൪. ദീഘജാണുസുത്തം

൫൪. ഏകം സമയം ഭഗവാ കോലിയേസു വിഹരതി കക്കരപത്തം നാമ കോലിയാനം നിഗമോ. അഥ ഖോ ദീഘജാണു കോലിയപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ദീഘജാണു കോലിയപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘മയം, ഭന്തേ, ഗിഹീ കാമഭോഗിനോ [കാമഭോഗീ (സീ. സ്യാ. പീ.)] പുത്തസമ്ബാധസയനം അജ്ഝാവസാമ, കാസികചന്ദനം പച്ചനുഭോമ, മാലാഗന്ധവിലേപനം ധാരയാമ, ജാതരൂപരജതം സാദയാമ. തേസം നോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ അമ്ഹാകം തഥാ ധമ്മം ദേസേതു യേ അമ്ഹാകം അസ്സു ധമ്മാ ദിട്ഠധമ്മഹിതായ ദിട്ഠധമ്മസുഖായ, സമ്പരായഹിതായ സമ്പരായസുഖായാ’’തി.

‘‘ചത്താരോമേ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, ധമ്മാ കുലപുത്തസ്സ ദിട്ഠധമ്മഹിതായ സംവത്തന്തി ദിട്ഠധമ്മസുഖായ. കതമേ ചത്താരോ? ഉട്ഠാനസമ്പദാ, ആരക്ഖസമ്പദാ, കല്യാണമിത്തതാ, സമജീവിതാ [സമജീവികതാ (സീ.) അ. നി. ൮.൭൫]. കതമാ ച, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, ഉട്ഠാനസമ്പദാ? ഇധ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, കുലപുത്തോ യേന കമ്മട്ഠാനേന ജീവികം [ജീവിതം (ക.)] കപ്പേതി – യദി കസിയാ, യദി വണിജ്ജായ, യദി ഗോരക്ഖേന, യദി ഇസ്സത്തേന [ഇസ്സത്ഥേന (സീ. സ്യാ. പീ.)], യദി രാജപോരിസേന, യദി സിപ്പഞ്ഞതരേന – തത്ഥ ദക്ഖോ ഹോതി അനലസോ, തത്രുപായായ വീമംസായ സമന്നാഗതോ, അലം കാതും അലം സംവിധാതും. അയം വുച്ചതി, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, ഉട്ഠാനസമ്പദാ.

‘‘കതമാ ച, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, ആരക്ഖസമ്പദാ? ഇധ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, കുലപുത്തസ്സ ഭോഗാ ഹോന്തി ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതാ ബാഹാബലപരിചിതാ, സേദാവക്ഖിത്താ, ധമ്മികാ ധമ്മലദ്ധാ. തേ ആരക്ഖേന ഗുത്തിയാ സമ്പാദേതി – ‘കിന്തി മേ ഇമേ ഭോഗേ നേവ രാജാനോ ഹരേയ്യും, ന ചോരാ ഹരേയ്യും, ന അഗ്ഗി ഡഹേയ്യ, ന ഉദകം വഹേയ്യ, ന അപ്പിയാ ദായാദാ ഹരേയ്യു’ന്തി! അയം വുച്ചതി, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, ആരക്ഖസമ്പദാ.

‘‘കതമാ ച, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, കല്യാണമിത്തതാ? ഇധ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, കുലപുത്തോ യസ്മിം ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ പടിവസതി, തത്ഥ യേ തേ ഹോന്തി – ഗഹപതീ വാ ഗഹപതിപുത്താ വാ ദഹരാ വാ വുദ്ധസീലിനോ, വുദ്ധാ വാ വുദ്ധസീലിനോ, സദ്ധാസമ്പന്നാ, സീലസമ്പന്നാ, ചാഗസമ്പന്നാ, പഞ്ഞാസമ്പന്നാ – തേഹി സദ്ധിം സന്തിട്ഠതി സല്ലപതി സാകച്ഛം സമാപജ്ജതി; യഥാരൂപാനം സദ്ധാസമ്പന്നാനം സദ്ധാസമ്പദം അനുസിക്ഖതി, യഥാരൂപാനം സീലസമ്പന്നാനം സീലസമ്പദം അനുസിക്ഖതി, യഥാരൂപാനം ചാഗസമ്പന്നാനം ചാഗസമ്പദം അനുസിക്ഖതി, യഥാരൂപാനം പഞ്ഞാസമ്പന്നാനം പഞ്ഞാസമ്പദം അനുസിക്ഖതി. അയം വുച്ചതി, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, കല്യാണമിത്തതാ.

‘‘കതമാ ച, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, സമജീവിതാ? ഇധ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, കുലപുത്തോ ആയഞ്ച ഭോഗാനം വിദിത്വാ, വയഞ്ച ഭോഗാനം വിദിത്വാ, സമം ജീവികം [സമജീവികം (സ്യാ.), സമജീവിതം (ക.)] കപ്പേതി നാച്ചോഗാള്ഹം നാതിഹീനം – ‘ഏവം മേ ആയോ വയം പരിയാദായ ഠസ്സതി, ന ച മേ വയോ ആയം പരിയാദായ ഠസ്സതീ’തി. സേയ്യഥാപി, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, തുലാധാരോ വാ തുലാധാരന്തേവാസീ വാ തുലം പഗ്ഗഹേത്വാ ജാനാതി – ‘ഏത്തകേന വാ ഓനതം [ഓണതം (ക.)], ഏത്തകേന വാ ഉന്നത’ന്തി [ഉണ്ണതന്തി (ക.)]; ഏവമേവം ഖോ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, കുലപുത്തോ ആയഞ്ച ഭോഗാനം വിദിത്വാ, വയഞ്ച ഭോഗാനം വിദിത്വാ, സമം ജീവികം കപ്പേതി നാച്ചോഗാള്ഹം നാതിഹീനം – ‘ഏവം മേ ആയോ വയം പരിയാദായ ഠസ്സതി, ന ച മേ വയോ ആയം പരിയാദായ ഠസ്സതീ’തി. സചായം, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, കുലപുത്തോ അപ്പായോ സമാനോ ഉളാരം ജീവികം [ജീവിതം (ക.)] കപ്പേതി, തസ്സ ഭവന്തി വത്താരോ – ‘ഉദുമ്ബരഖാദീവായം [ഉദുമ്ബരഖാദികം വായം (സീ. പീ.), ഉദുമ്ബരഖാദകം ചായം (സ്യാ.)] കുലപുത്തോ ഭോഗേ ഖാദതീ’തി. സചേ പനായം, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, കുലപുത്തോ മഹായോ സമാനോ കസിരം ജീവികം [ജീവിതം (ക.)] കപ്പേതി, തസ്സ ഭവന്തി വത്താരോ – ‘അജേട്ഠമരണംവായം [അജദ്ധുമാരികം വായം (സീ. പീ.), അദ്ധമാരകം ചായം (സ്യാ.), ഏത്ഥ ജദ്ധൂതി അസനം = ഭത്തഭുഞ്ജനം, തസ്മാ അജദ്ധുമാരികന്തി അനസനമരണന്തി വുത്തം ഹോതി. മ. നി. ൧.൩൭൯ അധോലിപിയാ ‘‘അജദ്ധുക’’ന്തി പദം ദസ്സിതം] കുലപുത്തോ മരിസ്സതീ’തി. യതോ ച ഖോയം, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, കുലപുത്തോ ആയഞ്ച ഭോഗാനം വിദിത്വാ, വയഞ്ച ഭോഗാനം വിദിത്വാ, സമം ജീവികം കപ്പേതി നാച്ചോഗാള്ഹം നാതിഹീനം – ‘ഏവം മേ ആയോ വയം പരിയാദായ ഠസ്സതി, ന ച മേ വയോ ആയം പരിയാദായ ഠസ്സതീ’തി. അയം വുച്ചതി, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, സമജീവിതാ.

‘‘ഏവം സമുപ്പന്നാനം, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, ഭോഗാനം ചത്താരി അപായമുഖാനി ഹോന്തി – ഇത്ഥിധുത്തോ, സുരാധുത്തോ, അക്ഖധുത്തോ, പാപമിത്തോ പാപസഹായോ പാപസമ്പവങ്കോ. സേയ്യഥാപി, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, മഹതോ തളാകസ്സ ചത്താരി ചേവ ആയമുഖാനി, ചത്താരി ച അപായമുഖാനി. തസ്സ പുരിസോ യാനി ചേവ ആയമുഖാനി താനി പിദഹേയ്യ, യാനി ച അപായമുഖാനി താനി വിവരേയ്യ; ദേവോ ച ന സമ്മാ ധാരം അനുപ്പവേച്ഛേയ്യ. ഏവഞ്ഹി തസ്സ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, മഹതോ തളാകസ്സ പരിഹാനിയേവ പാടികങ്ഖാ, നോ വുദ്ധി; ഏവമേവം, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, ഏവം സമുപ്പന്നാനം ഭോഗാനം ചത്താരി അപായമുഖാനി ഹോന്തി – ഇത്ഥിധുത്തോ, സുരാധുത്തോ, അക്ഖധുത്തോ, പാപമിത്തോ പാപസഹായോ പാപസമ്പവങ്കോ.

‘‘ഏവം സമുപ്പന്നാനം, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, ഭോഗാനം ചത്താരി ആയമുഖാനി ഹോന്തി – ന ഇത്ഥിധുത്തോ, ന സുരാധുത്തോ, ന അക്ഖധുത്തോ, കല്യാണമിത്തോ കല്യാണസഹായോ കല്യാണസമ്പവങ്കോ. സേയ്യഥാപി, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, മഹതോ തളാകസ്സ ചത്താരി ചേവ ആയമുഖാനി, ചത്താരി ച അപായമുഖാനി. തസ്സ പുരിസോ യാനി ചേവ ആയമുഖാനി താനി വിവരേയ്യ, യാനി ച അപായമുഖാനി താനി പിദഹേയ്യ; ദേവോ ച സമ്മാ ധാരം അനുപ്പവേച്ഛേയ്യ. ഏവഞ്ഹി തസ്സ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, മഹതോ തളാകസ്സ വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ, നോ പരിഹാനി; ഏവമേവം ഖോ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, ഏവം സമുപ്പന്നാനം ഭോഗാനം ചത്താരി ആയമുഖാനി ഹോന്തി – ന ഇത്ഥിധുത്തോ, ന സുരാധുത്തോ, ന അക്ഖധുത്തോ, കല്യാണമിത്തോ കല്യാണസഹായോ കല്യാണസമ്പവങ്കോ. ഇമേ ഖോ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, ചത്താരോ ധമ്മാ കുലപുത്തസ്സ ദിട്ഠധമ്മഹിതായ സംവത്തന്തി ദിട്ഠധമ്മസുഖായ.

‘‘ചത്താരോമേ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, ധമ്മാ കുലപുത്തസ്സ സമ്പരായഹിതായ സംവത്തന്തി സമ്പരായസുഖായ. കതമേ ചത്താരോ? സദ്ധാസമ്പദാ, സീലസമ്പദാ, ചാഗസമ്പദാ, പഞ്ഞാസമ്പദാ. കതമാ ച, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, സദ്ധാസമ്പദാ? ഇധ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, കുലപുത്തോ സദ്ധോ ഹോതി, സദ്ദഹതി തഥാഗതസ്സ ബോധിം – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. അയം വുച്ചതി, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, സദ്ധാസമ്പദാ.

‘‘കതമാ ച, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, സീലസമ്പദാ? ഇധ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, കുലപുത്തോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി…പേ… സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതോ ഹോതി. അയം വുച്ചതി, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, സീലസമ്പദാ.

‘‘കതമാ ച, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, ചാഗസമ്പദാ? ഇധ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, കുലപുത്തോ വിഗതമലമച്ഛേരേന ചേതസാ അഗാരം അജ്ഝാവസതി മുത്തചാഗോ പയതപാണി വോസ്സഗ്ഗരതോ യാചയോഗോ ദാനസംവിഭാഗരതോ. അയം വുച്ചതി, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, ചാഗസമ്പദാ.

‘‘കതമാ ച, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, പഞ്ഞാസമ്പദാ? ഇധ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, കുലപുത്തോ പഞ്ഞവാ ഹോതി, ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ. അയം വുച്ചതി, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, പഞ്ഞാസമ്പദാ. ഇമേ ഖോ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, ചത്താരോ ധമ്മാ കുലപുത്തസ്സ സമ്പരായഹിതായ സംവത്തന്തി സമ്പരായസുഖായാ’’തി.

‘‘ഉട്ഠാതാ കമ്മധേയ്യേസു, അപ്പമത്തോ വിധാനവാ;

സമം കപ്പേതി ജീവികം [ജീവിതം (ക.)], സമ്ഭതം അനുരക്ഖതി.

‘‘സദ്ധോ സീലേന സമ്പന്നോ, വദഞ്ഞൂ വീതമച്ഛരോ;

നിച്ചം മഗ്ഗം വിസോധേതി, സോത്ഥാനം സമ്പരായികം.

‘‘ഇച്ചേതേ അട്ഠ ധമ്മാ ച, സദ്ധസ്സ ഘരമേസിനോ;

അക്ഖാതാ സച്ചനാമേന, ഉഭയത്ഥ സുഖാവഹാ.

‘‘ദിട്ഠധമ്മഹിതത്ഥായ, സമ്പരായസുഖായ ച;

ഏവമേതം ഗഹട്ഠാനം, ചാഗോ പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീ’’തി. ചതുത്ഥം;