൪. സമാസകപ്പ

സത്തമകണ്ഡ

൩൧൬. , ൩൩൧. നാമാനം സമാസോ യുത്തത്ഥോ.

തേസം നാമാനം പയുജ്ജമാനപദത്ഥാനം യോ യുത്തത്ഥോ, സോ സമാസസഞ്ഞോ ഹോതി.

കഥിനദുസ്സം, ആഗന്തുകഭത്തം, ജീവിതിന്ദ്രിയം, സമണബ്രാഹ്മണാ, സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ, ബ്രാഹ്മണ ഗഹപതികാ.

നാമാനമിതി കിമത്ഥം? ദേവദത്തോ പചതി, യഞ്ഞദത്തോ പചതി.

യുത്തത്ഥോതി കിമത്ഥം? ഭതോ രഞ്ഞോ പുത്തോ ദേവദത്തസ്സ.

സമാസഇച്ചനേന ക്വത്ഥോ? ക്വചി സമാസന്തഗതാനമകാരന്തോ.

൩൧൭. , ൩൩൨. തേസം വിഭത്തിയോ ലോപാ ച.

തേസം യുത്തത്ഥാനം സമാസാനം വിഭത്തിയോ ലോപാ ച ഹോന്തി.

കഥിനദുസ്സം, ആഗന്തുകഭത്തം.

തേസംഗഹണേന സമാസതദ്ധിതാഖ്യാതകിതകാനം വിഭത്തിപച്ചയപദക്ഖരാഗമാ ച ലോപാ ഹോന്തി. വാസിട്ഠോ, വേനതേയ്യോ.

ചഗ്ഗഹണ മവധാരണത്ഥം, പഭങ്കരോ, അമതദ്ദദോ, മേധങ്കരോ, ദീപങ്കരോ.

൩൧൮. , ൩൩൩. പകതി ചസ്സ സരന്തസ്സ.

ലുത്താസു വിഭത്തീസു അസ്സ സരന്തസ്സ ലിങ്ഗസ്സ പകതിരൂപാനി ഹോന്തി.

ചക്ഖുസോതം, മുഖനാസികം, രാജപുത്തോ, രാജപുരിസോ.

൩൧൯. , ൩൩൦. ഉപസഗ്ഗനിപാതപുബ്ബകോ അബ്യയീഭാവോ.

ഉപസഗ്ഗനിപാതപുബ്ബകോ സമാസോ അബ്യയീഭാവസഞ്ഞോ ഹോതി.

നഗരസ്സ സമീപേ പവത്തതി കഥാ ഇതി ഉപനഗരം, ദരഥാനം അഭാവോ നിദ്ദരഥം, മകസാനം അഭാവോ നിമ്മകസം, വുഡ്ഢാനം പടിപാടി യഥാവുഡ്ഢം, യേ യേ വുഡ്ഢാ വാ യഥാവുഡ്ഢം, ജീവസ്സ യത്തകോ പരിച്ഛേദോ യാവജീവം, ചിത്തമധികിച്ച പവത്തന്തി തേ ധമ്മാതി അധിചിത്തം, പബ്ബതസ്സ തിരോ തിരോപബ്ബതം, സോതസ്സ പതി പവത്തതി നാവാ ഇതി പതിസോതം, പാസാദസ്സ അന്തോ അന്തോപാസാദം.

അബ്യയീഭാവമിച്ചനേന ക്വത്ഥോ? അംവിഭത്തീന മകാരന്താ അബ്യയീഭാവാ.

൩൨൦. , ൩൩൫. സോ നപുംസകലിങ്ഗോ.

സോ അബ്യയീഭാവസമാസോ നപുംസകലിങ്ഗോവ ദട്ഠബ്ബോ.

കുമാരീസു അധികിച്ച പവത്തതി കഥാ ഇതി അധികുമാരി, വധുയാ സമീപേ പവത്തതി കഥാ ഇതി ഉപവധു, ഗങ്ഗായ സമീപേ പവത്തതി കഥാ ഇതി ഉപഗങ്ഗം, മണികായ സമീപേ പവത്തതി കഥാ ഇതി ഉപമണികം.

൩൨൧. , ൩൪൯. ദിഗുസ്സേകത്തം.

ദിഗുസ്സ സമാസസ്സ ഏകത്തം ഹോതി, നപുംസകലിങ്ഗത്തഞ്ച.

തയോ ലോകാ തിലോകം, തയോ ദണ്ഡാ തിദണ്ഡം, തീണി നയനാനി തിനയനം, തയോ സിങ്ഗാ തിസിങ്ഗം. ചതസ്സോ ദിസാ ചതുദ്ദിസം, പഞ്ച ഇന്ദ്രിയാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയം.

൩൨൨. , ൩൫൯. തഥാ ദ്വന്ദേ പാണി തൂരിയ യോഗ്ഗസേനങ്ഗഖുദ്ദജന്തുക വിവിധവിരുദ്ധ വിസഭാഗത്ഥാദീനഞ്ച.

തഥാ ദ്വന്ദേ സമാസേ പാണി തൂരിയ യോഗ്ഗ സേനങ്ഗഖുദ്ദജന്തുക വിവിധവിരുദ്ധ വിസഭാഗത്ഥഇച്ചേവമാദീനം ഏകത്തം ഹോതി, നപുംസകലിങ്ഗത്തഞ്ച.

തം യഥാ? ചക്ഖു ച സോതഞ്ച ചക്ഖുസോതം, മുഖഞ്ച നാസികാ ച മുഖനാസികം, ഛവി ച മംസഞ്ച ലോഹിതഞ്ച ഛവിമംസലോഹിതം. ഏവം പാണ്യങ്ഗത്ഥേ.

സങ്ഖോ ച പണവോ ച സങ്ഖപണവം, ഗീതഞ്ച വാദിതഞ്ച ഗീതവാദിതം, ദദ്ദരി ച ഡിണ്ഡിമോ ച ദദ്ദരിഡിണ്ഡിമം. ഏവം തൂരിയങ്ഗത്ഥേ.

ഫാലോ ച പാചനഞ്ച ഫാലപാചനം, യുഗഞ്ച നങ്ഗലഞ്ച യുഗനങ്ഗലം. ഏവം യോഗ്ഗങ്ഗത്ഥേ.

അസി ച ചമ്മഞ്ച അസിചമ്മം, ധനു ച കലാപോ ച ധനുകലാപം, ഹത്ഥീ ച അസ്സോ ച ഹത്ഥിഅസ്സം, രഥോ ച പത്തികോ ച രഥപത്തികം. ഏവം സേനങ്ഗത്ഥേ.

ഡംസാ ച മകസാ ച ഡംസമകസം, കുന്ഥോ ച കിപില്ലികോ ച കുന്ഥകിപില്ലികം, കീടോ ച സരീസപോ ച കീടസരീസപം. ഏവം ഖുദ്ദജന്തുകത്ഥേ.

അഹി ച നകുലോ ച അഹിനകുലം, ബിളാരോ ച മൂസികോ ച ബിളാരമൂസികം, കാകോ ച ഉലൂകോ ച കാകോലൂകം. ഏവം വിവിധവിരുദ്ധത്ഥേ.

സീലഞ്ച പഞ്ഞാണഞ്ച സീലപഞ്ഞാണം, സമഥോ ച വിപസ്സനാ ച സമഥവിപസ്സനം, വിജ്ജാ ച ചരണഞ്ച വിജ്ജാചരണം. ഏവം വിസഭാഗത്ഥേ.

ആദിഗ്ഗഹണം കിമത്ഥം? ദാസീ ച ദാസോ ച ദാസിദാസം, ഇത്ഥീ ച പുമാ ച ഇത്ഥിപുമം, പത്തോ ച ചീവരഞ്ച പത്തചീവരം, ഛത്തഞ്ച ഉപാഹനാ ച ഛത്തുപാഹനം, തികഞ്ച ചതുക്കഞ്ച തികചതുക്കം, വേനോ ച രഥകാരോ ച വേനരഥകാരം, സാകുണികോ ച മാഗവികോ ച സവകുണികമാഗവികം, ദീഘോ ച മജ്ഝിമോ ച ദീഘമജ്ഝിമം ഇച്ചേവമാദി.

൩൨൩. , ൩൬൦. വിഭാസാ രുക്ഖ തിണ പസുഖ ന ധഞ്ഞ ജനപദാദീനഞ്ച.

രുക്ഖതിണ പസു ധന ധഞ്ഞ ജനപദഇച്ചേവമാദീനം വിഭാസാ ഏകത്തം ഹോതി, നപുംസകലിങ്ഗത്തഞ്ച ദ്വന്ദേ സമാസേ. അസ്സത്ഥോ ച കപീതനോ ച അസ്സത്ഥകപീതനം, അസ്സത്ഥകപീതനാ വാ. ഉസീരഞ്ച ബീരണഞ്ച ഉസീരബീരണം, ഉസീരബീരണാ വാ. അജോ ച ഏളകോ ച അജേളകം, അജേളകാ വാ. ഹിരഞ്ഞഞ്ച സുവണ്ണഞ്ച ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണം, ഹിരഞ്ഞസുവണ്ണാ വാ. സാലി ച യവോ ച സാലിയവം, സാലിയവാ വാ. കാസീ ച കോസലാ ച കാസികോസലം, കാസികോസലാ വാ.

ആദിഗ്ഗഹണം കിമത്ഥം? സാവജ്ജഞ്ച അനവജ്ജഞ്ച സാവജ്ജാനവജ്ജം, സാവജ്ജാ നവജ്ജാ വാ. ഹീനഞ്ച പണീതഞ്ച ഹീനപണീതം. ഹീനപണീതാ വാ. കണ്ഹോ ച സുക്കോ ച കണ്ഹസുക്കം, കണ്ഹസുക്കാ വാ.

൩൨൪. , ൩൩൯. ദ്വിപദേ തുല്യാധികരണേ കമ്മധാരയോ.

ദ്വേ പദാനി തുല്യാധികരണാനി യദാ സമസ്യന്തേ, തദാ സോ സമാസോ കമ്മധാരയസഞ്ഞോ ഹോതി.

മഹന്തോ ച സോ പുരിസോ ചാതി മഹാപുരിസോ, കണ്ഹോ ച സോ സപ്പോ ചാതി കണ്ഹസപ്പോ, നീലഞ്ച തം ഉപ്പലഞ്ചാതി നീലുപ്പലം, ലോഹിതഞ്ച തം ചന്ദനഞ്ചാതി ലോഹിതചന്ദനം, ബ്രാഹ്മണീ ച സാ ദാരികാ ചാതി ബ്രാഹ്മണദാരികാ, ഖത്തിയാ ച സാ കഞ്ഞാ ചാതി ഖത്തിയകഞ്ഞാ.

കമ്മധാരയഇച്ചനേന ക്വത്ഥോ? കമ്മധാരയസഞ്ഞേ ച.

൩൨൫. , ൩൪൮. സങ്ഖ്യാപുബ്ബോ ദിഗു.

സങ്ഖ്യാപുബ്ബോ കമ്മധാരയസമാസോ ദിഗുസഞ്ഞോ ഹോതി.

തീണി മലാനി തിമലം, തീണി ഫലാനി തിഫലം, തയോ ലോകാ തിലോകം, തയോ ദണ്ഡാ തിദണ്ഡം, ചതസ്സോ ദിസാ ചതുദ്ദിസം, പഞ്ച ഇന്ദ്രിയാനി പഞ്ചിന്ദ്രിയം, സത്ത ഗോദാവരിയോ സത്തഗോദാവരം.

ദിഗുഇച്ചനേന ക്വത്ഥോ? ദിഗുസ്സേ കത്തം.

൩൨൬. , ൩൪൧. ഉഭേ തപ്പുരിസാ.

ഉഭേ ദിഗുകമ്മധാരയസമാസാ തപ്പുരിസസഞ്ഞാ ഹോന്തി.

ന ബ്രാഹ്മണോ അബ്രാഹ്മണോ, ന വസലോ അവസലോ, ന ഭിക്ഖു അഭിക്ഖു, ന പഞ്ചവസ്സം അപഞ്ചവസ്സം, ന പഞ്ചപൂലീ അപഞ്ചപൂലീ, ന സത്തഗോദാവരംഅസത്തഗോദാവരം, ന ദസഗവം അദസഗവം, ന പഞ്ചഗവം അപഞ്ചഗവം.

തപ്പുരിസഇച്ചനേന ക്വത്ഥോ? അത്തം നസ്സ തപ്പുരിസേ.

൩൨൭. , ൩൫൧. അമാദയോ പരപദേഭി.

താ അമാദയോ നാമേഹി പരപദേഭി യദാ സമസ്യന്തേ, തദാ സോ സമാസോ തപ്പുരിസസഞ്ഞോ ഹോതി.

ഭൂമിം ഗതോ ഭൂമിഗതോ, സബ്ബരത്തിം സോഭണോ സബ്ബരത്തിസോഭണോ. അപായം ഗതോ അപായഗതോ, ഇസ്സരേന കതം ഇസ്സരകതം, സല്ലേന വിദ്ധോ സല്ലവിദ്ധോ, കഥിനസ്സ ദുസ്സം കഥിനദുസ്സം, ആഗന്തുകസ്സ ഭത്തം ആഗന്തുകഭത്തം, മേഥുനാ അപേതോ മേഥുനാപേതോ, ചോരാ ഭയം ചോരഭയം, രഞ്ഞോ പുത്തോ രാജപുത്തോ, ധഞ്ഞാനം രാസി ധഞ്ഞരാസി, രൂപേ സഞ്ഞാ രൂപസഞ്ഞാ, സംസാരേ ദുക്ഖം സംസാരദുക്ഖം.

൩൨൮. , ൩൫൨. അഞ്ഞപദത്ഥേസു ബഹുബ്ബീഹി.

അഞ്ഞേസം പദാനം അത്ഥേസു ദ്വേ നാമാനി ബഹൂനി നാമാനി യദാ സമസ്യന്തേ, തദാ സോ സമാസോ ബഹുബ്ബീഹി സഞ്ഞോ ഹോതി.

ആഗതാ സമണാ ഇമം സങ്ഘാരാമം സോയം ആഗതസമണോ, സങ്ഘാരാമോ. ജിതാനി ഇന്ദ്രിയാനി അനേന സമണേന സോയം ജിതിന്ദ്രിയോ, സമണോ. ദിന്നോ സുങ്കോ യസ്സ രഞ്ഞോ സോയം ദിന്നസുങ്കോ, രാജാ. നിഗ്ഗതാ ജനാ അസ്മാ ഗാമാ സോയം നിഗ്ഗതജനോ, ഗാമോ. ഛിന്നോ ഹത്തോ യസ്സ പുരിസസ്സ സോയം ഛിന്നഹത്ഥോ, പുരിസോ. സമ്പന്നാനി സസ്സാനി യസ്മിം ജനപദേ സോയം സമ്പന്നസസ്സോ, ജനപദോ.

നിഗ്രോധസ്സ പരിമണ്ഡലോ നിഗ്രോധപരിമണ്ഡലോ, നിഗ്രോധപരിമണ്ഡലോ ഇവ പരിമണ്ഡലോ യോ രാജകുമാരോ സോയം നിഗ്രോധപരിമണ്ഡലോ. അഥ വാ നിഗ്രോധപരിമണ്ഡലോ ഇവ പരിമണ്ഡലോ യസ്സ രാജകുമാരസ്സ സോയം നിഗ്രോധപരിമണ്ഡലോ, രാജകുമാരോ.

ചക്ഖുനോ ഭൂതോ ചക്ഖുഭൂതോ, ചക്ഖുഭൂതോ ഇവ ഭൂതോ യോ ഭഗവാ സോയം ചക്ഖുഭൂതോ, ഭഗവാ.

സുവണ്ണസ്സ വണ്ണോ സുവണ്ണവണ്ണോ, സുവണ്ണവണ്ണോ വിയ വണ്ണോ യസ്സ ഭഗവതോ സോയം സുവണ്ണവണ്ണോ, ഭഗവാ.

ബ്രഹ്മുനോ സരോ ബ്രഹ്മസ്സരോ, ബ്രഹ്മസ്സരോ വിയ സരോ യസ്സ ഭഗവതോ സോയം ബ്രഹ്മസ്സരോ, ഭഗവാ.

സയം പതിത പണ്ണ പുപ്ഫഫലവായുതോയാഹാരാതി പണ്ണഞ്ച പുപ്ഫഞ്ച ഫലഞ്ച പണ്ണപുപ്ഫഫലാനി, സയമേവ പതിതാനി സയംപതിതാനി, സയംപതിതാനി ച താനി പണ്ണപുപ്ഫഫലാനി ചേതി സയംപതിതപണ്ണപുപ്ഫഫലാനി വായു ച തോയഞ്ച വായുതോയാനി, സയംപതിതപണ്ണപുപ്ഫഫലാനി ച വായുതോയാനി ച സയംപതിതപണ്ണപുപ്ഫഫലവായുതോയാനി. സയംപതിതപണ്ണപുപ്ഫഫലവായുതോയാനി ആഹാരാ യേസം തേ സയംപതിതപണ്ണപുപ്ഫഫലവായുതോയാഹാരാ, ഇസയോ. യമേത്ഥ വത്തബ്ബം, തം ഹേട്ഠാ വുത്തമേവ. അയം പന ദ്വന്ദകമ്മധാരയഗബ്ഭോ തുല്യാധികരണപഹുബ്ബീഹി.

അഥ വാ – സയംപതിതപണ്ണപുപ്ഫഫലവായുതോയേഹി ആഹാരാ യേസം തേ സയംപതിതപണ്ണപുപ്ഫഫലവായുതോയാഹാരാ. അയം പന ഭിന്നാധികരണബഹുബ്ബീഹി.

നാനാ ദുമപതിത പുപ്ഫവാസിത സാനൂതി നാനാപകാരാ ദുമാ നാനാദുമാ, നാനാദുമേഹി പതിതാനി നാനാദുമപതി താനി, നാനാദുമപതിതാനി ച താനി പുപ്ഫാനി ചേതി നാനാദുമപതിതപുപ്ഫാനി, നാനാദുമപതിതപുപ്ഫേഹി വാസിതാ നാനാദുമപതിതപുപ്ഫവാസിതാ, നാനാദുമപതിതപുപ്ഫവാസിതാ സാനൂ യസ്സ പബ്ബതരാജസ്സ സോയം നാനാദുമപതിതപുപ്ഫവാസിതസാനു, പബ്ബതരാജാ. അയം പന കമ്മധാരയതപ്പുരിസഗബ്ഭോ തുല്യാധികരണബഹുബ്ബീഹി.

അഥ വാ – വാസിതാ സാനൂ വാസിതസാനു, സാപേക്ഖത്തേ സതിപി ഗമകത്താ സമാസോ. നാനാദുമപതിതപുപ്ഫേഹി വാസിതസാനൂ യസ്സ പബ്ബതരാജസ്സ സോയം നാനാദുമപതിതപുപ്ഫവാസിതസാനു, പബ്ബതരാജാ. അയം പന ഭിന്നാധികരണബഹുബ്ബീഹി.

ബ്യാലമ്ബമ്ബുധരബിന്ദുചുമ്ബിതകൂടോതി അമ്ബും ധാരേതീതി അമ്ബുധരോ, കോ സോ? പജ്ജുന്നോ. വിവിധാ ആലമ്ബോ ബ്യാലമ്ബോ, ബ്യാലമ്ബോ ച സോ അമ്ബുധരോ ചാതി ബ്യാലമ്ബമ്ബുധരോ, ബ്യാലമ്ബമ്ബുധരസ്സ ബിന്ദൂ ബ്യാലമ്ബമ്ബുധരബിന്ദൂ, ബ്യാലമ്ബമ്ബുധരബിന്ദൂഹി ചുമ്ബിതോ ബ്യാലമ്ബമ്ബുധരബിന്ദുചുമ്ബിതോ, ബ്യാലമ്ബമ്ബുരേബിന്ദുചുമ്ബിതോ കൂടോ യസ്സ പബ്ബതരാജസ്സ സോയം ബ്യാലമ്ബമ്ബുധരബിന്ദുചുമ്ബിതകൂടോ. അയം പന കമ്മധാരയതപ്പുരിസഗബ്ഭോ തുല്യാധികരണബഹുബ്ബീഹി.

അഥ വാ – ചുമ്ബിതോ കൂടോ ചുമ്ബിതകൂടോ, സാപേക്ഖത്തേ സതിപി ഗമകത്താ സമാസോ. ബ്യാലമ്ബമ്ബുധരബിന്ദൂഹി ചുമ്ബിതകൂടോ യസ്സ പബ്ബതരാജസ്സ സോയം ബ്യാലമ്ബമ്ബുധരബിന്ദുചുമ്ബിതകൂടോ. അയം പന ഭിന്നാധികരണബഹുബ്ബീഹി.

അമിത ബല പരക്കമജുതീതി ന മിതാ അമിതാ, ബലഞ്ച പരക്കമോ ച ജുതി ച ബലപരക്കമജുതിയോ, അമിതാ ബലപരക്കമജുതിയോ യസ്സ സോയം അമിതബലപരക്കമജുതി, അയം പന കമ്മധാരയദ്വന്ദഗബ്ഭോ തുല്യാധികരണബഹുബ്ബീഹി.

പീണോരക്ഖംസ ബാഹൂതി ഉരോ ച അക്ഖഞ്ച അംസോ ച ബാഹു ച ഉരക്ഖംസബാഹവോ, പീണാ ഉരക്ഖംസബാഹവോ യസ്സ ഭഗവതോ സോയം പീണോരക്ഖംസബാഹു. അയം പന ദ്വന്ദവബ്ഭോ തുല്യാധികരണബഹുബ്ബീഹി.

പീണ ഗണ്ഡ വദന ഥനൂരുജഘനാതി ഗണ്ഡോ ച വദനഞ്ച ഥനോ ച ഊരു ച ജഘനഞ്ച ഗണ്ഡവദനഥനൂരുജഘനാ, പീണാ ഗണ്ഡവദനഥനൂരുജഘനാ യസ്സാ സായം പീണഗണ്ഡവദനഥനൂരുജഘനാ. അയമ്പി ദ്വന്ദഗബ്ഭോ തുല്യാധികരണബഹുബ്ബീഹി.

വവര സുരാസുര ഗരുഡ മനുജ ഭുജഗ ഗന്ധബ്ബ മകുട കൂട ചുമ്ബിത സേലസങ്ഘട്ടിത ചരണോതി സുരാ ച അസുരാ ച ഗരുഡാ ച മനുജാ ച ഭുജഗാ ച ഗന്ധബ്ബാ ച സുരാസുരഗരുഡമനുജഭുജഗഗന്ധബ്ബാ, പവരാ ച തേ സുരാസുരഗരുഡമനുജഭുജഗ ഗന്ധബ്ബാ ചേതി പവരസുരാസുരഗരുഡമനുജഭുജഗഗന്ധബ്ബാ, പവരസുരാസുരഗരുഡമനുജഭുജഗഗന്ധബ്ബാനം മകുടാനി പവരസുരാസുരഗരുഡമനുജഭുജഗഗന്ധബ്ബമകുടാനി, പവരസുരാസുരഗരുഡമനുജഭുജഗഗന്ധബ്ബമകുടാനം കൂടാനി പവരസുരാസുരഗരുഡമനുജഭുജഗഗന്ധബ്ബമകുടകൂടാനി, പവരസുരാസുരഗരുഡമനുജഭുജഗഗന്ധബ്ബമകുടകൂടേസു ചുമ്ബിതാ പവരസുരാസുരഗരുഡമനുജഭുജഗഗന്ധബ്ബമകുടകൂടചുമ്ബിതാ, പവരസുരാസുരഗരുഡമനുജഭുജഗഗന്ധബ്ബമകുടകൂടചുമ്ബിതാ ച തേ സേലാ ചാതി പവരസുരാസുരഗരുഡമനുജഭുജഗഗന്ധബ്ബമകുടകൂടചുമ്ബിതസേലാ, പവരസുരാസുര ഗരുഡമനുജഭുജഗഗന്ധബ്ബമകുടകൂടചുമ്ബിതസേലേഹി സങ്ഘട്ടിതാ പവരസുരാസുര ഗരുഡമനുജഭുജഗഗന്ധബ്ബമകുടകൂടചുമ്ബിതസേലസങ്ഘട്ടിതാ, പവരസുരാസുരഗരുഡമനുജഭുജഗഗന്ധബ്ബമകുടകൂടചുമ്ബിതസേലസങ്ഘട്ടിതാ ചരണാ യസ്സ തഥാഗതസ്സ സോയം പവരസുരാസുരഗരുഡമനുജഭുജഗഗന്ധബ്ബമകുടകൂടചുമ്ബിതസേലസങ്ഘട്ടിതചരണോ, തഥാഗതോ, അയം പന ദ്വന്ദകമ്മധാരയതപ്പുരിസഗബ്ഭോ തുല്യാധികരണബഹുബ്ബീഹി.

അഥ വാ–സങ്ഘട്ടിതാ ചരണാ സങ്ഘട്ടിതചരണാ, സാപേക്ഖത്തേ സതിപി ഗമകത്താ സമാസോ. പവരസുരാസുര ഗരുഡമനുജഭുജഗ ഗന്ധബ്ബമകുടകൂടചുമ്ബിതസേലേഹി സങ്ഘട്ടിതചരണാ യസ്സ തഥാഗതസ്സ സോയം പവരസുരാസുരഗരുഡ മനുജഭുജഗ ഗന്ധബ്ബമകുടകൂടചുമ്ബിതസേലസങ്ഘട്ടിത ചരണോ. അയം പന ഭിന്നാധികരണബഹുബ്ബീഹി.

ചതുദ്ദിസോതി ചതസ്സോ ദിസാ യസ്സ സോയം ചതുദ്ദിസോ, ഭഗവാ.

പഞ്ചചക്ഖൂതി പഞ്ച ചക്ഖൂനി യസ്സ തഥാഗതസ്സ സോയം പഞ്ചചക്ഖു, തഥാഗതോ.

ദസബലോതി ദസ ബലാനി യസ്സ സോയം ദസബലോ, ഭഗവാ.

അനന്തഞാണോതി നസ്സ അന്തോ അനന്തം, അനന്തം ഞാണം യസ്സ തഥാഗതസ്സ സോയം അനന്തഞാണോ, തഥാഗതോ.

അമിത ഘന സരീരോതി ന മിതം അമിതം, ഘനം ഏവ സരീരം ഘനസരീരം, അമിതം ഘനസരീരം യസ്സ തഥാഗതസ്സ സോയം അമിതഘനസരീരോ, തഥാഗതോ.

അമിത ബല പരക്കമ പത്തോതി ന മിതാ അമിതാ, ബലഞ്ച പരക്കമോ ച ബലപരക്കമാ, അമിതാ ഏവ ബലപരക്കമാ അമിതബലപരക്കമാ, അമിതബലപരക്കമാ പത്താ യേന സോയം അമിതബലപരക്കമപത്തോ, ഭഗവാ. അയം പന കമ്മധാരയദ്വന്ദഗബ്ഭോ തുല്യാധികരണബഹുബ്ബീഹി.

മത്ത ഭമര ഗണ ചുമ്ബിത വികസിതപുപ്ഫവല്ലിനാഗരുക്ഖോ പസോഭിത കന്ദരോതി മത്താ ഏവ ഭമരാ മത്തഭമരാ, മത്തഭമരാനം ഗണാ മത്തഭമരഗണാ, മത്തഭമരഗണേഹി ചുമ്ബിതാനി മത്തഭമരണചുമ്ബിതാനി, വികസിതാനി ഏവ പുപ്ഫാനി വികസിതപുപ്ഫാനി, മത്തഭമരഗണചുമ്ബിതാനി വികസിതപുപ്ഫാനി യേസം തേഹി മത്തഭമരഗണചുമ്ബിതവികസിതപുപ്ഫാ, വല്ലി ച നാഗരുക്ഖോ ച മല്ലിനാഗരുക്ഖാ, മത്തഭമരഗണചുമ്ബിതവികസിതപുപ്ഫാ ച തേ വല്ലിനാഗരുക്ഖാ ചേതി മത്തഭമരഗണചുമ്ബിതവികസിതപുപ്ഫവല്ലിനാഗരുക്ഖാ, മത്തഭമരഗണചുമ്ബിതവികസിതപുപ്ഫവല്ലിനാഗരുക്ഖേഹി ഉപസോഭിതാനി മത്തഭമരഗണചുമ്ബിതവികസിതപുപ്ഫവല്ലിനാഗരുക്ഖോ പസോഭിതാനി, മത്തഭമരഗണചുമ്ബിതവികസിതപുപ്ഫവല്ലിനാഗരുക്ഖോ പസോഭിതാനി കന്ദരാനി യസ്സ പബ്ബതരാജസ്സ സോയം മത്തഭമരഗണചുമ്ബിതവികസിതപുപ്ഫ വല്ലിനാഗരുക്ഖോ പസോ ഭിതകന്ദരോ, പബ്ബതരാജാ. അയം പന ദ്വന്ദകമ്മധാരയതപ്പുരിസഗബ്ഭോ തുല്യാധികരണബഹുബ്ബീഹി.

അഥ വാ–ഉപസോഭിതാനി കന്ദരാനി ഉപസോഭിതകന്ദരാനി, സാപേക്ഖത്തേ സതിപി ഗമകത്താ സമാസോ. മത്തഭമരഗണചുമ്ബിതവികസിതപുപ്ഫവല്ലിനാഗരുക്ഖേഹി ഉപസോഭിതകന്ദരാനി യസ്സ പബ്ബതരാജസ്സ സോയം മത്തഭമരഗണചുമ്ബിതവികസിതപുപ്ഫവല്ലിനാഗരുക്ഖോ പസോഭിതകന്ദരോ, പബ്ബതരാജാ. അയം പന ഭിന്നാധികരണബഹുബ്ബീഹി.

നാനാ രുക്ഖ തിണ പതിത പുപ്ഫോപസോഭിത കന്ദരോതി രുക്ഖോ ച തിണഞ്ച രുക്ഖതിണാനി, നാനാ പകാരാനി ഏവ രുക്ഖതിണാനി നാനാരുക്ഖതിണാനി, നാനാരുക്ഖതിണേഹി പതിതാനി നാനാരുക്ഖതിണപതിതാനി, നാനാരുക്ഖതിണപതിതാനി ച താനി പുപ്ഫാനി ചേതി നാനാരുക്ഖതിണപതിതപുപ്ഫാനി, നാനാരുക്ഖതിണപതിതപുപ്ഫേഹി ഉപസോഭിതാനി നാനാരുക്ഖതിണപതിത പുപ്ഫോപസോഭിതാനി, നാനാരുക്ഖതിണപതിതപുപ്ഫോപസോഭിതാനി കന്ദരാനി യസ്സ പബ്ബതരാജസ്സ സോയം നാനാരുക്ഖതിണപതിതപുപ്ഫോപസോഭിതകന്ദരോ, പബ്ബതരാജാ. അയം പന ദ്വന്ദകമ്മധാരയതപ്പുരിസഗബ്ഭോ തുല്യാധികരണബഹുബ്ബീഹി.

അഥ വാ–ഉപസോഭിതാനി ഏവ കന്ദരാനി ഉപസോഭിതകന്ദരാനി, (സാപേക്ഖത്തേ സതിപി ഗമകത്താ സമാസോ.) നാനാരുക്ഖതിണപതിതപുപ്ഫേഹി ഉപസോഭിതകന്ദരാനി യസ്സ പബ്ബതരാജസ്സ സോയം നാനാരുക്ഖതിണപതിതപുപ്ഫോപസോഭിതകന്ദരോ, പബ്ബതരാജാ. അയം പന ഭിന്നാധികരണബഹുബ്ബീഹി.

നാനാ മുസല ഫാല പബ്ബത തരു കലിങ്ഗര സര ധനുഗദാസി തോമരഹത്ഥാതി മുസലോ ച ഫാലോ ച പബ്ബതോ ച തരു ച കലിങ്ഗരോ ച സരോ ച ധനു ച ഗദാ ചഅസി ച തോമരോ, ച മുസലഫാലപബ്ബതതരുകലിങ്ഗരസരധനുഗദാസിതോമരാ, നാനാ പകാരാ ഏവ മുസലഫാലപബ്ബതതരുകലിങ്ഗരസരധനുഗദാസിതോമരാ നാനാമുസലഫാലപബ്ബതതരുകലിങ്ഗരസരധനുഗദാസിതോമരാ, നാനാമുസലഫാലപബ്ബതതരുകലിങ്ഗരസരധനുഗദാസിതോമരാ ഹത്ഥേസു യേസം തേ നാനാമുസലഫാലപബ്ബതതരുകലിങ്ഗര സരധനുഗദാസിതോമരഹത്ഥാ. അയം പന ദ്വന്ദകമ്മധാരയഗബ്ഭോ ഭിന്നാധികരണബഹുബ്ബീഹി.

ബഹുബ്ബീഹി ഇച്ചനേന ക്വത്ഥോ? ബഹുബ്ബീഹിമ്ഹി ച.

൩൨൯. , ൩൫൭. നാമാനം സമുച്ചയോ ദ്വന്ദോ.

നാമാനം ഏകവിഭത്തികാനം യോ സമുച്ചയോ, സോ ദ്വന്ദസഞ്ഞോ ഹോതി.

ചന്ദിമാ ച സൂരിയോ ച ചന്ദിമസൂരിയാ, സമണോ ച ബ്രാഹ്മണോ ച സമണബ്രാഹ്മണാ, സാരിപുത്തോ ച മോഗ്ഗല്ലാനോ ച സാരിപുത്തമോഗ്ഗല്ലാനാ, ബ്രാഹ്മണോ ച ഗഹപതികോ ച ബ്രാഹ്മണഗഹപതികാ, യമോ ച വരുണോ ച യമവരുണാ, കുവേരോ ച വാസവോ ച കുവേരവാസവാ.

ദ്വന്ദഇച്ചനേന ക്വത്ഥോ? ദ്വന്ദട്ഠാ വാ.

൩൩൦. , ൩൪൦. മഹതം മഹാ തുല്യാധികരണേ പദേ.

തേസം മഹന്തസദ്ദാനം മഹാആദേസോ ഹോതി തുല്യാധികരണേ പദേ.

മഹന്തോ ച സോ പുരിസോ ചാതി മഹാപുരിസോ, മഹന്തീ ച സാ ദേവീ ചാതി മഹാദേവീ, മഹന്തഞ്ച തം ബലഞ്ചാതി മഹാബലം, മഹന്തോ ച സോ നാഗോ ചാതി മഹാനാഗോ, മഹന്തോ ച സോ യസോ ചാതി മഹായസോ, മഹന്തഞ്ച തം പദുമവനഞ്ചാതി മഹാപദുമവനം, മഹന്തീ ച സാ നദീ ചാതി മഹാനദീ, മഹന്തോ ച സോ മണി ചാതി മഹാമണി, മഹന്തോ ച സോ ഗഹപതികോ ചാതി മഹാഗഹപതികോ, മഹന്തഞ്ച തം ധനഞ്ചാതി മഹാധനം, മഹന്തോ ച സോ പുഞ്ഞോ ചാതി മഹാപുഞ്ഞോ.

ബഹുവചനഗ്ഗഹണേന ക്വചി മഹന്ത സദ്ദസ്സ മഹാദേസോ ഹോതി. മഹന്തഞ്ച തം ഫലഞ്ചാതി മഹപ്ഫലം, മഹബ്ബലം, ഏവം മഹദ്ധനം, മഹബ്ഭയം.

൩൩൧. , ൩൫൩. ഇത്ഥിയം ഭാസിതപുമിത്ഥീ പുമാവ ചേ.

ഇത്ഥിയം തുല്യാധികരണേ പദേ ചേ ഭാസിതപുമിത്ഥീ പുമാവ ദട്ഠബ്ബാ.

ദീഘാ ജങ്ഘാ യസ്സ സോയം ദീഘജങ്ഘോ, കല്യാണഭരിയോ, പഹൂതപഞ്ഞോ.

ഭാസിതപുപേതി കിമത്ഥം? ബ്രാഹ്മണബന്ധു ച സാ ഭരിയാ ചാതിബ്രാഹ്മണബന്ധുഭരിയാ.

൩൩൨. , ൩൪൩. കമ്മധാരയസഞ്ഞേ ച.

കമ്മധാരയസഞ്ഞേ ച സമാസേ ഇത്ഥിയം തുല്യാധികരണേ പദേ പുബ്ബേ ഭാസിതപുമിത്ഥീ ചേ, പുമാവ ദട്ഠബ്ബാ. ബ്രാഹ്മണദാരികാ, ഖത്തിയകഞ്ഞാ, ഖത്തിയകുമാരികാ.

ഭാസിതപുമേതി കിമത്ഥം? ഖത്തിയബന്ധുദാരികാ, ബ്രാഹ്മണബന്ധുദാരികാ.

൩൩൩. , ൩൪൪. അത്തം നസ്സ തപ്പുരിസേ.

നസ്സ പദസ്സ തപ്പുരിസേ ഉത്തരപദേ അത്തം ഹോതി.

നബ്രാഹ്മണോ അബ്രാഹ്മണോ, അവസലോ, അഭിക്ഖു, അപഞ്ചവസ്സം, അപഞ്ചഗവം.

൩൩൪. , ൩൪൫. സരേ അന.

നസ്സ പദസ്സ തപ്പുരിസേ അന ആദേസോ ഹോതി സരേ പരേ.

ന അസ്സോ അനസ്സോ, അനിസ്സരോ, അനരിയോ.

൩൩൫. , ൩൪൬. കദ കുസ്സ.

കുഇച്ചേതസ്സ കദ ഹോതി സരേ പരേ.

കുച്ഛിതം അന്നം കദന്നം, കുച്ഛിതം അസനം കദസ്സനം.

സരേതി കിമത്ഥം? കുച്ഛിതാ ദാരാ യേസം (അപുഞ്ഞകാരാനം) തേ ഹോന്തീതി കുദാരാ, കുജനാ. ഏവം കുപുത്താ, കുഗേഹാ, കുവത്ഥാ, കുദാസാ.

൩൩൬. , ൩൪൭. കാ’പ്പത്ഥേസു ച.

കുഇച്ചേതസ്സ കാ ഹോതി അപ്പത്ഥേസു ച.

കാലവണം, കാപുപ്ഫം.

ബഹുവചനഗ്ഗഹണം കിമത്ഥം? കുഇച്ചേതസ്സ അനപ്പതത്ഥേസുപി ക്വചി കാ ഹോതി, കാപുരിസാ.

൩൩൭. , ൩൫൦. ക്വചി സമാസന്തഗതാനമകാരന്തോ.

സമാസന്തഗതാനം നാമാനമന്തോ സരോ ക്വചി അകാരോ ഹോതി.

ദേവാനം രാജാ ദേവരാജോ, ദേവരാജാ, ദേവാനം സഖാ ദേവസഖോ, ദേവസഖാ, പഞ്ച അഹാനി പഞ്ചാഹം, സത്താഹം, പഞ്ചഗവം, ഛത്തുപാഹനം, ഉപസരദം, വിസാലക്ഖോ, വിമുഖോ.

കാരഗ്ഗഹണം കിമത്ഥം? ആകാരന്ത ഇകാരന്താ ച ഹോന്തി, പച്ചക്ഖാ ധമ്മാ യസ്സ സോയന്തി പച്ചക്ഖധമ്മാ, സുരഭിനോ ഗന്ധോ സുരഭിഗന്ധി, സുന്ദരോ ഗന്ധോ സുഗന്ധി, പൂതിനോ ഗന്ധോ പൂതിഗന്ധി, കുച്ഛിതോ ഗന്ധോ കുഗന്ധി, ദുട്ഠു ഗന്ധോ യസ്സ സോയന്തി ദുഗന്ധി, പൂതി ഏവ ഗന്ധോ പൂതിഗന്ധി.

നദീഅന്താ ച കത്തുഅന്താ ച കപച്ചയോ ഹോതി സമാസന്തേ.

ബഹൂ നദിയോ യസ്മിം സോയം ബഹുനദികോ, ജനപദോ. ബഹവോ കത്താരോ യസ്സ സോയം ബഹുകത്തുകോ, പുരിസോ.

൩൩൮. , ൩൫൬. നദിമ്ഹാ ച.

നദിമ്ഹാ ച കപച്ചയോ ഹോതി സമാസന്തേ.

ബഹൂ നദിയോ യസ്മിം സോയന്തി ബഹുനദികോ. ബഹൂ കന്തിയോ യസ്സ സോയന്തി ബഹുകന്തികോ. ബഹുനാരികോ.

൩൩൯. , ൩൫൮. ജായായ തുദം ജാനി പതിമ്ഹി.

ജായാഇച്ചേതായ തുദം ജാനിഇച്ചേതേ ആദേസാ ഹോന്തി പതിമ്ഹി പരേ.

തുദംപതീ, ജാനിപതീ.

൩൪൦. , ൩൫൫. ധനുമ്ഹാ ച.

ധനുമ്ഹാ ച ആപച്ചയോ ഹോതി സമാസന്തേ.

ഗാണ്ഡീവോ ധനു യസ്സ സോയം ഗാണ്ഡീവധന്വാ.

൩൪൧. , ൩൩൬. അം വിഭത്തീനമകാരന്താ അബ്യയീഭാവാ.

തസ്മാ അകാരന്താ അബ്യയീഭാവസമാസാ പരാസം വിഭത്തീനം ക്വചി അം ഹോതി.

അധിചിത്തം, യഥാവുഡ്ഢം, ഉപകുമ്ഭം, യാവജീവം, തിരോപബ്ബതം, തിരോപാകാരം, തിരോകുട്ടം, അന്തോപാസാദം.

ക്വചീതി കിമത്ഥം? അധിചിത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ.

൩൪൨. , ൩൩൭. സരോ രസ്സോ നപുംസകേ.

നപുംസകേ വത്തമാനസ്സ അബ്യയീഭാവസമാസസ്സ ലിങ്ഗസ്സ സരോ രസ്സോ ഹോതി.

കുമാരീസു അധികിച്ച പവത്തതി കഥാ ഇതി അധികുമാരി. ഉപവധു, ഉപഗങ്ഗം, ഉപമണികം.

൩൪൩. , ൩൩൮. അഞ്ഞസ്മാ ലോപോ ച.

അഞ്ഞസ്മാ അബ്യയീഭാവസമാസാ അനകാരന്താ പരാസം വിഭത്തീനം ലോപോ ച ഹോതി.

അധിത്ഥി, അധികുമാരി, ഉപവധു.

ഇതി നാമകപ്പേ സമാസകപ്പോ സത്തമോ കണ്ഡോ.

സമാസകപ്പോ നിട്ഠിതോ.