൩. സത്താവാസവഗ്ഗോ

൧. തിഠാനസുത്തം

൨൧. ‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ഠാനേഹി ഉത്തരകുരുകാ മനുസ്സാ ദേവേ ച താവതിംസേ അധിഗ്ഗണ്ഹന്തി ജമ്ബുദീപകേ ച മനുസ്സേ. കതമേഹി തീഹി? അമമാ, അപരിഗ്ഗഹാ, നിയതായുകാ, വിസേസഗുണാ [വിസേസഭുനോ (സീ. സ്യാ. പീ.)] – ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ഠാനേഹി ഉത്തരകുരുകാ മനുസ്സാ ദേവേ ച താവതിംസേ അധിഗ്ഗണ്ഹന്തി ജമ്ബുദീപകേ ച മനുസ്സേ.

‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ഠാനേഹി ദേവാ താവതിംസാ ഉത്തരകുരുകേ ച മനുസ്സേ അധിഗ്ഗണ്ഹന്തി ജമ്ബുദീപകേ ച മനുസ്സേ. കതമേഹി തീഹി? ദിബ്ബേന ആയുനാ, ദിബ്ബേന വണ്ണേന, ദിബ്ബേന സുഖേന – ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ഠാനേഹി ദേവാ താവതിംസാ ഉത്തരകുരുകേ ച മനുസ്സേ അധിഗ്ഗണ്ഹന്തി ജമ്ബുദീപകേ ച മനുസ്സേ.

[കഥാ. ൨൭൧] ‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ഠാനേഹി ജമ്ബുദീപകാ മനുസ്സാ ഉത്തരകുരുകേ ച മനുസ്സേ അധിഗ്ഗണ്ഹന്തി ദേവേ ച താവതിംസേ. കതമേഹി തീഹി? സൂരാ, സതിമന്തോ, ഇധ ബ്രഹ്മചരിയവാസോ – ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ഠാനേഹി ജമ്ബുദീപകാ മനുസ്സാ ഉത്തരകുരുകേ ച മനുസ്സേ അധിഗ്ഗണ്ഹന്തി ദേവേ ച താവതിംസേ’’തി. പഠമം.

൨. അസ്സഖളുങ്കസുത്തം

൨൨. [അ. നി. ൩.൧൪൧] ‘‘തയോ ച, ഭിക്ഖവേ, അസ്സഖളുങ്കേ ദേസേസ്സാമി തയോ ച പുരിസഖളുങ്കേ തയോ ച അസ്സപരസ്സേ [അസ്സസദസ്സേ (സീ. സ്യാ. പീ.) അ. നി. ൩.൧൪൨] തയോ ച പുരിസപരസ്സേ [പുരിസസദസ്സേ (സീ. സ്യാ. പീ.)] തയോ ച ഭദ്ദേ അസ്സാജാനീയേ തയോ ച ഭദ്ദേ പുരിസാജാനീയേ. തം സുണാഥ.

‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, തയോ അസ്സഖളുങ്കാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ അസ്സഖളുങ്കോ ജവസമ്പന്നോ ഹോതി, ന വണ്ണസമ്പന്നോ, ന ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നോ. ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ അസ്സഖളുങ്കോ ജവസമ്പന്നോ ച ഹോതി വണ്ണസമ്പന്നോ ച, ന ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നോ. ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ അസ്സഖളുങ്കോ ജവസമ്പന്നോ ച ഹോതി വണ്ണസമ്പന്നോ ച ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നോ ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ അസ്സഖളുങ്കാ.

‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, തയോ പുരിസഖളുങ്കാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുരിസഖളുങ്കോ ജവസമ്പന്നോ ഹോതി, ന വണ്ണസമ്പന്നോ, ന ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നോ. ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുരിസഖളുങ്കോ ജവസമ്പന്നോ ച ഹോതി വണ്ണസമ്പന്നോ ച, ന ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നോ. ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുരിസഖളുങ്കോ ജവസമ്പന്നോ ച ഹോതി വണ്ണസമ്പന്നോ ച ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നോ ച.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുരിസഖളുങ്കോ ജവസമ്പന്നോ ഹോതി, ന വണ്ണസമ്പന്നോ ന ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖസമുദയോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി, ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഇദമസ്സ ജവസ്മിം വദാമി. അഭിധമ്മേ ഖോ പന അഭിവിനയേ പഞ്ഹം പുട്ഠോ സംസാദേതി [സംസാരേതി (ക.) അ. നി. ൧.൩.൧൪൧], നോ വിസ്സജ്ജേതി. ഇദമസ്സ ന വണ്ണസ്മിം വദാമി. ന ഖോ പന ലാഭീ ഹോതി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം. ഇദമസ്സ ന ആരോഹപരിണാഹസ്മിം വദാമി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസഖളുങ്കോ ജവസമ്പന്നോ ഹോതി, ന വണ്ണസമ്പന്നോ ന ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നോ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുരിസഖളുങ്കോ ജവസമ്പന്നോ ച ഹോതി വണ്ണസമ്പന്നോ ച, ന ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഇദമസ്സ ജവസ്മിം വദാമി. അഭിധമ്മേ ഖോ പന അഭിവിനയേ പഞ്ഹം പുട്ഠോ വിസ്സജ്ജേതി, നോ സംസാദേതി. ഇദമസ്സ വണ്ണസ്മിം വദാമി. ന ഖോ പന ലാഭീ ഹോതി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം. ഇദമസ്സ ന ആരോഹപരിണാഹസ്മിം വദാമി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസഖളുങ്കോ ജവസമ്പന്നോ ച ഹോതി വണ്ണസമ്പന്നോ ച, ന ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നോ.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുരിസഖളുങ്കോ ജവസമ്പന്നോ ച ഹോതി വണ്ണസമ്പന്നോ ച ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നോ ച? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി യഥാഭൂതം പജാനാതി…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി യഥാഭൂതം പജാനാതി. ഇദമസ്സ ജവസ്മിം വദാമി. അഭിധമ്മേ ഖോ പന അഭിവിനയേ പഞ്ഹം പുട്ഠോ വിസ്സജ്ജേതി, നോ സംസാദേതി. ഇദമസ്സ വണ്ണസ്മിം വദാമി. ലാഭീ ഖോ പന ഹോതി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം. ഇദമസ്സ ആരോഹപരിണാഹസ്മിം വദാമി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസഖളുങ്കോ ജവസമ്പന്നോ ച ഹോതി വണ്ണസമ്പന്നോ ച ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നോ ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ പുരിസഖളുങ്കാ.

‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, തയോ അസ്സപരസ്സാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ അസ്സപരസ്സോ…പേ… ജവസമ്പന്നോ ച ഹോതി വണ്ണസമ്പന്നോ ച ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നോ ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ അസ്സപരസ്സാ.

‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, തയോ പുരിസപരസ്സാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ പുരിസപരസ്സോ…പേ… ജവസമ്പന്നോ ച ഹോതി വണ്ണസമ്പന്നോ ച ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നോ ച.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപരസ്സോ…പേ… ജവസമ്പന്നോ ച ഹോതി വണ്ണസമ്പന്നോ ച ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നോ ച? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഓപപാതികോ ഹോതി, തത്ഥ പരിനിബ്ബായീ അനാവത്തിധമ്മോ തസ്മാ ലോകാ. ഇദമസ്സ ജവസ്മിം വദാമി. അഭിധമ്മേ ഖോ പന അഭിവിനയേ പഞ്ഹം പുട്ഠോ വിസ്സജ്ജേതി, നോ സംസാദേതി. ഇദമസ്സ വണ്ണസ്മിം വദാമി. ലാഭീ ഖോ പന ഹോതി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം. ഇദമസ്സ ആരോഹപരിണാഹസ്മിം വദാമി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പുരിസപരസ്സോ ജവസമ്പന്നോ ച ഹോതി വണ്ണസമ്പന്നോ ച ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നോ ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ പുരിസപരസ്സാ.

‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, തയോ ഭദ്ദാ അസ്സാജാനീയാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ഭദ്ദോ അസ്സാജാനീയോ…പേ… ജവസമ്പന്നോ ച ഹോതി വണ്ണസമ്പന്നോ ച ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നോ ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ഭദ്ദാ അസ്സാജാനീയാ.

‘‘കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, തയോ ഭദ്ദാ പുരിസാജാനീയാ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഏകച്ചോ ഭദ്ദോ പുരിസാജാനീയോ…പേ… ജവസമ്പന്നോ ച ഹോതി വണ്ണസമ്പന്നോ ച ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നോ ച.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭദ്ദോ പുരിസാജാനീയോ…പേ… ജവസമ്പന്നോ ച ഹോതി വണ്ണസമ്പന്നോ ച ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നോ ച? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ആസവാനം ഖയാ അനാസവം ചേതോവിമുത്തിം പഞ്ഞാവിമുത്തിം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇദമസ്സ ജവസ്മിം വദാമി. അഭിധമ്മേ ഖോ പന അഭിവിനയേ പഞ്ഹം പുട്ഠോ വിസ്സജ്ജേതി, നോ സംസാദേതി. ഇദമസ്സ വണ്ണസ്മിം വദാമി. ലാഭീ ഖോ പന ഹോതി ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാനം. ഇദമസ്സ ആരോഹപരിണാഹസ്മിം വദാമി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭദ്ദോ പുരിസാജാനീയോ ജവസമ്പന്നോ ച ഹോതി വണ്ണസമ്പന്നോ ച ആരോഹപരിണാഹസമ്പന്നോ ച. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തയോ ഭദ്ദാ പുരിസാജാനീയാ’’തി. ദുതിയം.

൩. തണ്ഹാമൂലകസുത്തം

൨൩. [ദീ. നി. ൨.൧൦൩] ‘‘നവ, ഭിക്ഖവേ, തണ്ഹാമൂലകേ ധമ്മേ ദേസേസ്സാമി, തം സുണാഥ. കതമേ ച, ഭിക്ഖവേ, നവ തണ്ഹാമൂലകാ ധമ്മാ? തണ്ഹം പടിച്ച പരിയേസനാ, പരിയേസനം പടിച്ച ലാഭോ, ലാഭം പടിച്ച വിനിച്ഛയോ, വിനിച്ഛയം പടിച്ച ഛന്ദരാഗോ, ഛന്ദരാഗം പടിച്ച അജ്ഝോസാനം, അജ്ഝോസാനം പടിച്ച പരിഗ്ഗഹോ, പരിഗ്ഗഹം പടിച്ച മച്ഛരിയം, മച്ഛരിയം പടിച്ച ആരക്ഖോ, ആരക്ഖാധികരണം ദണ്ഡാദാനം സത്ഥാദാനം കലഹവിഗ്ഗഹവിവാദതുവംതുവംപേസുഞ്ഞമുസാവാദാ അനേകേ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ സമ്ഭവന്തി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നവ തണ്ഹാമൂലകാ ധമ്മാ’’തി. തതിയം.

൪. സത്താവാസസുത്തം

൨൪. [ദീ. നി. ൩.൩൪൧] ‘‘നവയിമേ, ഭിക്ഖവേ, സത്താവാസാ. കതമേ നവ? സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്താ നാനത്തകായാ നാനത്തസഞ്ഞിനോ, സേയ്യഥാപി മനുസ്സാ, ഏകച്ചേ ച ദേവാ, ഏകച്ചേ ച വിനിപാതികാ. അയം പഠമോ സത്താവാസോ.

‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്താ നാനത്തകായാ ഏകത്തസഞ്ഞിനോ, സേയ്യഥാപി ദേവാ ബ്രഹ്മകായികാ പഠമാഭിനിബ്ബത്താ. അയം ദുതിയോ സത്താവാസോ.

‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ഏകത്തകായാ നാനത്തസഞ്ഞിനോ, സേയ്യഥാപി ദേവാ ആഭസ്സരാ. അയം തതിയോ സത്താവാസോ.

‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്താ ഏകത്തകായാ ഏകത്തസഞ്ഞിനോ, സേയ്യഥാപി ദേവാ സുഭകിണ്ഹാ. അയം ചതുത്ഥോ സത്താവാസോ.

‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്താ അസഞ്ഞിനോ അപ്പടിസംവേദിനോ, സേയ്യഥാപി ദേവാ അസഞ്ഞസത്താ. അയം പഞ്ചമോ സത്താവാസോ.

‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സബ്ബസോ രൂപസഞ്ഞാനം സമതിക്കമാ പടിഘസഞ്ഞാനം അത്ഥങ്ഗമാ നാനത്തസഞ്ഞാനം അമനസികാരാ ‘അനന്തോ ആകാസോ’തി ആകാസാനഞ്ചായതനൂപഗാ. അയം ഛട്ഠോ സത്താവാസോ.

‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സബ്ബസോ ആകാസാനഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘അനന്തം വിഞ്ഞാണ’ന്തി വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനൂപഗാ. അയം സത്തമോ സത്താവാസോ.

‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സബ്ബസോ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമതിക്കമ്മ ‘നത്ഥി കിഞ്ചീ’തി ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനൂപഗാ. അയം അട്ഠമോ സത്താവാസോ.

‘‘സന്തി, ഭിക്ഖവേ, സത്താ സബ്ബസോ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമതിക്കമ്മ നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനൂപഗാ. അയം നവമോ സത്താവാസോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നവ സത്താവാസാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. പഞ്ഞാസുത്തം

൨൫. ‘‘യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പഞ്ഞായ ചിത്തം സുപരിചിതം ഹോതി, തസ്സേതം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ കല്ലം വചനായ – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാമീ’’’തി.

‘‘കഥഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പഞ്ഞായ ചിത്തം സുപരിചിതം ഹോതി? ‘വീതരാഗം മേ ചിത്ത’ന്തി പഞ്ഞായ ചിത്തം സുപരിചിതം ഹോതി; ‘വീതദോസം മേ ചിത്ത’ന്തി പഞ്ഞായ ചിത്തം സുപരിചിതം ഹോതി; ‘വീതമോഹം മേ ചിത്ത’ന്തി പഞ്ഞായ ചിത്തം സുപരിചിതം ഹോതി; ‘അസരാഗധമ്മം മേ ചിത്ത’ന്തി പഞ്ഞായ ചിത്തം സുപരിചിതം ഹോതി; ‘അസദോസധമ്മം മേ ചിത്ത’ന്തി പഞ്ഞായ ചിത്തം സുപരിചിതം ഹോതി; ‘അസമോഹധമ്മം മേ ചിത്ത’ന്തി പഞ്ഞായ ചിത്തം സുപരിചിതം ഹോതി; ‘അനാവത്തിധമ്മം മേ ചിത്തം കാമഭവായാ’തി പഞ്ഞായ ചിത്തം സുപരിചിതം ഹോതി; ‘അനാവത്തിധമ്മം മേ ചിത്തം രൂപഭവായാ’തി പഞ്ഞായ ചിത്തം സുപരിചിതം ഹോതി; ‘അനാവത്തിധമ്മം മേ ചിത്തം അരൂപഭവായാ’തി പഞ്ഞായ ചിത്തം സുപരിചിതം ഹോതി. യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പഞ്ഞായ ചിത്തം സുപരിചിതം ഹോതി, തസ്സേതം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ കല്ലം വചനായ – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാമീ’’’തി. പഞ്ചമം.

൬. സിലായൂപസുത്തം

൨൬. ഏകം സമയം ആയസ്മാ ച സാരിപുത്തോ ആയസ്മാ ച ചന്ദികാപുത്തോ രാജഗഹേ വിഹരന്തി വേളുവനേ കലന്ദകനിവാപേ. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ ചന്ദികാപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി ( ) [(ആവുസോ…പേ… ഏതദവോച) (സീ.)] – ‘‘ദേവദത്തോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖൂനം ഏവം ധമ്മം ദേസേതി – ‘യതോ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ചേതസാ ചിതം ഹോതി, തസ്സേതം ഭിക്ഖുനോ കല്ലം വേയ്യാകരണായ – ‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാമീ’’’തി.

ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം ചന്ദികാപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘ന ഖോ, ആവുസോ ചന്ദികാപുത്ത, ദേവദത്തോ ഭിക്ഖൂനം ഏവം ധമ്മം ദേസേതി – ‘യതോ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ചേതസാ ചിതം ഹോതി, തസ്സേതം ഭിക്ഖുനോ കല്ലം വേയ്യാകരണായ – ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാമീ’തി. ഏവഞ്ച ഖോ, ആവുസോ, ചന്ദികാപുത്ത, ദേവദത്തോ ഭിക്ഖൂനം ധമ്മം ദേസേതി – ‘യതോ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ചേതസാ ചിത്തം സുപരിചിതം ഹോതി, തസ്സേതം ഭിക്ഖുനോ കല്ലം വേയ്യാകരണായ – ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാമീ’’’തി.

ദുതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ചന്ദികാപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ദേവദത്തോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖൂനം ഏവം ധമ്മം ദേസേതി – ‘യതോ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ചേതസാ ചിതം ഹോതി, തസ്സേതം ഭിക്ഖുനോ കല്ലം വേയ്യാകരണായ – ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാമീ’’’തി. ദുതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം ചന്ദികാപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘ന ഖോ, ആവുസോ ചന്ദികാപുത്ത, ദേവദത്തോ ഭിക്ഖൂനം ഏവം ധമ്മം ദേസേതി – ‘യതോ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ചേതസാ ചിതം ഹോതി, തസ്സേതം ഭിക്ഖുനോ കല്ലം വേയ്യാകരണായ – ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാമീ’തി. ഏവഞ്ച ഖോ, ആവുസോ ചന്ദികാപുത്ത, ദേവദത്തോ ഭിക്ഖൂനം ധമ്മം ദേസേതി – ‘യതോ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ചേതസാ ചിത്തം സുപരിചിതം ഹോതി, തസ്സേതം ഭിക്ഖുനോ കല്ലം വേയ്യാകരണായ – ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാമീ’’’തി.

തതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ചന്ദികാപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ദേവദത്തോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖൂനം ഏവം ധമ്മം ദേസേതി – ‘യതോ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ചേതസാ ചിതം ഹോതി, തസ്സേതം ഭിക്ഖുനോ കല്ലം വേയ്യാകരണായ – ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാമീ’’’തി. തതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ആയസ്മന്തം ചന്ദികാപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘ന ഖോ, ആവുസോ ചന്ദികാപുത്ത, ദേവദത്തോ ഭിക്ഖൂനം ഏവം ധമ്മം ദേസേതി – ‘യതോ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ചേതസാ ചിതം ഹോതി, തസ്സേതം ഭിക്ഖുനോ കല്ലം വേയ്യാകരണായ – ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാമീ’തി. ഏവഞ്ച ഖോ, ആവുസോ ചന്ദികാപുത്ത, ദേവദത്തോ ഭിക്ഖൂനം ധമ്മം ദേസേതി – ‘യതോ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ചേതസാ ചിത്തം സുപരിചിതം ഹോതി, തസ്സേതം ഭിക്ഖുനോ കല്ലം വേയ്യാകരണായ – ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാതി പജാനാമീ’’’തി.

‘‘കഥഞ്ച, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ചേതസാ ചിത്തം സുപരിചിതം ഹോതി? ‘വീതരാഗം മേ ചിത്ത’ന്തി ചേതസാ ചിത്തം സുപരിചിതം ഹോതി; ‘വീതദോസം മേ ചിത്ത’ന്തി ചേതസാ ചിത്തം സുപരിചിതം ഹോതി; ‘വീതമോഹം മേ ചിത്ത’ന്തി ചേതസാ ചിത്തം സുപരിചിതം ഹോതി; ‘അസരാഗധമ്മം മേ ചിത്ത’ന്തി ചേതസാ ചിത്തം സുപരിചിതം ഹോതി; ‘അസദോസധമ്മം മേ ചിത്ത’ന്തി ചേതസാ ചിത്തം സുപരിചിതം ഹോതി; ‘അസമോഹധമ്മം മേ ചിത്ത’ന്തി ചേതസാ ചിത്തം സുപരിചിതം ഹോതി; ‘അനാവത്തിധമ്മം മേ ചിത്തം കാമഭവായാ’തി ചേതസാ ചിത്തം സുപരിചിതം ഹോതി; ‘അനാവത്തിധമ്മം മേ ചിത്തം രൂപഭവായാ’തി ചേതസാ ചിത്തം സുപരിചിതം ഹോതി; ‘അനാവത്തിധമ്മം മേ ചിത്തം അരൂപഭവായാ’തി ചേതസാ ചിത്തം സുപരിചിതം ഹോതി. ഏവം സമ്മാ വിമുത്തചിത്തസ്സ ഖോ, ആവുസോ, ഭിക്ഖുനോ ഭുസാ ചേപി ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ചക്ഖുസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി, നേവസ്സ ചിത്തം പരിയാദിയന്തി; അമിസ്സീകതമേവസ്സ ചിത്തം ഹോതി ഠിതം ആനേഞ്ജപ്പത്തം, വയം ചസ്സാനുപസ്സതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ആവുസോ, സിലായൂപോ സോളസകുക്കുകോ. തസ്സസ്സു അട്ഠ കുക്കൂ ഹേട്ഠാ നേമങ്ഗമാ, അട്ഠ കുക്കൂ ഉപരി നേമസ്സ. അഥ പുരത്ഥിമായ ചേപി ദിസായ ആഗച്ഛേയ്യ ഭുസാ വാതവുട്ഠി, നേവ നം സങ്കമ്പേയ്യ ന സമ്പവേധേയ്യ; അഥ പച്ഛിമായ… അഥ ഉത്തരായ… അഥ ദക്ഖിണായ ചേപി ദിസായ ആഗച്ഛേയ്യ ഭുസാ വാതവുട്ഠി, നേവ നം സങ്കമ്പേയ്യ ന സമ്പവേധേയ്യ. തം കിസ്സ ഹേതു? ഗമ്ഭീരത്താ, ആവുസോ, നേമസ്സ, സുനിഖാതത്താ സിലായൂപസ്സ. ഏവമേവം ഖോ, ആവുസോ, സമ്മാ വിമുത്തചിത്തസ്സ ഭിക്ഖുനോ ഭുസാ ചേപി ചക്ഖുവിഞ്ഞേയ്യാ രൂപാ ചക്ഖുസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി, നേവസ്സ ചിത്തം പരിയാദിയന്തി; അമിസ്സീകതമേവസ്സ ചിത്തം ഹോതി ഠിതം ആനേഞ്ജപ്പത്തം, വയം ചസ്സാനുപസ്സതി.

‘‘ഭുസാ ചേപി സോതവിഞ്ഞേയ്യാ സദ്ദാ… ഘാനവിഞ്ഞേയ്യാ ഗന്ധാ… ജിവ്ഹാവിഞ്ഞേയ്യാ രസാ… കായവിഞ്ഞേയ്യാ ഫോട്ഠബ്ബാ… മനോവിഞ്ഞേയ്യാ ധമ്മാ മനസ്സ ആപാഥം ആഗച്ഛന്തി, നേവസ്സ ചിത്തം പരിയാദിയന്തി; അമിസ്സീകതമേവസ്സ ചിത്തം ഹോതി ഠിതം ആനേഞ്ജപ്പത്തം, വയം ചസ്സാനുപസ്സതീ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. പഠമവേരസുത്തം

൨൭. [അ. നി. ൯.൯൨; സം. നി. ൫.൧൦൨൪] അഥ ഖോ അനാഥപിണ്ഡികോ ഗഹപതി യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ അനാഥപിണ്ഡികം ഗഹപതിം ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘യതോ ഖോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകസ്സ പഞ്ച ഭയാനി വേരാനി വൂപസന്താനി ഹോന്തി, ചതൂഹി ച സോതാപത്തിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി, സോ ആകങ്ഖമാനോ അത്തനാവ അത്താനം ബ്യാകരേയ്യ – ‘ഖീണനിരയോമ്ഹി ഖീണതിരച്ഛാനയോനി ഖീണപേത്തിവിസയോ ഖീണാപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതോ, സോതാപന്നോഹമസ്മി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’’തി.

‘‘കതമാനി പഞ്ച ഭയാനി വേരാനി വൂപസന്താനി ഹോന്തി? യം, ഗഹപതി, പാണാതിപാതീ പാണാതിപാതപച്ചയാ ദിട്ഠധമ്മികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, സമ്പരായികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, ചേതസികമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി, പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ നേവ ദിട്ഠധമ്മികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, ന സമ്പരായികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, ന ചേതസികമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. പാണാതിപാതാ പടിവിരതസ്സ ഏവം തം ഭയം വേരം വൂപസന്തം ഹോതി.

‘‘യം, ഗഹപതി, അദിന്നാദായീ…പേ… കാമേസുമിച്ഛാചാരീ… മുസാവാദീ… സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠായീ സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനപച്ചയാ ദിട്ഠധമ്മികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, സമ്പരായികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, ചേതസികമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി, സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതോ നേവ ദിട്ഠധമ്മികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, ന സമ്പരായികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, ന ചേതസികമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതസ്സ ഏവം തം ഭയം വേരം വൂപസന്തം ഹോതി. ഇമാനി പഞ്ച ഭയാനി വേരാനി വൂപസന്താനി ഹോന്തി.

‘‘കതമേഹി ചതൂഹി സോതാപത്തിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി? ഇധ, ഗഹപതി, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ അരഹം സമ്മാസമ്ബുദ്ധോ വിജ്ജാചരണസമ്പന്നോ സുഗതോ ലോകവിദൂ അനുത്തരോ പുരിസദമ്മസാരഥി സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’’’തി.

ധമ്മേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ‘സ്വാക്ഖാതോ ഭഗവതാ ധമ്മോ സന്ദിട്ഠികോ അകാലികോ ഏഹിപസ്സികോ ഓപനേയ്യികോ പച്ചത്തം വേദിതബ്ബോ വിഞ്ഞൂഹീ’തി.

സങ്ഘേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ‘സുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ ഉജുപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ ഞായപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ സാമീചിപ്പടിപന്നോ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ; യദിദം ചത്താരി പുരിസയുഗാനി അട്ഠ പുരിസപുഗ്ഗലാ ഏസ ഭഗവതോ സാവകസങ്ഘോ ആഹുനേയ്യോ പാഹുനേയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യോ അഞ്ജലികരണീയോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’തി.

അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി അച്ഛിദ്ദേഹി അസബലേഹി അകമ്മാസേഹി ഭുജിസ്സേഹി വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥേഹി അപരാമട്ഠേഹി സമാധിസംവത്തനികേഹി. ഇമേഹി ചതൂഹി സോതാപത്തിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി.

‘‘യതോ ഖോ, ഗഹപതി, അരിയസാവകസ്സ ഇമാനി പഞ്ച ഭയാനി വേരാനി വൂപസന്താനി ഹോന്തി, ഇമേഹി ച ചതൂഹി സോതാപത്തിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി, സോ ആകങ്ഖമാനോ അത്തനാവ അത്താനം ബ്യാകരേയ്യ – ‘ഖീണനിരയോമ്ഹി ഖീണതിരച്ഛാനയോനി ഖീണപേത്തിവിസയോ ഖീണാപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതോ; സോതാപന്നോഹമസ്മി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’’തി. സത്തമം.

൮. ദുതിയവേരസുത്തം

൨൮. [സം. നി. ൫.൧൦൨൫] ‘‘യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകസ്സ പഞ്ച ഭയാനി വേരാനി വൂപസന്താനി ഹോന്തി, ചതൂഹി ച സോതാപത്തിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി, സോ ആകങ്ഖമാനോ അത്തനാവ അത്താനം ബ്യാകരേയ്യ – ‘ഖീണനിരയോമ്ഹി ഖീണതിരച്ഛാനയോനി ഖീണപേത്തിവിസയോ ഖീണാപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതോ; സോതാപന്നോഹമസ്മി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’’തി.

‘‘കതമാനി പഞ്ച ഭയാനി വേരാനി വൂപസന്താനി ഹോന്തി? യം, ഭിക്ഖവേ, പാണാതിപാതീ പാണാതിപാതപച്ചയാ ദിട്ഠധമ്മികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, സമ്പരായികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, ചേതസികമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി, പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ…പേ… ഏവം തം ഭയം വേരം വൂപസന്തം ഹോതി.

‘‘യം, ഭിക്ഖവേ, അദിന്നാദായീ…പേ… സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠായീ സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനപച്ചയാ ദിട്ഠധമ്മികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, സമ്പരായികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, ചേതസികമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി, സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതോ നേവ ദിട്ഠധമ്മികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, ന സമ്പരായികമ്പി ഭയം വേരം പസവതി, ന ചേതസികമ്പി ദുക്ഖം ദോമനസ്സം പടിസംവേദേതി. സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതസ്സ ഏവം തം ഭയം വേരം വൂപസന്തം ഹോതി. ഇമാനി പഞ്ച ഭയാനി വേരാനി വൂപസന്താനി ഹോന്തി.

‘‘കതമേഹി ചതൂഹി സോതാപത്തിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ബുദ്ധേ അവേച്ചപ്പസാദേന സമന്നാഗതോ ഹോതി – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. ധമ്മേ…പേ… സങ്ഘേ… അരിയകന്തേഹി സീലേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി അഖണ്ഡേഹി അച്ഛിദ്ദേഹി അസബലേഹി അകമ്മാസേഹി ഭുജിസ്സേഹി വിഞ്ഞുപ്പസത്ഥേഹി അപരാമട്ഠേഹി സമാധിസംവത്തനികേഹി. ഇമേഹി ചതൂഹി സോതാപത്തിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി.

‘‘യതോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകസ്സ ഇമാനി പഞ്ച ഭയാനി വേരാനി വൂപസന്താനി ഹോന്തി, ഇമേഹി ച ചതൂഹി സോതാപത്തിയങ്ഗേഹി സമന്നാഗതോ ഹോതി, സോ ആകങ്ഖമാനോ അത്തനാവ അത്താനം ബ്യാകരേയ്യ – ‘ഖീണനിരയോമ്ഹി ഖീണതിരച്ഛാനയോനി ഖീണപേത്തിവിസയോ ഖീണാപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതോ; സോതാപന്നോഹമസ്മി അവിനിപാതധമ്മോ നിയതോ സമ്ബോധിപരായണോ’’’തി. അട്ഠമം.

൯. ആഘാതവത്ഥുസുത്തം

൨൯. [വിഭ. ൯൬൦; ദീ. നി. ൩.൩൪൦; അ. നി. ൧൦.൭൯] ‘‘നവയിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ആഘാതവത്ഥൂനി. കതമാനി നവ? ‘അനത്ഥം മേ അചരീ’തി ആഘാതം ബന്ധതി; ‘അനത്ഥം മേ ചരതീ’തി ആഘാതം ബന്ധതി; ‘അനത്ഥം മേ ചരിസ്സതീ’തി ആഘാതം ബന്ധതി; ‘പിയസ്സ മേ മനാപസ്സ അനത്ഥം അചരീ’തി…പേ… ‘അനത്ഥം ചരതീ’തി…പേ… ‘അനത്ഥം ചരിസ്സതീ’തി ആഘാതം ബന്ധതി; ‘അപ്പിയസ്സ മേ അമനാപസ്സ അത്ഥം അചരീ’തി …പേ… ‘അത്ഥം ചരതീ’തി…പേ… ‘അത്ഥം ചരിസ്സതീ’തി ആഘാതം ബന്ധതി. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നവ ആഘാതവത്ഥൂനീ’’തി. നവമം.

൧൦. ആഘാതപടിവിനയസുത്തം

൩൦. [ദീ. നി. ൩.൩൪൦, ൩൫൯] ‘‘നവയിമേ, ഭിക്ഖവേ, ആഘാതപടിവിനയാ. കതമേ നവ? ‘അനത്ഥം മേ അചരി [അചരീതി (സ്യാ.), ഏവം ‘‘ചരതി, ചരിസ്സതി’’ പദേസുപി], തം കുതേത്ഥ ലബ്ഭാ’തി ആഘാതം പടിവിനേതി; ‘അനത്ഥം മേ ചരതി, തം കുതേത്ഥ ലബ്ഭാ’തി ആഘാതം പടിവിനേതി; ‘അനത്ഥം മേ ചരിസ്സതി, തം കുതേത്ഥ ലബ്ഭാ’തി ആഘാതം പടിവിനേതി; പിയസ്സ മേ മനാപസ്സ അനത്ഥം അചരി…പേ… അനത്ഥം ചരതി…പേ… ‘അനത്ഥം ചരിസ്സതി, തം കുതേത്ഥ ലബ്ഭാ’തി ആഘാതം പടിവിനേതി; അപ്പിയസ്സ മേ അമനാപസ്സ അത്ഥം അചരി…പേ… അത്ഥം ചരതി…പേ… ‘അത്ഥം ചരിസ്സതി, തം കുതേത്ഥ ലബ്ഭാ’തി ആഘാതം പടിവിനേതി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നവ ആഘാതപടിവിനയാ’’തി. ദസമം.

൧൧. അനുപുബ്ബനിരോധസുത്തം

൩൧. ‘‘നവയിമേ, ഭിക്ഖവേ, അനുപുബ്ബനിരോധാ. കതമേ നവ? പഠമം ഝാനം സമാപന്നസ്സ കാമസഞ്ഞാ [ആമിസ്സസഞ്ഞാ (സ്യാ.)] നിരുദ്ധാ ഹോതി; ദുതിയം ഝാനം സമാപന്നസ്സ വിതക്കവിചാരാ നിരുദ്ധാ ഹോന്തി; തതിയം ഝാനം സമാപന്നസ്സ പീതി നിരുദ്ധാ ഹോതി; ചതുത്ഥം ഝാനം സമാപന്നസ്സ അസ്സാസപസ്സാസാ നിരുദ്ധാ ഹോന്തി; ആകാസാനഞ്ചായതനം സമാപന്നസ്സ രൂപസഞ്ഞാ നിരുദ്ധാ ഹോതി; വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനം സമാപന്നസ്സ ആകാസാനഞ്ചായതനസഞ്ഞാ നിരുദ്ധാ ഹോതി; ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനം സമാപന്നസ്സ വിഞ്ഞാണഞ്ചായതനസഞ്ഞാ നിരുദ്ധാ ഹോതി; നേവസഞ്ഞാനാസഞ്ഞായതനം സമാപന്നസ്സ ആകിഞ്ചഞ്ഞായതനസഞ്ഞാ നിരുദ്ധാ ഹോതി; സഞ്ഞാവേദയിതനിരോധം സമാപന്നസ്സ സഞ്ഞാ ച വേദനാ ച നിരുദ്ധാ ഹോന്തി. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നവ അനുപുബ്ബനിരോധാ’’തി [ദീ. നി. ൩.൩൪൪, ൩൪൯]. ഏകാദസമം.

സത്താവാസവഗ്ഗോ തതിയോ.