൭. കിബ്ബിധാനകപ്പ

പഠമകണ്ഡ

(ക)

ബുദ്ധം ഞാണസമുദ്ദം, സബ്ബഞ്ഞും ലോകഹേതു’ഖീണമതിം;

വന്ദിത്വാ പുബ്ബമഹം, വക്ഖാമി സസാധനം ഹി കിതകപ്പം.

(ഖ)

സാധനമൂലം ഹി പയോഗം,

ആഹു പയോഗമൂലമത്ഥഞ്ച;

അത്ഥേസു വിസാരദമതയോ,

സാസനസ്സുധരാ ജിനസ്സ മതാ.

(ഗ)

അന്ധോ ദേസകവികലോ,

ഘതമധുതേലാനി ഭാജനേന വിനാ;

നട്ഠോ നട്ഠാനി യഥാ,

പയോഗവികലോ തഥാ അത്ഥോ.

(ഘ)

തസ്മാ സംരക്ഖണത്ഥം, മുനിവചനത്ഥസ്സ ദുല്ലഭസ്സാഹം;

വക്ഖാമി സിസ്സകഹിതം, കിതകപ്പം സാധനേന യുതം.

൫൨൪. , ൫൬൧. ധാതുയാ കമ്മാദിമ്ഹി ണോ.

ധാതുയാ കമ്മാദിമ്ഹി ണപച്ചയോ ഹോതി.

കമ്മം കരോതീതി കമ്മകാരോ, ഏവം കുമ്ഭകാരോ, മാലാകാരോ, കട്ഠകാരോ, രഥകാരോ, രജതകാരോ, സുവണ്ണകാരോ, പത്തഗ്ഗാഹോ, തന്തവായോ, ധഞ്ഞമായോ, ധമ്മകാമോ, ധമ്മചാരോ.

൫൨൫. , ൫൬൫. സഞ്ഞായമ നു.

സഞ്ഞായമഭിധേയ്യായം ധാതുയാ കമ്മാദിമ്ഹി അകാരപച്ചയോ ഹോതി, നാമമ്ഹി ച നുകാരാഗമോ ഹോതി.

അരിം ദമേതീതി അരിന്ദമോ, രാജാ. വേസ്സം തരതീതി വേസ്സന്തരോ, രാജാ. തണ്ഹം കരോതീതി തണ്ഹങ്കരോ, ഭഗവാ. മേധം കരോതീതി മേധങ്കരോ, ഭഗവാ. സരണം കരോതീതി സരണങ്കരോ, ഭഗവാ. ദീപം കരോതീതി ദീപങ്കരോ, ഭഗവാ.

൫൨൬. , ൫൬൭. പുരേ ദദാ ച ഇം.

പുരസദ്ദേ ആദിമ്ഹി ദദഇച്ചേതായ ധാതുയാ അകാരപച്ചയോ ഹോതി, പുരസദ്ദസ്സ അകാരസ്സ ച ഇം ഹോതി.

പുരേ ദാനം അദാസീതി പുരിന്ദദോ ദേവരാജാ.

൫൨൭. , ൫൬൮. സബ്ബതോ ണ്വു ത്വാവീ വാ.

സബ്ബതോ ധാതുതോ കമ്മാദിമ്ഹി വാ അകമ്മാദിമ്ഹി വാ അകാര ണ്വു തു ആവീഇച്ചേതേ പച്ചയാ ഹോന്തി.

തം കരോതീതി തക്കരോ, ഹിതം കരോതീതി ഹിതകരോ, വിനേതി ഏത്ഥ, ഏതേനാതി വാ വിനയോ നിസ്സായ നം വസതീതി നിസ്സയോ.

ണ്വുമ്ഹി – രഥം കരോതീതി രഥകാരകോ, അന്നം, ദദാതീതി അന്നദായകോ, വിനേതി സത്തേതി വിനായകോ, കരോതീതി കാരകോ, ദദാതീതി ദായകോ, നേതീതി നായകോ.

തുമ്ഹി – തം കരോതീതി തക്കത്താ, തസ്സ കത്താതി വാ തക്കത്താ. ഭോജനം ദദാതീതി ഭോജനദാതാ, ഭോജനസ്സ ദാതാതി വാ ഭോജനദാതാ. കരോതീതി കത്താ. സരതീതി സരിതാ.

ആവീമ്ഹി – ഭയം പസ്സതീതി ഭയദസ്സാവീ ഇച്ചേവമാദി.

൫൨൮. , ൫൭൭. വിസ രുജ പദാദിതോ ണ.

വിസ രുജ പദഇച്ചേവമാദീഹി ധാതൂഹി ണ പച്ചയോ ഹോതി.

പവിസതീതി പവേസോ, രുജതീതി രോഗോ, ഉപ്പജ്ജതീതി ഉപ്പാദോ, ഫുസതീതി ഫസ്സോ, ഉചതീതി ഓകോ, ഭവതീതി ഭാവോ, അയതീതി ആയോ, സമ്മാ ബുജ്ഝതീതി സമ്ബോധോ, വിഹരതീതി വിഹാരോ.

൫൨൯. , ൫൮൦. ഭാവേ ച.

ഭാവത്ഥാഭിധേയ്യേ സബ്ബധാതൂഹി ണപച്ചയോ ഹോതി.

പച്ചതേ, പചനം വാ പാതോ, ചജതേ, ചജനം വാ ചാഗോ, ഏവം യാഗോ, യോഗോ, ഭാഗോ, പരിദാഹോ.

൫൩൦. , ൫൮൪. ക്വി ച.

സബ്ബധാതൂഹി ക്വിപച്ചയോ ഹോതി.

സമ്ഭവതീതി സമ്ഭൂ, വിസേസേന ഭവതീതി വിഭൂ, ഭുജേന ഗച്ഛതീതി ഭുജഗോ, സം അത്താനം ഖനതി, സം സട്ഠു ഖനതീതി വാ സങ്ഖോ.

൫൩൧. , ൫൮൯. ധരാദീഹി രമ്മോ.

ധരഇച്ചേവമാദീഹി ധാതൂഹി രമ്മപച്ചയോ ഹോതി.

ധരതി തേനാതി ധമ്മോ, കരീയതേ തന്തി കമ്മം.

൫൩൨. , ൫൯൦. തസ്സീലാദീസു ണീത്വാവീ ച.

സബ്ബേഹി ധാതൂഹി തസ്സീലാദീസ്വത്ഥേസു ണീ തു ആവീ ഇച്ചേതേ പച്ചയാ ഹോന്തി.

പിയം പസംസിതും സീലം യസ്സ രഞ്ഞോ, സോ ഹോതി രാജാ പിയപസംസീ, ബ്രഹ്മം ചരിതും സീലം യസ്സ പുഗ്ഗലസ്സ സോ ഹോതി പുഗ്ഗലോ ബ്രഹ്മചാരീ, പസയ്ഹ പവത്തിതും സീലം യസ്സ രഞ്ഞോ, സോ ഹോതി രാജാ പസയ്ഹപവത്ഥാ, ഭയം പസ്സിതും സീലം യസ്സ സമണസ്സ, സോ ഹോതി സമണോ ഭയദസ്സാവീ ഇച്ചേവമാദി.

൫൩൩. , ൫൯൧. സദ്ദ കു ധ ചല മണ്ഡത്ഥരുധാദീഹിയു.

സദ്ദ കുധ ചല മണ്ഡത്ഥേഹി ച രുചാദീഹി ച ധാതൂഹി യുപച്ചയോ ഹോതി തസ്സീലാദീസ്വത്ഥേസു.

ഘോസനസീലോ ഘോസനോ, ഭാസനസീലോ ഭാസനോ. ഏവം വിഗ്ഗഹോ കാതബ്ബോ. കോധനോ, ദോസനോ, ചലനോ, കമ്പനോ, ഫന്ദനോ, മണ്ഡനോ, വിഭൂസനോ, രോചനോ, ജോതനോ, വഡ്ഢനോ.

൫൩൪. , ൫൬൨. പാരാദിഗമിമ്ഹാ രൂ.

ഗമുഇച്ചേതമ്ഹാ ധാതുമ്ഹാ പാരസദ്ദാദിമ്ഹാ രൂപച്ചയോ ഹോതി തസ്സീലാദീസ്വത്ഥേസു.

ഭവസ്സ പാരം ഭവപാരം, ഭവപാരം ഗന്തും സീലം യസ്സ പുരിസസ്സ, സോ ഹോതി പുരിസോ ഭവപാരഗൂ.

തസ്സീലാദീസ്വീതി കിമത്ഥം? പാരങ്ഗതോ.

പാരാദിഗമിമ്ഹാതി കിമത്ഥം? അനുഗാമീ.

൫൩൫. , ൫൯൩. ഭിക്ഖാദിതോ ച.

ഭിക്ഖഇച്ചേവമാദീഹി ധാതൂഹി രൂപച്ചയോ ഹോതി തസ്സീലാദീസ്വത്ഥേസു.

ഭിക്ഖനസീലോ യാചനസീലോ ഭിക്ഖു, വിജാനനസീലോ വിഞ്ഞൂ.

൫൩൬. , ൫൯൪. തനത്യാദീനം ണുകോ.

ഹനത്യാദീനം ധാതൂനം അന്തേ ണുകപച്ചയോ ഹോതി തസ്സീലാദീസ്വത്ഥേസു.

ആഹനനസീലോ ആഘാതുകോ, കരണസീലോ കാരുകോ.

൫൩൭. , ൫൬൬. നു നിഗ്ഗഹിതം പദന്തേ.

പദന്തേ നുകാരാഗമോ നിഗ്ഗഹിതമാപജ്ജതേ.

അരിം ദമേതീതി അരിന്ദമോ, രാജാ. വേസ്സം തരതീതി വേസ്സന്തരോ, രാജാ. പഭം കരോതീതി പഭങ്കരോ, ഭഗവാ.

൫൩൮. , ൫൯൫. സംഹനാഞ്ഞായ വാ രോ ഘോ.

സംപുബ്ബായ ഹനഇച്ചേതായ ധാതുയാ, അഞ്ഞായ വാ ധാതുയാ രപച്ചയോ, ഹനസ്സ ച ഘോ ഹോതി.

സമഗ്ഗം കമ്മം സമുപഗച്ഛതീതി സങ്ഘോ, സമന്തതോ നഗരസ്സ മാഹിരേ ഖഞ്ഞതീതി പരിഖാ, അന്തം കരോതീതി അന്തകോ.

സംഇതി കിമത്ഥം? ഉപഹനനം ഉപഘാതോ.

൫൩൯. , ൫൫൮. രമ്ഹി രന്തോ രാദിനോ.

രമ്ഹി പച്ചയേ പരേ സബ്ബോ ധാത്വന്തോ രകാരാദി ലോപോ ഹോതി.

അന്തകോ, പാരഗൂ, സത്ഥാ, ദിട്ഠോ ഇച്ചേവമാദി.

൫൪൦. , ൫൪൫. ഭാവകമ്മേസു തബ്ബാനീയാ.

ഭാവകമ്മഇച്ചേതേസ്വത്ഥേസു തബ്ബ അനീയഇച്ചേതേ പച്ചയാ ഹോന്തി സബ്ബധാതൂഹി.

ഭവിതബ്ബം, ഭവനീയം, ആസിതബ്ബം, ആസനീയം, പജ്ജിതബ്ബം, പജ്ജനീയം, കത്തബ്ബം, കരണീയം, ഗന്തബ്ബം, ഗമനീയം.

൫൪൧. , ൫൫൨. ണ്യോ ച.

ഭാവകമ്മേസു സബ്ബധാതൂഹി ണ്യപച്ചയോ ഹോതി.

കത്തബ്ബം കാരിയം, ജേതബ്ബം ജേയ്യം, നേതബ്ബം നേയ്യം, ഇച്ചേവമാദി.

ചഗ്ഗഹണേന തേയ്യപച്ചയോ ഹോതി. ഞാതബ്ബം ഞാതേയ്യം, ദട്ഠേയ്യം, പത്തേയ്യം ഇച്ചേവമാദി.

൫൪൨. , ൫൫൭. കരമ്ഹാ രിച്ച.

കരഇച്ചേതമ്ഹാ ധാതുമ്ഹാ രിച്ചപച്ചയോ ഹോതി ഭാവകമ്മേസു.

കത്തബ്ബം കിച്ചം.

൫൪൩. , ൫൫൫. ഭൂതോ’ബ്ബ.

ഭൂഇച്ചേതായ ധാതുയാ ണ്യപച്ചയസ്സ ഊകാരേന സഹ അബ്ബാദേസോ ഹോതി ഭാവകമ്മേസു.

ഭവിതബ്ബോ ഭബ്ബോ, ഭവിതബ്ബം ഭബ്ബം.

൫൪൪. , ൫൫൬. വദ മദ ഗമു യുജ ഗരഹാകാരാദീഹി ജ്ജ മ്മ ഗ്ഗ യ്ഹേയ്യാ ഗാരോ വാ.

വദ മദ ഗമു യുജ ഗരഹാകാരന്തഇച്ചേവമാദീഹി ധാതൂഹി ണ്യപച്ചയസ്സ യഥാസങ്ഖ്യം ജ്ജ മ്മ ഗ്ഗ യ്ഹ ഏയ്യാദേസാ ഹോന്തി വാ ധാത്വന്തേന സഹ, ഗരസ്സം ച ഗാരോ ഹോതി ഭാവകമ്മേസു.

വത്തബ്ബം വജ്ജം, മദനീയം മജ്ജം, ഗമനീയം ഗമ്മം, യോജനീയം യോഗ്ഗം, ഗരഹിതബ്ബം ഗാരയ്ഹം, ദാതബ്ബം ദേയ്യം, പാതബ്ബം പേയ്യം, ഹാതബ്ബം ഹേയ്യം, മാതബ്ബം മേയ്യം, ഞാതബ്ബം ഞേയ്യം, ഇച്ചേവമാദി.

൫൪൫. , ൫൪൮. തേ കിച്ചാ.

യേ പച്ചയാ തബ്ബാദയോ രിച്ചന്താ, തേ കിച്ചസഞ്ഞാതി വേദിതബ്ബാ.

കിച്ചസഞ്ഞായ കിംപയോജനം? ഭാവകമ്മേസു കിച്ചത്തഖത്ഥാ.

൫൪൬. , ൫൬൨. അഞ്ഞേ കിത.

അഞ്ഞേ പച്ചയാ കിത ഏവ സഞ്ഞാ ഹോന്തി.

കിത സഞ്ഞായ കിംപയോജനം? കത്തരി കിത.

൫൪൭. , ൫൯൬. നന്ദാദീഹി യു.

നന്ദാദീഹി ധാതൂഹി യുപച്ചയോ ഹോതി ഭാവകമ്മേസു.

നന്ദീയതേ നന്ദനം, നിന്ദിതബ്ബം വാ നന്ദനം, ഗഹണീയം ഗഹണം, ചരിതബ്ബം ചരണം, ഏവം സബ്ബത്ഥ യോജേതബ്ബാ.

൫൪൮. , ൫൯൭. കത്തുകരണപദേസേസു ച.

കത്തുകരണപദേസഇച്ചേതേസ്വത്ഥേസു ച യുപച്ചയോ ഹോതി.

കത്തരി താവ – രജം ഹരതീതി രജോഹരണം തോയം.

കരണേ താവ – കരോതി തേനാതി കരണം.

പദേസേ താവ – തിട്ഠന്തി തസ്മിന്തി ഠാനം. ഏവം സബ്ബത്ഥ യോജേതബ്ബാ.

൫൪൯. , ൫൫൦. രഹാദിതോ ണ.

രകാരഹകാരാദ്യന്തേഹി ധാതൂഹി അനാദേസസ്സ നസ്സ ണോ ഹോതി.

കരോതി തേനാതി കരണം, പൂരേതി തേനാതി പൂരണം. ഗഹണീയം തേനാതി ഗഹണം. ഏവമഞ്ഞേപി യോജേതബ്ബാ.

ഇതി കിബ്ബിധാനകപ്പേ പഠമോ കണ്ഡോ.

ദുതിയകണ്ഡ

൫൫൦. , ൫൪൬. ണാദയോ തേകാലികാ.

ണാദയോ പച്ചയാ യുപച്ചയന്താ തേകാലികാതി വേദിതബ്ബാ.

കുമ്ഭം കരോതി അകാസി കരിസ്സതീതി കുമ്ഭകാരോ, കരോതി അകാസി കരിസ്സതി തേനാതി കരണം. ഏവമഞ്ഞേപി യോജേതബ്ബാ.

൫൫൧. , ൫൯൮. സഞ്ഞായം ദാ ധാതോ ഇ.

സഞ്ഞായമഭിധേയ്യായം ദാ ധാതോ ഇപച്ചയോ ഹോതി.

പഠമം ആദീയതീതി ആദി, ഉദകം ദധാതീതി ഉദമി, മഹോദകാനി ദധാതീതി മഹോദധി, വാലാനി ദധാതി തസ്മിന്തി വാലധി, സമ്മാ ധീയതീതി സന്ധി.

൫൫൨. , ൬൦൯. തി കിത ചാസിട്ഠേ.

സഞ്ഞായമഭിധേയ്യായം സബ്ബധാതൂഹി തിപച്ചയോ ഹോതി, കിത ച ആസിട്ഠേ.

ജിനോ ജനം ബുജ്ഝതൂതി ജിനബുദ്ധി, ധനം അസ്സ ഭവതൂതി ധനഭൂതി, ഭവതൂതി ഭൂതോ, ഭവതൂതി ഭാവോ, ധമ്മോ ജനം ദദാതൂതി ധമ്മദിന്നോ, വഡ്ഢതൂതി വഡ്ഢമാനോ. ഏവമഞ്ഞേപി യോജേതബ്ബാ.

൫൫൩. , ൫൯൯. ഇത്ഥിയമതിയവോ വാ.

ഇത്ഥിയമഭിധേയ്യായം സബ്ബധാതൂഹി അകാര തി യു ഇച്ചേതേ പച്ചയാ ഹോന്തി വാ.

ജീരതീതീ ജരാ, മഞ്ഞതീതി മതി, ചേതയതീതി ചേതനാ, വേദയതീതി വേദനാ. ഏവമഞ്ഞേപി യോജേതബ്ബാ.

൫൫൪. , ൬൦൧. കരതോ രിരിയ.

കരതോ ഇത്ഥിയമനിത്ഥിയം വാ അഭിഖേയ്യായം രിരീയപച്ചയോ ഹോതി വാ.

കത്തബ്ബാ കിരിയാ, കരണീയം കിരിയം.

൫൫൫. , ൬൧൨. അതീതേ തതവന്തുതാവീ.

അതീതേ കാലേ സബ്ബധാതൂഹി തതവന്തുതാവീഇച്ചേതേ പച്ചയാ ഹോന്തി.

ഹുതോ, ഹുതവാ, ഹുതാവീ. വുസിതോ, വുസിതവാ, വുസിതാവീ. ഭുത്തോ, ഭുത്തവാ, ഭുത്താവീ.

൫൫൬. , ൬൨൨. ഭാവകമ്മേസു ത.

ഭാവകമ്മേസു അതീതേ കാലേ തപച്ചയോ ഹോതി സബ്ബധാതൂഹി.

ഭാവേ താവ – തസ്സ ഗീതം, നച്ചം, നട്ടം, ഹസിതം.

കമ്മനി താവ – തേന ഭാസിതം, ദേസിതം.

൫൫൭. , ൬൦൬. ബുധഗമാദിത്ഥേ കത്തരി.

ബുധഗമുഇച്ചേവമാദീഹി ധാതൂഹി തദത്ഥേ ഗമ്യമാനേ തപച്ചയോ ഹോതി കത്തരി സബ്ബകാലേ.

സബ്ബേ സങ്ഖതാസങ്ഖതേ ധമ്മേ ബുജ്ഝതി അബുജ്ഝി ബുജ്ഝിസ്സതീതി ബുദ്ധോ, സരണങ്ഗതോ, സമഥങ്ഗതോ, അമഥങ്ഗതോ, ജാനാതി അജാനി ജാനിസ്സതീതി ഞാതോ, ഇച്ചേവമാദി.

൫൫൮. , ൬൦൨. ജിതോ ഇന സബ്ബത്ഥ.

ജിഇച്ചേതായ ധാതുയാ ഇനപച്ചയോ ഹോതി സബ്ബകാലേ കത്തരി.

പാപകേ അകുസലേ ധമ്മേ ജിനാതി അജിനി ജിനിസ്സതീതി ജിനോ.

൫൫൯. , ൬൦൩. സുപതോ ച.

സുപഇച്ചേതായ ധാതുയാ ഇനപച്ചയോ ഹോതി കത്തരി, ഭാവേ ച.

സുപതീതി സുപിനം, സുപീയതേ സുപിനം.

൫൬൦. , ൬൦൪. ഈസംദുസൂഹി ഖ.

ഈസംദുസുസദ്ദാദീഹി സബ്ബധാതൂഹി ഖപച്ചയോ ഹോതി.

ഈസസ്സയോ, ദുസ്സയോ, സുസ്സയോ ഭവതാ, ഈസക്കരം, ദുക്കരം, സുകരം, ഭവതാ.

൫൬൧. , ൬൩൬. ഇച്ഛത്ഥേസു സമാനകത്തുകേസു തവേ തും വാ.

ഇച്ഛത്ഥേസു സമാനകത്തുകേസു സബ്ബധാതൂഹിതവേതുംഇച്ചേതേ പച്ചയാ ഹോന്തി സബ്ബകാലേ കത്തരി.

പുഞ്ഞാനി കാതവേ, സദ്ധമ്മം സോതു മിച്ഛതി.

൫൬൨. , ൬൩൮. അരഹസക്കാദീസു ച.

അരഹസക്കാദീസു ച അത്ഥേസു സബ്ബധാതൂഹി തുംപച്ചയോ ഹോതി.

കോ തം നിന്ദിതുമരഹതി, സക്കാ ജേതും ധനേന വാ. ഏവമഞ്ഞേപി യോജേതബ്ബാ.

൫൬൩. , ൬൩൯. പത്തവചനേ അലമത്ഥേസു ച.

പത്തവചനേ അലമത്ഥേസു സബ്ബധാതൂഹി തുംപച്ചയോ ഹോതി.

അലമേവ ദാനാനി ദാതും, അലമേവ പുഞ്ഞാനി കാതും.