൨. ദുതിയപണ്ണാസകം

(൬) ൧. ഗോതമീവഗ്ഗോ

൧. ഗോതമീസുത്തം

൫൧. ഏകം സമയം ഭഗവാ സക്കേസു വിഹരതി കപിലവത്ഥുസ്മിം നിഗ്രോധാരാമേ. അഥ ഖോ മഹാപജാപതീ [മഹാപജാപതി (സ്യാ.) ചൂളവ. ൪൦൨] ഗോതമീ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ മഹാപജാപതീ ഗോതമീ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സാധു, ഭന്തേ, ലഭേയ്യ മാതുഗാമോ തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജ’’ന്തി. ‘‘അലം, ഗോതമി! മാ തേ രുച്ചി മാതുഗാമസ്സ തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജാ’’തി.

ദുതിയമ്പി ഖോ മഹാപജാപതീ ഗോതമീ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സാധു, ഭന്തേ, ലഭേയ്യ മാതുഗാമോ തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജ’’ന്തി. ‘‘അലം, ഗോതമി! മാ തേ രുച്ചി മാതുഗാമസ്സ തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജാ’’തി. ‘‘തതിയമ്പി ഖോ മഹാപജാപതീ ഗോതമീ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സാധു ഭന്തേ, ലഭേയ്യ മാതുഗാമോ തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജ’’ന്തി. ‘‘അലം, ഗോതമി! മാ തേ രുച്ചി മാതുഗാമസ്സ തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജാ’’തി.

അഥ ഖോ മഹാപജാപതീ ഗോതമീ ‘‘ന ഭഗവാ അനുജാനാതി മാതുഗാമസ്സ തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജ’’ന്തി ദുക്ഖീ ദുമ്മനാ അസ്സുമുഖീ രുദമാനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി.

അഥ ഖോ ഭഗവാ കപിലവത്ഥുസ്മിം യഥാഭിരന്തം വിഹരിത്വാ യേന വേസാലീ തേന ചാരികം പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന ചാരികം ചരമാനോ യേന വേസാലീ തദവസരി. തത്ര സുദം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. അഥ ഖോ മഹാപജാപതീ ഗോതമീ കേസേ ഛേദാപേത്വാ കാസായാനി വത്ഥാനി അച്ഛാദേത്വാ സമ്ബഹുലാഹി സാകിയാനീഹി സദ്ധിം യേന വേസാലീ തേന പക്കാമി. അനുപുബ്ബേന യേന വേസാലീ മഹാവനം കൂടാഗാരസാലാ തേനുപസങ്കമി. അഥ ഖോ മഹാപജാപതീ ഗോതമീ സൂനേഹി പാദേഹി രജോകിണ്ണേന ഗത്തേന ദുക്ഖീ ദുമ്മനാ അസ്സുമുഖീ രുദമാനാ ബഹിദ്വാരകോട്ഠകേ അട്ഠാസി.

അദ്ദസാ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ മഹാപജാപതിം ഗോതമിം സൂനേഹി പാദേഹി രജോകിണ്ണേന ഗത്തേന ദുക്ഖിം ദുമ്മനം അസ്സുമുഖിം രുദമാനം ബഹിദ്വാരകോട്ഠകേ ഠിതം. ദിസ്വാന മഹാപജാപതിം ഗോതമിം ഏതദവോച – ‘‘കിം നു ത്വം, ഗോതമി, സൂനേഹി പാദേഹി രജോകിണ്ണേന ഗത്തേന ദുക്ഖീ ദുമ്മനാ അസ്സുമുഖീ രുദമാനാ ബഹിദ്വാരകോട്ഠകേ ഠിതാ’’തി? ‘‘തഥാ ഹി പന, ഭന്തേ ആനന്ദ, ന ഭഗവാ അനുജാനാതി മാതുഗാമസ്സ തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജ’’ന്തി. ‘‘തേന ഹി ത്വം, ഗോതമി, മുഹുത്തം ഇധേവ താവ ഹോഹി, യാവാഹം ഭഗവന്തം യാചാമി മാതുഗാമസ്സ തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജ’’ന്തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഏസാ, ഭന്തേ, മഹാപജാപതീ ഗോതമീ സൂനേഹി പാദേഹി രജോകിണ്ണേന ഗത്തേന ദുക്ഖീ ദുമ്മനാ അസ്സുമുഖീ രുദമാനാ ബഹിദ്വാരകോട്ഠകേ ഠിതാ – ‘ന ഭഗവാ അനുജാനാതി മാതുഗാമസ്സ തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജ’ന്തി. സാധു, ഭന്തേ, ലഭേയ്യ മാതുഗാമോ തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജ’’ന്തി. ‘‘അലം, ആനന്ദ! മാ തേ രുച്ചി മാതുഗാമസ്സ തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജാ’’തി.

ദുതിയമ്പി ഖോ…പേ… തതിയമ്പി ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സാധു, ഭന്തേ, ലഭേയ്യ മാതുഗാമോ തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജ’’ന്തി. ‘‘അലം, ആനന്ദ! മാ തേ രുച്ചി മാതുഗാമസ്സ തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജാ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മതോ ആനന്ദസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘ന ഭഗവാ അനുജാനാതി മാതുഗാമസ്സ തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജം. യംനൂനാഹം അഞ്ഞേനപി പരിയായേന ഭഗവന്തം യാചേയ്യം മാതുഗാമസ്സ തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജ’’ന്തി. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘ഭബ്ബോ നു ഖോ, ഭന്തേ, മാതുഗാമോ തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിത്വാ സോതാപത്തിഫലം വാ സകദാഗാമിഫലം വാ അനാഗാമിഫലം വാ അരഹത്തഫലം വാ സച്ഛികാതു’’ന്തി? ‘‘ഭബ്ബോ, ആനന്ദ, മാതുഗാമോ തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിത്വാ സോതാപത്തിഫലമ്പി സകദാഗാമിഫലമ്പി അനാഗാമിഫലമ്പി അരഹത്തഫലമ്പി സച്ഛികാതു’’ന്തി. ‘‘സചേ, ഭന്തേ, ഭബ്ബോ മാതുഗാമോ തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിത്വാ സോതാപത്തിഫലമ്പി…പേ… അരഹത്തഫലമ്പി സച്ഛികാതും, ബഹുകാരാ, ഭന്തേ, മഹാപജാപതീ ഗോതമീ ഭഗവതോ മാതുച്ഛാ ആപാദികാ പോസികാ ഖീരസ്സ ദായികാ; ഭഗവന്തം ജനേത്തിയാ കാലങ്കതായ ഥഞ്ഞം പായേസി. സാധു, ഭന്തേ, ലഭേയ്യ മാതുഗാമോ തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജ’’ന്തി.

‘‘സചേ, ആനന്ദ, മഹാപജാപതീ ഗോതമീ അട്ഠ ഗരുധമ്മേ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, സാവസ്സാ ഹോതു ഉപസമ്പദാ –

[പാചി. ൧൪൯; ചൂളവ. ൪൦൩] ‘‘വസ്സസതൂപസമ്പന്നായ ഭിക്ഖുനിയാ തദഹൂപസമ്പന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ അഭിവാദനം പച്ചുട്ഠാനം അഞ്ജലികമ്മം സാമീചികമ്മം കത്തബ്ബം. അയമ്പി ധമ്മോ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ [ഗരുകത്വാ (സീ. സ്യാ. പീ.)] മാനേത്വാ പൂജേത്വാ യാവജീവം അനതിക്കമനീയോ.

‘‘ന ഭിക്ഖുനിയാ അഭിക്ഖുകേ ആവാസേ വസ്സം ഉപഗന്തബ്ബം. അയമ്പി ധമ്മോ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ മാനേത്വാ പൂജേത്വാ യാവജീവം അനതിക്കമനീയോ.

‘‘അന്വഡ്ഢമാസം ഭിക്ഖുനിയാ ഭിക്ഖുസങ്ഘതോ ദ്വേ ധമ്മാ പച്ചാസീസിതബ്ബാ [പച്ചാസിംസിതബ്ബാ (സീ. സ്യാ. പീ.)] – ഉപോസഥപുച്ഛകഞ്ച, ഓവാദൂപസങ്കമനഞ്ച. അയമ്പി ധമ്മോ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ മാനേത്വാ പൂജേത്വാ യാവജീവം അനതിക്കമനീയോ.

‘‘വസ്സംവുട്ഠായ ഭിക്ഖുനിയാ ഉഭതോസങ്ഘേ തീഹി ഠാനേഹി പവാരേതബ്ബം – ദിട്ഠേന വാ സുതേന വാ പരിസങ്കായ വാ. അയമ്പി ധമ്മോ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ മാനേത്വാ പൂജേത്വാ യാവജീവം അനതിക്കമനീയോ.

‘‘ഗരുധമ്മം അജ്ഝാപന്നായ ഭിക്ഖുനിയാ ഉഭതോസങ്ഘേ പക്ഖമാനത്തം ചരിതബ്ബം. അയമ്പി ധമ്മോ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ മാനേത്വാ പൂജേത്വാ യാവജീവം അനതിക്കമനീയോ.

‘‘ദ്വേ വസ്സാനി ഛസു ധമ്മേസു സിക്ഖിതസിക്ഖായ സിക്ഖമാനായ ഉഭതോസങ്ഘേ ഉപസമ്പദാ പരിയേസിതബ്ബാ. അയമ്പി ധമ്മോ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ മാനേത്വാ പൂജേത്വാ യാവജീവം അനതിക്കമനീയോ.

‘‘ന കേനചി പരിയായേന ഭിക്ഖുനിയാ ഭിക്ഖു അക്കോസിതബ്ബോ പരിഭാസിതബ്ബോ. അയമ്പി ധമ്മോ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ മാനേത്വാ പൂജേത്വാ യാവജീവം അനതിക്കമനീയോ.

‘‘അജ്ജതഗ്ഗേ ഓവടോ ഭിക്ഖുനീനം ഭിക്ഖൂസു വചനപഥോ, അനോവടോ ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീസു വചനപഥോ. അയമ്പി ധമ്മോ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ മാനേത്വാ പൂജേത്വാ യാവജീവം അനതിക്കമനീയോ.

‘‘സചേ, ആനന്ദ, മഹാപജാപതീ ഗോതമീ ഇമേ അട്ഠ ഗരുധമ്മേ പടിഗ്ഗണ്ഹാതി, സാവസ്സാ ഹോതു ഉപസമ്പദാ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവതോ സന്തികേ ഇമേ അട്ഠ ഗരുധമ്മേ ഉഗ്ഗഹേത്വാ യേന മഹാപജാപതീ ഗോതമീ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ മഹാപജാപതിം ഗോതമിം ഏതദവോച –

‘‘സചേ ഖോ ത്വം, ഗോതമി, അട്ഠ ഗരുധമ്മേ പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യാസി, സാവ തേ ഭവിസ്സതി ഉപസമ്പദാ –

‘‘വസ്സസതൂപസമ്പന്നായ ഭിക്ഖുനിയാ തദഹൂപസമ്പന്നസ്സ ഭിക്ഖുനോ അഭിവാദനം പച്ചുട്ഠാനം അഞ്ജലികമ്മം സാമീചികമ്മം കത്തബ്ബം. അയമ്പി ധമ്മോ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ മാനേത്വാ പൂജേത്വാ യാവജീവം അനതിക്കമനീയോ…പേ….

‘‘അജ്ജതഗ്ഗേ ഓവടോ ഭിക്ഖുനീനം ഭിക്ഖൂസു വചനപഥോ, അനോവടോ ഭിക്ഖൂനം ഭിക്ഖുനീസു വചനപഥോ. അയമ്പി ധമ്മോ സക്കത്വാ ഗരും കത്വാ മാനേത്വാ പൂജേത്വാ യാവജീവം അനതിക്കമനീയോ. സചേ ഖോ ത്വം, ഗോതമി, ഇമേ അട്ഠ ഗരുധമ്മേ പടിഗ്ഗണ്ഹേയ്യാസി, സാവ തേ ഭവിസ്സതി ഉപസമ്പദാ’’തി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ഭന്തേ ആനന്ദ, ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ ദഹരോ യുവാ മണ്ഡനകജാതികോ [മണ്ഡനകജാതിയോ (സീ. പീ.)] സീസംന്ഹാതോ [സീസംനഹാതോ (സീ. പീ.), സീസനഹാതോ (സ്യാ.)] ഉപ്പലമാലം വാ വസ്സികമാലം വാ അധിമുത്തകമാലം [അതിമുത്തകമാലം (സീ.)] വാ ലഭിത്വാ ഉഭോഹി ഹത്ഥേഹി പടിഗ്ഗഹേത്വാ ഉത്തമങ്ഗേ സിരസ്മിം പതിട്ഠാപേയ്യ; ഏവമേവം ഖോ അഹം, ഭന്തേ ആനന്ദ, ഇമേ അട്ഠ ഗരുധമ്മേ പടിഗ്ഗണ്ഹാമി യാവജീവം അനതിക്കമനീയേ’’തി.

അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘പടിഗ്ഗഹിതാ, ഭന്തേ, മഹാപജാപതിയാ ഗോതമിയാ അട്ഠ ഗരുധമ്മാ യാവജീവം അനതിക്കമനീയാ’’തി.

‘‘സചേ, ആനന്ദ, നാലഭിസ്സ മാതുഗാമോ തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജം, ചിരട്ഠിതികം, ആനന്ദ, ബ്രഹ്മചരിയം അഭവിസ്സ, വസ്സസഹസ്സമേവ സദ്ധമ്മോ തിട്ഠേയ്യ. യതോ ച ഖോ, ആനന്ദ, മാതുഗാമോ തഥാഗതപ്പവേദിതേ ധമ്മവിനയേ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജിതോ, ന ദാനി, ആനന്ദ, ബ്രഹ്മചരിയം ചിരട്ഠിതികം ഭവിസ്സതി. പഞ്ചേവ ദാനി, ആനന്ദ, വസ്സസതാനി സദ്ധമ്മോ ഠസ്സതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, യാനി കാനിചി കുലാനി ബഹുത്ഥികാനി [ബഹുകിത്ഥികാനി (സീ. പീ.), ബഹുഇത്ഥികാനി (സ്യാ.)] അപ്പപുരിസകാനി, താനി സുപ്പധംസിയാനി ഹോന്തി ചോരേഹി കുമ്ഭത്ഥേനകേഹി; ഏവമേവം ഖോ, ആനന്ദ, യസ്മിം ധമ്മവിനയേ ലഭതി മാതുഗാമോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജം, ന തം ബ്രഹ്മചരിയം ചിരട്ഠിതികം ഹോതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, സമ്പന്നേ സാലിക്ഖേത്തേ സേതട്ഠികാ നാമ രോഗജാതി നിപതതി, ഏവം തം സാലിക്ഖേത്തം ന ചിരട്ഠിതികം ഹോതി; ഏവമേവം ഖോ, ആനന്ദ, യസ്മിം ധമ്മവിനയേ ലഭതി മാതുഗാമോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജം, ന തം ബ്രഹ്മചരിയം ചിരട്ഠിതികം ഹോതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, സമ്പന്നേ ഉച്ഛുക്ഖേത്തേ മഞ്ജിട്ഠികാ [മഞ്ജേട്ഠികാ (സീ. സ്യാ.)] നാമ രോഗജാതി നിപതതി, ഏവം തം ഉച്ഛുക്ഖേത്തം ന ചിരട്ഠിതികം ഹോതി; ഏവമേവം ഖോ, ആനന്ദ, യസ്മിം ധമ്മവിനയേ ലഭതി മാതുഗാമോ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജ്ജം, ന തം ബ്രഹ്മചരിയം ചിരട്ഠിതികം ഹോതി.

‘‘സേയ്യഥാപി, ആനന്ദ, പുരിസോ മഹതോ തളാകസ്സ പടികച്ചേവ [പടിഗച്ചേവ (സീ. പീ.)] ആളിം ബന്ധേയ്യ യാവദേവ ഉദകസ്സ അനതിക്കമനായ; ഏവമേവം ഖോ, ആനന്ദ, മയാ പടികച്ചേവ ഭിക്ഖുനീനം അട്ഠ ഗരുധമ്മാ പഞ്ഞത്താ യാവജീവം അനതിക്കമനീയാ’’തി. പഠമം.

൨. ഓവാദസുത്തം

൫൨. ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. അഥ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ ആനന്ദോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘കതിഹി നു ഖോ, ഭന്തേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുനോവാദകോ സമ്മന്നിതബ്ബോ’’തി?

[പാചി. ൧൪൭] ‘‘അട്ഠഹി ഖോ, ആനന്ദ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുനോവാദകോ സമ്മന്നിതബ്ബോ. കതമേഹി അട്ഠഹി? ഇധാനന്ദ, ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി…പേ… സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു; ബഹുസ്സുതോ ഹോതി…പേ… ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ; ഉഭയാനി ഖോ പനസ്സ പാതിമോക്ഖാനി വിത്ഥാരേന സ്വാഗതാനി ഹോന്തി സുവിഭത്താനി സുപ്പവത്തീനി സുവിനിച്ഛിതാനി സുത്തസോ അനുബ്യഞ്ജനസോ; കല്യാണവാചോ ഹോതി കല്യാണവാക്കരണോ, പോരിയാ വാചായ സമന്നാഗതോ വിസ്സട്ഠായ [വിസട്ഠായ (ക.)] അനേലഗളായ [അനേളഗളായ (സീ. ക.)] അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനിയാ; പടിബലോ ഹോതി ഭിക്ഖുനിസങ്ഘസ്സ ധമ്മിയാ കഥായ സന്ദസ്സേതും സമാദപേതും സമുത്തേജേതും സമ്പഹംസേതും; യേഭുയ്യേന ഭിക്ഖുനീനം പിയോ ഹോതി മനാപോ; ന ഖോ പനേതം ഭഗവന്തം ഉദ്ദിസ്സ പബ്ബജിതായ കാസായവത്ഥനിവസനായ ഗരുധമ്മം അജ്ഝാപന്നപുബ്ബോ ഹോതി; വീസതിവസ്സോ വാ ഹോതി അതിരേകവീസതിവസ്സോ വാ. ഇമേഹി ഖോ, ആനന്ദ, അട്ഠഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ഭിക്ഖുനോവാദകോ സമ്മന്നിതബ്ബോ’’തി. ദുതിയം.

൩. സംഖിത്തസുത്തം

൫൩. [ചൂളവ. ൪൦൬] ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. അഥ ഖോ മഹാപജാപതീ ഗോതമീ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠാസി. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ സാ മഹാപജാപതീ ഗോതമീ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –

‘‘സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ധമ്മം ദേസേതു, യമഹം ഭഗവതോ ധമ്മം സുത്വാ ഏകാ വൂപകട്ഠാ അപ്പമത്താ ആതാപിനീ പഹിതത്താ വിഹരേയ്യ’’ന്തി. ‘‘യേ ഖോ ത്വം, ഗോതമി, ധമ്മേ ജാനേയ്യാസി – ‘ഇമേ ധമ്മാ സരാഗായ സംവത്തന്തി, നോ വിരാഗായ; സംയോഗായ സംവത്തന്തി, നോ വിസംയോഗായ; ആചയായ സംവത്തന്തി, നോ അപചയായ; മഹിച്ഛതായ സംവത്തന്തി, നോ അപ്പിച്ഛതായ; അസന്തുട്ഠിയാ സംവത്തന്തി, നോ സന്തുട്ഠിയാ; സങ്ഗണികായ സംവത്തന്തി, നോ പവിവേകായ; കോസജ്ജായ സംവത്തന്തി, നോ വീരിയാരമ്ഭായ; ദുബ്ഭരതായ സംവത്തന്തി, നോ സുഭരതായാ’തി, ഏകംസേന, ഗോതമി, ധാരേയ്യാസി – ‘നേസോ ധമ്മോ, നേസോ വിനയോ, നേതം സത്ഥുസാസന’’’ന്തി.

‘‘യേ ച ഖോ ത്വം, ഗോതമി, ധമ്മേ ജാനേയ്യാസി – ‘ഇമേ ധമ്മാ വിരാഗായ സംവത്തന്തി, നോ സരാഗായ; വിസംയോഗായ സംവത്തന്തി, നോ സംയോഗായ; അപചയായ സംവത്തന്തി, നോ ആചയായ; അപ്പിച്ഛതായ സംവത്തന്തി, നോ മഹിച്ഛതായ; സന്തുട്ഠിയാ സംവത്തന്തി, നോ അസന്തുട്ഠിയാ; പവിവേകായ സംവത്തന്തി, നോ സങ്ഗണികായ; വീരിയാരമ്ഭായ സംവത്തന്തി, നോ കോസജ്ജായ; സുഭരതായ സംവത്തന്തി, നോ ദുബ്ഭരതായാ’തി, ഏകംസേന, ഗോതമി, ധാരേയ്യാസി – ‘ഏസോ ധമ്മോ, ഏസോ വിനയോ, ഏതം സത്ഥുസാസന’’’ന്തി. തതിയം.

൪. ദീഘജാണുസുത്തം

൫൪. ഏകം സമയം ഭഗവാ കോലിയേസു വിഹരതി കക്കരപത്തം നാമ കോലിയാനം നിഗമോ. അഥ ഖോ ദീഘജാണു കോലിയപുത്തോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ദീഘജാണു കോലിയപുത്തോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘മയം, ഭന്തേ, ഗിഹീ കാമഭോഗിനോ [കാമഭോഗീ (സീ. സ്യാ. പീ.)] പുത്തസമ്ബാധസയനം അജ്ഝാവസാമ, കാസികചന്ദനം പച്ചനുഭോമ, മാലാഗന്ധവിലേപനം ധാരയാമ, ജാതരൂപരജതം സാദയാമ. തേസം നോ, ഭന്തേ, ഭഗവാ അമ്ഹാകം തഥാ ധമ്മം ദേസേതു യേ അമ്ഹാകം അസ്സു ധമ്മാ ദിട്ഠധമ്മഹിതായ ദിട്ഠധമ്മസുഖായ, സമ്പരായഹിതായ സമ്പരായസുഖായാ’’തി.

‘‘ചത്താരോമേ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, ധമ്മാ കുലപുത്തസ്സ ദിട്ഠധമ്മഹിതായ സംവത്തന്തി ദിട്ഠധമ്മസുഖായ. കതമേ ചത്താരോ? ഉട്ഠാനസമ്പദാ, ആരക്ഖസമ്പദാ, കല്യാണമിത്തതാ, സമജീവിതാ [സമജീവികതാ (സീ.) അ. നി. ൮.൭൫]. കതമാ ച, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, ഉട്ഠാനസമ്പദാ? ഇധ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, കുലപുത്തോ യേന കമ്മട്ഠാനേന ജീവികം [ജീവിതം (ക.)] കപ്പേതി – യദി കസിയാ, യദി വണിജ്ജായ, യദി ഗോരക്ഖേന, യദി ഇസ്സത്തേന [ഇസ്സത്ഥേന (സീ. സ്യാ. പീ.)], യദി രാജപോരിസേന, യദി സിപ്പഞ്ഞതരേന – തത്ഥ ദക്ഖോ ഹോതി അനലസോ, തത്രുപായായ വീമംസായ സമന്നാഗതോ, അലം കാതും അലം സംവിധാതും. അയം വുച്ചതി, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, ഉട്ഠാനസമ്പദാ.

‘‘കതമാ ച, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, ആരക്ഖസമ്പദാ? ഇധ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, കുലപുത്തസ്സ ഭോഗാ ഹോന്തി ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതാ ബാഹാബലപരിചിതാ, സേദാവക്ഖിത്താ, ധമ്മികാ ധമ്മലദ്ധാ. തേ ആരക്ഖേന ഗുത്തിയാ സമ്പാദേതി – ‘കിന്തി മേ ഇമേ ഭോഗേ നേവ രാജാനോ ഹരേയ്യും, ന ചോരാ ഹരേയ്യും, ന അഗ്ഗി ഡഹേയ്യ, ന ഉദകം വഹേയ്യ, ന അപ്പിയാ ദായാദാ ഹരേയ്യു’ന്തി! അയം വുച്ചതി, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, ആരക്ഖസമ്പദാ.

‘‘കതമാ ച, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, കല്യാണമിത്തതാ? ഇധ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, കുലപുത്തോ യസ്മിം ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ പടിവസതി, തത്ഥ യേ തേ ഹോന്തി – ഗഹപതീ വാ ഗഹപതിപുത്താ വാ ദഹരാ വാ വുദ്ധസീലിനോ, വുദ്ധാ വാ വുദ്ധസീലിനോ, സദ്ധാസമ്പന്നാ, സീലസമ്പന്നാ, ചാഗസമ്പന്നാ, പഞ്ഞാസമ്പന്നാ – തേഹി സദ്ധിം സന്തിട്ഠതി സല്ലപതി സാകച്ഛം സമാപജ്ജതി; യഥാരൂപാനം സദ്ധാസമ്പന്നാനം സദ്ധാസമ്പദം അനുസിക്ഖതി, യഥാരൂപാനം സീലസമ്പന്നാനം സീലസമ്പദം അനുസിക്ഖതി, യഥാരൂപാനം ചാഗസമ്പന്നാനം ചാഗസമ്പദം അനുസിക്ഖതി, യഥാരൂപാനം പഞ്ഞാസമ്പന്നാനം പഞ്ഞാസമ്പദം അനുസിക്ഖതി. അയം വുച്ചതി, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, കല്യാണമിത്തതാ.

‘‘കതമാ ച, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, സമജീവിതാ? ഇധ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, കുലപുത്തോ ആയഞ്ച ഭോഗാനം വിദിത്വാ, വയഞ്ച ഭോഗാനം വിദിത്വാ, സമം ജീവികം [സമജീവികം (സ്യാ.), സമജീവിതം (ക.)] കപ്പേതി നാച്ചോഗാള്ഹം നാതിഹീനം – ‘ഏവം മേ ആയോ വയം പരിയാദായ ഠസ്സതി, ന ച മേ വയോ ആയം പരിയാദായ ഠസ്സതീ’തി. സേയ്യഥാപി, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, തുലാധാരോ വാ തുലാധാരന്തേവാസീ വാ തുലം പഗ്ഗഹേത്വാ ജാനാതി – ‘ഏത്തകേന വാ ഓനതം [ഓണതം (ക.)], ഏത്തകേന വാ ഉന്നത’ന്തി [ഉണ്ണതന്തി (ക.)]; ഏവമേവം ഖോ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, കുലപുത്തോ ആയഞ്ച ഭോഗാനം വിദിത്വാ, വയഞ്ച ഭോഗാനം വിദിത്വാ, സമം ജീവികം കപ്പേതി നാച്ചോഗാള്ഹം നാതിഹീനം – ‘ഏവം മേ ആയോ വയം പരിയാദായ ഠസ്സതി, ന ച മേ വയോ ആയം പരിയാദായ ഠസ്സതീ’തി. സചായം, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, കുലപുത്തോ അപ്പായോ സമാനോ ഉളാരം ജീവികം [ജീവിതം (ക.)] കപ്പേതി, തസ്സ ഭവന്തി വത്താരോ – ‘ഉദുമ്ബരഖാദീവായം [ഉദുമ്ബരഖാദികം വായം (സീ. പീ.), ഉദുമ്ബരഖാദകം ചായം (സ്യാ.)] കുലപുത്തോ ഭോഗേ ഖാദതീ’തി. സചേ പനായം, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, കുലപുത്തോ മഹായോ സമാനോ കസിരം ജീവികം [ജീവിതം (ക.)] കപ്പേതി, തസ്സ ഭവന്തി വത്താരോ – ‘അജേട്ഠമരണംവായം [അജദ്ധുമാരികം വായം (സീ. പീ.), അദ്ധമാരകം ചായം (സ്യാ.), ഏത്ഥ ജദ്ധൂതി അസനം = ഭത്തഭുഞ്ജനം, തസ്മാ അജദ്ധുമാരികന്തി അനസനമരണന്തി വുത്തം ഹോതി. മ. നി. ൧.൩൭൯ അധോലിപിയാ ‘‘അജദ്ധുക’’ന്തി പദം ദസ്സിതം] കുലപുത്തോ മരിസ്സതീ’തി. യതോ ച ഖോയം, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, കുലപുത്തോ ആയഞ്ച ഭോഗാനം വിദിത്വാ, വയഞ്ച ഭോഗാനം വിദിത്വാ, സമം ജീവികം കപ്പേതി നാച്ചോഗാള്ഹം നാതിഹീനം – ‘ഏവം മേ ആയോ വയം പരിയാദായ ഠസ്സതി, ന ച മേ വയോ ആയം പരിയാദായ ഠസ്സതീ’തി. അയം വുച്ചതി, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, സമജീവിതാ.

‘‘ഏവം സമുപ്പന്നാനം, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, ഭോഗാനം ചത്താരി അപായമുഖാനി ഹോന്തി – ഇത്ഥിധുത്തോ, സുരാധുത്തോ, അക്ഖധുത്തോ, പാപമിത്തോ പാപസഹായോ പാപസമ്പവങ്കോ. സേയ്യഥാപി, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, മഹതോ തളാകസ്സ ചത്താരി ചേവ ആയമുഖാനി, ചത്താരി ച അപായമുഖാനി. തസ്സ പുരിസോ യാനി ചേവ ആയമുഖാനി താനി പിദഹേയ്യ, യാനി ച അപായമുഖാനി താനി വിവരേയ്യ; ദേവോ ച ന സമ്മാ ധാരം അനുപ്പവേച്ഛേയ്യ. ഏവഞ്ഹി തസ്സ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, മഹതോ തളാകസ്സ പരിഹാനിയേവ പാടികങ്ഖാ, നോ വുദ്ധി; ഏവമേവം, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, ഏവം സമുപ്പന്നാനം ഭോഗാനം ചത്താരി അപായമുഖാനി ഹോന്തി – ഇത്ഥിധുത്തോ, സുരാധുത്തോ, അക്ഖധുത്തോ, പാപമിത്തോ പാപസഹായോ പാപസമ്പവങ്കോ.

‘‘ഏവം സമുപ്പന്നാനം, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, ഭോഗാനം ചത്താരി ആയമുഖാനി ഹോന്തി – ന ഇത്ഥിധുത്തോ, ന സുരാധുത്തോ, ന അക്ഖധുത്തോ, കല്യാണമിത്തോ കല്യാണസഹായോ കല്യാണസമ്പവങ്കോ. സേയ്യഥാപി, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, മഹതോ തളാകസ്സ ചത്താരി ചേവ ആയമുഖാനി, ചത്താരി ച അപായമുഖാനി. തസ്സ പുരിസോ യാനി ചേവ ആയമുഖാനി താനി വിവരേയ്യ, യാനി ച അപായമുഖാനി താനി പിദഹേയ്യ; ദേവോ ച സമ്മാ ധാരം അനുപ്പവേച്ഛേയ്യ. ഏവഞ്ഹി തസ്സ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, മഹതോ തളാകസ്സ വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ, നോ പരിഹാനി; ഏവമേവം ഖോ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, ഏവം സമുപ്പന്നാനം ഭോഗാനം ചത്താരി ആയമുഖാനി ഹോന്തി – ന ഇത്ഥിധുത്തോ, ന സുരാധുത്തോ, ന അക്ഖധുത്തോ, കല്യാണമിത്തോ കല്യാണസഹായോ കല്യാണസമ്പവങ്കോ. ഇമേ ഖോ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, ചത്താരോ ധമ്മാ കുലപുത്തസ്സ ദിട്ഠധമ്മഹിതായ സംവത്തന്തി ദിട്ഠധമ്മസുഖായ.

‘‘ചത്താരോമേ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, ധമ്മാ കുലപുത്തസ്സ സമ്പരായഹിതായ സംവത്തന്തി സമ്പരായസുഖായ. കതമേ ചത്താരോ? സദ്ധാസമ്പദാ, സീലസമ്പദാ, ചാഗസമ്പദാ, പഞ്ഞാസമ്പദാ. കതമാ ച, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, സദ്ധാസമ്പദാ? ഇധ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, കുലപുത്തോ സദ്ധോ ഹോതി, സദ്ദഹതി തഥാഗതസ്സ ബോധിം – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. അയം വുച്ചതി, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, സദ്ധാസമ്പദാ.

‘‘കതമാ ച, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, സീലസമ്പദാ? ഇധ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, കുലപുത്തോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി…പേ… സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതോ ഹോതി. അയം വുച്ചതി, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, സീലസമ്പദാ.

‘‘കതമാ ച, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, ചാഗസമ്പദാ? ഇധ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, കുലപുത്തോ വിഗതമലമച്ഛേരേന ചേതസാ അഗാരം അജ്ഝാവസതി മുത്തചാഗോ പയതപാണി വോസ്സഗ്ഗരതോ യാചയോഗോ ദാനസംവിഭാഗരതോ. അയം വുച്ചതി, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, ചാഗസമ്പദാ.

‘‘കതമാ ച, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, പഞ്ഞാസമ്പദാ? ഇധ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, കുലപുത്തോ പഞ്ഞവാ ഹോതി, ഉദയത്ഥഗാമിനിയാ പഞ്ഞായ സമന്നാഗതോ അരിയായ നിബ്ബേധികായ സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ. അയം വുച്ചതി, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, പഞ്ഞാസമ്പദാ. ഇമേ ഖോ, ബ്യഗ്ഘപജ്ജ, ചത്താരോ ധമ്മാ കുലപുത്തസ്സ സമ്പരായഹിതായ സംവത്തന്തി സമ്പരായസുഖായാ’’തി.

‘‘ഉട്ഠാതാ കമ്മധേയ്യേസു, അപ്പമത്തോ വിധാനവാ;

സമം കപ്പേതി ജീവികം [ജീവിതം (ക.)], സമ്ഭതം അനുരക്ഖതി.

‘‘സദ്ധോ സീലേന സമ്പന്നോ, വദഞ്ഞൂ വീതമച്ഛരോ;

നിച്ചം മഗ്ഗം വിസോധേതി, സോത്ഥാനം സമ്പരായികം.

‘‘ഇച്ചേതേ അട്ഠ ധമ്മാ ച, സദ്ധസ്സ ഘരമേസിനോ;

അക്ഖാതാ സച്ചനാമേന, ഉഭയത്ഥ സുഖാവഹാ.

‘‘ദിട്ഠധമ്മഹിതത്ഥായ, സമ്പരായസുഖായ ച;

ഏവമേതം ഗഹട്ഠാനം, ചാഗോ പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീ’’തി. ചതുത്ഥം;

൫. ഉജ്ജയസുത്തം

൫൫. അഥ ഖോ ഉജ്ജയോ ബ്രാഹ്മണോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവതാ സദ്ധിം സമ്മോദി. സമ്മോദനീയം കഥം സാരണീയം വീതിസാരേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ഉജ്ജയോ ബ്രാഹ്മണോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘മയം, ഭോ ഗോതമ, പവാസം ഗന്തുകാമാ. തേസം നോ ഭവം ഗോതമോ അമ്ഹാകം തഥാ ധമ്മം ദേസേതു – യേ അമ്ഹാകം അസ്സു ധമ്മാ ദിട്ഠധമ്മഹിതായ, ദിട്ഠധമ്മസുഖായ, സമ്പരായഹിതായ, സമ്പരായസുഖായാ’’തി.

‘‘ചത്താരോമേ, ബ്രാഹ്മണ, ധമ്മാ കുലപുത്തസ്സ ദിട്ഠധമ്മഹിതായ സംവത്തന്തി, ദിട്ഠധമ്മസുഖായ. കതമേ ചത്താരോ? ഉട്ഠാനസമ്പദാ, ആരക്ഖസമ്പദാ, കല്യാണമിത്തതാ, സമജീവിതാ. കതമാ ച, ബ്രാഹ്മണ, ഉട്ഠാനസമ്പദാ? ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, കുലപുത്തോ യേന കമ്മട്ഠാനേന ജീവികം കപ്പേതി – യദി കസിയാ, യദി വണിജ്ജായ, യദി ഗോരക്ഖേന, യദി ഇസ്സത്തേന, യദി രാജപോരിസേന, യദി സിപ്പഞ്ഞതരേന – തത്ഥ ദക്ഖോ ഹോതി അനലസോ, തത്രുപായായ വീമംസായ സമന്നാഗതോ, അലം കാതും അലം സംവിധാതും. അയം വുച്ചതി, ബ്രാഹ്മണ, ഉട്ഠാനസമ്പദാ.

‘‘കതമാ ച, ബ്രാഹ്മണ, ആരക്ഖസമ്പദാ? ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, കുലപുത്തസ്സ ഭോഗാ ഹോന്തി ഉട്ഠാനവീരിയാധിഗതാ, ബാഹാബലപരിചിതാ, സേദാവക്ഖിത്താ, ധമ്മികാ ധമ്മലദ്ധാ. തേ ആരക്ഖേന ഗുത്തിയാ സമ്പാദേതി – ‘കിന്തി മേ ഇമേ ഭോഗേ നേവ രാജാനോ ഹരേയ്യും, ന ചോരാ ഹരേയ്യും, ന അഗ്ഗി ഡഹേയ്യ, ന ഉദകം വഹേയ്യ, ന അപ്പിയാ ദായാദാ ഹരേയ്യു’ന്തി. അയം വുച്ചതി, ബ്രാഹ്മണ, ആരക്ഖസമ്പദാ.

‘‘കതമാ ച, ബ്രാഹ്മണ, കല്യാണമിത്തതാ? ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, കുലപുത്തോ യസ്മിം ഗാമേ വാ നിഗമേ വാ പടിവസതി തത്ര യേ തേ ഹോന്തി – ഗഹപതീ വാ ഗഹപതിപുത്താ വാ ദഹരാ വാ വുദ്ധസീലിനോ, വുദ്ധാ വാ വുദ്ധസീലിനോ, സദ്ധാസമ്പന്നാ, സീലസമ്പന്നാ, ചാഗസമ്പന്നാ, പഞ്ഞാസമ്പന്നാ – തേഹി സദ്ധിം സന്തിട്ഠതി സല്ലപതി സാകച്ഛം സമാപജ്ജതി; യഥാരൂപാനം സദ്ധാസമ്പന്നാനം സദ്ധാസമ്പദം അനുസിക്ഖതി, യഥാരൂപാനം സീലസമ്പന്നാനം സീലസമ്പദം അനുസിക്ഖതി, യഥാരൂപാനം ചാഗസമ്പന്നാനം ചാഗസമ്പദം അനുസിക്ഖതി, യഥാരൂപാനം പഞ്ഞാസമ്പന്നാനം പഞ്ഞാസമ്പദം അനുസിക്ഖതി. അയം വുച്ചതി, ബ്രാഹ്മണ, കല്യാണമിത്തതാ.

‘‘കതമാ ച, ബ്രാഹ്മണ, സമജീവിതാ? ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, കുലപുത്തോ ആയഞ്ച ഭോഗാനം വിദിത്വാ വയഞ്ച ഭോഗാനം വിദിത്വാ സമം ജീവികം കപ്പേതി നാച്ചോഗാള്ഹം നാതിഹീനം – ‘ഏവം മേ ആയോ വയം പരിയാദായ ഠസ്സതി, ന ച മേ വയോ ആയം പരിയാദായ ഠസ്സതീ’തി. സേയ്യഥാപി, ബ്രാഹ്മണ, തുലാധാരോ വാ തുലാധാരന്തേവാസീ വാ തുലം പഗ്ഗഹേത്വാ ജാനാതി – ‘ഏത്തകേന വാ ഓനതം, ഏത്തകേന വാ ഉന്നത’ന്തി; ഏവമേവം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, കുലപുത്തോ ആയഞ്ച ഭോഗാനം വിദിത്വാ വയഞ്ച ഭോഗാനം വിദിത്വാ സമം ജീവികം കപ്പേതി നാച്ചോഗാള്ഹം നാതിഹീനം – ‘ഏവം മേ ആയോ വയം പരിയാദായ ഠസ്സതി, ന ച മേ വയോ ആയം പരിയാദായ ഠസ്സതീ’തി. സചായം, ബ്രാഹ്മണ, കുലപുത്തോ അപ്പായോ സമാനോ ഉളാരം ജീവികം കപ്പേതി, തസ്സ ഭവന്തി വത്താരോ – ‘ഉദുമ്ബരഖാദീവായം കുലപുത്തോ ഭോഗേ ഖാദതീ’തി. സചേ പനായം, ബ്രാഹ്മണ, കുലപുത്തോ മഹായോ സമാനോ കസിരം ജീവികം കപ്പേതി, തസ്സ ഭവന്തി വത്താരോ – ‘അജേട്ഠമരണംവായം കുലപുത്തോ മരിസ്സതീ’തി. യതോ ച ഖോയം, ബ്രാഹ്മണ, കുലപുത്തോ ആയഞ്ച ഭോഗാനം വിദിത്വാ വയഞ്ച ഭോഗാനം വിദിത്വാ സമം ജീവികം കപ്പേതി നാച്ചോഗാള്ഹം നാതിഹീനം – ‘ഏവം മേ ആയോ വയം പരിയാദായ ഠസ്സതി, ന ച മേ വയോ ആയം പരിയാദായ ഠസ്സതീ’തി, അയം വുച്ചതി, ബ്രാഹ്മണ, സമജീവിതാ.

‘‘ഏവം സമുപ്പന്നാനം, ബ്രാഹ്മണ, ഭോഗാനം ചത്താരി അപായമുഖാനി ഹോന്തി – ഇത്ഥിധുത്തോ, സുരാധുത്തോ, അക്ഖധുത്തോ, പാപമിത്തോ പാപസഹായോ പാപസമ്പവങ്കോ. സേയ്യഥാപി, ബ്രാഹ്മണ, മഹതോ തളാകസ്സ ചത്താരി ചേവ ആയമുഖാനി, ചത്താരി ച അപായമുഖാനി. തസ്സ പുരിസോ യാനി ചേവ ആയമുഖാനി താനി പിദഹേയ്യ, യാനി ച അപായമുഖാനി താനി വിവരേയ്യ; ദേവോ ച ന സമ്മാ ധാരം അനുപ്പവേച്ഛേയ്യ. ഏവഞ്ഹി തസ്സ ബ്രാഹ്മണ, മഹതോ തളാകസ്സ പരിഹാനിയേവ പാടികങ്ഖാ, നോ വുദ്ധി; ഏവമേവം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഏവം സമുപ്പന്നാനം ഭോഗാനം ചത്താരി അപായമുഖാനി ഹോന്തി – ഇത്ഥിധുത്തോ, സുരാധുത്തോ, അക്ഖധുത്തോ, പാപമിത്തോ പാപസഹായോ പാപസമ്പവങ്കോ.

‘‘ഏവം സമുപ്പന്നാനം, ബ്രാഹ്മണ, ഭോഗാനം ചത്താരി ആയമുഖാനി ഹോന്തി – ന ഇത്ഥിധുത്തോ, ന സുരാധുത്തോ, ന അക്ഖധുത്തോ, കല്യാണമിത്തോ കല്യാണസഹായോ കല്യാണസമ്പവങ്കോ. സേയ്യഥാപി, ബ്രാഹ്മണ, മഹതോ തളാകസ്സ ചത്താരി ചേവ ആയമുഖാനി ചത്താരി ച അപായമുഖാനി. തസ്സ പുരിസോ യാനി ചേവ ആയമുഖാനി താനി വിവരേയ്യ, യാനി ച അപായമുഖാനി താനി പിദഹേയ്യ; ദേവോ ച സമ്മാ ധാരം അനുപ്പവേച്ഛേയ്യ. ഏവഞ്ഹി തസ്സ, ബ്രാഹ്മണ, മഹതോ തളാകസ്സ വുദ്ധിയേവ പാടികങ്ഖാ, നോ പരിഹാനി; ഏവമേവം ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ഏവം സമുപ്പന്നാനം ഭോഗാനം ചത്താരി ആയമുഖാനി ഹോന്തി – ന ഇത്ഥിധുത്തോ…പേ… കല്യാണസമ്പവങ്കോ. ഇമേ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ചത്താരോ ധമ്മാ കുലപുത്തസ്സ ദിട്ഠധമ്മഹിതായ സംവത്തന്തി ദിട്ഠധമ്മസുഖായ.

‘‘ചത്താരോമേ, ബ്രാഹ്മണ, കുലപുത്തസ്സ ധമ്മാ സമ്പരായഹിതായ സംവത്തന്തി സമ്പരായസുഖായ. കതമേ ചത്താരോ? സദ്ധാസമ്പദാ, സീലസമ്പദാ, ചാഗസമ്പദാ, പഞ്ഞാസമ്പദാ. കതമാ ച, ബ്രാഹ്മണ, സദ്ധാസമ്പദാ? ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, കുലപുത്തോ സദ്ധോ ഹോതി, സദ്ദഹതി തഥാഗതസ്സ ബോധിം – ‘ഇതിപി സോ ഭഗവാ…പേ… സത്ഥാ ദേവമനുസ്സാനം ബുദ്ധോ ഭഗവാ’തി. അയം വുച്ചതി, ബ്രാഹ്മണ, സദ്ധാസമ്പദാ.

‘‘കതമാ ച, ബ്രാഹ്മണ, സീലസമ്പദാ? ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, കുലപുത്തോ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ ഹോതി…പേ… സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതോ ഹോതി. അയം വുച്ചതി, ബ്രാഹ്മണ, സീലസമ്പദാ.

‘‘കതമാ ച, ബ്രാഹ്മണ, ചാഗസമ്പദാ? ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, കുലപുത്തോ വിഗതമലമച്ഛേരേന ചേതസാ അഗാരം അജ്ഝാവസതി മുത്തചാഗോ പയതപാണി വോസ്സഗ്ഗരതോ യാചയോഗോ ദാനസംവിഭാഗരതോ. അയം വുച്ചതി, ബ്രാഹ്മണ, ചാഗസമ്പദാ.

‘‘കതമാ ച, ബ്രാഹ്മണ, പഞ്ഞാസമ്പദാ? ഇധ, ബ്രാഹ്മണ, കുലപുത്തോ പഞ്ഞവാ ഹോതി…പേ… സമ്മാ ദുക്ഖക്ഖയഗാമിനിയാ. അയം വുച്ചതി, ബ്രാഹ്മണ, പഞ്ഞാസമ്പദാ. ഇമേ ഖോ, ബ്രാഹ്മണ, ചത്താരോ ധമ്മാ കുലപുത്തസ്സ സമ്പരായഹിതായ സംവത്തന്തി സമ്പരായസുഖായാ’’തി.

‘‘ഉട്ഠാതാ കമ്മധേയ്യേസു, അപ്പമത്തോ വിധാനവാ;

സമം കപ്പേതി ജീവികം, സമ്ഭതം അനുരക്ഖതി.

‘‘സദ്ധോ സീലേന സമ്പന്നോ, വദഞ്ഞൂ വീതമച്ഛരോ;

നിച്ചം മഗ്ഗം വിസോധേതി, സോത്ഥാനം സമ്പരായികം.

‘‘ഇച്ചേതേ അട്ഠ ധമ്മാ ച, സദ്ധസ്സ ഘരമേസിനോ;

അക്ഖാതാ സച്ചനാമേന, ഉഭയത്ഥ സുഖാവഹാ.

‘‘ദിട്ഠധമ്മഹിതത്ഥായ, സമ്പരായസുഖായ ച;

ഏവമേതം ഗഹട്ഠാനം, ചാഗോ പുഞ്ഞം പവഡ്ഢതീ’’തി. പഞ്ചമം;

൬. ഭയസുത്തം

൫൬. ‘‘‘ഭയ’ന്തി [ചൂളനി. ഖഗ്ഗവിസാണസുത്തനിദ്ദേസ ൧൩൭], ഭിക്ഖവേ, കാമാനമേതം അധിവചനം. ‘ദുക്ഖ’ന്തി, ഭിക്ഖവേ, കാമാനമേതം അധിവചനം. ‘രോഗോ’തി, ഭിക്ഖവേ, കാമാനമേതം അധിവചനം. ‘ഗണ്ഡോ’തി, ഭിക്ഖവേ, കാമാനമേതം അധിവചനം. ‘സല്ല’ന്തി, ഭിക്ഖവേ, കാമാനമേതം അധിവചനം. ‘സങ്ഗോ’തി, ഭിക്ഖവേ, കാമാനമേതം അധിവചനം. ‘പങ്കോ’തി, ഭിക്ഖവേ, കാമാനമേതം അധിവചനം. ‘ഗബ്ഭോ’തി, ഭിക്ഖവേ, കാമാനമേതം അധിവചനം. കസ്മാ ച, ഭിക്ഖവേ, ‘ഭയ’ന്തി കാമാനമേതം അധിവചനം? യസ്മാ ച കാമരാഗരത്തായം, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദരാഗവിനിബദ്ധോ ദിട്ഠധമ്മികാപി ഭയാ ന പരിമുച്ചതി, സമ്പരായികാപി ഭയാ ന പരിമുച്ചതി, തസ്മാ ‘ഭയ’ന്തി കാമാനമേതം അധിവചനം. കസ്മാ ച, ഭിക്ഖവേ, ‘ദുക്ഖ’ന്തി…പേ… ‘രോഗോ’തി… ‘ഗണ്ഡോ’തി… ‘സല്ല’ന്തി… ‘സങ്ഗോ’തി… ‘പങ്കോ’തി… ‘ഗബ്ഭോ’തി കാമാനമേതം അധിവചനം? യസ്മാ ച കാമരാഗരത്തായം, ഭിക്ഖവേ, ഛന്ദരാഗവിനിബദ്ധോ ദിട്ഠധമ്മികാപി ഗബ്ഭാ ന പരിമുച്ചതി, സമ്പരായികാപി ഗബ്ഭാ ന പരിമുച്ചതി, തസ്മാ ‘ഗബ്ഭോ’തി കാമാനമേതം അധിവചനം’’.

‘‘ഭയം ദുക്ഖഞ്ച രോഗോ ച, ഗണ്ഡോ സല്ലഞ്ച സങ്ഗോ ച;

പങ്കോ ഗബ്ഭോ ച ഉഭയം, ഏതേ കാമാ പവുച്ചന്തി;

യത്ഥ സത്തോ പുഥുജ്ജനോ.

‘‘ഓതിണ്ണോ സാതരൂപേന, പുന ഗബ്ഭായ ഗച്ഛതി;

യതോ ച ഭിക്ഖു ആതാപീ, സമ്പജഞ്ഞം [സമ്പജഞ്ഞോ (സ്യാ. ക.) സം. നി. ൪.൨൫൧ പസ്സിതബ്ബം] ന രിച്ചതി.

‘‘സോ ഇമം പലിപഥം ദുഗ്ഗം, അതിക്കമ്മ തഥാവിധോ;

പജം ജാതിജരൂപേതം, ഫന്ദമാനം അവേക്ഖതീ’’തി. ഛട്ഠം;

൭. പഠമആഹുനേയ്യസുത്തം

൫൭. ‘‘അട്ഠഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി പാഹുനേയ്യോ ദക്ഖിണേയ്യോ അഞ്ജലികരണീയോ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ. കതമേഹി അട്ഠഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി …പേ… സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു; ബഹുസ്സുതോ ഹോതി…പേ… ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ; കല്യാണമിത്തോ ഹോതി കല്യാണസഹായോ കല്യാണസമ്പവങ്കോ; സമ്മാദിട്ഠികോ ഹോതി, സമ്മാദസ്സനേന സമന്നാഗതോ; ചതുന്നം ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ; അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി, സേയ്യഥിദം – ഏകമ്പി ജാതിം ദ്വേപി ജാതിയോ…പേ… ഇതി സാകാരം സഉദ്ദേസം അനേകവിഹിതം പുബ്ബേനിവാസം അനുസ്സരതി; ദിബ്ബേന ചക്ഖുനാ വിസുദ്ധേന അതിക്കന്തമാനുസകേന…പേ… യഥാകമ്മൂപഗേ സത്തേ പജാനാതി; ആസവാനം ഖയാ…പേ… സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി. സത്തമം.

൮. ദുതിയആഹുനേയ്യസുത്തം

൫൮. ‘‘അട്ഠഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ ഹോതി…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ. കതമേഹി അട്ഠഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു സീലവാ ഹോതി …പേ… സമാദായ സിക്ഖതി സിക്ഖാപദേസു; ബഹുസ്സുതോ ഹോതി…പേ… ദിട്ഠിയാ സുപ്പടിവിദ്ധാ; ആരദ്ധവീരിയോ വിഹരതി ഥാമവാ ദള്ഹപരക്കമോ അനിക്ഖിത്തധുരോ കുസലേസു ധമ്മേസു; ആരഞ്ഞികോ ഹോതി പന്തസേനാസനോ; അരതിരതിസഹോ ഹോതി, ഉപ്പന്നം അരതിം അഭിഭുയ്യ അഭിഭുയ്യ വിഹരതി; ഭയഭേരവസഹോ ഹോതി, ഉപ്പന്നം ഭയഭേരവം അഭിഭുയ്യ അഭിഭുയ്യ വിഹരതി; ചതുന്നം ഝാനാനം ആഭിചേതസികാനം ദിട്ഠധമ്മസുഖവിഹാരാനം നികാമലാഭീ ഹോതി അകിച്ഛലാഭീ അകസിരലാഭീ; ആസവാനം ഖയാ…പേ… സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹരതി. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു ആഹുനേയ്യോ…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി. അട്ഠമം.

൯. പഠമപുഗ്ഗലസുത്തം

൫൯. ‘‘അട്ഠിമേ ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ ആഹുനേയ്യാ പാഹുനേയ്യാ ദക്ഖിണേയ്യാ അഞ്ജലികരണീയാ അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ? കതമേ അട്ഠ? സോതാപന്നോ, സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ, സകദാഗാമീ, സകദാഗാമിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ, അനാഗാമീ, അനാഗാമിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ, അരഹാ, അരഹത്തായ പടിപന്നോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠ പുഗ്ഗലാ ആഹുനേയ്യാ…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി.

‘‘ചത്താരോ ച പടിപന്നാ, ചത്താരോ ച ഫലേ ഠിതാ;

ഏസ സങ്ഘോ ഉജുഭൂതോ, പഞ്ഞാസീലസമാഹിതോ.

‘‘യജമാനാനം മനുസ്സാനം, പുഞ്ഞപേക്ഖാന പാണിനം;

കരോതം ഓപധികം പുഞ്ഞം, സങ്ഘേ ദിന്നം മഹപ്ഫല’’ന്തി. നവമം;

൧൦. ദുതിയപുഗ്ഗലസുത്തം

൬൦. ‘‘അട്ഠിമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ ആഹുനേയ്യാ…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സ. കതമേ അട്ഠ? സോതാപന്നോ, സോതാപത്തിഫലസച്ഛികിരിയായ പടിപന്നോ…പേ… അരഹാ, അരഹത്തായ പടിപന്നോ. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠ പുഗ്ഗലാ ആഹുനേയ്യാ…പേ… അനുത്തരം പുഞ്ഞക്ഖേത്തം ലോകസ്സാ’’തി.

‘‘ചത്താരോ ച പടിപന്നാ, ചത്താരോ ച ഫലേ ഠിതാ;

ഏസ സങ്ഘോ സമുക്കട്ഠോ, സത്താനം അട്ഠ പുഗ്ഗലാ.

‘‘യജമാനാനം മനുസ്സാനം, പുഞ്ഞപേക്ഖാന പാണിനം;

കരോതം ഓപധികം പുഞ്ഞം, ഏത്ഥ ദിന്നം മഹപ്ഫല’’ന്തി. ദസമം;

ഗോതമീവഗ്ഗോ പഠമോ.

തസ്സുദ്ദാനം –

ഗോതമീ ഓവാദം സംഖിത്തം, ദീഘജാണു ച ഉജ്ജയോ;

ഭയാ ദ്വേ ആഹുനേയ്യാ ച, ദ്വേ ച അട്ഠ പുഗ്ഗലാതി.

(൭) ൨. ഭൂമിചാലവഗ്ഗോ

൧. ഇച്ഛാസുത്തം

൬൧. [അ. നി. ൮.൭൭] ‘‘അട്ഠിമേ, ഭിക്ഖവേ, പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മിം. കതമേ അട്ഠ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പവിവിത്തസ്സ വിഹരതോ നിരായത്തവുത്തിനോ ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി ലാഭായ. സോ ഉട്ഠഹതി ഘടതി വായമതി ലാഭായ. തസ്സ ഉട്ഠഹതോ ഘടതോ വായമതോ ലാഭായ ലാഭോ നുപ്പജ്ജതി. സോ തേന അലാഭേന സോചതി കിലമതി പരിദേവതി, ഉരത്താളിം കന്ദതി, സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ – ‘ഭിക്ഖു ഇച്ഛോ വിഹരതി ലാഭായ, ഉട്ഠഹതി ഘടതി വായമതി ലാഭായ, ന ച ലാഭീ, സോചീ ച പരിദേവീ ച, ചുതോ ച സദ്ധമ്മാ’’’.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പവിവിത്തസ്സ വിഹരതോ നിരായത്തവുത്തിനോ ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി ലാഭായ. സോ ഉട്ഠഹതി ഘടതി വായമതി ലാഭായ. തസ്സ ഉട്ഠഹതോ ഘടതോ വായമതോ ലാഭായ ലാഭോ ഉപ്പജ്ജതി. സോ തേന ലാഭേന മജ്ജതി പമജ്ജതി പമാദമാപജ്ജതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ – ‘ഭിക്ഖു ഇച്ഛോ വിഹരതി ലാഭായ, ഉട്ഠഹതി ഘടതി വായമതി ലാഭായ, ലാഭീ ച മദീ ച പമാദീ ച, ചുതോ ച സദ്ധമ്മാ’’’.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പവിവിത്തസ്സ വിഹരതോ നിരായത്തവുത്തിനോ ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി ലാഭായ. സോ ന ഉട്ഠഹതി ന ഘടതി ന വായമതി ലാഭായ. തസ്സ അനുട്ഠഹതോ അഘടതോ അവായമതോ ലാഭായ ലാഭോ നുപ്പജ്ജതി. സോ തേന അലാഭേന സോചതി, കിലമതി, പരിദേവതി, ഉരത്താളിം കന്ദതി, സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ – ‘ഭിക്ഖു ഇച്ഛോ വിഹരതി ലാഭായ, ന ഉട്ഠഹതി ന ഘടതി ന വായമതി ലാഭായ, ന ച ലാഭീ, സോചീ ച പരിദേവീ ച, ചുതോ ച സദ്ധമ്മാ’’’.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പവിവിത്തസ്സ വിഹരതോ നിരായത്തവുത്തിനോ ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി ലാഭായ. സോ ന ഉട്ഠഹതി, ന ഘടതി, ന വായമതി ലാഭായ. തസ്സ അനുട്ഠഹതോ, അഘടതോ, അവായമതോ ലാഭായ ലാഭോ ഉപ്പജ്ജതി. സോ തേന ലാഭേന മജ്ജതി, പമജ്ജതി, പമാദമാപജ്ജതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ – ‘ഭിക്ഖു ഇച്ഛോ വിഹരതി ലാഭായ, ന ഉട്ഠഹതി ന ഘടതി ന വായമതി ലാഭായ, ലാഭീ ച മദീ ച, പമാദീ ച, ചുതോ ച സദ്ധമ്മാ’’’.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പവിവിത്തസ്സ വിഹരതോ നിരായത്തവുത്തിനോ ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി ലാഭായ. സോ ഉട്ഠഹതി ഘടതി വായമതി ലാഭായ. തസ്സ ഉട്ഠഹതോ ഘടതോ വായമതോ ലാഭായ ലാഭോ നുപ്പജ്ജതി. സോ തേന അലാഭേന ന സോചതി ന കിലമതി ന പരിദേവതി, ന ഉരത്താളിം കന്ദതി, ന സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ – ‘ഭിക്ഖു ഇച്ഛോ വിഹരതി ലാഭായ, ഉട്ഠഹതി ഘടതി വായമതി ലാഭായ, ന ച ലാഭീ, ന ച സോചീ ന ച പരിദേവീ, അച്ചുതോ ച സദ്ധമ്മാ’’’.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പവിവിത്തസ്സ വിഹരതോ നിരായത്തവുത്തിനോ ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി ലാഭായ. സോ ഉട്ഠഹതി ഘടതി വായമതി ലാഭായ. തസ്സ ഉട്ഠഹതോ ഘടതോ വായമതോ ലാഭായ ലാഭോ ഉപ്പജ്ജതി. സോ തേന ലാഭേന ന മജ്ജതി, ന പമജ്ജതി, ന പമാദമാപജ്ജതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ – ‘ഭിക്ഖു ഇച്ഛോ വിഹരതി ലാഭായ, ഉട്ഠഹതി ഘടതി വായമതി ലാഭായ, ലാഭീ ച, ന ച മദീ ന ച പമാദീ, അച്ചുതോ ച സദ്ധമ്മാ’’’.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പവിവിത്തസ്സ വിഹരതോ നിരായത്തവുത്തിനോ ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി ലാഭായ. സോ ന ഉട്ഠഹതി, ന ഘടതി, ന വായമതി ലാഭായ. തസ്സ അനുട്ഠഹതോ, അഘടതോ, അവായമതോ ലാഭായ ലാഭോ നുപ്പജ്ജതി. സോ തേന അലാഭേന ന സോചതി, ന കിലമതി, ന പരിദേവതി, ന ഉരത്താളിം കന്ദതി, ന സമ്മോഹം ആപജ്ജതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ – ‘ഭിക്ഖു ഇച്ഛോ വിഹരതി ലാഭായ, ന ഉട്ഠഹതി, ന ഘടതി, ന വായമതി ലാഭായ, ന ച ലാഭീ, ന ച സോചീ ന ച പരിദേവീ, അച്ചുതോ ച സദ്ധമ്മാ’’’.

‘‘ഇധ പന, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖുനോ പവിവിത്തസ്സ വിഹരതോ നിരായത്തവുത്തിനോ ഇച്ഛാ ഉപ്പജ്ജതി ലാഭായ. സോ ന ഉട്ഠഹതി, ന ഘടതി, ന വായമതി ലാഭായ. തസ്സ അനുട്ഠഹതോ അഘടതോ അവായമതോ ലാഭായ ലാഭോ ഉപ്പജ്ജതി. സോ തേന ലാഭേന ന മജ്ജതി, ന പമജ്ജതി, ന പമാദമാപജ്ജതി. അയം വുച്ചതി, ഭിക്ഖവേ – ‘ഭിക്ഖു ഇച്ഛോ വിഹരതി ലാഭായ, ന ഉട്ഠഹതി, ന ഘടതി, ന വായമതി ലാഭായ, ലാഭീ ച, ന ച മദീ ന ച പമാദീ, അച്ചുതോ ച സദ്ധമ്മാ ’. ഇമേ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠ പുഗ്ഗലാ സന്തോ സംവിജ്ജമാനാ ലോകസ്മി’’ന്തി. പഠമം.

൨. അലംസുത്തം

൬൨. ‘‘ഛഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അലം അത്തനോ അലം പരേസം. കതമേഹി ഛഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഖിപ്പനിസന്തി ച ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു; സുതാനഞ്ച ധമ്മാനം ധാരണജാതികോ [ധാരകജാതികോ (സീ. സ്യാ. പീ.) അ. നി. ൮.൭൮] ഹോതി; ധാതാനഞ്ച [ധതാനഞ്ച (സീ. സ്യാ. പീ.)] ധമ്മാനം അത്ഥൂപപരിക്ഖിതാ [അത്ഥൂപവരിക്ഖീ (സീ. സ്യാ. പീ.)] ഹോതി; അത്ഥമഞ്ഞായ ധമ്മമഞ്ഞായ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ ച ഹോതി; കല്യാണവാചോ ച ഹോതി കല്യാണവാക്കരണോ, പോരിയാ വാചായ സമന്നാഗതോ വിസ്സട്ഠായ അനേലഗളായ അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനിയാ; സന്ദസ്സകോ ച ഹോതി സമാദപകോ [സമാദാപകോ (?)] സമുത്തേജകോ സമ്പഹംസകോ സബ്രഹ്മചാരീനം. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ഛഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അലം അത്തനോ അലം പരേസം.

‘‘പഞ്ചഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അലം അത്തനോ അലം പരേസം. കതമേഹി പഞ്ചഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന ഹേവ ഖോ ഖിപ്പനിസന്തി ച ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു; സുതാനഞ്ച ധമ്മാനം ധാരണജാതികോ ഹോതി; ധാതാനഞ്ച ധമ്മാനം അത്ഥൂപപരിക്ഖിതാ ഹോതി; അത്ഥമഞ്ഞായ ധമ്മമഞ്ഞായ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ ച ഹോതി; കല്യാണവാചോ ച ഹോതി…പേ… അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനിയാ; സന്ദസ്സകോ ച ഹോതി സമാദപകോ സമുത്തേജകോ സമ്പഹംസകോ സബ്രഹ്മചാരീനം. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, പഞ്ചഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അലം അത്തനോ അലം പരേസം.

‘‘ചതൂഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അലം അത്തനോ നാലം പരേസം. കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഖിപ്പനിസന്തി ച ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു; സുതാനഞ്ച ധമ്മാനം ധാരണജാതികോ ഹോതി; ധാതാനഞ്ച ധമ്മാനം അത്ഥൂപപരിക്ഖിതാ ഹോതി; അത്ഥമഞ്ഞായ ധമ്മമഞ്ഞായ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ ച ഹോതി; നോ ച കല്യാണവാചോ ഹോതി കല്യാണവാക്കരണോ, പോരിയാ വാചായ സമന്നാഗതോ വിസ്സട്ഠായ അനേലഗളായ അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനിയാ; നോ ച സന്ദസ്സകോ ഹോതി സമാദപകോ സമുത്തേജകോ സമ്പഹംസകോ സബ്രഹ്മചാരീനം. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അലം അത്തനോ നാലം പരേസം.

‘‘ചതൂഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അലം പരേസം നാലം അത്തനോ. കതമേഹി ചതൂഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ഖിപ്പനിസന്തി ച ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു; സുതാനഞ്ച ധമ്മാനം ധാരണജാതികോ ഹോതി; നോ ച ധാതാനം ധമ്മാനം അത്ഥൂപപരിക്ഖിതാ ഹോതി; ന ച അത്ഥമഞ്ഞായ ധമ്മമഞ്ഞായ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ ഹോതി; കല്യാണവാചോ ച ഹോതി കല്യാണവാക്കരണോ…പേ… അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനിയാ; സന്ദസ്സകോ ച ഹോതി…പേ… സബ്രഹ്മചാരീനം. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ചതൂഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അലം പരേസം, നാലം അത്തനോ.

‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അലം അത്തനോ നാലം പരേസം. കതമേഹി തീഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന ഹേവ ഖോ ഖിപ്പനിസന്തി ച ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു; സുതാനഞ്ച ധമ്മാനം ധാരണജാതികോ ഹോതി; ധാതാനഞ്ച ധമ്മാനം അത്ഥൂപപരിക്ഖിതാ ഹോതി; അത്ഥമഞ്ഞായ ധമ്മമഞ്ഞായ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ ച ഹോതി; നോ ച കല്യാണവാചോ ഹോതി കല്യാണവാക്കരണോ, പോരിയാ വാചായ സമന്നാഗതോ വിസ്സട്ഠായ അനേലഗളായ അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനിയാ; നോ ച സന്ദസ്സകോ ഹോതി സമാദപകോ സമുത്തേജകോ സമ്പഹംസകോ സബ്രഹ്മചാരീനം. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അലം അത്തനോ, നാലം പരേസം.

‘‘തീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അലം പരേസം, നാലം അത്തനോ. കതമേഹി തീഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന ഹേവ ഖോ ഖിപ്പനിസന്തി ച ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു; സുതാനഞ്ച ധമ്മാനം ധാരണജാതികോ ഹോതി; നോ ച ധാതാനം ധമ്മാനം അത്ഥൂപപരിക്ഖിതാ ഹോതി; നോ ച അത്ഥമഞ്ഞായ ധമ്മമഞ്ഞായ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ ഹോതി; കല്യാണവാചോ ച ഹോതി…പേ… അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനിയാ; സന്ദസ്സകോ ച ഹോതി സമാദപകോ സമുത്തേജകോ സമ്പഹംസകോ സബ്രഹ്മചാരീനം. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, തീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അലം പരേസം, നാലം അത്തനോ.

‘‘ദ്വീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അലം അത്തനോ, നാലം പരേസം. കതമേഹി ദ്വീഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന ഹേവ ഖോ ഖിപ്പനിസന്തി ച ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു; നോ ച സുതാനം ധമ്മാനം ധാരണജാതികോ ഹോതി; ധാതാനഞ്ച ധമ്മാനം അത്ഥൂപപരിക്ഖിതാ ഹോതി; അത്ഥമഞ്ഞായ ധമ്മമഞ്ഞായ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ ച ഹോതി; നോ ച കല്യാണവാചോ ഹോതി…പേ… അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനിയാ; നോ ച സന്ദസ്സകോ ഹോതി…പേ… സബ്രഹ്മചാരീനം. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അലം അത്തനോ, നാലം പരേസം.

‘‘ദ്വീഹി, ഭിക്ഖവേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അലം പരേസം, നാലം അത്തനോ. കതമേഹി ദ്വീഹി? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, ഭിക്ഖു ന ഹേവ ഖോ ഖിപ്പനിസന്തി ച ഹോതി കുസലേസു ധമ്മേസു; നോ ച സുതാനം ധമ്മാനം ധാരണജാതികോ ഹോതി; നോ ച ധാതാനം ധമ്മാനം അത്ഥൂപപരിക്ഖിതാ ഹോതി; നോ ച അത്ഥമഞ്ഞായ ധമ്മമഞ്ഞായ ധമ്മാനുധമ്മപ്പടിപന്നോ ഹോതി; കല്യാണവാചോ ച ഹോതി കല്യാണവാക്കരണോ, പോരിയാ വാചായ സമന്നാഗതോ വിസ്സട്ഠായ അനേലഗളായ അത്ഥസ്സ വിഞ്ഞാപനിയാ; സന്ദസ്സകോ ച ഹോതി സമാദപകോ സമുത്തേജകോ സമ്പഹംസകോ സബ്രഹ്മചാരീനം. ഇമേഹി ഖോ, ഭിക്ഖവേ, ദ്വീഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ ഭിക്ഖു അലം പരേസം, നാലം അത്തനോ’’തി. ദുതിയം.

൩. സംഖിത്തസുത്തം

൬൩. അഥ ഖോ അഞ്ഞതരോ ഭിക്ഖു യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘സാധു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ധമ്മം ദേസേതു, യമഹം ഭഗവതോ ധമ്മം സുത്വാ ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരേയ്യ’’ന്തി. ‘‘ഏവമേവം പനിധേകച്ചേ മോഘപുരിസാ മമഞ്ഞേവ അജ്ഝേസന്തി. ധമ്മേ ച ഭാസിതേ മമഞ്ഞേവ അനുബന്ധിതബ്ബം മഞ്ഞന്തീ’’തി. ‘‘ദേസേതു മേ, ഭന്തേ, ഭഗവാ സംഖിത്തേന ധമ്മം, ദേസേതു സുഗതോ സംഖിത്തേന ധമ്മം. അപ്പേവ നാമാഹം ഭഗവതോ ഭാസിതസ്സ അത്ഥം ആജാനേയ്യം, അപ്പേവ നാമാഹം ഭഗവതോ ഭാസിതസ്സ ദായാദോ അസ്സ’’ന്തി. ‘‘തസ്മാതിഹ തേ, ഭിക്ഖു ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘അജ്ഝത്തം മേ ചിത്തം ഠിതം ഭവിസ്സതി സുസണ്ഠിതം, ന ച ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ചിത്തം പരിയാദായ ഠസ്സന്തീ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഭിക്ഖു, സിക്ഖിതബ്ബം’’.

‘‘യതോ ഖോ തേ, ഭിക്ഖു, അജ്ഝത്തം ചിത്തം ഠിതം ഹോതി സുസണ്ഠിതം, ന ച ഉപ്പന്നാ പാപകാ അകുസലാ ധമ്മാ ചിത്തം പരിയാദായ തിട്ഠന്തി, തതോ തേ, ഭിക്ഖു, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘മേത്താ മേ ചേതോവിമുത്തി ഭാവിതാ ഭവിസ്സതി ബഹുലീകതാ യാനീകതാ വത്ഥുകതാ അനുട്ഠിതാ പരിചിതാ സുസമാരദ്ധാ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഭിക്ഖു, സിക്ഖിതബ്ബം.

‘‘യതോ ഖോ തേ, ഭിക്ഖു, അയം സമാധി ഏവം ഭാവിതോ ഹോതി ബഹുലീകതോ, തതോ ത്വം, ഭിക്ഖു, ഇമം സമാധിം സവിതക്കമ്പി സവിചാരം [സവിതക്കസവിചാരമ്പി (ക.)] ഭാവേയ്യാസി, അവിതക്കമ്പി വിചാരമത്തം [അവിതക്കവിചാരമത്തമ്പി (ക.) വിസുദ്ധി. ൧.൨൭൧ പസ്സിതബ്ബം] ഭാവേയ്യാസി, അവിതക്കമ്പി അവിചാരം [അവിതക്കഅവിചാരമ്പി (ക.)] ഭാവേയ്യാസി, സപ്പീതികമ്പി ഭാവേയ്യാസി, നിപ്പീതികമ്പി ഭാവേയ്യാസി, സാതസഹഗതമ്പി ഭാവേയ്യാസി, ഉപേക്ഖാസഹഗതമ്പി ഭാവേയ്യാസി.

‘‘യതോ ഖോ, തേ ഭിക്ഖു, അയം സമാധി ഏവം ഭാവിതോ ഹോതി സുഭാവിതോ, തതോ തേ, ഭിക്ഖു, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘കരുണാ മേ ചേതോവിമുത്തി… മുദിതാ മേ ചേതോവിമുത്തി… ഉപേക്ഖാ മേ ചേതോവിമുത്തി ഭാവിതാ ഭവിസ്സതി ബഹുലീകതാ യാനീകതാ വത്ഥുകതാ അനുട്ഠിതാ പരിചിതാ സുസമാരദ്ധാ’തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഭിക്ഖു, സിക്ഖിതബ്ബം.

‘‘യതോ ഖോ തേ, ഭിക്ഖു, അയം സമാധി ഏവം ഭാവിതോ ഹോതി സുഭാവിതോ, തതോ ത്വം, ഭിക്ഖു, ഇമം സമാധിം സവിതക്കസവിചാരമ്പി ഭാവേയ്യാസി, അവിതക്കവിചാരമത്തമ്പി ഭാവേയ്യാസി, അവിതക്കഅവിചാരമ്പി ഭാവേയ്യാസി, സപ്പീതികമ്പി ഭാവേയ്യാസി, നിപ്പീതികമ്പി ഭാവേയ്യാസി, സാതസഹഗതമ്പി ഭാവേയ്യാസി, ഉപേക്ഖാസഹഗതമ്പി ഭാവേയ്യാസി.

‘‘യതോ ഖോ തേ, ഭിക്ഖു, അയം സമാധി ഏവം ഭാവിതോ ഹോതി സുഭാവിതോ, തതോ തേ, ഭിക്ഖു, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘കായേ കായാനുപസ്സീ വിഹരിസ്സാമി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സ’ന്തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഭിക്ഖു, സിക്ഖിതബ്ബം.

‘‘യതോ ഖോ തേ, ഭിക്ഖു, അയം സമാധി ഏവം ഭാവിതോ ഹോതി ബഹുലീകതോ, തതോ ത്വം, ഭിക്ഖു, ഇമം സമാധിം സവിതക്കസവിചാരമ്പി ഭാവേയ്യാസി, അവിതക്കവിചാരമത്തമ്പി ഭാവേയ്യാസി, അവിതക്കഅവിചാരമ്പി ഭാവേയ്യാസി, സപ്പീതികമ്പി ഭാവേയ്യാസി, നിപ്പീതികമ്പി ഭാവേയ്യാസി, സാതസഹഗതമ്പി ഭാവേയ്യാസി, ഉപേക്ഖാസഹഗതമ്പി ഭാവേയ്യാസി.

‘‘യതോ ഖോ തേ, ഭിക്ഖു, അയം സമാധി ഏവം ഭാവിതോ ഹോതി സുഭാവിതോ, തതോ തേ, ഭിക്ഖു, ഏവം സിക്ഖിതബ്ബം – ‘വേദനാസു വേദനാനുപസ്സീ വിഹരിസ്സാമി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സ’ന്തി; ചിത്തേ ചിത്താനുപസ്സീ വിഹരിസ്സാമി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സ’ന്തി; ധമ്മേസു ധമ്മാനുപസ്സീ വിഹരിസ്സാമി ആതാപീ സമ്പജാനോ സതിമാ, വിനേയ്യ ലോകേ അഭിജ്ഝാദോമനസ്സ’ന്തി. ഏവഞ്ഹി തേ, ഭിക്ഖു, സിക്ഖിതബ്ബം.

‘‘യതോ ഖോ തേ, ഭിക്ഖു, അയം സമാധി ഏവം ഭാവിതോ ഹോതി ബഹുലീകതോ, തതോ ത്വം, ഭിക്ഖു, ഇമം സമാധിം സവിതക്കസവിചാരമ്പി ഭാവേയ്യാസി, അവിതക്കവിചാരമത്തമ്പി ഭാവേയ്യാസി, അവിതക്കഅവിചാരമ്പി ഭാവേയ്യാസി, സപ്പീതികമ്പി ഭാവേയ്യാസി, നിപ്പീതികമ്പി ഭാവേയ്യാസി, സാതസഹഗതമ്പി ഭാവേയ്യാസി, ഉപേക്ഖാസഹഗതമ്പി ഭാവേയ്യാസി.

‘‘യതോ ഖോ തേ, ഭിക്ഖു, അയം സമാധി ഏവം ഭാവിതോ ഹോതി സുഭാവിതോ, തതോ ത്വം, ഭിക്ഖു, യേന യേനേവ ഗഗ്ഘസി ഫാസുംയേവ ഗഗ്ഘസി, യത്ഥ യത്ഥ ഠസ്സസി ഫാസുംയേവ ഠസ്സസി, യത്ഥ യത്ഥ നിസീദിസ്സസി ഫാസുംയേവ നിസീദിസ്സസി, യത്ഥ യത്ഥ സേയ്യം കപ്പേസ്സസി ഫാസുംയേവ സേയ്യം കപ്പേസ്സസീ’’തി.

അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഭഗവതാ ഇമിനാ ഓവാദേന ഓവദിതോ ഉട്ഠായാസനാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ പദക്ഖിണം കത്വാ പക്കാമി. അഥ ഖോ സോ ഭിക്ഖു ഏകോ വൂപകട്ഠോ അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ നചിരസ്സേവ – യസ്സത്ഥായ കുലപുത്താ സമ്മദേവ അഗാരസ്മാ അനഗാരിയം പബ്ബജന്തി, തദനുത്തരം – ബ്രഹ്മചരിയപരിയോസാനം ദിട്ഠേവ ധമ്മേ സയം അഭിഞ്ഞാ സച്ഛികത്വാ ഉപസമ്പജ്ജ വിഹാസി. ‘‘ഖീണാ ജാതി, വുസിതം ബ്രഹ്മചരിയം, കതം കരണീയം, നാപരം ഇത്ഥത്തായാ’’തി അബ്ഭഞ്ഞാസി. അഞ്ഞതരോ ച പന സോ ഭിക്ഖു അരഹതം അഹോസീതി. തതിയം.

൪. ഗയാസീസസുത്തം

൬൪. ഏകം സമയം ഭഗവാ ഗയായം വിഹരതി ഗയാസീസേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി…പേ… ‘‘പുബ്ബാഹം, ഭിക്ഖവേ, സമ്ബോധാ അനഭിസമ്ബുദ്ധോ ബോധിസത്തോവ സമാനോ ഓഭാസഞ്ഞേവ ഖോ സഞ്ജാനാമി, നോ ച രൂപാനി പസ്സാമി’’.

‘‘തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതദഹോസി – ‘സചേ ഖോ അഹം ഓഭാസഞ്ചേവ സഞ്ജാനേയ്യം രൂപാനി ച പസ്സേയ്യം; ഏവം മേ ഇദം ഞാണദസ്സനം പരിസുദ്ധതരം അസ്സാ’’’തി.

‘‘സോ ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, അപരേന സമയേന അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ ഓഭാസഞ്ചേവ സഞ്ജാനാമി, രൂപാനി ച പസ്സാമി; നോ ച ഖോ താഹി ദേവതാഹി സദ്ധിം സന്തിട്ഠാമി സല്ലപാമി സാകച്ഛം സമാപജ്ജാമി.

‘‘തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതദഹോസി – ‘സചേ ഖോ അഹം ഓഭാസഞ്ചേവ സഞ്ജാനേയ്യം, രൂപാനി ച പസ്സേയ്യം, താഹി ച ദേവതാഹി സദ്ധിം സന്തിട്ഠേയ്യം സല്ലപേയ്യം സാകച്ഛം സമാപജ്ജേയ്യം; ഏവം മേ ഇദം ഞാണദസ്സനം പരിസുദ്ധതരം അസ്സാ’’’തി.

‘‘സോ ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, അപരേന സമയേന അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ ഓഭാസഞ്ചേവ സഞ്ജാനാമി, രൂപാനി ച പസ്സാമി, താഹി ച ദേവതാഹി സദ്ധിം സന്തിട്ഠാമി സല്ലപാമി സാകച്ഛം സമാപജ്ജാമി; നോ ച ഖോ താ ദേവതാ ജാനാമി – ഇമാ ദേവതാ അമുകമ്ഹാ വാ അമുകമ്ഹാ വാ ദേവനികായാതി.

‘‘തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതദഹോസി – ‘സചേ ഖോ അഹം ഓഭാസഞ്ചേവ സഞ്ജാനേയ്യം, രൂപാനി ച പസ്സേയ്യം, താഹി ച ദേവതാഹി സദ്ധിം സന്തിട്ഠേയ്യം സല്ലപേയ്യം സാകച്ഛം സമാപജ്ജേയ്യം, താ ച ദേവതാ ജാനേയ്യം – ഇമാ ദേവതാ അമുകമ്ഹാ വാ അമുകമ്ഹാ വാ ദേവനികായാ’തി; ഏവം മേ ഇദം ഞാണദസ്സനം പരിസുദ്ധതരം അസ്സാ’’’തി.

‘‘സോ ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, അപരേന സമയേന അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ ഓഭാസഞ്ചേവ സഞ്ജാനാമി, രൂപാനി ച പസ്സാമി, താഹി ച ദേവതാഹി സദ്ധിം സന്തിട്ഠാമി സല്ലപാമി സാകച്ഛം സമാപജ്ജാമി, താ ച ദേവതാ ജാനാമി – ‘ഇമാ ദേവതാ അമുകമ്ഹാ വാ അമുകമ്ഹാ വാ ദേവനികായാ’തി; നോ ച ഖോ താ ദേവതാ ജാനാമി – ‘ഇമാ ദേവതാ ഇമസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകേന ഇതോ ചുതാ തത്ഥ ഉപപന്നാ’തി…പേ… താ ച ദേവതാ ജാനാമി – ‘ഇമാ ദേവതാ ഇമസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകേന ഇതോ ചുതാ തത്ഥ ഉപപന്നാ’തി; നോ ച ഖോ താ ദേവതാ ജാനാമി – ‘ഇമാ ദേവതാ ഇമസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകേന ഏവമാഹാരാ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദിനിയോ’തി …പേ… താ ച ദേവതാ ജാനാമി – ‘ഇമാ ദേവതാ ഇമസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകേന ഏവമാഹാരാ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദിനിയോ’തി; നോ ച ഖോ താ ദേവതാ ജാനാമി – ‘ഇമാ ദേവതാ ഏവംദീഘായുകാ ഏവംചിരട്ഠിതികാ’തി…പേ… താ ച ദേവതാ ജാനാമി – ‘ഇമാ ദേവതാ ഏവംദീഘായുകാ ഏവംചിരട്ഠിതികാ’തി; നോ ച ഖോ താ ദേവതാ ജാനാമി യദി വാ മേ ഇമാഹി ദേവതാഹി സദ്ധിം സന്നിവുത്ഥപുബ്ബം യദി വാ ന സന്നിവുത്ഥപുബ്ബന്തി.

‘‘തസ്സ മയ്ഹം, ഭിക്ഖവേ, ഏതദഹോസി – ‘സചേ ഖോ അഹം ഓഭാസഞ്ചേവ സഞ്ജാനേയ്യം, രൂപാനി ച പസ്സേയ്യം, താഹി ച ദേവതാഹി സദ്ധിം സന്തിട്ഠേയ്യം സല്ലപേയ്യം സാകച്ഛം സമാപജ്ജേയ്യം, താ ച ദേവതാ ജാനേയ്യം – ‘ഇമാ ദേവതാ അമുകമ്ഹാ വാ അമുകമ്ഹാ വാ ദേവനികായാ’തി, താ ച ദേവതാ ജാനേയ്യം – ‘ഇമാ ദേവതാ ഇമസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകേന ഇതോ ചുതാ തത്ഥ ഉപപന്നാ’തി, താ ച ദേവതാ ജാനേയ്യം – ‘ഇമാ ദേവതാ ഏവമാഹാരാ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദിനിയോ’തി, താ ച ദേവതാ ജാനേയ്യം – ‘ഇമാ ദേവതാ ഏവംദീഘായുകാ ഏവംചിരട്ഠിതികാ’തി, താ ച ദേവതാ ജാനേയ്യം യദി വാ മേ ഇമാഹി ദേവതാഹി സദ്ധിം സന്നിവുത്ഥപുബ്ബം യദി വാ ന സന്നിവുത്ഥപുബ്ബന്തി; ഏവം മേ ഇദം ഞാണദസ്സനം പരിസുദ്ധതരം അസ്സാ’’’തി.

‘‘സോ ഖോ അഹം, ഭിക്ഖവേ, അപരേന സമയേന അപ്പമത്തോ ആതാപീ പഹിതത്തോ വിഹരന്തോ ഓഭാസഞ്ചേവ സഞ്ജാനാമി, രൂപാനി ച പസ്സാമി, താഹി ച ദേവതാഹി സദ്ധിം സന്തിട്ഠാമി സല്ലപാമി സാകച്ഛം സമാപജ്ജാമി, താ ച ദേവതാ ജാനാമി – ‘ഇമാ ദേവതാ അമുകമ്ഹാ വാ അമുകമ്ഹാ വാ ദേവനികായാ’തി, താ ച ദേവതാ ജാനാമി – ‘ഇമാ ദേവതാ ഇമസ്സ കമ്മസ്സ വിപാകേന ഇതോ ചുതാ തത്ഥ ഉപപന്നാ’തി, താ ച ദേവതാ ജാനാമി – ‘ഇമാ ദേവതാ ഏവമാഹാരാ ഏവംസുഖദുക്ഖപ്പടിസംവേദിനിയോ’തി, താ ച ദേവതാ ജാനാമി – ‘ഇമാ ദേവതാ ഏവംദീഘായുകാ ഏവംചിരട്ഠിതികാ’തി, താ ച ദേവതാ ജാനാമി യദി വാ മേ ദേവതാഹി സദ്ധിം സന്നിവുത്ഥപുബ്ബം യദി വാ ന സന്നിവുത്ഥപുബ്ബന്തി.

‘‘യാവകീവഞ്ച മേ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം അട്ഠപരിവട്ടം അധിദേവഞാണദസ്സനം ന സുവിസുദ്ധം അഹോസി, നേവ താവാഹം, ഭിക്ഖവേ, ‘സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’തി [അഭിസമ്ബുദ്ധോ (സീ. സ്യാ. പീ.)] പച്ചഞ്ഞാസിം. യതോ ച ഖോ മേ, ഭിക്ഖവേ, ഏവം അട്ഠപരിവട്ടം അധിദേവഞാണദസ്സനം സുവിസുദ്ധം അഹോസി, അഥാഹം, ഭിക്ഖവേ, ‘സദേവകേ ലോകേ സമാരകേ സബ്രഹ്മകേ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ അനുത്തരം സമ്മാസമ്ബോധിം അഭിസമ്ബുദ്ധോ’തി പച്ചഞ്ഞാസിം; ഞാണഞ്ച പന മേ ദസ്സനം ഉദപാദി; അകുപ്പാ മേ ചേതോവിമുത്തി [വിമുത്തി (ക. സീ. ക.)]; അയമന്തിമാ ജാതി നത്ഥി ദാനി പുനബ്ഭവോ’’തി. ചതുത്ഥം.