ഖണത്താ വിസദിസ സഭാവത്താ നാനാപ്പകാരധാതും. ലോകന്തി ഖന്ധായതന ധാതുലോകം. ഞാണന്തി യഥാഭൂതം പജാനനഞാണം. സത്താനം അധിമുത്തികതം ഞാണന്തി സത്താനം ഹീനാദീഹി അധിമുത്തീഹി നാനാധിമുത്തികഭാവം യഥാഭൂതം പജാനനഞാണം. പരസത്താനം പരപുഗ്ഗലാനം ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തിഞാണന്തി ഏത്ഥ പരസത്താനന്തി പധാനസത്താനം. പരപുഗ്ഗലാനന്തി തതോ പരേസം ഹീനസത്താനം. ഏകത്ഥമേവ വാ ഏതം പദദ്വയം വേനേയ്യവസേന ദ്വേധാ വുത്തം. ഇന്ദ്രിയപരോപരിയത്തിഞാണന്തി സദ്ധാദീനം ഇന്ദ്രിയാനം പരഭാവം വഡ്ഢഞ്ച അപരഭാവം ഹാനിഞ്ച യഥാഭൂതം പജാനനഞാണം.

ഝാനവിമോക്ഖസമാധിസമാപത്തീനം സംകിലേസം വോദാനം വുട്ഠാനം ഞാണന്തി ഏത്ഥ ഝാനവിമോക്ഖസമാധിസമാപത്തീനന്തി പഠമാദീനം ചതുന്നം ഝാനാനം, രൂപീ രൂപാനി പസ്സതീതിആദീനം അട്ഠന്നം വിമോക്ഖാനം, സവിതക്കസവിചാരാദീനം തിണ്ണം സമാധീനം, പഠമജ്ഝാന സമാപത്തിആദീനഞ്ച നവന്നം അനുപുബ്ബസമാപത്തീനം. സംകിലേസന്തി ഹാനഭാഗിയധമ്മം. വോദാനന്തി വിസേസഭാഗിയധമ്മം. വുട്ഠാനന്തി യേന കാരണേന ഝാനാദീഹി വുട്ഠഹന്തി, തം കാരണം. ഞാണന്തി യഥാഭൂതം പജാനനഞാണം. പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിഞാണന്തി പുബ്ബേ നിവുത്ഥക്ഖന്ധാനുസ്സരണസങ്ഖാതം പജാനനഞാണം. സത്താനം ചുതൂപപാതം ഞാണന്തി സത്താനം ചുതിഞ്ച ഉപപാതഞ്ച പജാനനം ദിബ്ബചക്ഖുഞാണം. ആസവാനം ഖയഞാണന്തി കാമാസവാദീനം ഖയസങ്ഖാതം ആസവനിരോധം നിബ്ബാനം യഥാഭൂതം പജാനന ഞാണന്തി. ഇമാനി പന ഞാണാനി അഞ്ഞേഹി അസാധാരണാനി തഥാഗതസ്സ ദസബലഞാണാനീതി ദട്ഠബ്ബാനി.

ഹോന്തി ചേത്ഥ –

‘‘ഠാനാട്ഠാനം വിപാകഞ്ച, ഞാണം പടിപദം ഞാണം;

അനേകധാതുലോകഞ്ച, സത്താനം അധിമുത്തികം. [സാ പനേസാ സേതവവിപുലാഗാഥാതി ദട്ഠബ്ബാ;]

ഇന്ദ്രിയപരാപരഞ്ച, ഝാനാദിനം സംകിലേസം;

വോദാനം വുട്ഠാനം ഞാണം, പുബ്ബേനിവാസാനുസ്സതിം;

സത്താനം ചുതൂപപാതം, ആസവക്ഖയം ഞാണന്തി;

ദസിമാനി ബുദ്ധസ്സ ചാ, സാധാരണാനി ഞാണാനീ’’തി. [സാ പനേസാ സാമഞ്ഞഗാഥാതി ദട്ഠബ്ബാ;]

നനു ദസബലഞാണം നാമ പാടിയേക്കം നത്ഥി, സബ്ബഞ്ഞുതഞാണമേവ ഹോതി, അഥ കസ്മാ തം ഞാണം ദസഭേദേന വുത്തന്തി. വുച്ചതേ. അഞ്ഞമേവ ഹി ദസബലഞാണം, അഞ്ഞം സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം, ദസബലഞ്ഹി സകസകകിച്ചമേവ ജാനാതി. സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം പന തമ്പി തതോ അവസേസമ്പി പജാനാതി. ദസബലഞാണേസു ഹി പഠമം കാരണാകാരണമേവ ജാനാതി. ദുതിയം കമ്മന്തര വിപാകന്തരമേവ. തതിയം കമ്മപരിച്ഛേദമേവ. ചതുത്ഥം ധാതു നാനത്തകാരണമേവ. പഞ്ചമം സത്താനം അജ്ഝാസയാധിമുത്തിമേവ. ഛട്ഠം ഇന്ദ്രിയാനം തിക്ഖമുദുഭാവമേവ. സത്തമം ഝാനാദീഹി സദ്ധിം തേസം സംകിലേസാദിമേവ. അട്ഠമം പുബ്ബേ നിവുത്ഥഖന്ധസന്തതിമേവ. നവമം സത്താനം ചുതിപടിസന്ധിമേവ. ദസമം സച്ചപരിച്ഛേദമേവ. സബ്ബഞ്ഞുതഞാണം പന ഏതേഹി ജാനിതബ്ബഞ്ച തതോ ഉത്തരിഞ്ച പജാനാതി. ഏതേസം പന കിച്ചം ന സബ്ബം കരോതി. തഞ്ഹി ഝാനം ഹുത്വാ അപ്പേതും ന സക്കോതി. ഇദ്ധി ഹുത്വാ വികുബ്ബിതും ന സക്കോതി. മഗ്ഗോ ഹുത്വാ കിലേസേ ഖേപേതും ന സക്കോതി. ഏവം തേസം ഞാണദ്വയാനം വിസേസോതി. തം പന ഇധ ഞാണദ്വയം അധിപ്പേതന്തി.

അതുലന്തി സീലാദീഹി ഗുണേഹി കേനചി പുഗ്ഗലേന അസദിസം. അയം പനേത്ഥ വചനത്ഥോ. തുലനം ഉമ്മാനം തുലാ, തുല സദിസ്യം. സദ്ദനീതിയഞ്ഹി ‘‘തുല ഉമ്മാനേ’’തി വുത്തം. അഥ വാ തുലിയതി പമിയതി ഏതായാതി തുലാ, പകതിതുലാ. തുലാ വിയാതി തുലാ, ഞാണം. തായ സമ്മിതോ തുലോ. സമ്മിത തദ്ധിതേ അപച്ചയോ. തുലസദിസഞാണേന സമ്മിതോ പുഗ്ഗലോ. ന തുലോ അതുലോ. കമ്മധാരയമിസ്സകതപ്പുരിസ സമാസോയം. സീലാദിഗുണേഹി കേനചി പുഗ്ഗലേന അസദിസോ ഭഗവാ ലബ്ഭതി. അഥ വാ നത്ഥി തുലോ സദിസോ പുഗ്ഗലോ ഏതസ്സാതി അതുലോ, ഭഗവാ. അതഗ്ഗുണസംവിഞ്ഞാണോയം ബഹുബ്ബീഹി. സീലാദിഗുണേഹി കേനചി അസദിസോ അഗ്ഗപുഗ്ഗലോതി അത്ഥോ. സദേവകേ ലോകേ അഗ്ഗപുഗ്ഗലഭാവതോ. യഥാഹ ‘‘യാവതാ ഭിക്ഖവേ സത്താ അപദാ വാ ദ്വിപദാ വാ ചതുപ്പദാ വാ, തഥാഗതോ തേസം അഗ്ഗമക്ഖായതി, വിരാഗോ സേട്ഠോ ധമ്മാനം ദ്വിപദാനഞ്ച ചക്ഖുമാ’’തി. തം അതുലം ബുദ്ധന്തി സമ്ബന്ധോ. വന്ദേതി ബുദ്ധസ്സ നയനസുഭഗകായങ്ഗാദിഗുണം അനുസ്സരിത്വാ തീഹി ദ്വാരേഹി സക്കച്ചം അഹം വന്ദാമീതി അത്ഥോ. ഏത്ഥ ച മിവിഭത്തിയാ മഹാവിസയസുത്തേന ഏകാരാ ദേസോതി ദട്ഠബ്ബോ. വന്ദനാ പന തിവിധാ ഹോതി കായവചീമനോവന്ദനാവസേനാതി. യഥാഹ ‘‘തിസ്സോ ഇമാ ഭിക്ഖവേ വന്ദനാ. കതമാ തിസ്സോ. കായേന വന്ദതി, വാചായ വന്ദതി, മനസാ വന്ദതീ’’തി.

തത്ഥ യോനിസോ മനസികാരചിത്തം പച്ചുപട്ഠാപേത്വാ ജാണുദ്വയകപ്പരദ്വയനലാടസങ്ഖാതാനി പഞ്ച അങ്ഗാനി ഭൂമിയം പതിട്ഠാപേത്വാ വന്ദനേയ്യാനം അഭിമുഖം നിപതന്തോ കായേന വന്ദതി നാമ. യം സന്ധായ ‘‘പഞ്ചപതിട്ഠിതേന വന്ദിത്വാ’’തി അട്ഠ കഥാദീസു വുത്തം. ബുദ്ധഗുണപദാനി വാചായ പവത്തേന്തോ വാചായ വന്ദതി നാമ. വിപസ്സിസ്സ നമത്ഥു, സിഖിസ്സാപി നമത്ഥു, വേസ്സ ഭുസ്സ നമത്ഥു, കകുസന്ധസ്സ നമത്ഥു, കോണാഗമനസ്സ നമത്ഥു, കസ്സപസ്സ നമത്ഥു, അങ്ഗീരസ്സസ്സ നമത്ഥു ത്യാദീസുപി വാചാവന്ദനായേവ. ബുദ്ധാദി ഗുണാനി അനുസ്സരന്തോ മനസാ വന്ദതി നാമാതി.

അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപയോജനാ. നയനസുഭഗകായങ്ഗം സബ്ബസത്താനം ചക്ഖുസ്സ സോഭനം ഗതേന കായങ്ഗേന സമന്നാഗതം, മധുരവരസരോപേതം പിയപേമനീയേന അസ്സാദി യേന ഉത്തമസദ്ദേന സമന്നാഗതം, അമിതഗുണഗണാധാരം അപരിമിണിതബ്ബസീലാദിഗുണസമൂഹാനം പതിട്ഠാനഭൂതം, ദസബലം അനഞ്ഞസാധാരണേന തഥാഗതസ്സ കായഞാണദസ ബലേന സമന്നാഗതം, അതുലം സീലാദിഗുണേഹി കേനചി അസദിസം ബുദ്ധം തീഹി ദ്വാരേഹി സക്കച്ചം അഹം വന്ദേ വന്ദാമീതി.

ദുതിയവന്ദനഗാഥാവണ്ണനാ സമത്താ.

൩. യോ ബുദ്ധോ ധിതിമാഞ്ഞധാരകോ,

സംസാരേ അനുഭോസി കായികം;

ദുക്ഖം ചേതസികഞ്ച ലോകതോ,

തം വന്ദേ നരദേവ മങ്ഗലം.

൩. ഏവം തതിയഗാഥായ ബുദ്ധസ്സ വന്ദിത്വാ ഇദാനി സമാധി ആദീഹി ചതൂഹി ഗുണേഹി ഥോമിത്വാ വന്ദിതുകാമോ യോ ബുദ്ധോ ധിതിമാഞ്ഞധാരകോ തിആദിഗാഥമാഹ. അയം പന മസജഗണ ഗരുയുത്തത്താ ദസക്ഖരേഹി ലക്ഖിതാ സുദ്ധവിരാ ജിതഗാഥാതി ദട്ഠബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹി വുത്തോദയേ-മ്സാ ജ്ഗാ സുദ്ധവിരാ ജിതം മതന്തി. തസ്സത്ഥോ. യസ്സം പടിപാദം മ്സാ മസഗണാ ച ജ്ഗാ ജഗണഗരുകാ ച ചേ സിയ്യും, തം വുത്തം സുദ്ധവിരാജിതന്തി മതം ഞാതബ്ബന്തി. ധിതിമാ അഞ്ഞധാരകോ യോ ബുദ്ധോ ലോകതോ സംസാരേ കായികം ദുക്ഖഞ്ച ചേതസികം ദുക്ഖഞ്ച അനുഭോസി നരദേവമങ്ഗലം, തം ബുദ്ധം അഹം വന്ദേതി സമ്ബന്ധോ.

തത്ഥ ഹി യോതി അനിയമനിദ്ദേസോ. യോ യാദിസോതി അത്ഥോ. തസ്സ ച അനിയമവാചക സബ്ബനാമപദത്താ വചനത്ഥോ ന കാതബ്ബോ. തസ്സ പന യ ഓതി പദവിഭാഗോ കാതബ്ബോ. തേസു ച യസദ്ദസ്സ വാച്ചം അനിയമോ ബുദ്ധദബ്ബോ അപ്പധാനേന ലബ്ഭതി, തസ്സ യാദിസയുത്തജച്ചനാമഗോത്തസീലവിഹാരീ ഗോചരസങ്ഖാതം അനിയമസാമഞ്ഞാകാരത്തഗുണമേവ പധാനേന ലബ്ഭതി. പഠമാസിവിഭത്തിയാ കാരിയഭൂതസ്സ ഓകാരസ്സ വാച്ചം പകതൂപനിസ്സയസങ്ഖാതം കത്തുകാരകേകവചനസങ്ഖ്യം ലബ്ഭതി. അഥ വാ സബ്ബനാമഭാവം യാതി ഗച്ഛതീതി യോ, അനിയമവാചകഭാവം യാതി ഗച്ഛതീതി വാ യോ, സബ്ബനാമ ഭാവേന യാതി പവത്തതീതി വാ യോ, സബ്ബനാമഭാവേന യാതബ്ബോ ഞാതബ്ബോതി വാ യോ, യാതബ്ബോ ഞാതബ്ബോ ഏതേന വാ അനിയമത്ഥോതി യോ.

തേനാഹു പോരാണാ –

‘‘നാനാകാരണം പടിച്ച, ധാതുപച്ചയവിഗ്ഗഹം;

ചിന്തകാനം പഭാവോവ, പധാനം ഹോതി ചിന്തനേ’’തി.

ബുദ്ധോതി പടിവിദ്ധചതുസച്ചധമ്മോ. അയം പനേത്ഥ വചനത്ഥോ. ബുജ്ഝതി ചത്താരി സച്ചാനീതി ബുദ്ധോ, ഭഗവാ. സുദ്ധകത്തുസാധനോയം. ബുധധാതു ത. ബോധേതാ പജായാതി വാ ബുദ്ധോ, ഹേതു കത്തുസാധനോയം. അഞ്ഞേസം ചത്താരി സച്ചാനി ബോധേതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ അനഞ്ഞബോധിതോ ഹുത്വാ സവാസനായ സമ്മോഹനിദ്ദായ ബുജ്ഝതി ജാഗരോതീതി ബുദ്ധോ, ദിനകരകിരണ സമാഗമേന പരമരുചിരസിരീസോഭഗ്ഗപ്പത്തിയാ വികസിതമിവ പദുമം അഗ്ഗമഗ്ഗഞാണസമാഗമേന അപരിമിതഗുണഗണാലങ്കത സബ്ബഞ്ഞുതഞാണപ്പത്തിയാ ബുജ്ഝതി വികസതീതി വാ ബുദ്ധോ, നിബ്ബാന സങ്ഖാതം ഏകായനമഗ്ഗം ബുജ്ഝതി ഗച്ഛതീതി വാ ബുദ്ധോ. ബുധസദ്ദോ ഹി ഞാണാദീസു ചതൂസ്വത്ഥേസു വത്തതി.

തേന വുത്തം –

‘‘ഞാണേ വികസനേ ചേവ, ഗമനേ ചാപി ജാഗരേ;

ചതൂസ്വേതേസു അത്ഥേസു, ബുധസദ്ദോ പവത്തതീ’’തി.

അഥ വാ സബ്ബഞേയ്യധമ്മേ ബുജ്ഝതി ജാനാതീതി ബുദ്ധോ, പാരമി ഭാവിതായ പഞ്ഞായ സബ്ബേ സങ്ഖതാസങ്ഖതധമ്മേ ബുജ്ഝതി അബുജ്ഝി ബുജ്ഝിസ്സതീതി വാ ബുദ്ധോ, സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വത സോ ഭഗവാതി അധിഗതഞാണഗുണവിസേസേഹി ബുജ്ഝിതബ്ബോതി വാ ബുദ്ധോ, ഭഗവതാ ബുജ്ഝിതബ്ബം ഞാതബ്ബന്തി ബുദ്ധം. കിം തം, സബ്ബഞ്ഞുത ഞാണം, തദസ്സത്ഥീതി ബുദ്ധോ, ഭഗവാ. അത്ഥതോ പന പാരമിതാ ഭാവിതോ സയമ്ഭൂഞാണേന സഹ വാസനായ വിഹതവിദ്ധസ്ത നിരവസേസക്ലേസോ മഹാകരുണാസബ്ബഞ്ഞുതഞാണാദിഅപരി മേയ്യഗുണഗണാധാരോ ഖന്ധസന്താനോ ബുദ്ധോ. യഥാഹ ‘‘ബുദ്ധോതി യോ സോ ഭഗവാ സയമ്ഭൂ അനാചരിയകോ പുബ്ബേ അനനുസ്സുതേസു ധമ്മേസു സാമം സച്ചാനി അഭിസമ്ബുജ്ഝി, തത്ഥ ച സബ്ബഞ്ഞുതം പത്തോ, ബലേസു ച വസീഭാവ’’ന്തി.

ഏത്ഥ ച ബുദ്ധോ നാമ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധ, പച്ചേകബുദ്ധ, ചതുസച്ചബുദ്ധ, സുത ബുദ്ധവസേന ചതുബ്ബിധോ ഹോതി. തത്ഥ കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി സമതിംസപാരമിയോ പൂരേത്വാ സമ്ബോധിപ്പത്തോ സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധോ നാമ. കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി ദ്വേ അസങ്ഖ്യേയ്യാനി പാരമിയോ പൂരേത്വാ സയമ്ഭൂപത്തോ പച്ചേകബുദ്ധോ നാമ. അവസേസാ ഖീണാസവാ ചതുസച്ചബുദ്ധോ നാമ. ബഹുസ്സുതോ സുതബുദ്ധോ നാമ. ഇധ പന സബ്ബഞ്ഞുബുദ്ധോ അധിപ്പേതോ.

ധിതിമാഞ്ഞധാരകോതി ഏത്ഥ ധിതിമാ അഞ്ഞധാരകോതി പദച്ഛേദോ കാതബ്ബോ. ധിതിമാതി സമാധിവന്തോ, സമ്പയുത്ത ധമ്മേ ഏകാരമ്മണേ ധാരേതീതി ധിതി, സമാധി. ധാധാതുതി. ആകാരസ്സ ഇകാരാദേസോ. ധിയതി ഠപേതി ഏകാരമ്മണേ സമ്പയുത്തധമ്മേതി ധിതി, ചിത്തേന യോഗേനേവേസോ ഏകാ രമ്മണേ പതിട്ഠാപനവസേന ചിത്തസ്സ ആരമ്മണേ നിച്ചലഭാവേന പതിട്ഠാപേതീതി അത്ഥോ. ധിതി അസ്സ അത്ഥീതി ധിതിമാ, ബുദ്ധോ. സോ ഹി യഥാ മഹാമേരു ചതൂഹി ദിസാഹി ഭുസം ആഗതേഹി വാതേഹി ന സമിഞ്ജതി, ഏവം പടിപക്ഖേഹി മിച്ഛാവാദ വാതേഹി ച ഇട്ഠാനിട്ഠാരമ്മണേഹി ച ലാഭാലാഭ യസായസ നിന്ദാ പസംസ സുഖദുക്ഖസങ്ഖാതേഹി ലോകധമ്മേഹി ച ന സമിഞ്ജതി, സമാധിവന്തോയേവ ഹോതീതി വുത്തം ഹോതി.

അഞ്ഞധാരകോതി അരഹത്തഫലഹാരകോ. വിമുത്തിസങ്ഖാതം അരഹത്തഫലസേതച്ഛത്തം ധാരേന്തോ വാ. ജാനാതി പഠമ മഗ്ഗേന ദിട്ഠസച്ചസ്സ ആമരിയാദം അനതിക്കമിത്വാ വാതി അഞ്ഞം, അരഹത്തഫലം. ആപുബ്ബഞാധാതു ക്വി. ആസദ്ദോ മരിയാദത്ഥോ. സംയോഗപരത്താ ആകാരസ്സ രസ്സോ, തം ധാരേതീതി അഞ്ഞധാരകോ. അഞ്ഞസദ്ദൂപപദധരധാതു ണ്വു. സംസാരേതി ഖന്ധധാതുആയതനാനം അബ്ബോച്ഛിന്നം പവത്തമാനേ സംസാരവട്ടേ.

വുത്തഞ്ഹി അട്ഠകഥായം –

‘‘ഖന്ധാനഞ്ച പടിപാടി, ധാതുആയതനാന ച;

അബ്ബോച്ഛിന്നം വത്തമാനാ, സംസാരോതി പവുച്ചതീ’’തി.

ഖന്ധധാതുആയതനാനം അഞ്ഞമഞ്ഞസമ്ബന്ധേന സംപുനപ്പുനം സരതി ഗച്ഛതി പവത്തതീതി സംസാരോ. സംപുബ്ബസരധാതു ഗതിമ്ഹി ണ. അഥ വാ ഖന്ധായതനധാതുയോ സം അബ്ബോച്ഛിന്നം സരന്തി ഗച്ഛന്തി പവത്തന്തി ഏത്ഥാതി സംസാരോതി വചനത്ഥോ കാതബ്ബോ, തസ്മിം. അനുഭോസീതി അനുപുനപ്പുനം അഭുഞ്ജി, അവേദയീതി അത്ഥോ. കായികന്തി കായേ സരീരേ പവത്തം കായികം. ചേതസികന്തി ചേതസി പവത്തം ചേതസികം. തം പന പദദ്വയം ദുക്ഖന്തിപദേ വിസേസനം. ദുക്ഖന്തി വട്ടദുക്ഖം. ദുക്ഖനം ദുക്ഖം, അഥ വാ ദുക്ഖയതീതി ദുക്ഖം, ദുക്ഖധാതു അ. ഇദം പന നിബ്ബചനം കാരിതവസേന വുത്തം. യസ്സ ഉപ്പജ്ജതി, തം ദുക്ഖിതം കരോതീതി വുത്തം ഹോതി. ലോകതോതി സത്തലോകഹേതു. ലോകിയന്തി പവത്തന്തി ഏത്ഥ പുഞ്ഞാപുഞ്ഞാനി തബ്ബിപാകോ ചാതി ലോകോ. ലോകധാതു ണ. അഥ വാ കുസലാദീനി ലാതി ഗണ്ഹാതീതി ലോകോ. ലാധാതു ഓകപച്ചയോ. സത്ത ലോകോവ ലബ്ഭതി. ധിതിമാ അഞ്ഞധാരകോ യോ ബുദ്ധോ സംസാരവട്ടേ നിമുഗ്ഗാനം സത്താനമനുദയായ സംസാരവട്ടദുക്ഖതോ പമോചേതുകാമോ കപ്പസതസഹസ്സാധികാനി ചത്താരി അസങ്ഖ്യേയ്യാനി അതിദുക്കരാനി സമതിംസപാരമിയോ പഞ്ച മഹാ പരിച്ചാഗേ ച കരോന്തോ സത്തലോകഹേതു കായികം ചേതസികം സംസാരവട്ടദുക്ഖം അനുഭവസീതി വുത്തം ഹോതി. തന്തി താദിസം ബുദ്ധം. വന്ദേതി വന്ദാമി.

നരദേവമങ്ഗലന്തി നരദേവാനം മങ്ഗലഭൂതം. അയം പനേത്ഥ വചനത്തോ. നിരയം നേതി പാപുണാതീതി നരോ, മനുസ്സോ. നിധാതു പാപുനനേ അരോ. അരിയമനുസ്സോ പന ഭൂതപുബ്ബഗതിക നയേന നരോ നാമാതി. അഥ വാ സേട്ഠഭാവം നേതീതി നരോ, ഉത്തമം പബ്ബജ്ജം നേതീതി അത്ഥോ. വിമാനവത്ഥുഅട്ഠകഥായം പന ജേട്ഠഭാവം നേതീതി നരോ. പുത്തഭാതുഭൂതോപി ഹി പുഗ്ഗലോ മാതുജേട്ഠഭഗിനീനം പിതുട്ഠാനേ തിട്ഠതി, പഗേവ ഭത്തുഭൂതോ ഇതരാസന്തി വുത്തം. വിസുദ്ധിമഗ്ഗമഹാടീകായം പന നരതീതി നരോ, പുരിസോ. യഥാ ഹി പഠമപകതിഭൂതോ സത്തോ ഇതരായ പകതിയാ സേട്ഠട്ഠേന പുരിഉച്ചേ ഠാനേ സേതി പവത്തതീതി പുരിസോതി വുച്ചതി, ഏവം നയനട്ഠേന നരോതി വുച്ചതി. പുത്തഭാതു ഭൂതോപി ഹി പുഗ്ഗലോ മാതുജേട്ഠഭഗിനീനം പിതുഠാനേ തിട്ഠതി. പഗേവ ഇതരാ ഇതരാസന്തി വുത്തം. തസ്മാ ഇധ പന നരന്തി സാമഞ്ഞേന വുത്തമ്പി വിസേസേന പുരിസനരന്തി വിഞ്ഞായതി പധാനനയേന ഗഹണസ്സ യുത്തത്താ. ദിബ്ബന്തി കാമഗുണ ഝാനാഭിഞ്ഞാചിത്തിസ്സരിയാദീഹി കീളന്തീതി ദേവാ. ദിവുധാതു ണ. അഥ വാ സരീരാലങ്കാരജുതിയാ ദിബ്ബന്തീതി ദേവാ. ദേവാ ച നാമ തിവിധാ ഹോന്തി സമ്മുതിദേവാ, ഉപപത്തിദേവാ, വിസുദ്ധിദേവാ ചാതി. തത്ഥ മഹാസമ്മതകാലതോ പട്ഠായ ലോകേന ദേവാതി സമ്മതത്താ രാജാനോ ദേവിയോ രാജകുമാരാ ച സമ്മുതിദേവാ നാമ. ദേവലോകേ ഉപപന്നാ ഉപപത്തിദേവാ നാമ. ബുദ്ധപച്ചേകബുദ്ധഖീണാസവാ വിസുദ്ധിദേവാ നാമ. ഇധ പന ഉപപത്തിദേവാ അധിപ്പേതാ.

മങ്ഗലന്തി മങ്ഗലഭൂതം. തന്തിപദേ വിസേസനം. മങ്ഗന്തി വഡ്ഢേന്തി സബ്ബസമ്പത്തീഹി സത്താനം ഏതേനാതി മങ്ഗലോ, ബുദ്ധോ. മങ്ഗല ധാതു വഡ്ഢനേ അലോ. അഥ വാ മങ്ഗം വുച്ചതി പാപം, തം വേനേയ്യാനം ദേസനായ ലുനാതി ഛിന്ദതീതി മങ്ഗലോ, ബുദ്ധോ. മങ്ഗസദ്ദൂപപദലുധാതു ക്വി. നരാ ച ദേവാ ച നരദേവാ, തേസം മങ്ഗലോ നരദേവമങ്ഗലോ, ബുദ്ധോ. സോ പന മനുസ്സദേവബ്രഹ്മാനം പൂജനീയത്താ ച സങ്ഖേ, ചക്കം, പുണ്ണകുമ്ഭോ, ഗരാ, സിരീ, സേതച്ഛത്തം, അങ്കുസോ, ധജം, സോവത്തികഞ്ചാതി അട്ഠഹി ലോകിയമങ്ഗലേഹി സേട്ഠത്താ ഉത്തമത്താ ച മങ്ഗലോ നാമാതി വുച്ചതി, തസ്മാ ബുദ്ധസ്സ നരദേവമങ്ഗലന്തി ഥോമേതീതി അധിപ്പായോതി.

അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപയോജനാ. ധിതിമാ സമാധിവന്തോ അഞ്ഞധാരകോ അരഹത്തഫലധാരകോ അരഹത്തഫലസേ തച്ഛത്തം ധാരേന്തോ വാ, യോ യാദിസോ ബുദ്ധോ, സംസാരേ സംസാരവട്ടേ, കായികം കായേ പവത്തം ദുക്ഖഞ്ച വട്ടദുക്ഖഞ്ച ചേതസി പവത്തം ദുക്ഖഞ്ച വട്ടദുക്ഖഞ്ച, ലോകതോ ലോകഹേതു, അനുഭോസി പുനപ്പുനം അഭവസി അവേദയി, നരദേവമങ്ഗലം നരദേവാനം മങ്ഗലഭൂതം, തം താദിസം ബുദ്ധം അഹം വന്ദേ വന്ദാമീതി.

തതിയവന്ദനഗാഥാവണ്ണനാ സമത്താ.

൪. ബാത്തിംസതിലക്ഖണചിത്രദേഹം,

ദേഹജ്ജുതിനിഗ്ഗതപജ്ജലന്തം;

പഞ്ഞാധിതിസീലഗുണോഘവിന്ദം,

വന്ദേ മുനിമന്തിമജാതിയുത്തം.

൪. ഏവം തതിയഗാഥായ ബുദ്ധസ്സ നത്വാ ഇദാനി ബാത്തിംസതിലക്ഖണചിത്രദേഹന്ത്യാദീഹി ഛഹി ഗുണേഹി ഥോമിത്വാ മുനിനോ വന്ദിതുകാമോ ബാത്തിംസതി ലക്ഖണ ചിത്ര ദേഹ ന്ത്യാദിഗാഥമാഹ. അയം പന ത ജ ജ ഗണ ഗരുദ്വയ യുത്തത്താ ഏകാദസക്ഖരേഹി ലക്ഖിതാ ഉപട്ഠിതാ ഗാഥാതി ദട്ഠബ്ബാ. വുത്തഞ്ഹി വുത്തോദയേ ത്ജാ ജ്ഗാ ഗരുനായമുപട്ഠിതാ സാ’’തി. തസ്സത്ഥോ. യസ്സം പടിപാദം ത്ജാ തജഗണാ ച ജ്ഗാജഗണഗരൂ ച ഗരുനാ പാദന്തഗരുനാ ചേ യുത്താ, സാ അയം ഗാഥാ ഉപട്ഠിതാ നാമാതി. ഏത്ഥ ച ഏക ഗരുകേ സതിപി ദ്വിഗരുകേപി ലക്ഖണസമാനത്താ ഉപട്ഠിതാ ഗാഥാ നാമാതി ദട്ഠബ്ബാ. തത്ഥ ബാത്തിംസതി ലക്ഖണ ചിത്ര ദേഹന്തി ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണേഹി വിചിത്രം സരീരവന്തം. ഏത്ഥ ച ദ്വീഹി അധികം തിംസം ബാത്തിംസതി. ദ്വിസദ്ദസ്സ ബാദേസോ. ലക്ഖിയതി ലക്ഖിതബ്ബം ബുദ്ധസരീരം ഏതേനാതി ലക്ഖണം. ദിഹതി ഉപചയതി വഡ്ഢതി വാ ഏത്ഥ കുസലാ കുസലന്തി ദേഹം, സരീരം. ദിഹധാതു ഉപചയേ വഡ്ഢനേ വാ ണ. ബാത്തിംസതി മഹാപുരിസലക്ഖണേഹി ചിത്രം വിചിത്രം ദേഹം സരീരം യസ്സ സോതി ബാത്തിംസതിലക്ഖണചിത്രദേഹോ, മുനി ലബ്ഭതി.

ഇദം പനേത്ഥ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണസരൂപസ്സ സങ്ഖേപ ദസ്സനം. സുപ്പതിട്ഠിതപാദോ ച, ആയതപണ്ഹി, ദീഘങ്ഗുലി, മുദുത ലുണഹത്ഥപാദോ, ജാലഹത്ഥപാദോ, ഉസ്സങ്ഖപാദോ, ഏണിജങ്ഘോ, ഠിതകോവ അനോനമന്തോ ഉഭോഹി പാണിതലേഹി ജാണു കാനി പരിമസതി പരിമജ്ജതി, കോസോഹിതവത്ഥഗുയ്ഹോ, സുവണ്ണ വണ്ണോ കഞ്ചനസന്നിഭത്തചോ, സുഖുമച്ഛവീ, ഏകേകലോമോ, ഉദ്ധഗ്ഗലോമോ, ബ്രഹ്മുജുഗത്തോ, സത്തുസ്സദോ, സീഹപുബ്ബദ്ധ കായോ, ചിതന്തരംസോ, നിഗ്രോധപരിമണ്ഡലോ, സമവട്ടക്ഖന്ധോ, രസഗ്ഗരസീ, സീഹഹനു, ചത്താലീസദന്തോ, സമദന്തോ, അവിരളദന്തോ, സുസുക്കദാഠോ, പഹൂതജിവ്ഹോ, ബ്രഹ്മസ്സരോ കരവീകഭാണി, അതിനീലനേത്തോ, ഗോപഖുമോ, ഉണ്ണാ ഭമു കന്തരേ ജാതോ, ഉണ്ഹീസസീസോ ചാതി ദ്വത്തിംസവിധാനി ഹോന്തി മഹാപുരിസലക്ഖണാനി.

തേന വുത്തം പാഥേയ്യവഗ്ഗേ ലക്ഖണസുത്തേ ‘‘കതമാനി താനി ഭിക്ഖവേ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസസ്സ മഹാപുരിസലക്ഖണാനി, യേഹി സമന്നാഗതസ്സ മഹാപുരിസസ്സ ദ്വേ ഗതിയോ ഭവന്തി, അനഞ്ഞാ. സചേ അഗാരം അജ്ഝാവസതി രാജാ ഹോതി ചക്കവത്തി…പേ… സചേ ഖോപന അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജതി, അരഹം ഹോതി സമ്മാ സമ്ബുദ്ധോ ലോകേ വിവടച്ഛദോ ൧. ഇധ ഭിക്ഖവേ മഹാ പുരിസോ സുപ്പതിട്ഠിതപാദോ ഹോതി. യമ്പി ഭിക്ഖവേ മഹാ പുരിസോ സുപ്പതിട്ഠിതപാദോ ഹോതി. ഇദമ്പി ഭിക്ഖവേ മഹാ പുരിസസ്സ മഹാപുരിസലക്ഖണം ഭവതി ൨. പുന ചപരം ഭിക്ഖവേ മഹാപുരിസസ്സ ഹേട്ഠാപാദതലേസു ചക്കാനി ജാതാനി ഹോന്തി സഹസ്സാരാനി സനേമികാനി സനാഭികാനി സബ്ബാ കാരപരിപൂരാനി. ഇദമ്പി ഭിക്ഖവേ മഹാപുരിസസ്സ മഹാപുരിസ ലക്ഖണം ഭവതി ൩. പുന ചപരം ഭിക്ഖവേ മഹാപുരിസോ ആയതപണ്ഹീ ഹോതി ൪. ദീഘങ്ഗുലീ ഹോതി ൫. മുദുതലുണ ഹത്ഥപാദോ ഹോതി ൬. ജാലഹത്ഥപാദോ ഹോതി ൭. ഉസ്സങ്ഖപാദോ ഹോതി ൮. ഏണിജങ്ഘോ ഹോതി ൯. ഠിതകോവ അനോനമന്തോ ഉഭോഹി പാണിതലേഹി ജാണുകാനി പരിമസതി പരിമജ്ജതി ൧൦. കോസോഹിതവത്ഥഗുയ്ഹോ ഹോതി ൧൧. സുവണ്ണവണ്ണോ കഞ്ചനസന്നിഭത്തചോ ൧൨. സുഖുമച്ഛവീ ഹോതി സുഖുമത്താ ഛവിയാ രജോജല്ലം കായേ ന ഉപലിമ്പതി ൧൩. ഏകേകലോമോ ഹോതി, ഏകേകാനി ലോമാനി ലോമകൂപേസു ജാതാനി ൧൪. ഉദ്ധഗ്ഗലോമോ ഹോതി. ഉദ്ധഗ്ഗാനി ലോമാനി ജാതാനി നീലാനി അഞ്ജനവണ്ണാനി കുണ്ഡലാ വത്താനി പദക്ഖിണാവത്തകജാതാനി ൧൫. ബ്രഹ്മുജുഗത്തോ ഹോതി ൧൬. സത്തുസ്സദോ ഹോതി ൧൭. സീഹപുബ്ബദ്ധ കായോ ഹോതി ൧൮. ചിതന്തരംസോ ഹോതി ൧൯. നിഗ്രോധപരിമണ്ഡലോ ഹോതി, യാവതക്വസ്സ ബ്യാമോ, താവ തക്വസ്സ കായോ ൨൦. സമവട്ടക്ഖന്ധോ ഹോതി ൨൧. രസഗ്ഗ സഗ്ഗീ ഹോതി ൨൨. സീഹഹനു ഹോതി ൨൩. ചത്താലീസദന്തോ ഹോതി ൨൪. സമദന്തോ ഹോതി ൨൫. അവിരളദന്തോ ഹോതി ൨൬. സുസുക്കദാഠോ ഹോതി ൨൭. പഹൂതജിവ്ഹോ ഹോതി ൨൮. ബ്രഹ്മസ്സരോ ഹോതി കരവീകഭാണി ൨൯. അതിനീലനേത്തോ ഹോതി ൩൦. ഗോപഖുമോ ഹോതി ൩൧. ഉണ്ണാ ഭമുകന്തരേ ജാതാ ഹോതി ഓദാതാ മുദുതൂല സന്നിഭാ. യമ്പി ഭിക്ഖവേ മഹാപുരിസസ്സ ഉണ്ണാ ഭമുകന്തരേ ജാതാ ഹോതി ഓദാതാ മുദുതൂലസന്നിഭാ. ഇദമ്പി ഭിക്ഖവേ മഹാപുരിസസ്സ മഹാപുരിസലക്ഖണം ഭവതി ൩൨. പുന ചപരം ഭിക്ഖവേ മഹാപുരിസോ ഉണ്ഹീസസീസോ ഹോതി. യമ്പി ഭിക്ഖവേ മഹാപുരിസോ ഉണ്ഹീസസീസോ ഹോതി. ഇദമ്പി ഭിക്ഖവേ മഹാപുരിസസ്സ മഹാപുരിസലക്ഖണം ഭവതി. ഇമാനി ഖോ താനി ഭിക്ഖവേ ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസസ്സ മഹാപുരിസ ലക്ഖണാനീ’’തി. ഏതേസം പന ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണാനം അത്ഥോ പച്ഛാ ആവിഭവിസ്സതീതി.

ദേഹജ്ജുതിനിഗ്ഗതപജ്ജലന്തന്തി ഭഗവതോ രൂപകായതോ നിക്ഖന്തേഹി ഛബ്ബണ്ണരംസീസങ്ഖാതേഹി ഓഭാസേഹി പരിസമന്തതോ വിജ്ജോതവന്തം. ജവതി ദിബ്ബതീതി ജുതി. ജുധാതുതി. നിഗച്ഛതി നിച്ഛരതീതി നിഗ്ഗതാ, രസ്മി. നിപുബ്ബഗമുധാതു ത. പകാരേന ജലതേ ദിബ്ബതേ പജ്ജലന്തം. ഏത്ഥ ച ദേഹനിഗ്ഗതജുതീതി വത്തബ്ബേ ഛന്ദാനുരക്ഖണത്ഥം പദവിപരിയായേന ദേഹജ്ജുതിനിഗ്ഗതന്തി വുത്തം. തസ്മാ ദേഹതോ നിഗ്ഗതാ ജുതീതി സമാസോ ദട്ഠബ്ബോ. ദേഹതോ രൂപകായതോ നിഗ്ഗതേഹി നിച്ഛരേഹി ജുതീഹി രംസീഹി പജ്ജലന്തം യസ്സ സോതി ദേഹജ്ജുതി നിഗ്ഗതപജ്ജലന്തോ, മുനി ലബ്ഭതി. മുനിനോ ഹി പുരത്ഥിമകായതോ ഛബ്ബണ്ണരസ്മിയോ ഉട്ഠഹിത്വാ അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം അഗ്ഗ ഹേസി. പച്ഛിമകായതോ ദക്ഖിണഹത്ഥതോ വാമഹത്ഥതോ ഛബ്ബണ്ണാ രസ്മിയോ ഉട്ഠഹിത്വാ അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം അഗ്ഗഹേസി. ഉപരി കേസന്തതോ പട്ഠായ സബ്ബകേസവത്തേഹി മോരഗീവവണ്ണാ രസ്മി ഉട്ഠഹിത്വാ ഗഗനതലേ അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം അഗ്ഗഹേസി. ഹേട്ഠാപാദതലേഹി പവാളവണ്ണാ രസ്മി ഉട്ഠഹിത്വാ ഘനപഥവിയം അസീതിഹത്ഥട്ഠാനം അഗ്ഗഹേസി, ഏവം സമന്താ അസീതിഹത്ഥമത്തം ഠാനം ഛബ്ബണ്ണാ ബുദ്ധരസ്മിയോ വിജ്ജോതമാനാ വിപ്ഫന്ദമാനാ കഞ്ചനദണ്ഡദീപികാഹി നിച്ഛരിത്വാ ആകാസം പക്ഖന്ദജാലാ വിയ ചതുദ്ദീപിക മഹാമേഘതോ നിക്ഖന്തവിജ്ജുലതാ വിയ വിധാവിംസൂതി വുത്തം ഹോതി. തസ്മാ ദേഹജ്ജുതിനിഗ്ഗതപജ്ജലന്തന്തി ഥോമേതീതി.

പഞ്ഞാധിതി സീല ഗുണോഘവിന്ദന്തി ഏത്ഥ പഞ്ഞാതി സബ്ബഞ്ഞുത ഞാണം. ധിതീതി ഝാനമഗ്ഗഫലസമ്പയുത്തസമാധി. സീലന്തി പച്ചേക ബുദ്ധാരിയസാവകേഹി അസാധാരണം സുവിസുദ്ധം ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം. ഓഘന്തി സമൂഹം. വിന്ദന്തി ലദ്ധം. പകാരേന യഥാസഭാവം സബ്ബഞേയ്യധമ്മം വാ ജാനാതി പടിവിജ്ഝതീതി പഞ്ഞാ. സബ്ബഞ്ഞുത ഞാണം. പപുബ്ബഞാധാതു അ. സാ പനേസാ പജാനനലക്ഖണാ പടിവേധലക്ഖണാ ഓഭാസനലക്ഖണാ ച, വിസയോഭാസ രസാ, അസമ്മോഹപച്ചുപട്ഠാനാ, സമാധിപദട്ഠാനാ. ധിതിസദ്ദസ്സ വചനത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ. സീലതീതി സീലം. കായവചീകമ്മാനി സമ്മാ ദഹതി സമ്മാ ഠപേതീതി അത്ഥോ. അഥ വാ സീലതി സമാധിയതി കായകമ്മാദീനം സുസില്യ ഭാവേന ന വിപ്പകിരതീതി സീലം, സീലന്തി സമാദഹന്തി ചിത്തം ഏതേനാതി വാ സീലം, ചതുപാരിസുദ്ധിസീലം. സീലധാതു അ. ഇദം പന പതിട്ഠാപനലക്ഖണം, ദുസ്സില്യവിദ്ധംസനരസം അനവജ്ജരസം വാ, സോചേയ്യപച്ചുപട്ഠാനം, ഹിരിഓത്തപ്പപദട്ഠാനം. ഗുണസദ്ദസ്സ വചനത്ഥോ ഹേട്ഠാ വുത്തോയേവ. ഉഹനതി സമൂഹം കരോതി ഏത്ഥ അവയവന്തി ഓഘോ, സമൂഹോ. ഉപുബ്ബഹനധാതു ണ. ഉസ്സ ഓ. ഹനസ്സ ഘോ. അഭിധാനപ്പദീപികാടീകായം പന ‘‘അവയവം ബ്യപിയതി ഗച്ഛതീതി ഓഘോ’’തി വുത്തം. വിന്ദനംലഭനം വിന്ദം, വിന്ദിയിത്ഥ ലബ്ഭിത്ഥാതി വാ വിന്ദം, പഞ്ഞാ ച ധിതി ച സീലഞ്ച തം ഗുണഞ്ചാതി പഞ്ഞാധിതിസീലഗുണാ, തേസം ഓഘോ സമൂഹോതി തഥാ, തം വിന്ദം ലഭനം യസ്സാതി പഞ്ഞാധിതിസീലഗുണോഘവിന്ദോ, മുനി. അഥ വാ വിന്ദം ലഭിതബ്ബം പഞ്ഞാധിതിസീലഗുണോഘം യേനാതി പഞ്ഞാധിതിസീലഗുണോഘവിന്ദോ. തതിയാബഹുബ്ബീഹി സമാസോയം. വിന്ദാനം ലഭിതബ്ബാനം പഞ്ഞാധിതിസീല സങ്ഖാതാനം ഗുണാനം സമൂഹോ അത്ഥീതി അത്ഥോ. തം.

വന്ദേതി അഹം വന്ദാമി. മുനിന്തി ബുദ്ധം. മുനാതി ജാനാതി പരിച്ഛിന്ദതി വാ ഹിതാഹിതന്തി മുനി, ബുദ്ധോ. മുനധാതു ഞാണേ ഇ. അഥ വാ മുനാതി ജാനാതി ഉഭോ അത്ഥേതി മുനി, ഖന്ധാദി ലോകേ തുലം ആരോപേത്വാ മിനന്തോ വിയ ഇമേ അജ്ഝത്തികാ ഖന്ധാ ഇമേ ബാഹിരാതിആദിനാ നയേന ഇധലോകത്ഥഞ്ച പരലോകത്ഥഞ്ച ഭഗവാ ജാനാതീതി അത്ഥോ. സോ പനേസ അഗാരിയമുനി, അനാഗാരിയമുനി, സേഖമുനി, അസേഖമുനി, പച്ചേകമുനി, മുനിമുനി ചാതി അനേകവിധോ. തത്ഥ അഗാരിയമുനീതി ഗിഹിപി ആഗതഫലോ വിഞ്ഞാതസാസനോ. അനാഗാരിയമുനീതി തഥാരൂപോവ പബ്ബജിതോ. സേഖമുനീതി സത്ത സേക്ഖാ. അസേഖമുനീതി ഖീണാസവോ. പച്ചേകമുനീതി പച്ചേകബുദ്ധോ. മുനിമുനീതി സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ. തേസു പന ഇധ മുനിമുനി അധിപ്പേതോ, തം മുനിം. അന്തിമജാതിയുത്തന്തി അന്തിമേന ചരിമഭവേന യുത്തം. അവസാനം അമതി ഗച്ഛതീതി അന്തം. അമധാതു ത. മസ്സ നോ. അന്തേ ഭവോ അന്തിമോ, ചരിമഭവോ. ജാനനം നിബ്ബത്തനം ജാതി, ഖന്ധാനം പവത്തി. കമ്മേന ജനിയതി നിബ്ബത്തിയതീതി വാ ജാതി. ഉപപത്തിഭവോ ലബ്ഭതി. ജാനിധാതുതി. ധാത്വന്ത ലോപോ. അന്തിമജാതിയാ യുത്തോതി അന്തിമജാതിയുത്തോ, മുനി. ആയതിഞ്ഹി തീസു ഭവേസു പടിസന്ധിജനകാനം സബ്ബ കിലേസാനം ബോധിപല്ലങ്കേയേവ അഗ്ഗമഗ്ഗേന സമുച്ഛിന്ദിതത്താ ഭഗവതോ അനാഗതേ പുനബ്ഭവോ നത്ഥി, തസ്മാ അയം അരിയജാതി പച്ഛിമത്തഭാവയുത്തോതി വുത്തം ഹോതി.

തേന വുത്തം ധമ്മചക്കപവത്തനസുത്തേ –

‘‘ഞാണഞ്ച മേദസ്സനം ഉദപാദി, അകുപ്പാമേ വിമുത്തി, അയമന്തിമാ ജാതി, നത്ഥിദാനി പുനബ്ഭവോ’’തി.

അയം പനേത്ഥ സങ്ഖേപയോജനാ. ബാത്തിംസതിലക്ഖണചിത്രം ദേഹം ദ്വത്തിംസമഹാപുരിസലക്ഖണേഹി വിചിത്രം രൂപകായവന്തം, ദേഹജ്ജുതിനിഗ്ഗത പജ്ജലന്തം രൂപകായതോ നിഗ്ഗതേഹി ഛബ്ബണ്ണരം സീഹി പരിസമന്തതോ വിജ്ജോതവന്തം, പഞ്ഞാധിതിസീലഗുണോ ഘവിന്ദം പഞ്ഞാധിതിസീലസങ്ഖതാനം ഗുണാനം സമൂഹം ലഭനവന്തം, വിന്ദിതബ്ബാനം പഞ്ഞാധിതിസീലസങ്ഖാതാനം ഗുണാനം സമൂഹവന്തം വാ, അന്തിമജാതിയുത്തം ചരിമഭവേന ചരിമത്തഭാവേന വാ യുത്തം മുനിം ബുദ്ധം അഹം തീഹി ദ്വാരേഹി സക്കച്ചം വന്ദേ വന്ദാമീതി.

ചതുത്ഥവന്ദനഗാഥാവണ്ണനാ സമത്താ.