.നമോ തസ്സ ഭഗവതോ അരഹതോ സമ്മാസമ്ബുദ്ധസ്സ.

അങ്ഗുത്തരനികായോ

നവകനിപാതപാളി

൧. പഠമപണ്ണാസകം

൧. സമ്ബോധിവഗ്ഗോ

൧. സമ്ബോധിസുത്തം

൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി –

‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘സമ്ബോധിപക്ഖികാനം [സമ്ബോധപക്ഖികാനം (സീ. സ്യാ. പീ.)], ആവുസോ, ധമ്മാനം കാ ഉപനിസാ ഭാവനായാ’തി, ഏവം പുട്ഠാ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, തേസം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം കിന്തി ബ്യാകരേയ്യാഥാ’’തി? ‘‘ഭഗവംമൂലകാ നോ, ഭന്തേ, ധമ്മാ…പേ… ഭഗവതോ സുത്വാ ഭിക്ഖൂ ധാരേസ്സന്തീ’’തി.

‘‘തേന ഹി, ഭിക്ഖവേ, സുണാഥ, സാധുകം മനസി കരോഥ; ഭാസിസ്സാമീ’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –

‘‘സചേ, ഭിക്ഖവേ, അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ഏവം പുച്ഛേയ്യും – ‘സമ്ബോധിപക്ഖികാനം, ആവുസോ, ധമ്മാനം കാ ഉപനിസാ ഭാവനായാ’തി, ഏവം പുട്ഠാ തുമ്ഹേ, ഭിക്ഖവേ, തേസം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ഏവം ബ്യാകരേയ്യാഥ –

‘‘ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു കല്യാണമിത്തോ ഹോതി കല്യാണസഹായോ കല്യാണസമ്പവങ്കോ. സമ്ബോധിപക്ഖികാനം, ആവുസോ, ധമ്മാനം അയം പഠമാ ഉപനിസാ ഭാവനായ.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ, സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു. സമ്ബോധിപക്ഖികാനം, ആവുസോ, ധമ്മാനം അയം ദുതിയാ ഉപനിസാ ഭാവനായ.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖു യായം കഥാ അഭിസല്ലേഖികാ ചേതോവിവരണസപ്പായാ, സേയ്യഥിദം – അപ്പിച്ഛകഥാ സന്തുട്ഠികഥാ പവിവേകകഥാ അസംസഗ്ഗകഥാ വീരിയാരമ്ഭകഥാ സീലകഥാ സമാധികഥാ പഞ്ഞാകഥാ വിമുത്തികഥാ വിമുത്തിഞാണദസ്സനകഥാ, ഏവരൂപിയാ കഥായ നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ. സമ്ബോധിപക്ഖികാനം, ആവുസോ, ധമ്മാനം അയം തതിയാ ഉപനിസാ ഭാവനായ.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ, ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു. സമ്ബോധിപക്ഖികാനം, ആവുസോ, ധമ്മാനം അയം ചതുത്ഥീ ഉപനിസാ ഭാവനായ.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖു പഞ്ഞവാ ഹോതി ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ. സമ്ബോധിപക്ഖികാനം, ആവുസോ, ധമ്മാനം അയം പഞ്ചമീ ഉപനിസാ ഭാവനായ’’.

‘‘കല്യാണമിത്തസ്സേതം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം കല്യാണസഹായസ്സ കല്യാണസമ്പവങ്കസ്സ – സീലവാ ഭവിസ്സതി, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരിസ്സതി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ, സമാദായ സിക്ഖിസ്സതി സിക്ഖാപദേസു.

‘‘കല്യാണമിത്തസ്സേതം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം കല്യാണസഹായസ്സ കല്യാണസമ്പവങ്കസ്സ – യായം കഥാ അഭിസല്ലേഖികാ ചേതോവിവരണസപ്പായാ, സേയ്യഥിദം – അപ്പിച്ഛകഥാ സന്തുട്ഠികഥാ പവിവേകകഥാ അസംസഗ്ഗകഥാ വീരിയാരമ്ഭകഥാ സീലകഥാ സമാധികഥാ പഞ്ഞാകഥാ വിമുത്തികഥാ വിമുത്തിഞാണദസ്സനകഥാ, ഏവരൂപിയാ കഥായ നികാമലാഭീ ഭവിസ്സതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ.

‘‘കല്യാണമിത്തസ്സേതം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം കല്യാണസഹായസ്സ കല്യാണസമ്പവങ്കസ്സ – ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരിസ്സതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ, ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു.

‘‘കല്യാണമിത്തസ്സേതം, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം കല്യാണസഹായസ്സ കല്യാണസമ്പവങ്കസ്സ – പഞ്ഞവാ ഭവിസ്സതി ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ.

‘‘തേന ച പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനാ ഇമേസു പഞ്ചസു ധമ്മേസു പതിട്ഠായ ചത്താരോ ധമ്മാ ഉത്തരി [ഉത്തരിം (സീ. സ്യാ. പീ.)] ഭാവേതബ്ബാ – അസുഭാ ഭാവേതബ്ബാ രാഗസ്സ പഹാനായ, മേത്താ ഭാവേതബ്ബാ ബ്യാപാദസ്സ പഹാനായ, ആനാപാനസ്സതി [ആനാപാനസതി (സീ. പീ.)] ഭാവേതബ്ബാ വിതക്കുപച്ഛേദായ, അനിച്ചസഞ്ഞാ ഭാവേതബ്ബാ അസ്മിമാനസമുഗ്ഘാതായ. അനിച്ചസഞ്ഞിനോ, ഭിക്ഖവേ, അനത്തസഞ്ഞാ സണ്ഠാതി. അനത്തസഞ്ഞീ അസ്മിമാനസമുഗ്ഘാതം പാപുണാതി ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിബ്ബാന’’ന്തി. പഠമം.

൨. നിസ്സയസുത്തം

൨. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘‘നിസ്സയസമ്പന്നോ നിസ്സയസമ്പന്നോ’തി, ഭന്തേ, വുച്ചതി. കിത്താവതാ നു ഖോ, ഭന്തേ, ഭിക്ഖു നിസ്സയസമ്പന്നോ ഹോതീ’’തി? ‘‘സദ്ധം ചേ, ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖു നിസ്സായ അകുസലം പജഹതി കുസലം ഭാവേതി, പഹീനമേവസ്സ തം അകുസലം ഹോതി. ഹിരിം ചേ, ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖു നിസ്സായ…പേ… ഓത്തപ്പം ചേ, ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖു നിസ്സായ…പേ… വീരിയം ചേ, ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖു നിസ്സായ…പേ… പഞ്ഞം ചേ, ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖു നിസ്സായ അകുസലം പജഹതി കുസലം ഭാവേതി, പഹീനമേവസ്സ തം അകുസലം ഹോതി. തം ഹിസ്സ ഭിക്ഖുനോ അകുസലം പഹീനം ഹോതി സുപ്പഹീനം, യംസ അരിയായ പഞ്ഞായ ദിസ്വാ പഹീനം’’.

‘‘തേന ച പന, ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖുനാ ഇമേസു പഞ്ചസു ധമ്മേസു പതിട്ഠായ ചത്താരോ ഉപനിസ്സായ വിഹാതബ്ബാ. കതമേ ചത്താരോ? ഇധ, ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖു സങ്ഖായേകം പടിസേവതി, സങ്ഖായേകം അധിവാസേതി, സങ്ഖായേകം പരിവജ്ജേതി, സങ്ഖായേകം വിനോദേതി. ഏവം ഖോ, ഭിക്ഖു, ഭിക്ഖു നിസ്സയസമ്പന്നോ ഹോതീ’’തി. ദുതിയം.

൩. മേഘിയസുത്തം

൩. ഏകം സമയം ഭഗവാ ചാലികായം വിഹരതി ചാലികാപബ്ബതേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ മേഘിയോ ഭഗവതോ ഉപട്ഠാകോ ഹോതി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മേഘിയോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതോ ഖോ ആയസ്മാ മേഘിയോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇച്ഛാമഹം, ഭന്തേ, ജന്തുഗാമം [ജതുഗാമം (സീ. അട്ഠ., സ്യാ. അട്ഠ.), ജത്തുഗാമം (ക. അട്ഠകഥായമ്പി പാഠന്തരം)] പിണ്ഡായ പവിസിതു’’ന്തി. ‘‘യസ്സ ദാനി ത്വം, മേഘിയ, കാലം മഞ്ഞസീ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ മേഘിയോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ജന്തുഗാമം പിണ്ഡായ പാവിസി. ജന്തുഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ യേന കിമികാളായ നദിയാ തീരം തേനുപസങ്കമി. അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ മേഘിയോ കിമികാളായ നദിയാ തീരേ ജങ്ഘാവിഹാരം [ജങ്ഘവിഹാരം (സ്യാ. ക.)] അനുചങ്കമമാനോ അനുവിചരമാനോ അമ്ബവനം പാസാദികം രമണീയം. ദിസ്വാനസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘പാസാദികം വതിദം അമ്ബവനം രമണീയം, അലം വതിദം കുലപുത്തസ്സ പധാനത്ഥികസ്സ പധാനായ. സചേ മം ഭഗവാ അനുജാനേയ്യ, ആഗച്ഛേയ്യാഹം ഇമം അമ്ബവനം പധാനായാ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ മേഘിയോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ മേഘിയോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ ജന്തുഗാമം പിണ്ഡായ പാവിസിം. ജന്തുഗാമേ പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ യേന കിമികാളായ നദിയാ തീരം തേനുപസങ്കമിം. അദ്ദസം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, കിമികാളായ നദിയാ തീരേ ജങ്ഘാവിഹാരം അനുചങ്കമമാനോ അനുവിചരമാനോ അമ്ബവനം പാസാദികം രമണീയം. ദിസ്വാന മേ ഏതദഹോസി – ‘പാസാദികം വതിദം അമ്ബവനം രമണീയം. അലം വതിദം കുലപുത്തസ്സ പധാനത്ഥികസ്സ പധാനായ. സചേ മം ഭഗവാ അനുജാനേയ്യ, ആഗച്ഛേയ്യാഹം ഇമം അമ്ബവനം പധാനായാ’തി. സചേ മം ഭഗവാ അനുജാനേയ്യ, ഗച്ഛേയ്യാഹം തം അമ്ബവനം പധാനായാ’’തി. ‘‘ആഗമേഹി താവ, മേഘിയ! ഏകകമ്ഹി [ഏകകമ്ഹാ (സീ. പീ.)] താവ [വത (ക.)] യാവ അഞ്ഞോപി കോചി ഭിക്ഖു ആഗച്ഛതീ’’തി [ദിസ്സതൂതി (സബ്ബത്ഥ, ടീകായമ്പി പാഠന്തരം), ആഗച്ഛതൂതി, ദിസ്സതീതി (ടീകായം പാഠന്തരാനി)].

ദുതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ മേഘിയോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഭഗവതോ, ഭന്തേ, നത്ഥി കിഞ്ചി ഉത്തരി കരണീയം, നത്ഥി കതസ്സ പടിചയോ. മയ്ഹം ഖോ പന, ഭന്തേ, അത്ഥി ഉത്തരി കരണീയം, അത്ഥി കതസ്സ പടിചയോ. സചേ മം ഭഗവാ അനുജാനേയ്യ, ഗച്ഛേയ്യാഹം തം അമ്ബവനം പധാനായാ’’തി. ‘‘ആഗമേഹി താവ, മേഘിയ, ഏകകമ്ഹി താവ യാവ അഞ്ഞോപി കോചി ഭിക്ഖു ആഗച്ഛതീ’’തി.

തതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ മേഘിയോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഭഗവതോ, ഭന്തേ, നത്ഥി കിഞ്ചി ഉത്തരി കരണീയം, നത്ഥി കതസ്സ പടിചയോ. മയ്ഹം ഖോ പന, ഭന്തേ, അത്ഥി ഉത്തരി കരണീയം, അത്ഥി കതസ്സ പടിചയോ. സചേ മം ഭഗവാ അനുജാനേയ്യ, ഗച്ഛേയ്യാഹം തം അമ്ബവനം പധാനായാ’’തി. ‘‘പധാനന്തി ഖോ, മേഘിയ, വദമാനം കിന്തി വദേയ്യാമ! യസ്സ ദാനി ത്വം, മേഘിയ, കാലം മഞ്ഞസീ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ മേഘിയോ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ യേന തം അമ്ബവനം തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തം അമ്ബവനം അജ്ഝോഗാഹേത്വാ അഞ്ഞതരസ്മിം രുക്ഖമൂലേ ദിവാവിഹാരം നിസീദി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ മേഘിയസ്സ തസ്മിം അമ്ബവനേ വിഹരന്തസ്സ യേഭുയ്യേന തയോ പാപകാ അകുസലാ വിതക്കാ സമുദാചരന്തി, സേയ്യഥിദം – കാമവിതക്കോ, ബ്യാപാദവിതക്കോ, വിഹിംസാവിതക്കോ. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ മേഘിയസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അച്ഛരിയം വത ഭോ, അബ്ഭുതം വത ഭോ! സദ്ധായ ച വതമ്ഹാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ; അഥ ച പനിമേഹി തീഹി പാപകേഹി അകുസലേഹി വിതക്കേഹി അന്വാസത്താ – കാമവിതക്കേന, ബ്യാപാദവിതക്കേന, വിഹിംസാവിതക്കേനാ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ മേഘിയോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ മേഘിയോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘ഇധ മയ്ഹം, ഭന്തേ, തസ്മിം അമ്ബവനേ വിഹരന്തസ്സ യേഭുയ്യേന തയോ പാപകാ അകുസലാ വിതക്കാ സമുദാചരന്തി, സേയ്യഥിദം – കാമവിതക്കോ, ബ്യാപാദവിതക്കോ, വിഹിംസാവിതക്കോ. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏതദഹോസി – ‘അച്ഛരിയം വത ഭോ, അബ്ഭുതം വത ഭോ! സദ്ധായ ച വതമ്ഹാ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാ; അഥ ച പനിമേഹി തീഹി പാപകേഹി അകുസലേഹി വിതക്കേഹി അന്വാസത്താ – കാമവിതക്കേന, ബ്യാപാദവിതക്കേന, വിഹിംസാവിതക്കേനാതി’’’.

‘‘അപരിപക്കായ, മേഘിയ, ചേതോവിമുത്തിയാ പഞ്ച ധമ്മാ പരിപക്കായ സംവത്തന്തി. കതമേ പഞ്ച? ഇധ, മേഘിയ, ഭിക്ഖു കല്യാണമിത്തോ ഹോതി കല്യാണസഹായോ കല്യാണസമ്പവങ്കോ. അപരിപക്കായ, മേഘിയ, ചേതോവിമുത്തിയാ അയം പഠമോ ധമ്മോ പരിപക്കായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, മേഘിയ, ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി, പാതിമോക്ഖസംവരസംവുതോ വിഹരതി ആചാരഗോചരസമ്പന്നോ അണുമത്തേസു വജ്ജേസു ഭയദസ്സാവീ, സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു. അപരിപക്കായ, മേഘിയ, ചേതോവിമുത്തിയാ അയം ദുതിയോ ധമ്മോ പരിപക്കായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, മേഘിയ, യായം കഥാ അഭിസല്ലേഖികാ ചേതോവിവരണസപ്പായാ, സേയ്യഥിദം – അപ്പിച്ഛകഥാ സന്തുട്ഠികഥാ പവിവേകകഥാ അസംസഗ്ഗകഥാ വീരിയാരമ്ഭകഥാ സീലകഥാ സമാധികഥാ പഞ്ഞാകഥാ വിമുത്തികഥാ വിമുത്തിഞാണദസ്സനകഥാ, ഏവരൂപിയാ കഥായ നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ. അപരിപക്കായ, മേഘിയ, ചേതോവിമുത്തിയാ അയം തതിയോ ധമ്മോ പരിപക്കായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, മേഘിയ, ഭിക്ഖു ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരതി അകുസലാനം ധമ്മാനം പഹാനായ, കുസലാനം ധമ്മാനം ഉപസമ്പദായ, ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു. അപരിപക്കായ, മേഘിയ, ചേതോവിമുത്തിയാ അയം ചതുത്ഥോ ധമ്മോ പരിപക്കായ സംവത്തതി.

‘‘പുന ചപരം, മേഘിയ, ഭിക്ഖു പഞ്ഞവാ ഹോതി ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ. അപരിപക്കായ, മേഘിയ, ചേതോവിമുത്തിയാ അയം പഞ്ചമോ ധമ്മോ പരിപക്കായ സംവത്തതി.

‘‘കല്യാണമിത്തസ്സേതം, മേഘിയ, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം കല്യാണസഹായസ്സ കല്യാണസമ്പവങ്കസ്സ – ‘സീലവാ ഭവിസ്സതി…പേ. … സമാദായ സിക്ഖിസ്സതി സിക്ഖാപദേസു’’’.

‘‘കല്യാണമിത്തസ്സേതം, മേഘിയ, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം കല്യാണസഹായസ്സ കല്യാണസമ്പവങ്കസ്സ – ‘യായം കഥാ അഭിസല്ലേഖികാ ചേതോവിവരണസപ്പായാ, സേയ്യഥിദം – അപ്പിച്ഛകഥാ…പേ… വിമുത്തിഞാണദസ്സനകഥാ, ഏവരൂപിയാ കഥായ നികാമലാഭീ ഭവിസ്സതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ’’’.

‘‘കല്യാണമിത്തസ്സേതം, മേഘിയ, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം കല്യാണസഹായസ്സ കല്യാണസമ്പവങ്കസ്സ – ‘ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരിസ്സതി…പേ… അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു’’’.

‘‘കല്യാണമിത്തസ്സേതം, മേഘിയ, ഭിക്ഖുനോ പാടികങ്ഖം കല്യാണസഹായസ്സ കല്യാണസമ്പവങ്കസ്സ – ‘പഞ്ഞവാ ഭവിസ്സതി…പേ… സമ്മാദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ’’’.

‘‘തേന ച പന, മേഘിയ, ഭിക്ഖുനാ ഇമേസു പഞ്ചസു ധമ്മേസു പതിട്ഠായ ചത്താരോ ധമ്മാ ഉത്തരി ഭാവേതബ്ബാ – അസുഭാ ഭാവേതബ്ബാ രാഗസ്സ പഹാനായ, മേത്താ ഭാവേതബ്ബാ ബ്യാപാദസ്സ പഹാനായ, ആനാപാനസ്സതി ഭാവേതബ്ബാ വിതക്കുപച്ഛേദായ, അനിച്ചസഞ്ഞാ ഭാവേതബ്ബാ അസ്മിമാനസമുഗ്ഘാതായ. അനിച്ചസഞ്ഞിനോ, മേഘിയ, അനത്തസഞ്ഞാ സണ്ഠാതി. അനത്തസഞ്ഞീ അസ്മിമാനസമുഗ്ഘാതം പാപുണാതി ദിട്ഠേവ ധമ്മേ നിബ്ബാന’’ന്തി. തതിയം.

൪. നന്ദകസുത്തം

൪. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ നന്ദകോ ഉപട്ഠാനസാലായം ഭിക്ഖൂ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേതി സമാദപേതി സമുത്തേജേതി സമ്പഹംസേതി. അഥ ഖോ ഭഗവാ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേനുപട്ഠാനസാലാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ബഹിദ്വാരകോട്ഠകേ അട്ഠാസി കഥാപരിയോസാനം ആഗമയമാനോ. അഥ ഖോ ഭഗവാ കഥാപരിയോസാനം വിദിത്വാ ഉക്കാസേത്വാ അഗ്ഗളം ആകോടേസി. വിവരിംസു ഖോ തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ ദ്വാരം.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ഉപട്ഠാനസാലം പവിസിത്വാ പഞ്ഞത്താസനേ നിസീദി. നിസജ്ജ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം നന്ദകം ഏതദവോച – ‘‘ദീഘോ ഖോ ത്യായം, നന്ദക, ധമ്മപരിയായോ ഭിക്ഖൂനം പടിഭാസി. അപി മേ പിട്ഠി ആഗിലായതി ബഹിദ്വാരകോട്ഠകേ ഠിതസ്സ കഥാപരിയോസാനം ആഗമയമാനസ്സാ’’തി.

ഏവം വുത്തേ ആയസ്മാ നന്ദകോ സാരജ്ജമാനരൂപോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ന ഖോ പന മയം, ഭന്തേ, ജാനാമ ‘ഭഗവാ ബഹിദ്വാരകോട്ഠകേ ഠിതോ’തി. സചേ ഹി മയം, ഭന്തേ, ജാനേയ്യാമ ‘ഭഗവാ ബഹിദ്വാരകോട്ഠകേ ഠിതോ’തി, ഏത്തകമ്പി ( ) [(ധമ്മം) കത്ഥചി] നോ നപ്പടിഭാസേയ്യാ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം നന്ദകം സാരജ്ജമാനരൂപം വിദിത്വാ ആയസ്മന്തം നന്ദകം ഏതദവോച – ‘‘സാധു, സാധു, നന്ദക! ഏതം ഖോ, നന്ദക, തുമ്ഹാകം പതിരൂപം കുലപുത്താനം സദ്ധായ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതാനം, യം തുമ്ഹേ ധമ്മിയാ കഥായ സന്നിസീദേയ്യാഥ. സന്നിപതിതാനം വോ, നന്ദക, ദ്വയം കരണീയം – ധമ്മീ വാ കഥാ അരിയോ വാ തുണ്ഹീഭാവോ. [അ. നി. ൮.൭൧; ൯.൧] സദ്ധോ ച, നന്ദക, ഭിക്ഖു ഹോതി, നോ ച സീലവാ. ഏവം സോ തേനങ്ഗേന അപരിപൂരോ ഹോതി. തേന തം അങ്ഗം പരിപൂരേതബ്ബം – ‘കിന്താഹം സദ്ധോ ച അസ്സം സീലവാ ചാ’തി. യതോ ച ഖോ, നന്ദക, ഭിക്ഖു സദ്ധോ ച ഹോതി സീലവാ ച, ഏവം സോ തേനങ്ഗേന പരിപൂരോ ഹോതി.

‘‘സദ്ധോ ച, നന്ദക, ഭിക്ഖു ഹോതി സീലവാ ച, നോ ച ലാഭീ അജ്ഝത്തം ചേതോസമാധിസ്സ. ഏവം സോ തേനങ്ഗേന അപരിപൂരോ ഹോതി. തേന തം അങ്ഗം പരിപൂരേതബ്ബം – ‘കിന്താഹം സദ്ധോ ച അസ്സം സീലവാ ച ലാഭീ ച അജ്ഝത്തം ചേതോസമാധിസ്സാ’തി. യതോ ച ഖോ, നന്ദക, ഭിക്ഖു സദ്ധോ ച ഹോതി സീലവാ ച ലാഭീ ച അജ്ഝത്തം ചേതോസമാധിസ്സ, ഏവം സോ തേനങ്ഗേന പരിപൂരോ ഹോതി.

‘‘സദ്ധോ ച, നന്ദക, ഭിക്ഖു ഹോതി സീലവാ ച ലാഭീ ച അജ്ഝത്തം ചേതോസമാധിസ്സ, ന ലാഭീ അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനായ. ഏവം സോ തേനങ്ഗേന അപരിപൂരോ ഹോതി. സേയ്യഥാപി, നന്ദക, പാണകോ ചതുപ്പാദകോ അസ്സ. തസ്സ ഏകോ പാദോ ഓമകോ ലാമകോ. ഏവം സോ തേനങ്ഗേന അപരിപൂരോ അസ്സ. ഏവമേവം ഖോ, നന്ദക, ഭിക്ഖു സദ്ധോ ച ഹോതി സീലവാ ച ലാഭീ ച അജ്ഝത്തം ചേതോസമാധിസ്സ, ന ലാഭീ അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനായ. ഏവം സോ തേനങ്ഗേന അപരിപൂരോ ഹോതി. തേന തം അങ്ഗം പരിപൂരേതബ്ബം – ‘കിന്താഹം സദ്ധോ ച അസ്സം സീലവാ ച ലാഭീ ച അജ്ഝത്തം ചേതോസമാധിസ്സ ലാഭീ ച അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനായാ’’’തി.

‘‘യതോ ച ഖോ, നന്ദക, ഭിക്ഖു സദ്ധോ ച ഹോതി സീലവാ ച ലാഭീ ച അജ്ഝത്തം ചേതോസമാധിസ്സ ലാഭീ ച അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനായ, ഏവം സോ തേനങ്ഗേന പരിപൂരോ ഹോതീ’’തി. ഇദമവോച ഭഗവാ. ഇദം വത്വാന സുഗതോ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പാവിസി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ നന്ദകോ അചിരപക്കന്തസ്സ ഭഗവതോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഇദാനി, ആവുസോ, ഭഗവാ ചതൂഹി പദേഹി കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേത്വാ ഉട്ഠായാസനാ വിഹാരം പവിട്ഠോ – ‘സദ്ധോ ച, നന്ദക, ഭിക്ഖു ഹോതി, നോ ച സീലവാ. ഏവം സോ തേനങ്ഗേന അപരിപൂരോ ഹോതി. തേന തം അങ്ഗം പരിപൂരേതബ്ബം – കിന്താഹം സദ്ധോ ച അസ്സം സീലവാ ചാ’തി. യതോ ച ഖോ നന്ദക ഭിക്ഖു സദ്ധോ ച ഹോതി സീലവാ ച, ഏവം സോ തേനങ്ഗേന പരിപൂരോ ഹോതി. സദ്ധോ ച നന്ദക ഭിക്ഖു ഹോതി സീലവാ ച, നോ ച ലാഭീ അജ്ഝത്തം ചേതോസമാധിസ്സ…പേ… ലാഭീ ച അജ്ഝത്തം ചേതോസമാധിസ്സ, ന ലാഭീ അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനായ, ഏവം സോ തേനങ്ഗേന അപരിപൂരോ ഹോതി. സേയ്യഥാപി നന്ദക പാണകോ ചതുപ്പാദകോ അസ്സ, തസ്സ ഏകോ പാദോ ഓമകോ ലാമകോ, ഏവം സോ തേനങ്ഗേന അപരിപൂരോ അസ്സ. ഏവമേവം ഖോ, നന്ദക, ഭിക്ഖു സദ്ധോ ച ഹോതി സീലവാ ച, ലാഭീ ച അജ്ഝത്തം ചേതോസമാധിസ്സ, ന ലാഭീ അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനായ, ഏവം സോ തേനങ്ഗേന അപരിപൂരോ ഹോതി, തേന തം അങ്ഗം പരിപൂരേതബ്ബം ‘കിന്താഹം സദ്ധോ ച അസ്സം സീലവാ ച, ലാഭീ ച അജ്ഝത്തം ചേതോസമാധിസ്സ, ലാഭീ ച അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനായാ’തി. യതോ ച ഖോ, നന്ദക, ഭിക്ഖു സദ്ധോ ച ഹോതി സീലവാ ച ലാഭീ ച അജ്ഝത്തം ചേതോസമാധിസ്സ ലാഭീ ച അധിപഞ്ഞാധമ്മവിപസ്സനായ, ഏവം സോ തേനങ്ഗേന പരിപൂരോ ഹോതീ’’തി.

‘‘പഞ്ചിമേ, ആവുസോ, ആനിസംസാ കാലേന ധമ്മസ്സവനേ കാലേന ധമ്മസാകച്ഛായ. കതമേ പഞ്ച? ഇധാവുസോ, ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂനം ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. യഥാ യഥാ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂനം ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി, തഥാ തഥാ സോ സത്ഥു പിയോ ച ഹോതി മനാപോ ച ഗരു ച ഭാവനീയോ ച. അയം, ആവുസോ, പഠമോ ആനിസംസോ കാലേന ധമ്മസ്സവനേ കാലേന ധമ്മസാകച്ഛായ.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂനം ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. യഥാ യഥാ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂനം ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം…പേ… ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി, തഥാ തഥാ സോ തസ്മിം ധമ്മേ അത്ഥപ്പടിസംവേദീ ച ഹോതി ധമ്മപ്പടിസംവേദീ ച. അയം, ആവുസോ, ദുതിയോ ആനിസംസോ കാലേന ധമ്മസ്സവനേ കാലേന ധമ്മസാകച്ഛായ.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂനം ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. യഥാ യഥാ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂനം ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം…പേ… ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി, തഥാ തഥാ സോ തസ്മിം ധമ്മേ ഗമ്ഭീരം അത്ഥപദം പഞ്ഞായ അതിവിജ്ഝ പസ്സതി. അയം, ആവുസോ, തതിയോ ആനിസംസോ കാലേന ധമ്മസ്സവനേ കാലേന ധമ്മസാകച്ഛായ.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂനം ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം…പേ… ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. യഥാ യഥാ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂനം ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം…പേ… ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി, തഥാ തഥാ നം സബ്രഹ്മചാരീ ഉത്തരി സമ്ഭാവേന്തി – ‘അദ്ധാ അയമായസ്മാ പത്തോ വാ പജ്ജതി വാ’. അയം, ആവുസോ, ചതുത്ഥോ ആനിസംസോ കാലേന ധമ്മസ്സവനേ കാലേന ധമ്മസാകച്ഛായ.

‘‘പുന ചപരം, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂനം ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി. യഥാ യഥാ, ആവുസോ, ഭിക്ഖു ഭിക്ഖൂനം ധമ്മം ദേസേതി ആദികല്യാണം മജ്ഝേകല്യാണം പരിയോസാനകല്യാണം സാത്ഥം സബ്യഞ്ജനം, കേവലപരിപുണ്ണം പരിസുദ്ധം ബ്രഹ്മചരിയം പകാസേതി, തത്ഥ യേ ഖോ ഭിക്ഖൂ സേഖാ അപ്പത്തമാനസാ അനുത്തരം യോഗക്ഖേമം പത്ഥയമാനാ വിഹരന്തി, തേ തം ധമ്മം സുത്വാ വീരിയം ആരഭന്തി അപ്പത്തസ്സ പത്തിയാ അനധിഗതസ്സ അധിഗമായ അസച്ഛികതസ്സ സച്ഛികിരിയായ. യേ പന തത്ഥ ഭിക്ഖൂ അരഹന്തോ ഖീണാസവാ വുസിതവന്തോ കതകരണീയാ ഓഹിതഭാരാ അനുപ്പത്തസദത്ഥാ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനാ സമ്മദഞ്ഞാവിമുത്താ, തേ തം ധമ്മം സുത്വാ ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരംയേവ അനുയുത്താ വിഹരന്തി. അയം, ആവുസോ, പഞ്ചമോ ആനിസംസോ കാലേന ധമ്മസ്സവനേ കാലേന ധമ്മസാകച്ഛായ. ഇമേ ഖോ, ആവുസോ, പഞ്ച ആനിസംസാ കാലേന ധമ്മസ്സവനേ കാലേന ധമ്മസാകച്ഛായാ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ബലസുത്തം

൫. ‘‘ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, ബലാനി. കതമാനി ചത്താരി? പഞ്ഞാബലം, വീരിയബലം, അനവജ്ജബലം, സങ്ഗാഹബലം. കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞാബലം? യേ ധമ്മാ കുസലാ കുസലസങ്ഖാതാ യേ ധമ്മാ അകുസലാ അകുസലസങ്ഖാതാ യേ ധമ്മാ സാവജ്ജാ സാവജ്ജസങ്ഖാതാ യേ ധമ്മാ അനവജ്ജാ അനവജ്ജസങ്ഖാതാ യേ ധമ്മാ കണ്ഹാ കണ്ഹസങ്ഖാതാ യേ ധമ്മാ സുക്കാ സുക്കസങ്ഖാതാ യേ ധമ്മാ സേവിതബ്ബാ സേവിതബ്ബസങ്ഖാതാ യേ ധമ്മാ അസേവിതബ്ബാ അസേവിതബ്ബസങ്ഖാതാ യേ ധമ്മാ നാലമരിയാ നാലമരിയസങ്ഖാതാ യേ ധമ്മാ അലമരിയാ അലമരിയസങ്ഖാതാ, ത്യാസ്സ ധമ്മാ പഞ്ഞായ വോദിട്ഠാ ഹോന്തി വോചരിതാ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ഞാബലം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, വീരിയബലം? യേ ധമ്മാ അകുസലാ അകുസലസങ്ഖാതാ യേ ധമ്മാ സാവജ്ജാ സാവജ്ജസങ്ഖാതാ യേ ധമ്മാ കണ്ഹാ കണ്ഹസങ്ഖാതാ യേ ധമ്മാ അസേവിതബ്ബാ അസേവിതബ്ബസങ്ഖാതാ യേ ധമ്മാ നാലമരിയാ നാലമരിയസങ്ഖാതാ, തേസം ധമ്മാനം പഹാനായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി. യേ ധമ്മാ കുസലാ കുസലസങ്ഖാതാ യേ ധമ്മാ അനവജ്ജാ അനവജ്ജസങ്ഖാതാ യേ ധമ്മാ സുക്കാ സുക്കസങ്ഖാതാ യേ ധമ്മാ സേവിതബ്ബാ സേവിതബ്ബസങ്ഖാതാ യേ ധമ്മാ അലമരിയാ അലമരിയസങ്ഖാതാ, തേസം ധമ്മാനം പടിലാഭായ ഛന്ദം ജനേതി വായമതി വീരിയം ആരഭതി ചിത്തം പഗ്ഗണ്ഹാതി പദഹതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, വീരിയബലം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, അനവജ്ജബലം? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ അനവജ്ജേന കായകമ്മേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അനവജ്ജേന വചീകമ്മേന സമന്നാഗതോ ഹോതി, അനവജ്ജേന മനോകമ്മേന സമന്നാഗതോ ഹോതി. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, അനവജ്ജബലം.

‘‘കതമഞ്ച, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഗാഹബലം? ചത്താരിമാനി, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഗഹവത്ഥൂനി – ദാനം, പേയ്യവജ്ജം, അത്ഥചരിയാ, സമാനത്തതാ. ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, ദാനാനം യദിദം ധമ്മദാനം. ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, പേയ്യവജ്ജാനം യദിദം അത്ഥികസ്സ ഓഹിതസോതസ്സ പുനപ്പുനം ധമ്മം ദേസേതി. ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, അത്ഥചരിയാനം യദിദം അസ്സദ്ധം സദ്ധാസമ്പദായ സമാദപേതി നിവേസേതി പതിട്ഠാപേതി, ദുസ്സീലം സീലസമ്പദായ… പേ… മച്ഛരിം ചാഗസമ്പദായ…പേ… ദുപ്പഞ്ഞം പഞ്ഞാസമ്പദായ സമാദപേതി നിവേസേതി പതിട്ഠാപേതി. ഏതദഗ്ഗം, ഭിക്ഖവേ, സമാനത്തതാനം യദിദം സോതാപന്നോ സോതാപന്നസ്സ സമാനത്തോ, സകദാഗാമീ സകദാഗാമിസ്സ സമാനത്തോ, അനാഗാമീ അനാഗാമിസ്സ സമാനത്തോ, അരഹാ അരഹതോ സമാനത്തോ. ഇദം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ, സങ്ഗാഹബലം. ഇമാനി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചത്താരി ബലാനി.

‘‘ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി ബലേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ പഞ്ച ഭയാനി സമതിക്കന്തോ ഹോതി. കതമാനി പഞ്ച? ആജീവികഭയം, അസിലോകഭയം, പരിസസാരജ്ജഭയം, മരണഭയം, ദുഗ്ഗതിഭയം. സ ഖോ സോ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘നാഹം ആജീവികഭയസ്സ ഭായാമി. കിസ്സാഹം ആജീവികഭയസ്സ ഭായിസ്സാമി? അത്ഥി മേ ചത്താരി ബലാനി – പഞ്ഞാബലം, വീരിയബലം, അനവജ്ജബലം, സങ്ഗാഹബലം. ദുപ്പഞ്ഞോ ഖോ ആജീവികഭയസ്സ ഭായേയ്യ. കുസീതോ ആജീവികഭയസ്സ ഭായേയ്യ. സാവജ്ജകായകമ്മന്തവചീകമ്മന്തമനോകമ്മന്തോ ആജീവികഭയസ്സ ഭായേയ്യ. അസങ്ഗാഹകോ ആജീവികഭയസ്സ ഭായേയ്യ. നാഹം അസിലോകഭയസ്സ ഭായാമി…പേ… നാഹം പരിസസാരജ്ജഭയസ്സ ഭായാമി…പേ… നാഹം മരണഭയസ്സ ഭായാമി…പേ… നാഹം ദുഗ്ഗതിഭയസ്സ ഭായാമി. കിസ്സാഹം ദുഗ്ഗതിഭയസ്സ ഭായിസ്സാമി? അത്ഥി മേ ചത്താരി ബലാനി – പഞ്ഞാബലം, വീരിയബലം, അനവജ്ജബലം, സങ്ഗാഹബലം. ദുപ്പഞ്ഞോ ഖോ ദുഗ്ഗതിഭയസ്സ ഭായേയ്യ. കുസീതോ ദുഗ്ഗതിഭയസ്സ ഭായേയ്യ. സാവജ്ജകായകമ്മന്തവചീകമ്മന്തമനോകമ്മന്തോ ദുഗ്ഗതിഭയസ്സ ഭായേയ്യ. അസങ്ഗാഹകോ ദുഗ്ഗതിഭയസ്സ ഭായേയ്യ. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി ബലേഹി സമന്നാഗതോ അരിയസാവകോ ഇമാനി പഞ്ച ഭയാനി സമതിക്കന്തോ ഹോതീ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. സേവനാസുത്തം

൬. തത്ര ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി…പേ… ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഏതദവോച –

‘‘പുഗ്ഗലോപി, ആവുസോ, ദുവിധേന വേദിതബ്ബോ – സേവിതബ്ബോപി അസേവിതബ്ബോപി. ചീവരമ്പി, ആവുസോ, ദുവിധേന വേദിതബ്ബം – സേവിതബ്ബമ്പി അസേവിതബ്ബമ്പി. പിണ്ഡപാതോപി, ആവുസോ, ദുവിധേന വേദിതബ്ബോ – സേവിതബ്ബോപി അസേവിതബ്ബോപി. സേനാസനമ്പി, ആവുസോ, ദുവിധേന വേദിതബ്ബം – സേവിതബ്ബമ്പി അസേവിതബ്ബമ്പി. ഗാമനിഗമോപി, ആവുസോ, ദുവിധേന വേദിതബ്ബോ – സേവിതബ്ബോപി അസേവിതബ്ബോപി. ജനപദപദേസോപി ആവുസോ, ദുവിധേന വേദിതബ്ബോ – സേവിതബ്ബോപി അസേവിതബ്ബോപി.

‘‘‘പുഗ്ഗലോപി, ആവുസോ, ദുവിധേന വേദിതബ്ബോ – സേവിതബ്ബോപി അസേവിതബ്ബോപീ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? തത്ഥ യം ജഞ്ഞാ പുഗ്ഗലം – ‘ഇമം ഖോ മേ പുഗ്ഗലം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി; യേ ച ഖോ മേ പബ്ബജിതേന ജീവിതപരിക്ഖാരാ സമുദാനേതബ്ബാ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാ തേ ച കസിരേന സമുദാഗച്ഛന്തി; യസ്സ ചമ്ഹി അത്ഥായ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ സോ ച മേ സാമഞ്ഞത്ഥോ ന ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതീ’തി, തേനാവുസോ, പുഗ്ഗലേന സോ പുഗ്ഗലോ രത്തിഭാഗം വാ ദിവസഭാഗം വാ സങ്ഖാപി അനാപുച്ഛാ പക്കമിതബ്ബം നാനുബന്ധിതബ്ബോ.

‘‘തത്ഥ യം ജഞ്ഞാ പുഗ്ഗലം – ‘ഇമം ഖോ മേ പുഗ്ഗലം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി; യേ ച ഖോ മേ പബ്ബജിതേന ജീവിതപരിക്ഖാരാ സമുദാനേതബ്ബാ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാ തേ ച അപ്പകസിരേന സമുദാഗച്ഛന്തി; യസ്സ ചമ്ഹി അത്ഥായ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ സോ ച മേ സാമഞ്ഞത്ഥോ ന ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതീ’തി, തേനാവുസോ, പുഗ്ഗലേന സോ പുഗ്ഗലോ സങ്ഖാപി അനാപുച്ഛാ പക്കമിതബ്ബം നാനുബന്ധിതബ്ബോ.

‘‘തത്ഥ യം ജഞ്ഞാ പുഗ്ഗലം – ‘ഇമം ഖോ മേ പുഗ്ഗലം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി; യേ ച ഖോ മേ പബ്ബജിതേന ജീവിതപരിക്ഖാരാ സമുദാനേതബ്ബാ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാ തേ ച കസിരേന സമുദാഗച്ഛന്തി; യസ്സ ചമ്ഹി അത്ഥായ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ സോ ച മേ സാമഞ്ഞത്ഥോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതീ’തി, തേനാവുസോ, പുഗ്ഗലേന സോ പുഗ്ഗലോ സങ്ഖാപി അനുബന്ധിതബ്ബോ ന പക്കമിതബ്ബം.

‘‘തത്ഥ യം ജഞ്ഞാ പുഗ്ഗലം – ‘ഇമം ഖോ മേ പുഗ്ഗലം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി; യേ ച ഖോ മേ പബ്ബജിതേന ജീവിതപരിക്ഖാരാ സമുദാനേതബ്ബാ ചീവരപിണ്ഡപാതസേനാസനഗിലാനപച്ചയഭേസജ്ജപരിക്ഖാരാ തേ ച അപ്പകസിരേന സമുദാഗച്ഛന്തി; യസ്സ ചമ്ഹി അത്ഥായ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ സോ ച മേ സാമഞ്ഞത്ഥോ ഭാവനാപാരിപൂരിം ഗച്ഛതീ’തി, തേനാവുസോ, പുഗ്ഗലേന സോ പുഗ്ഗലോ യാവജീവം അനുബന്ധിതബ്ബോ ന പക്കമിതബ്ബം അപി പനുജ്ജമാനേന [പണുജ്ജമാനേന (?)]. ‘പുഗ്ഗലോപി, ആവുസോ, ദുവിധേന വേദിതബ്ബോ – സേവിതബ്ബോപി അസേവിതബ്ബോപീ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘ചീവരമ്പി, ആവുസോ, ദുവിധേന വേദിതബ്ബം – സേവിതബ്ബമ്പി അസേവിതബ്ബമ്പീ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? തത്ഥ യം ജഞ്ഞാ ചീവരം – ‘ഇദം ഖോ മേ ചീവരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തീ’തി, ഏവരൂപം ചീവരം ന സേവിതബ്ബം. തത്ഥ യം ജഞ്ഞാ ചീവരം – ‘ഇദം ഖോ മേ ചീവരം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തീ’തി, ഏവരൂപം ചീവരം സേവിതബ്ബം. ‘ചീവരമ്പി, ആവുസോ, ദുവിധേന വേദിതബ്ബം – സേവിതബ്ബമ്പി അസേവിതബ്ബമ്പീ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘പിണ്ഡപാതോപി, ആവുസോ, ദുവിധേന വേദിതബ്ബോ – സേവിതബ്ബോപി അസേവിതബ്ബോപീ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? തത്ഥ യം ജഞ്ഞാ പിണ്ഡപാതം – ‘ഇമം ഖോ മേ പിണ്ഡപാതം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തീ’തി, ഏവരൂപോ പിണ്ഡപാതോ ന സേവിതബ്ബോ. തത്ഥ യം ജഞ്ഞാ പിണ്ഡപാതം – ‘ഇമം ഖോ മേ പിണ്ഡപാതം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തീ’തി, ഏവരൂപോ പിണ്ഡപാതോ സേവിതബ്ബോ. ‘പിണ്ഡപാതോപി, ആവുസോ, ദുവിധേന വേദിതബ്ബോ – സേവിതബ്ബോപി അസേവിതബ്ബോപീ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘സേനാസനമ്പി, ആവുസോ, ദുവിധേന വേദിതബ്ബം – സേവിതബ്ബമ്പി അസേവിതബ്ബമ്പീ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? തത്ഥ യം ജഞ്ഞാ സേനാസനം – ‘‘ഇദം ഖോ മേ സേനാസനം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തീ’തി, ഏവരൂപം സേനാസനം ന സേവിതബ്ബം. തത്ഥ യം ജഞ്ഞാ സേനാസനം – ‘ഇദം ഖോ മേ സേനാസനം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തീ’തി, ഏവരൂപം സേനാസനം സേവിതബ്ബം. ‘സേനാസനമ്പി, ആവുസോ, ദുവിധേന വേദിതബ്ബം – സേവിതബ്ബമ്പി അസേവിതബ്ബമ്പീ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘ഗാമനിഗമോപി, ആവുസോ, ദുവിധേന വേദിതബ്ബോ – സേവിതബ്ബോപി അസേവിതബ്ബോപീ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? തത്ഥ യം ജഞ്ഞാ ഗാമനിഗമം – ‘ഇമം ഖോ മേ ഗാമനിഗമം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തീ’തി, ഏവരൂപോ ഗാമനിഗമോ ന സേവിതബ്ബോ. തത്ഥ യം ജഞ്ഞാ ഗാമനിഗമം – ‘ഇമം ഖോ, മേ ഗാമനിഗമം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തീ’തി, ഏവരൂപോ ഗാമനിഗമോ സേവിതബ്ബോ. ‘ഗാമനിഗമോപി, ആവുസോ, ദുവിധേന വേദിതബ്ബോ – സേവിതബ്ബോപി അസേവിതബ്ബോപീ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്തം.

‘‘‘ജനപദപദേസോപി, ആവുസോ, ദുവിധേന വേദിതബ്ബോ – സേവിതബ്ബോപി അസേവിതബ്ബോപീ’തി, ഇതി ഖോ പനേതം വുത്തം. കിഞ്ചേതം പടിച്ച വുത്തം? തത്ഥ യം ജഞ്ഞാ ജനപദപദേസം – ‘ഇമം ഖോ മേ ജനപദപദേസം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തി, കുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തീ’തി, ഏവരൂപോ ജനപദപദേസോ ന സേവിതബ്ബോ. തത്ഥ യം ജഞ്ഞാ ജനപദപദേസം – ‘ഇമം ഖോ മേ ജനപദപദേസം സേവതോ അകുസലാ ധമ്മാ പരിഹായന്തി, കുസലാ ധമ്മാ അഭിവഡ്ഢന്തീ’തി, ഏവരൂപോ ജനപദപദേസോ സേവിതബ്ബോ. ‘ജനപദപദേസോപി, ആവുസോ, ദുവിധേന വേദിതബ്ബോ – സേവിതബ്ബോപി അസേവിതബ്ബോപീ’തി, ഇതി യം തം വുത്തം, ഇദമേതം പടിച്ച വുത്ത’’ന്തി. ഛട്ഠം.

൭. സുതവാസുത്തം

൭. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ. അഥ ഖോ സുതവാ പരിബ്ബാജകോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സുതവാ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘ഏകമിദാഹം, ഭന്തേ, സമയം ഭഗവാ ഇധേവ രാജഗഹേ വിഹരാമി ഗിരിബ്ബജേ. തത്ര മേ, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സമ്മുഖാ സുതം സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘യോ സോ, സുതവാ [സുതവ (സ്യാ.)], ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാവിമുത്തോ, അഭബ്ബോ സോ പഞ്ച ഠാനാനി അജ്ഝാചരിതും – അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു സഞ്ചിച്ച പാണം ജീവിതാ വോരോപേതും, അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദാതും, അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവിതും, അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു സമ്പജാനമുസാ [സമ്പജാനം മുസാ (ക. സീ.)] ഭാസിതും, അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു സന്നിധികാരകം കാമേ പരിഭുഞ്ജിതും സേയ്യഥാപി പുബ്ബേ അഗാരിയഭൂതോ’തി. കച്ചി മേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സുസ്സുതം സുഗ്ഗഹിതം സുമനസികതം സൂപധാരിത’’ന്തി?

‘‘തഗ്ഘ തേ ഏതം, സുതവാ, സുസ്സുതം സുഗ്ഗഹിതം സുമനസികതം സൂപധാരിതം. പുബ്ബേ ചാഹം, സുതവാ, ഏതരഹി ച ഏവം വദാമി – ‘യോ സോ ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാവിമുത്തോ, അഭബ്ബോ സോ നവ ഠാനാനി അജ്ഝാചരിതും – അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു സഞ്ചിച്ച പാണം ജീവിതാ വോരോപേതും, അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദാതും, അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവിതും, അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു സമ്പജാനമുസാ ഭാസിതും, അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു സന്നിധികാരകം കാമേ പരിഭുഞ്ജിതും സേയ്യഥാപി പുബ്ബേ അഗാരിയഭൂതോ, അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു ഛന്ദാഗതിം ഗന്തും, അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു ദോസാഗതിം ഗന്തും, അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു മോഹാഗതിം ഗന്തും, അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു ഭയാഗതിം ഗന്തും’. പുബ്ബേ ചാഹം, സുതവാ, ഏതരഹി ച ഏവം വദാമി – ‘യോ സോ ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാവിമുത്തോ, അഭബ്ബോ സോ ഇമാനി നവ ഠാനാനി അജ്ഝാചരിതു’’’ന്തി. സത്തമം.

൮. സജ്ഝസുത്തം

൮. ഏകം സമയം ഭഗവാ രാജഗഹേ വിഹരതി ഗിജ്ഝകൂടേ പബ്ബതേ. അഥ ഖോ സജ്ഝോ പരിബ്ബാജകോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സജ്ഝോ പരിബ്ബാജകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘ഏകമിദാഹം, ഭന്തേ, സമയം ഭഗവാ ഇധേവ രാജഗഹേ വിഹരാമി ഗിരിബ്ബജേ. തത്ര മേ, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സമ്മുഖാ സുതം സമ്മുഖാ പടിഗ്ഗഹിതം – ‘യോ സോ, സജ്ഝ, ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാവിമുത്തോ, അഭബ്ബോ സോ പഞ്ച ഠാനാനി അജ്ഝാചരിതും – അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു സഞ്ചിച്ച പാണം ജീവിതാ വോരോപേതും, അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു അദിന്നം ഥേയ്യസങ്ഖാതം ആദാതും, അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു മേഥുനം ധമ്മം പടിസേവിതും, അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു സമ്പജാനമുസാ ഭാസിതും, അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു സന്നിധികാരകം കാമേ പരിഭുഞ്ജിതും സേയ്യഥാപി പുബ്ബേ അഗാരിയഭൂതോ’തി. കച്ചി മേതം, ഭന്തേ, ഭഗവതോ സുസ്സുതം സുഗ്ഗഹിതം സുമനസികതം സൂപധാരിത’’ന്തി?

‘‘തഗ്ഘ തേ ഏതം, സജ്ഝ, സുസ്സുതം സുഗ്ഗഹിതം സുമനസികതം സൂപധാരിതം. പുബ്ബേ ചാഹം, സജ്ഝ, ഏതരഹി ച ഏവം വദാമി – ‘യോ സോ ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാവിമുത്തോ, അഭബ്ബോ സോ നവ ഠാനാനി അജ്ഝാചരിതും – അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു സഞ്ചിച്ച പാണം ജീവിതാ വോരോപേതും…പേ… അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു സന്നിധികാരകം കാമേ പരിഭുഞ്ജിതും സേയ്യഥാപി പുബ്ബേ അഗാരിയഭൂതോ, അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു ബുദ്ധം പച്ചക്ഖാതും, അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു ധമ്മം പച്ചക്ഖാതും, അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു സങ്ഘം പച്ചക്ഖാതും, അഭബ്ബോ ഖീണാസവോ ഭിക്ഖു സിക്ഖം പച്ചക്ഖാതും’. പുബ്ബേ ചാഹം, സജ്ഝ, ഏതരഹി ച ഏവം വദാമി – ‘യോ സോ ഭിക്ഖു അരഹം ഖീണാസവോ വുസിതവാ കതകരണീയോ ഓഹിതഭാരോ അനുപ്പത്തസദത്ഥോ പരിക്ഖീണഭവസംയോജനോ സമ്മദഞ്ഞാവിമുത്തോ, അഭബ്ബോ സോ ഇമാനി നവ ഠാനാനി അജ്ഝാചരിതു’’’ന്തി. അട്ഠമം.

൯. പുഗ്ഗലസുത്തം

൯. ‘‘നവയിമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ നവ? അരഹാ, അരഹത്തായ പടിപന്നോ, അനാഗാമീ, അനാഗാമിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ, സകദാഗാമീ, സകദാഗാമിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ, സോതാപന്നോ, സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ, പുഥുജ്ജനോ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നവ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി. നവമം.

൧൦. ആഹുനേയ്യസുത്തം

൧൦. ‘‘നവയിമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ ആഹുനേയ്യാ പാഹുനേയ്യാ ദക്ഖിണേയ്യാ അഞ്ജലികരണീയാ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ. കതമേ നവ? അരഹാ, അരഹത്തായ പടിപന്നോ, അനാഗാമീ, അനാഗാമിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ, സകദാഗാമീ, സകദാഗാമിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ, സോതാപന്നോ, സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ, ഗോത്രഭൂ – ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നവ പുഗ്ഗലാ ആഹുനേയ്യാ…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി. ദസമം.

സമ്ബോധിവഗ്ഗോ പഠമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

സമ്ബോധി നിസ്സയോ ചേവ, മേഘിയ നന്ദകം ബലം;

സേവനാ സുതവാ സജ്ഝോ, പുഗ്ഗലോ ആഹുനേയ്യേന ചാതി.

൨. സീഹനാദവഗ്ഗോ

൧. സീഹനാദസുത്തം

൧൧. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘വുത്ഥോ മേ, ഭന്തേ, സാവത്ഥിയം വസ്സാവാസോ. ഇച്ഛാമഹം, ഭന്തേ, ജനപദചാരികം പക്കമിതു’’ന്തി. ‘‘യസ്സദാനി ത്വം, സാരിപുത്ത, കാലം മഞ്ഞസീ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു അചിരപക്കന്തേ ആയസ്മന്തേ സാരിപുത്തേ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ആയസ്മാ മം, ഭന്തേ, സാരിപുത്തോ ആസജ്ജ അപ്പടിനിസ്സജ്ജ ചാരികം പക്കന്തോ’’തി. അഥ ഖോ ഭഗവാ അഞ്ഞതരം ഭിക്ഖും ആമന്തേസി – ‘‘ഏഹി ത്വം, ഭിക്ഖു, മമ വചനേന സാരിപുത്തം ആമന്തേഹി – ‘സത്ഥാ തം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ആമന്തേതീ’’’തി. ‘‘ഏവം, ഭന്തേ’’തി ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതോ പടിസ്സുത്വാ യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘സത്ഥാ തം, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ആമന്തേതീ’’തി. ‘‘ഏവമാവുസോ’’തി ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ തസ്സ ഭിക്ഖുനോ പച്ചസ്സോസി.

തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ ച മഹാമോഗ്ഗല്ലാനോ [മഹാമോഗ്ഗലാനോ (ക.)] ആയസ്മാ ച ആനന്ദോ അവാപുരണം [അപാപുരണം (സ്യാ. ക.)] ആദായ വിഹാരേ ആഹിണ്ഡന്തി [വിഹാരേന വിഹാരം അന്വാഹിണ്ഡന്തി (സീ. പീ.), വിഹാരം ആഹിണ്ഡന്തി (സ്യാ.)] – ‘‘അഭിക്കമഥായസ്മന്തോ, അഭിക്കമഥായസ്മന്തോ! ഇദാനായസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവതോ സമ്മുഖാ സീഹനാദം നദിസ്സതീ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘ഇധ തേ, സാരിപുത്ത, അഞ്ഞതരോ സബ്രഹ്മചാരീ ഖീയനധമ്മം ആപന്നോ – ‘ആയസ്മാ മം, ഭന്തേ, സാരിപുത്തോ ആസജ്ജ അപ്പടിനിസ്സജ്ജചാരികം പക്കന്തോ’’’തി.

‘‘യസ്സ നൂന, ഭന്തേ, കായേ കായഗതാസതി അനുപട്ഠിതാ അസ്സ, സോ ഇധ അഞ്ഞതരം സബ്രഹ്മചാരിം ആസജ്ജ അപ്പടിനിസ്സജ്ജ ചാരികം പക്കമേയ്യ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, പഥവിയം സുചിമ്പി നിക്ഖിപന്തി അസുചിമ്പി നിക്ഖിപന്തി ഗൂഥഗതമ്പി നിക്ഖിപന്തി മുത്തഗതമ്പി നിക്ഖിപന്തി ഖേളഗതമ്പി നിക്ഖിപന്തി പുബ്ബഗതമ്പി നിക്ഖിപന്തി ലോഹിതഗതമ്പി നിക്ഖിപന്തി, ന ച തേന പഥവീ അട്ടീയതി വാ ഹരായതി വാ ജിഗുച്ഛതി വാ; ഏവമേവം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, പഥവീസമേന ചേതസാ വിഹരാമി വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന. യസ്സ നൂന, ഭന്തേ, കായേ കായഗതാസതി അനുപട്ഠിതാ അസ്സ, സോ ഇധ അഞ്ഞതരം സബ്രഹ്മചാരിം ആസജ്ജ അപ്പടിനിസ്സജ്ജ ചാരികം പക്കമേയ്യ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, ആപസ്മിം സുചിമ്പി ധോവന്തി അസുചിമ്പി ധോവന്തി ഗൂഥഗതമ്പി… മുത്തഗതമ്പി… ഖേളഗതമ്പി… പുബ്ബഗതമ്പി… ലോഹിതഗതമ്പി ധോവന്തി, ന ച തേന ആപോ അട്ടീയതി വാ ഹരായതി വാ ജിഗുച്ഛതി വാ; ഏവമേവം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ആപോസമേന ചേതസാ വിഹരാമി വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന. യസ്സ നൂന, ഭന്തേ, കായേ കായഗതാസതി അനുപട്ഠിതാ അസ്സ, സോ ഇധ അഞ്ഞതരം സബ്രഹ്മചാരിം ആസജ്ജ അപ്പടിനിസ്സജ്ജ ചാരികം പക്കമേയ്യ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, തേജോ സുചിമ്പി ഡഹതി അസുചിമ്പി ഡഹതി ഗൂഥഗതമ്പി… മുത്തഗതമ്പി… ഖേളഗതമ്പി… പുബ്ബഗതമ്പി… ലോഹിതഗതമ്പി ഡഹതി, ന ച തേന തേജോ അട്ടീയതി വാ ഹരായതി വാ ജിഗുച്ഛതി വാ; ഏവമേവം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, തേജോസമേന ചേതസാ വിഹരാമി വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന. യസ്സ നൂന, ഭന്തേ, കായേ കായഗതാസതി അനുപട്ഠിതാ അസ്സ, സോ ഇധ അഞ്ഞതരം സബ്രഹ്മചാരിം ആസജ്ജ അപ്പടിനിസ്സജ്ജ ചാരികം പക്കമേയ്യ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, വായോ സുചിമ്പി ഉപവായതി അസുചിമ്പി ഉപവായതി ഗൂഥഗതമ്പി… മുത്തഗതമ്പി… ഖേളഗതമ്പി… പുബ്ബഗതമ്പി… ലോഹിതഗതമ്പി ഉപവായതി, ന ച തേന വായോ അട്ടീയതി വാ ഹരായതി വാ ജിഗുച്ഛതി വാ; ഏവമേവം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, വായോസമേന ചേതസാ വിഹരാമി വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന. യസ്സ നൂന, ഭന്തേ, കായേ കായഗതാസതി അനുപട്ഠിതാ അസ്സ, സോ ഇധ അഞ്ഞതരം സബ്രഹ്മചാരിം ആസജ്ജ അപ്പടിനിസ്സജ്ജ ചാരികം പക്കമേയ്യ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, രജോഹരണം സുചിമ്പി പുഞ്ഛതി അസുചിമ്പി പുഞ്ഛതി ഗൂഥഗതമ്പി… മുത്തഗതമ്പി… ഖേളഗതമ്പി… പുബ്ബഗതമ്പി… ലോഹിതഗതമ്പി പുഞ്ഛതി, ന ച തേന രജോഹരണം അട്ടീയതി വാ ഹരായതി വാ ജിഗുച്ഛതി വാ; ഏവമേവം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, രജോഹരണസമേന ചേതസാ വിഹരാമി വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന. യസ്സ നൂന, ഭന്തേ, കായേ കായഗതാസതി അനുപട്ഠിതാ അസ്സ, സോ ഇധ അഞ്ഞതരം സബ്രഹ്മചാരിം ആസജ്ജ അപ്പടിനിസ്സജ്ജ ചാരികം പക്കമേയ്യ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, ചണ്ഡാലകുമാരകോ വാ ചണ്ഡാലകുമാരികാ വാ കളോപിഹത്ഥോ നന്തകവാസീ ഗാമം വാ നിഗമം വാ പവിസന്തോ നീചചിത്തംയേവ ഉപട്ഠപേത്വാ പവിസതി; ഏവമേവം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ചണ്ഡാലകുമാരകചണ്ഡാലകുമാരികാസമേന ചേതസാ വിഹരാമി വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന. യസ്സ നൂന, ഭന്തേ, കായേ കായഗതാസതി അനുപട്ഠിതാ അസ്സ, സോ ഇധ അഞ്ഞതരം സബ്രഹ്മചാരിം ആസജ്ജ അപ്പടിനിസ്സജ്ജ ചാരികം പക്കമേയ്യ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, ഉസഭോ ഛിന്നവിസാണോ സൂരതോ സുദന്തോ സുവിനീതോ രഥിയായ രഥിയം സിങ്ഘാടകേന സിങ്ഘാടകം അന്വാഹിണ്ഡന്തോ ന കിഞ്ചി ഹിംസതി പാദേന വാ വിസാണേന വാ; ഏവമേവം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഉസഭഛിന്നവിസാണസമേന ചേതസാ വിഹരാമി വിപുലേന മഹഗ്ഗതേന അപ്പമാണേന അവേരേന അബ്യാപജ്ജേന. യസ്സ നൂന, ഭന്തേ, കായേ കായഗതാസതി അനുപട്ഠിതാ അസ്സ, സോ ഇധ അഞ്ഞതരം സബ്രഹ്മചാരിം ആസജ്ജ അപ്പടിനിസ്സജ്ജ ചാരികം പക്കമേയ്യ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ ദഹരോ യുവാ മണ്ഡനകജാതികോ സീസംന്ഹാതോ അഹികുണപേന വാ കുക്കുരകുണപേന വാ മനുസ്സകുണപേന വാ കണ്ഠേ ആസത്തേന അട്ടീയേയ്യ ഹരായേയ്യ ജിഗുച്ഛേയ്യ; ഏവമേവം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഇമിനാ പൂതികായേന അട്ടീയാമി ഹരായാമി ജിഗുച്ഛാമി. യസ്സ നൂന, ഭന്തേ, കായേ കായഗതാസതി അനുപട്ഠിതാ അസ്സ, സോ ഇധ അഞ്ഞതരം സബ്രഹ്മചാരിം ആസജ്ജ അപ്പടിനിസ്സജ്ജ ചാരികം പക്കമേയ്യ.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ, പുരിസോ മേദകഥാലികം പരിഹരേയ്യ ഛിദ്ദാവഛിദ്ദം ഉഗ്ഘരന്തം പഗ്ഘരന്തം; ഏവമേവം ഖോ അഹം, ഭന്തേ, ഇമം കായം പരിഹരാമി ഛിദ്ദാവഛിദ്ദം ഉഗ്ഘരന്തം പഗ്ഘരന്തം. യസ്സ നൂന, ഭന്തേ, കായേ കായഗതാസതി അനുപട്ഠിതാ അസ്സ, സോ ഇധ അഞ്ഞതരം സബ്രഹ്മചാരിം ആസജ്ജ അപ്പടിനിസ്സജ്ജ ചാരികം പക്കമേയ്യാ’’തി.

അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഉട്ഠായാസനാ ഏകംസം ഉത്തരാസങ്ഗം കരിത്വാ ഭഗവതോ പാദേസു സിരസാ നിപതിത്വാ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘അച്ചയോ മം, ഭന്തേ, അച്ചഗമാ യഥാബാലം യഥാമൂള്ഹം യഥാഅകുസലം, യോ അഹം ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം അസതാ തുച്ഛാ മുസാ അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖിം. തസ്സ മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ അച്ചയം അച്ചയതോ പടിഗ്ഗണ്ഹതു ആയതിം സംവരായാ’’തി. ‘‘തഗ്ഘ തം [ത്വം (സീ. പീ.)], ഭിക്ഖു, അച്ചയോ അച്ചഗമാ യഥാബാലം യഥാമൂള്ഹം യഥാഅകുസലം, യോ ത്വം സാരിപുത്തം അസതാ തുച്ഛാ മുസാ അഭൂതേന അബ്ഭാചിക്ഖി. യതോ ച ഖോ ത്വം, ഭിക്ഖു, അച്ചയം അച്ചയതോ ദിസ്വാ യഥാധമ്മം പടികരോസി, തം തേ മയം പടിഗ്ഗണ്ഹാമ. വുഡ്ഢിഹേസാ, ഭിക്ഖു, അരിയസ്സ വിനയേ യോ അച്ചയം അച്ചയതോ ദിസ്വാ യഥാധമ്മം പടികരോതി ആയതിം സംവരം ആപജ്ജതീ’’തി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ആമന്തേസി – ‘‘ഖമ, സാരിപുത്ത, ഇമസ്സ മോഘപുരിസസ്സ, പുരാ തസ്സ തത്ഥേവ സത്തധാ മുദ്ധാ ഫലതീ’’തി [ഫലിസ്സതീതി (ക. സീ. സ്യാ. പീ. ക.) അട്ഠകഥാസു പന ‘‘ഫലതീതി’’ ഇത്വേവ ദിസ്സതി]. ‘‘ഖമാമഹം, ഭന്തേ, തസ്സ ആയസ്മതോ സചേ മം സോ ആയസ്മാ ഏവമാഹ – ‘ഖമതു ച മേ സോ ആയസ്മാ’’’തി. പഠമം.

൨. സഉപാദിസേസസുത്തം

൧൨. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പാവിസി. അഥ ഖോ ആയസ്മതോ സാരിപുത്തസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അതിപ്പഗോ ഖോ താവ സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരിതും, യംനൂനാഹം യേന അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ആരാമോ തേനുപസങ്കമേയ്യ’’ന്തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ യേന അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ആരാമോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ തേഹി അഞ്ഞതിത്ഥിയേഹി പരിബ്ബാജകേഹി സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി.

തേന ഖോ പന സമയേന തേസം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അയമന്തരാകഥാ ഉദപാദി – ‘‘യോ ഹി കോചി, ആവുസോ, സഉപാദിസേസോ കാലം കരോതി, സബ്ബോ സോ അപരിമുത്തോ നിരയാ അപരിമുത്തോ തിരച്ഛാനയോനിയാ അപരിമുത്തോ പേത്തിവിസയാ അപരിമുത്തോ അപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതാ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ തേസം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ഭാസിതം നേവ അഭിനന്ദി നപ്പടിക്കോസി. അനഭിനന്ദിത്വാ അപ്പടിക്കോസിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കാമി – ‘‘ഭഗവതോ സന്തികേ ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനിസ്സാമീ’’തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരിത്വാ പച്ഛാഭത്തം പിണ്ഡപാതപടിക്കന്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, പുബ്ബണ്ഹസമയം നിവാസേത്വാ പത്തചീവരമാദായ സാവത്ഥിം പിണ്ഡായ പാവിസിം. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏതദഹോസി – ‘അതിപ്പഗോ ഖോ താവ സാവത്ഥിയം പിണ്ഡായ ചരിതും; യംനൂനാഹം യേന അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ആരാമോ തേനുപസങ്കമേയ്യ’ന്തി. അഥ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, യേന അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ആരാമോ തേനുപസങ്കമിം; ഉപസങ്കമിത്വാ തേഹി അഞ്ഞതിത്ഥിയേഹി പരിബ്ബാജകേഹി സദ്ധിം സമ്മോദിം. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദിം. തേന ഖോ പന സമയേന തേസം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം സന്നിസിന്നാനം സന്നിപതിതാനം അയമന്തരാകഥാ ഉദപാദി – ‘യോ ഹി കോചി, ആവുസോ, സഉപാദിസേസോ കാലം കരോതി, സബ്ബോ സോ അപരിമുത്തോ നിരയാ അപരിമുത്തോ തിരച്ഛാനയോനിയാ അപരിമുത്തോ പേത്തിവിസയാ അപരിമുത്തോ അപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതാ’തി. അഥ ഖോ അഹം, ഭന്തേ, തേസം അഞ്ഞതിത്ഥിയാനം പരിബ്ബാജകാനം ഭാസിതം നേവ അഭിനന്ദിം നപ്പടിക്കോസിം. അനഭിനന്ദിത്വാ അപ്പടിക്കോസിത്വാ ഉട്ഠായാസനാ പക്കമിം – ‘ഭഗവതോ സന്തികേ ഏതസ്സ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനിസ്സാമീ’’’തി.

‘‘കേ ച [കേചി (സ്യാ. പീ.), തേ ച (ക.)], സാരിപുത്ത, അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ബാലാ അബ്യത്താ, കേ ച [കേചി (സ്യാ. പീ. ക.) അ. നി. ൬.൪൪ പാളിയാ സംസന്ദേതബ്ബം] സഉപാദിസേസം വാ ‘സഉപാദിസേസോ’തി ജാനിസ്സന്തി, അനുപാദിസേസം വാ ‘അനുപാദിസേസോ’തി ജാനിസ്സന്തി’’!

‘‘നവയിമേ, സാരിപുത്ത, പുഗ്ഗലാ സഉപാദിസേസാ കാലം കുരുമാനാ പരിമുത്താ നിരയാ പരിമുത്താ തിരച്ഛാനയോനിയാ പരിമുത്താ പേത്തിവിസയാ പരിമുത്താ അപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതാ. കതമേ നവ? ഇധ, സാരിപുത്ത, ഏകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സീലേസു പരിപൂരകാരീ ഹോതി, സമാധിസ്മിം പരിപൂരകാരീ, പഞ്ഞായ മത്തസോ കാരീ. സോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ അന്തരാപരിനിബ്ബായീ ഹോതി. അയം, സാരിപുത്ത, പഠമോ പുഗ്ഗലോ സഉപാദിസേസോ കാലം കുരുമാനോ പരിമുത്തോ നിരയാ പരിമുത്തോ തിരച്ഛാനയോനിയാ പരിമുത്തോ പേത്തിവിസയാ പരിമുത്തോ അപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതാ.

‘‘പുന ചപരം, സാരിപുത്ത, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സീലേസു പരിപൂരകാരീ ഹോതി, സമാധിസ്മിം പരിപൂരകാരീ, പഞ്ഞായ മത്തസോ കാരീ. സോ പഞ്ചന്നം ഓരമ്ഭാഗിയാനം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഉപഹച്ചപരിനിബ്ബായീ ഹോതി…പേ… അസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി…പേ… സസങ്ഖാരപരിനിബ്ബായീ ഹോതി…പേ… ഉദ്ധംസോതോ ഹോതി അകനിട്ഠഗാമീ. അയം, സാരിപുത്ത, പഞ്ചമോ പുഗ്ഗലോ സഉപാദിസേസോ കാലം കുരുമാനോ പരിമുത്തോ നിരയാ പരിമുത്തോ തിരച്ഛാനയോനിയാ പരിമുത്തോ പേത്തിവിസയാ പരിമുത്തോ അപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതാ.

‘‘പുന ചപരം, സാരിപുത്ത, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സീലേസു പരിപൂരകാരീ ഹോതി, സമാധിസ്മിം മത്തസോ കാരീ, പഞ്ഞായ മത്തസോ കാരീ. സോ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ രാഗദോസമോഹാനം തനുത്താ സകദാഗാമീ ഹോതി, സകിദേവ ഇമം ലോകം ആഗന്ത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി. അയം, സാരിപുത്ത, ഛട്ഠോ പുഗ്ഗലോ സഉപാദിസേസോ കാലം കുരുമാനോ പരിമുത്തോ നിരയാ…പേ… പരിമുത്തോ അപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതാ.

‘‘പുന ചപരം, സാരിപുത്ത, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സീലേസു പരിപൂരകാരീ ഹോതി, സമാധിസ്മിം മത്തസോ കാരീ, പഞ്ഞായ മത്തസോ കാരീ. സോ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ ഏകബീജീ ഹോതി, ഏകംയേവ മാനുസകം ഭവം നിബ്ബത്തേത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി. അയം, സാരിപുത്ത, സത്തമോ പുഗ്ഗലോ സഉപാദിസേസോ കാലം കുരുമാനോ പരിമുത്തോ നിരയാ…പേ… പരിമുത്തോ അപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതാ.

‘‘പുന ചപരം, സാരിപുത്ത, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സീലേസു പരിപൂരകാരീ ഹോതി, സമാധിസ്മിം മത്തസോ കാരീ, പഞ്ഞായ മത്തസോ കാരീ. സോ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ കോലംകോലോ ഹോതി, ദ്വേ വാ തീണി വാ കുലാനി സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി. അയം, സാരിപുത്ത, അട്ഠമോ പുഗ്ഗലോ സഉപാദിസേസോ കാലം കുരുമാനോ പരിമുത്തോ നിരയാ…പേ… പരിമുത്തോ അപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതാ.

‘‘പുന ചപരം, സാരിപുത്ത, ഇധേകച്ചോ പുഗ്ഗലോ സീലേസു പരിപൂരകാരീ ഹോതി, സമാധിസ്മിം മത്തസോ കാരീ, പഞ്ഞായ മത്തസോ കാരീ. സോ തിണ്ണം സംയോജനാനം പരിക്ഖയാ സത്തക്ഖത്തുപരമോ ഹോതി, സത്തക്ഖത്തുപരമം ദേവേ ച മനുസ്സേ ച സന്ധാവിത്വാ സംസരിത്വാ ദുക്ഖസ്സന്തം കരോതി. അയം, സാരിപുത്ത, നവമോ പുഗ്ഗലോ സഉപാദിസേസോ കാലം കുരുമാനോ പരിമുത്തോ നിരയാ പരിമുത്തോ തിരച്ഛാനയോനിയാ പരിമുത്തോ പേത്തിവിസയാ പരിമുത്തോ അപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതാ.

‘‘കേ ച, സാരിപുത്ത, അഞ്ഞതിത്ഥിയാ പരിബ്ബാജകാ ബാലാ അബ്യത്താ, കേ ച സഉപാദിസേസം വാ ‘സഉപാദിസേസോ’തി ജാനിസ്സന്തി, അനുപാദിസേസം വാ ‘അനുപാദിസേസോ’തി ജാനിസ്സന്തി! ഇമേ ഖോ, സാരിപുത്ത, നവ പുഗ്ഗലാ സഉപാദിസേസാ കാലം കുരുമാനാ പരിമുത്താ നിരയാ പരിമുത്താ തിരച്ഛാനയോനിയാ പരിമുത്താ പേത്തിവിസയാ പരിമുത്താ അപായദുഗ്ഗതിവിനിപാതാ. ന താവായം, സാരിപുത്ത, ധമ്മപരിയായോ പടിഭാസി ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീനം ഉപാസകാനം ഉപാസികാനം. തം കിസ്സ ഹേതു? മായിമം ധമ്മപരിയായം സുത്വാ പമാദം ആഹരിംസൂതി [ആഹരിംസു (സീ. പീ.)]. അപി ച മയാ [അപി ചായം (?)], സാരിപുത്ത, ധമ്മപരിയായോ പഞ്ഹാധിപ്പായേന ഭാസിതോ’’തി. ദുതിയം.

൩. കോട്ഠികസുത്തം

൧൩. അഥ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ [മഹാകോട്ഠിതോ (സീ. സ്യാ. പീ.)] യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മതാ സാരിപുത്തേന സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ മഹാകോട്ഠികോ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ‘യം കമ്മം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം, തം മേ കമ്മം സമ്പരായവേദനീയം ഹോതൂ’തി, ഏതസ്സ അത്ഥായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’’.

‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ‘യം കമ്മം സുഖവേദനീയം [സുഖവേദനിയം (ക.) മ. നി. ൩.൮ പസ്സിതബ്ബം], തം മേ കമ്മം ദുക്ഖവേദനീയം [ദുക്ഖവേദനിയം (ക.)] ഹോതൂ’തി, ഏതസ്സ അത്ഥായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’’.

‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ‘യം കമ്മം സുഖവേദനീയം [സുഖവേദനിയം (ക.) മ. നി. ൩.൮ പസ്സിതബ്ബം], തം മേ കമ്മം ദുക്ഖവേദനീയം [ദുക്ഖവേദനിയം (ക.)] ഹോതൂ’തി, ഏതസ്സ അത്ഥായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’’.

‘‘കിം പനാവുസോ, സാരിപുത്ത, ‘യം കമ്മം ദുക്ഖവേദനീയം, തം മേ കമ്മം സുഖവേദനീയം ഹോതൂ’തി, ഏതസ്സ അത്ഥായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’’.

‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ‘യം കമ്മം പരിപക്കവേദനീയം, തം മേ കമ്മം അപരിപക്കവേദനീയം ഹോതൂ’തി, ഏതസ്സ അത്ഥായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’’.

‘‘കിം പനാവുസോ സാരിപുത്ത, ‘യം കമ്മം അപരിപക്കവേദനീയം, തം മേ കമ്മം പരിപക്കവേദനീയം ഹോതൂ’തി, ഏതസ്സ അത്ഥായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’’.

‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ‘യം കമ്മം ബഹുവേദനീയം, തം മേ കമ്മം അപ്പവേദനീയം ഹോതൂ’തി, ഏതസ്സ അത്ഥായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’’.

‘‘കിം പനാവുസോ സാരിപുത്ത, ‘യം കമ്മം അപ്പവേദനീയം, തം മേ കമ്മം ബഹുവേദനീയം ഹോതൂ’തി, ഏതസ്സ അത്ഥായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’’.

‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, ‘യം കമ്മം വേദനീയം, തം മേ കമ്മം അവേദനീയം ഹോതൂ’തി, ഏതസ്സ അത്ഥായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’’.

‘‘കിം പനാവുസോ സാരിപുത്ത, ‘യം കമ്മം അവേദനീയം, തം മേ കമ്മം വേദനീയം ഹോതൂ’തി, ഏതസ്സ അത്ഥായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’’തി? ‘‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’’.

‘‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, യം കമ്മം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം തം മേ കമ്മം സമ്പരായവേദനീയം ഹോതൂതി, ഏതസ്സ അത്ഥായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’തി വദേസി.

‘‘‘കിം പനാവുസോ സാരിപുത്ത, യം കമ്മം സമ്പരായവേദനീയം തം മേ കമ്മം ദിട്ഠധമ്മവേദനീയം ഹോതൂതി, ഏതസ്സ അത്ഥായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’തി വദേസി.

‘‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, യം കമ്മം സുഖവേദനീയം തം മേ കമ്മം ദുക്ഖവേദനീയം ഹോതൂതി, ഏതസ്സ അത്ഥായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’തി വദേസി.

‘‘‘കിം പനാവുസോ സാരിപുത്ത, യം കമ്മം ദുക്ഖവേദനീയം തം മേ കമ്മം സുഖവേദനീയം ഹോതൂതി, ഏതസ്സ അത്ഥായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’തി വദേസി.

‘‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, യം കമ്മം പരിപക്കവേദനീയം തം മേ കമ്മം അപരിപക്കവേദനീയം ഹോതൂതി, ഏതസ്സ അത്ഥായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’തി വദേസി.

‘‘‘കിം പനാവുസോ സാരിപുത്ത, യം കമ്മം അപരിപക്കവേദനീയം തം മേ കമ്മം പരിപക്കവേദനീയം ഹോതൂതി, ഏതസ്സ അത്ഥായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’തി വദേസി.

‘‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, യം കമ്മം ബഹുവേദനീയം തം മേ കമ്മം അപ്പവേദനീയം ഹോതൂതി, ഏതസ്സ അത്ഥായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’തി വദേസി.

‘‘‘കിം പനാവുസോ സാരിപുത്ത, യം കമ്മം അപ്പവേദനീയം തം മേ കമ്മം ബഹുവേദനീയം ഹോതൂതി, ഏതസ്സ അത്ഥായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’തി വദേസി.

‘‘‘കിം നു ഖോ, ആവുസോ സാരിപുത്ത, യം കമ്മം വേദനീയം തം മേ കമ്മം അവേദനീയം ഹോതൂതി, ഏതസ്സ അത്ഥായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’തി വദേസി.

‘‘‘കിം പനാവുസോ സാരിപുത്ത, യം കമ്മം അവേദനീയം തം മേ കമ്മം വേദനീയം ഹോതൂതി, ഏതസ്സ അത്ഥായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘നോ ഹിദം, ആവുസോ’തി വദേസി. അഥ കിമത്ഥം ചരഹാവുസോ, ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’’തി?

‘‘യം ഖ്വസ്സ [യം ഖോ (ക.)], ആവുസോ, അഞ്ഞാതം അദിട്ഠം അപ്പത്തം അസച്ഛികതം അനഭിസമേതം, തസ്സ ഞാണായ ദസ്സനായ പത്തിയാ സച്ഛികിരിയായ അഭിസമയായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’’തി [വുസ്സതി (സ്യാ.)]. (‘‘കിം പനസ്സാവുസോ, അഞ്ഞാതം അദിട്ഠം അപ്പത്തം അസച്ഛികതം അനഭിസമേതം, യസ്സ ഞാണായ ദസ്സനായ പത്തിയാ സച്ഛികിരിയായ അഭിസമയായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’’തി?) [( ) സ്യാ. ക. പോത്ഥകേസു നത്ഥി] ‘‘‘ഇദം ദുക്ഖ’ന്തി ഖ്വസ്സ [ഖോ യം (ക.)], ആവുസോ, അഞ്ഞാതം അദിട്ഠം അപ്പത്തം അസച്ഛികതം അനഭിസമേതം. തസ്സ ഞാണായ ദസ്സനായ പത്തിയാ സച്ഛികിരിയായ അഭിസമയായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി. അയം ‘ദുക്ഖസമുദയോ’തി ഖ്വസ്സ, ആവുസോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധോ’തി ഖ്വസ്സ, ആവുസോ…പേ… ‘അയം ദുക്ഖനിരോധഗാമിനീ പടിപദാ’തി ഖ്വസ്സ, ആവുസോ, അഞ്ഞാതം അദിട്ഠം അപ്പത്തം അസച്ഛികതം അനഭിസമേതം. തസ്സ ഞാണായ ദസ്സനായ പത്തിയാ സച്ഛികിരിയായ അഭിസമയായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതി. ഇദം ഖ്വസ്സ [ഇതി ഖോ യം (ക.)], ആവുസോ, അഞ്ഞാതം അദിട്ഠം അപ്പത്തം അസച്ഛികതം അനഭിസമേതം. തസ്സ [യസ്സ (?)] ഞാണായ ദസ്സനായ പത്തിയാ സച്ഛികിരിയായ അഭിസമയായ ഭഗവതി ബ്രഹ്മചരിയം വുസ്സതീ’’തി. തതിയം.

൪. സമിദ്ധിസുത്തം

൧൪. അഥ ഖോ ആയസ്മാ സമിദ്ധി യേനായസ്മാ സാരിപുത്തോ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം സാരിപുത്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ആയസ്മന്തം സമിദ്ധിം ആയസ്മാ സാരിപുത്തോ ഏതദവോച – ‘‘കിമാരമ്മണാ, സമിദ്ധി, പുരിസസ്സ സങ്കപ്പവിതക്കാ ഉപ്പജ്ജന്തീ’’തി? ‘‘നാമരൂപാരമ്മണാ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേ പന, സമിദ്ധി, ക്വ നാനത്തം ഗച്ഛന്തീ’’തി? ‘‘ധാതൂസു, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേ പന, സമിദ്ധി, കിംസമുദയാ’’തി? ‘‘ഫസ്സസമുദയാ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേ പന, സമിദ്ധി, കിംസമോസരണാ’’തി? ‘‘വേദനാസമോസരണാ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേ പന, സമിദ്ധി, കിംപമുഖാ’’തി? ‘‘സമാധിപ്പമുഖാ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേ പന, സമിദ്ധി, കിംഅധിപതേയ്യാ’’തി? ‘‘സതാധിപതേയ്യാ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേ പന, സമിദ്ധി, കിംഉത്തരാ’’തി? ‘‘പഞ്ഞുത്തരാ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേ പന, സമിദ്ധി, കിംസാരാ’’തി? ‘‘വിമുത്തിസാരാ, ഭന്തേ’’തി. ‘‘തേ പന, സമിദ്ധി, കിംഓഗധാ’’തി? ‘‘അമതോഗധാ, ഭന്തേ’’തി.

‘‘‘കിമാരമ്മണാ, സമിദ്ധി, പുരിസസ്സ സങ്കപ്പവിതക്കാ ഉപ്പജ്ജന്തീ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘നാമരൂപാരമ്മണാ, ഭന്തേ’തി വദേസി. ‘തേ പന, സമിദ്ധി, ക്വ നാനത്തം ഗച്ഛന്തീ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ധാതൂസു, ഭന്തേ’തി വദേസി. ‘തേ പന, സമിദ്ധി, കിംസമുദയാ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘ഫസ്സസമുദയാ, ഭന്തേ’തി വദേസി. ‘തേ പന, സമിദ്ധി, കിംസമോസരണാ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘വേദനാസമോസരണാ, ഭന്തേ’തി വദേസി. ‘തേ പന, സമിദ്ധി, കിംപമുഖാ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘സമാധിപ്പമുഖാ, ഭന്തേ’തി വദേസി. ‘തേ പന, സമിദ്ധി, കിംഅധിപതേയ്യാ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘സതാധിപതേയ്യാ, ഭന്തേ’തി വദേസി. ‘തേ പന, സമിദ്ധി, കിംഉത്തരാ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘പഞ്ഞുത്തരാ, ഭന്തേ’തി വദേസി. ‘തേ പന, സമിദ്ധി, കിംസാരാ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘വിമുത്തിസാരാ, ഭന്തേ’തി വദേസി. ‘തേ പന, സമിദ്ധി, കിംഓഗധാ’തി, ഇതി പുട്ഠോ സമാനോ ‘അമതോഗധാ, ഭന്തേ’തി വദേസി. സാധു സാധു, സമിദ്ധി! സാധു ഖോ ത്വം, സമിദ്ധി, പുട്ഠോ [പഞ്ഹം (സീ. സ്യാ. പീ.)] പുട്ഠോ വിസ്സജ്ജേസി, തേന ച മാ മഞ്ഞീ’’തി. ചതുത്ഥം.

൫. ഗണ്ഡസുത്തം

൧൫. ‘‘സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, ഗണ്ഡോ അനേകവസ്സഗണികോ. തസ്സസ്സു ഗണ്ഡസ്സ നവ വണമുഖാനി നവ അഭേദനമുഖാനി. തതോ യം കിഞ്ചി പഗ്ഘരേയ്യ – അസുചിയേവ പഗ്ഘരേയ്യ, ദുഗ്ഗന്ധംയേവ പഗ്ഘരേയ്യ, ജേഗുച്ഛിയംയേവ [ജേഗുച്ഛിയേവ (ക.)] പഗ്ഘരേയ്യ; യം കിഞ്ചി പസവേയ്യ – അസുചിയേവ പസവേയ്യ, ദുഗ്ഗന്ധംയേവ പസവേയ്യ, ജേഗുച്ഛിയംയേവ പസവേയ്യ.

‘‘ഗണ്ഡോതി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്സേതം ചാതുമഹാഭൂതികസ്സ [ചാതുമ്മഹാഭൂതികസ്സ (സീ. സ്യാ. പീ.)] കായസ്സ അധിവചനം മാതാപേത്തികസമ്ഭവസ്സ ഓദനകുമ്മാസൂപചയസ്സ അനിച്ചുച്ഛാദനപരിമദ്ദനഭേദനവിദ്ധംസനധമ്മസ്സ. തസ്സസ്സു ഗണ്ഡസ്സ നവ വണമുഖാനി നവ അഭേദനമുഖാനി. തതോ യം കിഞ്ചി പഗ്ഘരതി – അസുചിയേവ പഗ്ഘരതി, ദുഗ്ഗന്ധംയേവ പഗ്ഘരതി, ജേഗുച്ഛിയംയേവ പഗ്ഘരതി; യം കിഞ്ചി പസവതി – അസുചിയേവ പസവതി, ദുഗ്ഗന്ധംയേവ പസവതി, ജേഗുച്ഛിയംയേവ പസവതി. തസ്മാതിഹ, ഭിക്ഖവേ, ഇമസ്മിം കായേ നിബ്ബിന്ദഥാ’’തി. പഞ്ചമം.

൬. സഞ്ഞാസുത്തം

൧൬. ‘‘നവയിമാ, ഭിക്ഖവേ, സഞ്ഞാ ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോന്തി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ. കതമാ നവ? അസുഭസഞ്ഞാ, മരണസഞ്ഞാ, ആഹാരേ പടികൂലസഞ്ഞാ [പടിക്കൂലസഞ്ഞാ (സീ. സ്യാ. പീ.)], സബ്ബലോകേ അനഭിരതസഞ്ഞാ [അനഭിരതിസഞ്ഞാ (ക.) അ. നി. ൫.൧൨൧-൧൨൨], അനിച്ചസഞ്ഞാ, അനിച്ചേ ദുക്ഖസഞ്ഞാ, ദുക്ഖേ അനത്തസഞ്ഞാ, പഹാനസഞ്ഞാ, വിരാഗസഞ്ഞാ – ഇമാ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നവ സഞ്ഞാ, ഭാവിതാ ബഹുലീകതാ മഹപ്ഫലാ ഹോന്തി മഹാനിസംസാ അമതോഗധാ അമതപരിയോസാനാ’’തി. ഛട്ഠം.

൭. കുലസുത്തം

൧൭. ‘‘നവഹി, ഭിക്ഖവേ, അങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം കുലം അനുപഗന്ത്വാ വാ നാലം ഉപഗന്തും, ഉപഗന്ത്വാ വാ നാലം നിസീദിതും. കതമേഹി നവഹി? ന മനാപേന പച്ചുട്ഠേന്തി, ന മനാപേന അഭിവാദേന്തി, ന മനാപേന ആസനം ദേന്തി, സന്തമസ്സ പരിഗുഹന്തി, ബഹുകമ്പി ഥോകം ദേന്തി, പണീതമ്പി ലൂഖം ദേന്തി, അസക്കച്ചം ദേന്തി നോ സക്കച്ചം, ന ഉപനിസീദന്തി ധമ്മസ്സവനായ, ഭാസിതമസ്സ ന സുസ്സൂസന്തി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, നവഹങ്ഗേഹി സമന്നാഗതം കുലം അനുപഗന്ത്വാ വാ നാലം ഉപഗന്തും ഉപഗന്ത്വാ വാ നാലം നിസീദിതും.