൫. ഉപോസഥവഗ്ഗോ
൧. സങ്ഖിത്തൂപോസഥസുത്തം
൪൧. ഏവം മേ സുതം – ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. തത്ര ഖോ ഭഗവാ ഭിക്ഖൂ ആമന്തേസി – ‘‘ഭിക്ഖവോ’’തി. ‘‘ഭദന്തേ’’തി തേ ഭിക്ഖൂ ഭഗവതോ പച്ചസ്സോസും. ഭഗവാ ഏതദവോച –
‘‘അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോ, ഭിക്ഖവേ, ഉപോസഥോ ഉപവുത്ഥോ മഹപ്ഫലോ ഹോതി മഹാനിസംസോ മഹാജുതികോ മഹാവിപ്ഫാരോ. കഥം ഉപവുത്ഥോ ച, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോ ഉപോസഥോ മഹപ്ഫലോ ഹോതി മഹാനിസംസോ മഹാജുതികോ മഹാവിപ്ഫാരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യാവജീവം അരഹന്തോ പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതാ നിഹിതദണ്ഡാ നിഹിതസത്ഥാ ലജ്ജീ ദയാപന്നാ, സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പിനോ വിഹരന്തി. അഹം പജ്ജ ഇമഞ്ച രത്തിം ഇമഞ്ച ദിവസം പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ നിഹിതദണ്ഡോ നിഹിതസത്ഥോ ലജ്ജീ ദയാപന്നോ, സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ വിഹരാമി. ഇമിനാപങ്ഗേന [ഇമിനാപി അങ്ഗേന (സീ. പീ.) അ. നി. ൩.൭൧] അരഹതം അനുകരോമി, ഉപോസഥോ ച മേ ഉപവുത്ഥോ ഭവിസ്സതീ’തി. ഇമിനാ പഠമേന അങ്ഗേന സമന്നാഗതോ ഹോതി.
‘‘‘യാവജീവം അരഹന്തോ അദിന്നാദാനം പഹായ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതാ ദിന്നാദായീ ദിന്നപാടികങ്ഖീ, അഥേനേന സുചിഭൂതേന അത്തനാ വിഹരന്തി. അഹം പജ്ജ ഇമഞ്ച രത്തിം ഇമഞ്ച ദിവസം അദിന്നാദാനം പഹായ അദിന്നാദാനാ പടിവിരതോ ദിന്നാദായീ ദിന്നപാടികങ്ഖീ, അഥേനേന സുചിഭൂതേന അത്തനാ വിഹരാമി. ഇമിനാപങ്ഗേന അരഹതം അനുകരോമി, ഉപോസഥോ ച മേ ഉപവുത്ഥോ ഭവിസ്സതീ’തി. ഇമിനാ ദുതിയേന അങ്ഗേന സമന്നാഗതോ ഹോതി.
‘‘‘യാവജീവം അരഹന്തോ അബ്രഹ്മചരിയം പഹായ ബ്രഹ്മചാരിനോ ആരാചാരിനോ വിരതാ മേഥുനാ ഗാമധമ്മാ. അഹം പജ്ജ ഇമഞ്ച രത്തിം ഇമഞ്ച ദിവസം അബ്രഹ്മചരിയം പഹായ ബ്രഹ്മചാരീ ആരാചാരീ [അനാചാരീ (ക.)] വിരതോ മേഥുനാ ഗാമധമ്മാ. ഇമിനാപങ്ഗേന അരഹതം അനുകരോമി, ഉപോസഥോ ച മേ ഉപവുത്ഥോ ഭവിസ്സതീ’തി. ഇമിനാ തതിയേന അങ്ഗേന സമന്നാഗതോ ഹോതി.
‘‘‘യാവജീവം അരഹന്തോ മുസാവാദം പഹായ മുസാവാദാ പടിവിരതാ സച്ചവാദിനോ സച്ചസന്ധാ ഥേതാ പച്ചയികാ അവിസംവാദകോ ലോകസ്സ. അഹം പജ്ജ ഇമഞ്ച രത്തിം ഇമഞ്ച ദിവസം മുസാവാദം പഹായ മുസാവാദാ പടിവിരതോ സച്ചവാദീ സച്ചസന്ധോ ഥേതോ പച്ചയികോ അവിസംവാദകോ ലോകസ്സ. ഇമിനാപങ്ഗേന അരഹതം അനുകരോമി, ഉപോസഥോ ച മേ ഉപവുത്ഥോ ഭവിസ്സതീ’തി. ഇമിനാ ചതുത്ഥേന അങ്ഗേന സമന്നാഗതോ ഹോതി.
‘‘‘യാവജീവം അരഹന്തോ സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനം പഹായ സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതാ. അഹം പജ്ജ ഇമഞ്ച രത്തിം ഇമഞ്ച ദിവസം സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനം പഹായ സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതോ. ഇമിനാപങ്ഗേന അരഹതം അനുകരോമി, ഉപോസഥോ ച മേ ഉപവുത്ഥോ ഭവിസ്സതീ’തി. ഇമിനാ പഞ്ചമേന അങ്ഗേന സമന്നാഗതോ ഹോതി.
‘‘‘യാവജീവം അരഹന്തോ ഏകഭത്തികാ രത്തൂപരതാ വിരതാ വികാലഭോജനാ. അഹം പജ്ജ ഇമഞ്ച രത്തിം ഇമഞ്ച ദിവസം ഏകഭത്തികോ രത്തൂപരതോ വിരതോ വികാലഭോജനാ. ഇമിനാപങ്ഗേന അരഹതം അനുകരോമി, ഉപോസഥോ ച മേ ഉപവുത്ഥോ ഭവിസ്സതീ’തി. ഇമിനാ ഛട്ഠേന അങ്ഗേന സമന്നാഗതോ ഹോതി.
‘‘‘യാവജീവം അരഹന്തോ നച്ചഗീതവാദിതവിസൂകദസ്സനമാലാഗന്ധവിലേപനധാരണമണ്ഡനവിഭൂസനട്ഠാനം പഹായ നച്ചഗീതവാദിതവിസൂകദസ്സനമാലാഗന്ധവിലേപനധാരണമണ്ഡനവിഭൂസനട്ഠാനാ പടിവിരതാ. അഹം പജ്ജ ഇമഞ്ച രത്തിം ഇമഞ്ച ദിവസം നച്ചഗീതവാദിതവിസൂകദസ്സനമാലാഗന്ധവിലേപനധാരണമണ്ഡനവിഭൂസനട്ഠാനം പഹായ നച്ചഗീതവാദിതവിസൂകദസ്സനമാലാഗന്ധവിലേപനധാരണമണ്ഡനവിഭൂസനട്ഠാനാ പടിവിരതോ. ഇമിനാപങ്ഗേന അരഹതം അനുകരോമി, ഉപോസഥോ ച മേ ഉപവുത്ഥോ ഭവിസ്സതീ’തി. ഇമിനാ സത്തമേന അങ്ഗേന സമന്നാഗതോ ഹോതി.
‘‘‘യാവജീവം അരഹന്തോ ഉച്ചാസയനമഹാസയനം പഹായ ഉച്ചാസയനമഹാസയനാ പടിവിരതാ നീചസേയ്യം കപ്പേന്തി – മഞ്ചകേ വാ തിണസന്ഥാരകേ വാ. അഹം പജ്ജ ഇമഞ്ച രത്തിം ഇമഞ്ച ദിവസം ഉച്ചാസയനമഹാസയനം പഹായ ഉച്ചാസയനമഹാസയനാ പടിവിരതോ നീചസേയ്യം കപ്പേമി – മഞ്ചകേ വാ തിണസന്ഥാരകേ വാ. ഇമിനാപങ്ഗേന അരഹതം അനുകരോമി, ഉപോസഥോ ച മേ ഉപവുത്ഥോ ഭവിസ്സതീ’തി. ഇമിനാ അട്ഠമേന അങ്ഗേന സമന്നാഗതോ ഹോതി. ഏവം ഉപവുത്ഥോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോ ഉപോസഥോ മഹപ്ഫലോ ഹോതി മഹാനിസംസോ മഹാജുതികോ മഹാവിപ്ഫാരോ’’തി. പഠമം.
൨. വിത്ഥതൂപോസഥസുത്തം
൪൨. ‘‘അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോ, ഭിക്ഖവേ, ഉപോസഥോ ഉപവുത്ഥോ മഹപ്ഫലോ ഹോതി മഹാനിസംസോ മഹാജുതികോ മഹാവിപ്ഫാരോ. കഥം ഉപവുത്ഥോ ച, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോ ഉപോസഥോ മഹപ്ഫലോ ഹോതി മഹാനിസംസോ മഹാജുതികോ മഹാവിപ്ഫാരോ? ഇധ, ഭിക്ഖവേ, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യാവജീവം അരഹന്തോ പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതാ നിഹിതദണ്ഡാ നിഹിതസത്ഥാ ലജ്ജീ ദയാപന്നാ, സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പിനോ വിഹരന്തി. അഹം പജ്ജ ഇമഞ്ച രത്തിം ഇമഞ്ച ദിവസം പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ നിഹിതദണ്ഡോ നിഹിതസത്ഥോ ലജ്ജീ ദയാപന്നോ, സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ വിഹരാമി. ഇമിനാപങ്ഗേന അരഹതം അനുകരോമി, ഉപോസഥോ ച മേ ഉപവുത്ഥോ ഭവിസ്സതീ’തി. ഇമിനാ പഠമേന അങ്ഗേന സമന്നാഗതോ ഹോതി…പേ….
‘‘‘യാവജീവം അരഹന്തോ ഉച്ചാസയനമഹാസയനം പഹായ ഉച്ചാസയനമഹാസയനാ പടിവിരതാ നീചസേയ്യം കപ്പേന്തി – മഞ്ചകേ വാ തിണസന്ഥാരകേ വാ. അഹം പജ്ജ ഇമഞ്ച രത്തിം ഇമഞ്ച ദിവസം ഉച്ചാസയനമഹാസയനം പഹായ ഉച്ചാസയനമഹാസയനാ പടിവിരതോ നീചസേയ്യം കപ്പേമി – മഞ്ചകേ വാ തിണസന്ഥാരകേ വാ. ഇമിനാപങ്ഗേന അരഹതം അനുകരോമി, ഉപോസഥോ ച മേ ഉപവുത്ഥോ ഭവിസ്സതീ’തി. ഇമിനാ അട്ഠമേന അങ്ഗേന സമന്നാഗതോ ഹോതി. ഏവം ഉപവുത്ഥോ ഖോ, ഭിക്ഖവേ, അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോ ഉപോസഥോ മഹപ്ഫലോ ഹോതി മഹാനിസംസോ മഹാജുതികോ മഹാവിപ്ഫാരോ.
‘‘കീവമഹപ്ഫലോ ഹോതി കീവമഹാനിസംസോ കീവമഹാജുതികോ കീവമഹാവിപ്ഫാരോ? സേയ്യഥാപി, ഭിക്ഖവേ, യോ ഇമേസം സോളസന്നം മഹാജനപദാനം പഹൂതരത്തരതനാനം [പഹൂതസത്തരതനാനം (സീ. സ്യാ. കം. പീ.) അ. നി. ൩.൭൧ പാളിയാ ടീകായം ദസ്സിതപാളിയേവ. തദട്ഠകഥാപി പസ്സിതബ്ബാ] ഇസ്സരിയാധിപച്ചം രജ്ജം കാരേയ്യ, സേയ്യഥിദം – അങ്ഗാനം മഗധാനം കാസീനം കോസലാനം വജ്ജീനം മല്ലാനം ചേതീനം വങ്ഗാനം കുരൂനം പഞ്ചാലാനം മച്ഛാനം [മജ്ജാനം (ക.)] സൂരസേനാനം അസ്സകാനം അവന്തീനം ഗന്ധാരാനം കമ്ബോജാനം, അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതസ്സ ഉപോസഥസ്സ ഏതം [ഏകം (ക.)] കലം നാഗ്ഘതി സോളസിം. തം കിസ്സ ഹേതു? കപണം, ഭിക്ഖവേ, മാനുസകം രജ്ജം ദിബ്ബം സുഖം ഉപനിധായ.
‘‘യാനി, ഭിക്ഖവേ, മാനുസകാനി പഞ്ഞാസ വസ്സാനി, ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം ഏസോ ഏകോ രത്തിന്ദിവോ [രത്തിദിവോ (ക.)]. തായ രത്തിയാ തിംസരത്തിയോ മാസോ. തേന മാസേന ദ്വാദസമാസിയോ സംവച്ഛരോ. തേന സംവച്ഛരേന ദിബ്ബാനി പഞ്ച വസ്സസതാനി ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം. ഠാനം ഖോ പനേതം, ഭിക്ഖവേ, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചോ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം ഉപവസിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. ഇദം ഖോ പനേതം, ഭിക്ഖവേ, സന്ധായ ഭാസിതം – ‘കപണം മാനുസകം രജ്ജം ദിബ്ബം സുഖം ഉപനിധായ’’’.
‘‘യാനി, ഭിക്ഖവേ, മാനുസകാനി വസ്സസതാനി, താവതിംസാനം ദേവാനം ഏസോ ഏകോ രത്തിന്ദിവോ. തായ രത്തിയാ തിംസരത്തിയോ മാസോ. തേന മാസേന ദ്വാദസമാസിയോ സംവച്ഛരോ. തേന സംവച്ഛരേന ദിബ്ബം വസ്സസഹസ്സം താവതിംസാനം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം. ഠാനം ഖോ പനേതം, ഭിക്ഖവേ, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചോ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം ഉപവസിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ താവതിംസാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. ഇദം ഖോ പനേതം, ഭിക്ഖവേ, സന്ധായ ഭാസിതം – ‘കപണം മാനുസകം രജ്ജം ദിബ്ബം സുഖം ഉപനിധായ’’’.
‘‘യാനി, ഭിക്ഖവേ, മാനുസകാനി ദ്വേ വസ്സസതാനി, യാമാനം ദേവാനം ഏസോ ഏകോ രത്തിന്ദിവോ. തായ രത്തിയാ തിംസരത്തിയോ മാസോ. തേന മാസേന ദ്വാദസമാസിയോ സംവച്ഛരോ. തേന സംവച്ഛരേന ദിബ്ബാനി ദ്വേ വസ്സസഹസ്സാനി യാമാനം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം. ഠാനം ഖോ പനേതം, ഭിക്ഖവേ, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചോ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം ഉപവസിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ യാമാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. ഇദം ഖോ പനേതം, ഭിക്ഖവേ, സന്ധായ ഭാസിതം – ‘കപണം മാനുസകം രജ്ജം ദിബ്ബം സുഖം ഉപനിധായ’’’.
‘‘യാനി, ഭിക്ഖവേ, മാനുസകാനി ചത്താരി വസ്സസതാനി, തുസിതാനം ദേവാനം ഏസോ ഏകോ രത്തിന്ദിവോ. തായ രത്തിയാ തിംസരത്തിയോ മാസോ. തേന മാസേന ദ്വാദസമാസിയോ സംവച്ഛരോ. തേന സംവച്ഛരേന ദിബ്ബാനി ചത്താരി വസ്സസഹസ്സാനി തുസിതാനം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം. ഠാനം ഖോ പനേതം, ഭിക്ഖവേ, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചോ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം ഉപവസിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ തുസിതാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. ഇദം ഖോ പനേതം, ഭിക്ഖവേ, സന്ധായ ഭാസിതം – ‘കപണം മാനുസകം രജ്ജം ദിബ്ബം സുഖം ഉപനിധായ’’’.
‘‘യാനി, ഭിക്ഖവേ, മാനുസകാനി അട്ഠ വസ്സസതാനി, നിമ്മാനരതീനം ദേവാനം ഏസോ ഏകോ രത്തിന്ദിവോ. തായ രത്തിയാ തിംസരത്തിയോ മാസോ. തേന മാസേന ദ്വാദസമാസിയോ സംവച്ഛരോ. തേന സംവച്ഛരേന ദിബ്ബാനി അട്ഠ വസ്സസഹസ്സാനി നിമ്മാനരതീനം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം. ഠാനം ഖോ പനേതം, ഭിക്ഖവേ, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചോ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം ഉപവസിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ നിമ്മാനരതീനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. ഇദം ഖോ പനേതം, ഭിക്ഖവേ, സന്ധായ ഭാസിതം – ‘കപണം മാനുസകം രജ്ജം ദിബ്ബം സുഖം ഉപനിധായ’’’.
‘‘യാനി, ഭിക്ഖവേ, മാനുസകാനി സോളസ വസ്സസതാനി, പരനിമ്മിതവസവത്തീനം ദേവാനം ഏസോ ഏകോ രത്തിന്ദിവോ. തായ രത്തിയാ തിംസരത്തിയോ മാസോ. തേന മാസേന ദ്വാദസമാസിയോ സംവച്ഛരോ. തേന സംവച്ഛരേന ദിബ്ബാനി സോളസ വസ്സസഹസ്സാനി പരനിമ്മിതവസവത്തീനം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം. ഠാനം ഖോ പനേതം, ഭിക്ഖവേ, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചോ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം ഉപവസിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പരനിമ്മിതവസവത്തീനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. ഇദം ഖോ പനേതം, ഭിക്ഖവേ, സന്ധായ ഭാസിതം – ‘കപണം മാനുസകം രജ്ജം ദിബ്ബം സുഖം ഉപനിധായാ’’’തി.
‘‘പാണം ന ഹഞ്ഞേ [ഹാനേ (സീ.), ഹേന (ക.) അ. നി. ൩.൭൧] ന ചദിന്നമാദിയേ,
മുസാ ന ഭാസേ ന ച മജ്ജപോ സിയാ;
അബ്രഹ്മചരിയാ വിരമേയ്യ മേഥുനാ,
രത്തിം ന ഭുഞ്ജേയ്യ വികാലഭോജനം.
‘‘മാലം ന ധാരേ ന ച ഗന്ധമാചരേ [ഗന്ധമാധരേ (ക.)],
മഞ്ചേ ഛമായം വ സയേഥ സന്ഥതേ;
ഏതഞ്ഹി അട്ഠങ്ഗികമാഹുപോസഥം,
ബുദ്ധേന ദുക്ഖന്തഗുനാ പകാസിതം.
‘‘ചന്ദോ ച സുരിയോ ച ഉഭോ സുദസ്സനാ,
ഓഭാസയം അനുപരിയന്തി യാവതാ;
തമോനുദാ തേ പന അന്തലിക്ഖഗാ,
നഭേ പഭാസന്തി ദിസാവിരോചനാ.
‘‘ഏതസ്മിം യം വിജ്ജതി അന്തരേ ധനം,
മുത്താ മണി വേളുരിയഞ്ച ഭദ്ദകം;
സിങ്ഗീസുവണ്ണം അഥ വാപി കഞ്ചനം,
യം ജാതരൂപം ഹടകന്തി വുച്ചതി.
‘‘അട്ഠങ്ഗുപേതസ്സ ഉപോസഥസ്സ,
കലമ്പി തേ നാനുഭവന്തി സോളസിം;
ചന്ദപ്പഭാ താരഗണാ ച സബ്ബേ.
‘‘തസ്മാ ഹി നാരീ ച നരോ ച സീലവാ,
അട്ഠങ്ഗുപേതം ഉപവസ്സുപോസഥം;
പുഞ്ഞാനി കത്വാന സുഖുദ്രയാനി,
അനിന്ദിതാ സഗ്ഗമുപേന്തി ഠാന’’ന്തി. ദുതിയം;
൩. വിസാഖാസുത്തം
൪൩. [അ. നി. ൩.൭൧] ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി പുബ്ബാരാമേ മിഗാരമാതുപാസാദേ. അഥ ഖോ വിസാഖാ മിഗാരമാതാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ വിസാഖം മിഗാരമാതരം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോ ഖോ, വിസാഖേ, ഉപോസഥോ ഉപവുത്ഥോ മഹപ്ഫലോ ഹോതി മഹാനിസംസോ മഹാജുതികോ മഹാവിപ്ഫാരോ. കഥം ഉപവുത്ഥോ ച, വിസാഖേ, അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോ ഉപോസഥോ മഹപ്ഫലോ ഹോതി മഹാനിസംസോ മഹാജുതികോ മഹാവിപ്ഫാരോ? ഇധ, വിസാഖേ, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യാവജീവം അരഹന്തോ പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതാ നിഹിതദണ്ഡാ നിഹിതസത്ഥാ ലജ്ജീ ദയാപന്നാ, സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പിനോ വിഹരന്തി. അഹം പജ്ജ ഇമഞ്ച രത്തിം ഇമഞ്ച ദിവസം പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ നിഹിതദണ്ഡോ നിഹിതസത്ഥോ ലജ്ജീ ദയാപന്നോ, സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ വിഹരാമി. ഇമിനാപങ്ഗേന അരഹതം അനുകരോമി, ഉപോസഥോ ച മേ ഉപവുത്ഥോ ഭവിസ്സതീ’’’തി. ഇമിനാ പഠമേന അങ്ഗേന സമന്നാഗതോ ഹോതി…പേ….
‘‘‘യാവജീവം അരഹന്തോ ഉച്ചാസയനമഹാസയനം പഹായ ഉച്ചാസയനമഹാസയനാ പടിവിരതാ നീചസേയ്യം കപ്പേന്തി – മഞ്ചകേ വാ തിണസന്ഥാരകേ വാ. അഹം പജ്ജ ഇമഞ്ച രത്തിം ഇമഞ്ച ദിവസം ഉച്ചാസയനമഹാസയനം പഹായ ഉച്ചാസയനമഹാസയനാ പടിവിരതോ നീചസേയ്യം കപ്പേമി – മഞ്ചകേ വാ തിണസന്ഥാരകേ വാ. ഇമിനാപങ്ഗേന അരഹതം അനുകരോമി, ഉപോസഥോ ച മേ ഉപവുത്ഥോ ഭവിസ്സതീ’തി. ഇമിനാ അട്ഠമേന അങ്ഗേന സമന്നാഗതോ ഹോതി. ഏവം ഉപവുത്ഥോ ഖോ, വിസാഖേ, അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോ ഉപോസഥോ മഹപ്ഫലോ ഹോതി മഹാനിസംസോ മഹാജുതികോ മഹാവിപ്ഫാരോ.
‘‘കീവമഹപ്ഫലോ ഹോതി, കീവമഹാനിസംസോ, കീവമഹാജുതികോ, കീവമഹാവിപ്ഫാരോ? സേയ്യഥാപി, വിസാഖേ, യോ ഇമേസം സോളസന്നം മഹാജനപദാനം പഹൂതരത്തരതനാനം ഇസ്സരിയാധിപച്ചം രജ്ജം കാരേയ്യ, സേയ്യഥിദം – അങ്ഗാനം മഗധാനം കാസീനം കോസലാനം വജ്ജീനം മല്ലാനം ചേതീനം വങ്ഗാനം കുരൂനം പഞ്ചാലാനം മച്ഛാനം സൂരസേനാനം അസ്സകാനം അവന്തീനം ഗന്ധാരാനം കമ്ബോജാനം, അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതസ്സ ഉപോസഥസ്സ ഏതം കലം നാഗ്ഘതി സോളസിം. തം കിസ്സ ഹേതു? കപണം, വിസാഖേ, മാനുസകം രജ്ജം ദിബ്ബം സുഖം ഉപനിധായ.
‘‘യാനി, വിസാഖേ, മാനുസകാനി പഞ്ഞാസ വസ്സാനി, ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം ഏസോ ഏകോ രത്തിന്ദിവോ. തായ രത്തിയാ തിംസരത്തിയോ മാസോ. തേന മാസേന ദ്വാദസമാസിയോ സംവച്ഛരോ. തേന സംവച്ഛരേന ദിബ്ബാനി പഞ്ച വസ്സസതാനി ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം. ഠാനം ഖോ പനേതം, വിസാഖേ, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചോ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം ഉപവസിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. ഇദം ഖോ പനേതം, വിസാഖേ, സന്ധായ ഭാസിതം – ‘കപണം മാനുസകം രജ്ജം ദിബ്ബം സുഖം ഉപനിധായ’’’.
‘‘യം, വിസാഖേ, മാനുസകം വസ്സസതം, താവതിംസാനം ദേവാനം ഏസോ ഏകോ രത്തിന്ദിവോ. തായ രത്തിയാ തിംസരത്തിയോ മാസോ. തേന മാസേന ദ്വാദസമാസിയോ സംവച്ഛരോ. തേന സംവച്ഛരേന വസ്സസഹസ്സം താവതിംസാനം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം. ഠാനം ഖോ പനേതം, വിസാഖേ, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചോ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം ഉപവസിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ താവതിംസാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. ഇദം ഖോ പനേതം, വിസാഖേ, സന്ധായ ഭാസിതം – ‘കപണം മാനുസകം രജ്ജം ദിബ്ബം സുഖം ഉപനിധായ’’’.
‘‘യാനി, വിസാഖേ, മാനുസകാനി ദ്വേ വസ്സസതാനി…പേ… ചത്താരി വസ്സസതാനി…പേ… അട്ഠ വസ്സസതാനി…പേ… സോളസ വസ്സസതാനി പരനിമ്മിതവസവത്തീനം ദേവാനം ഏസോ ഏകോ രത്തിന്ദിവോ. തായ രത്തിയാ തിംസരത്തിയോ മാസോ. തേന മാസേന ദ്വാദസമാസിയോ സംവച്ഛരോ. തേന സംവച്ഛരേന ദിബ്ബാനി സോളസ വസ്സസഹസ്സാനി പരനിമ്മിതവസവത്തീനം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം. ഠാനം ഖോ പനേതം, വിസാഖേ, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചോ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം ഉപവസിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പരനിമ്മിതവസവത്തീനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. ഇദം ഖോ പനേതം, വിസാഖേ, സന്ധായ ഭാസിതം – ‘കപണം മാനുസകം രജ്ജം ദിബ്ബം സുഖം ഉപനിധായാ’’’തി.
‘‘പാണം ന ഹഞ്ഞേ ന ചദിന്നമാദിയേ,
മുസാ ന ഭാസേ ന ച മജ്ജപോ സിയാ;
അബ്രഹ്മചരിയാ വിരമേയ്യ മേഥുനാ,
രത്തിം ന ഭുഞ്ജേയ്യ വികാലഭോജനം.
‘‘മാലം ന ധാരേ ന ച ഗന്ധമാചരേ,
മഞ്ചേ ഛമായം വ സയേഥ സന്ഥതേ;
ഏതഞ്ഹി അട്ഠങ്ഗികമാഹുപോസഥം,
ബുദ്ധേന ദുക്ഖന്തഗുനാ പകാസിതം.
‘‘ചന്ദോ ച സുരിയോ ച ഉഭോ സുദസ്സനാ,
ഓഭാസയം അനുപരിയന്തി യാവതാ;
തമോനുദാ തേ പന അന്തലിക്ഖഗാ,
നഭേ പഭാസന്തി ദിസാവിരോചനാ.
‘‘ഏതസ്മിം യം വിജ്ജതി അന്തരേ ധനം,
മുത്താ മണി വേളുരിയഞ്ച ഭദ്ദകം;
സിങ്ഗീസുവണ്ണം അഥ വാപി കഞ്ചനം,
യം ജാതരൂപം ഹടകന്തി വുച്ചതി.
‘‘അട്ഠങ്ഗുപേതസ്സ ഉപോസഥസ്സ,
കലമ്പി തേ നാനുഭവന്തി സോളസിം;
ചന്ദപ്പഭാ താരഗണാ ച സബ്ബേ.
‘‘തസ്മാ ഹി നാരീ ച നരോ ച സീലവാ,
അട്ഠങ്ഗുപേതം ഉപവസ്സുപോസഥം;
പുഞ്ഞാനി കത്വാന സുഖുദ്രയാനി,
അനിന്ദിതാ സഗ്ഗമുപേന്തി ഠാന’’ന്തി. തതിയം;
൪. വാസേട്ഠസുത്തം
൪൪. ഏകം സമയം ഭഗവാ വേസാലിയം വിഹരതി മഹാവനേ കൂടാഗാരസാലായം. അഥ ഖോ വാസേട്ഠോ ഉപാസകോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ വാസേട്ഠം ഉപാസകം ഭഗവാ ഏതദവോച – ‘‘അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോ, വാസേട്ഠ, ഉപോസഥോ ഉപവുത്ഥോ മഹപ്ഫലോ ഹോതി…പേ… അനിന്ദിതാ സഗ്ഗമുപേന്തി ഠാന’’ന്തി.
ഏവം വുത്തേ വാസേട്ഠോ ഉപാസകോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച – ‘‘പിയാ മേ, ഭന്തേ, ഞാതിസാലോഹിതാ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം ഉപവസേയ്യും, പിയാനമ്പി മേ അസ്സ ഞാതിസാലോഹിതാനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ. സബ്ബേ ചേപി, ഭന്തേ, ഖത്തിയാ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം ഉപവസേയ്യും, സബ്ബേസമ്പിസ്സ ഖത്തിയാനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ. സബ്ബേ ചേപി, ഭന്തേ, ബ്രാഹ്മണാ…പേ… വേസ്സാ … സുദ്ദാ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം ഉപവസേയ്യും, സബ്ബേസമ്പിസ്സ സുദ്ദാനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായാ’’തി.
‘‘ഏവമേതം, വാസേട്ഠ, ഏവമേതം, വാസേട്ഠ! സബ്ബേ ചേപി, വാസേട്ഠ, ഖത്തിയാ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം ഉപവസേയ്യും, സബ്ബേസമ്പിസ്സ ഖത്തിയാനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ. സബ്ബേ ചേപി, വാസേട്ഠ, ബ്രാഹ്മണാ…പേ… വേസ്സാ… സുദ്ദാ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം ഉപവസേയ്യും, സബ്ബേസമ്പിസ്സ സുദ്ദാനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ. സദേവകോ ചേപി, വാസേട്ഠ, ലോകോ സമാരകോ സബ്രഹ്മകോ സസ്സമണബ്രാഹ്മണീ പജാ സദേവമനുസ്സാ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം ഉപവസേയ്യും [ഉപവസേയ്യ (?)], സദേവകസ്സപിസ്സ [സദേവകസ്സ (സബ്ബത്ഥ) അ. നി. ൪.൧൯൩; മ. നി. ൩.൬൪ പസ്സിതബ്ബം] ലോകസ്സ സമാരകസ്സ സബ്രഹ്മകസ്സ സസ്സമണബ്രാഹ്മണിയാ പജായ സദേവമനുസ്സായ ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ. ഇമേ ചേപി, വാസേട്ഠ, മഹാസാലാ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം ഉപവസേയ്യും, ഇമേസമ്പിസ്സ മഹാസാലാനം ദീഘരത്തം ഹിതായ സുഖായ ( ) [(സചേ ചേതേയ്യും) കത്ഥചി അത്ഥി. അ. നി. ൪.൧൯൩ പസ്സിതബ്ബം]. കോ പന വാദോ മനുസ്സഭൂതസ്സാ’’തി! ചതുത്ഥം.
൫. ബോജ്ഝസുത്തം
൪൫. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി ജേതവനേ അനാഥപിണ്ഡികസ്സ ആരാമേ. അഥ ഖോ ബോജ്ഝാ ഉപാസികാ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ ബോജ്ഝം ഉപാസികം ഭഗവാ ഏതദവോച –
‘‘അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോ, ബോജ്ഝേ, ഉപോസഥോ ഉപവുത്ഥോ മഹപ്ഫലോ ഹോതി മഹാനിസംസോ മഹാജുതികോ മഹാവിപ്ഫാരോ. കഥം ഉപവുത്ഥോ ച, ബോജ്ഝേ, അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോ ഉപോസഥോ മഹപ്ഫലോ ഹോതി മഹാനിസംസോ മഹാജുതികോ മഹാവിപ്ഫാരോ? ഇധ, ബോജ്ഝേ, അരിയസാവകോ ഇതി പടിസഞ്ചിക്ഖതി – ‘യാവജീവം അരഹന്തോ പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതാ നിഹിതദണ്ഡാ നിഹിതസത്ഥാ ലജ്ജീ ദയാപന്നാ, സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പിനോ വിഹരന്തി. അഹം പജ്ജ ഇമഞ്ച രത്തിം ഇമഞ്ച ദിവസം പാണാതിപാതം പഹായ പാണാതിപാതാ പടിവിരതോ നിഹിതദണ്ഡോ നിഹിതസത്ഥോ ലജ്ജീ ദയാപന്നോ, സബ്ബപാണഭൂതഹിതാനുകമ്പീ വിഹരാമി. ഇമിനാപങ്ഗേന അരഹതം അനുകരോമി, ഉപോസഥോ ച മേ ഉപവുത്ഥോ ഭവിസ്സതീ’തി. ഇമിനാ പഠമേന അങ്ഗേന സമന്നാഗതോ ഹോതി…പേ….
‘‘‘യാവജീവം അരഹന്തോ ഉച്ചാസയനമഹാസയനം പഹായ ഉച്ചാസയനമഹാസയനാ പടിവിരതാ നീചസേയ്യം കപ്പേന്തി – മഞ്ചകേ വാ തിണസന്ഥാരകേ വാ. അഹം പജ്ജ ഇമഞ്ച രത്തിം ഇമഞ്ച ദിവസം ഉച്ചാസയനമഹാസയനം പഹായ ഉച്ചാസയനമഹാസയനാ പടിവിരതോ നീചസേയ്യം കപ്പേമി – മഞ്ചകേ വാ തിണസന്ഥാരകേ വാ. ഇമിനാപങ്ഗേന അരഹതം അനുകരോമി, ഉപോസഥോ ച മേ ഉപവുത്ഥോ ഭവിസ്സതീ’തി. ഇമിനാ അട്ഠമേന അങ്ഗേന സമന്നാഗതോ ഹോതി. ഏവം ഉപവുത്ഥോ ഖോ, ബോജ്ഝേ, അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതോ ഉപോസഥോ മഹപ്ഫലോ ഹോതി മഹാനിസംസോ മഹാജുതികോ മഹാവിപ്ഫാരോ.
‘‘കീവമഹപ്ഫലോ ഹോതി, കീവമഹാനിസംസോ, കീവമഹാജുതികോ, കീവമഹാവിപ്ഫാരോ? സേയ്യഥാപി, ബോജ്ഝേ, യോ ഇമേസം സോളസന്നം മഹാജനപദാനം പഹൂതരത്തരതനാനം ഇസ്സരിയാധിപച്ചം രജ്ജം കാരേയ്യ, സേയ്യഥിദം – അങ്ഗാനം മഗധാനം കാസീനം കോസലാനം വജ്ജീനം മല്ലാനം ചേതീനം വങ്ഗാനം കുരൂനം പഞ്ചാലാനം മച്ഛാനം സൂരസേനാനം അസ്സകാനം അവന്തീനം ഗന്ധാരാനം കമ്ബോജാനം, അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതസ്സ ഉപോസഥസ്സ ഏതം കലം നാഗ്ഘതി സോളസിം. തം കിസ്സ ഹേതു? കപണം, ബോജ്ഝേ, മാനുസകം രജ്ജം ദിബ്ബം സുഖം ഉപനിധായ.
‘‘യാനി, ബോജ്ഝേ, മാനുസകാനി പഞ്ഞാസ വസ്സാനി, ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം ഏസോ ഏകോ രത്തിന്ദിവോ. തായ രത്തിയാ തിംസരത്തിയോ മാസോ. തേന മാസേന ദ്വാദസമാസിയോ സംവച്ഛരോ. തേന സംവച്ഛരേന ദിബ്ബാനി പഞ്ച വസ്സസതാനി ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം. ഠാനം ഖോ പനേതം, ബോജ്ഝേ, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചോ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം ഉപവസിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ ചാതുമഹാരാജികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. ഇദം ഖോ പനേതം, ബോജ്ഝേ, സന്ധായ ഭാസിതം – ‘കപണം മാനുസകം രജ്ജം ദിബ്ബം സുഖം ഉപനിധായ’’’.
‘‘യം, ബോജ്ഝേ, മാനുസകം വസ്സസതം…പേ… താനി, ബോജ്ഝേ, മാനുസകാനി ദ്വേ വസ്സസതാനി…പേ… ചത്താരി വസ്സസതാനി…പേ… അട്ഠ വസ്സസതാനി…പേ… സോളസ വസ്സസതാനി പരനിമ്മിതവസവത്തീനം ദേവാനം ഏസോ ഏകോ രത്തിന്ദിവോ. തായ രത്തിയാ തിംസരത്തിയോ മാസോ. തേന മാസേന ദ്വാദസമാസിയോ സംവച്ഛരോ. തേന സംവച്ഛരേന ദിബ്ബാനി സോളസ വസ്സസഹസ്സാനി പരനിമ്മിതവസവത്തീനം ദേവാനം ആയുപ്പമാണം. ഠാനം ഖോ പനേതം, ബോജ്ഝേ, വിജ്ജതി യം ഇധേകച്ചോ ഇത്ഥീ വാ പുരിസോ വാ അട്ഠങ്ഗസമന്നാഗതം ഉപോസഥം ഉപവസിത്വാ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ പരനിമ്മിതവസവത്തീനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജേയ്യ. ഇദം ഖോ പനേതം, ബോജ്ഝേ, സന്ധായ ഭാസിതം – ‘കപണം മാനുസകം രജ്ജം ദിബ്ബം സുഖം ഉപനിധായാ’’’തി.
‘‘പാണം ന ഹഞ്ഞേ ന ചദിന്നമാദിയേ,
മുസാ ന ഭാസേ ന ച മജ്ജപോ സിയാ;
അബ്രഹ്മചരിയാ വിരമേയ്യ മേഥുനാ,
രത്തിം ന ഭുഞ്ജേയ്യ വികാലഭോജനം.
‘‘മാലം ന ധാരേ ന ച ഗന്ധമാചരേ,
മഞ്ചേ ഛമായം വ സയേഥ സന്ഥതേ;
ഏതഞ്ഹി അട്ഠങ്ഗികമാഹുപോസഥം,
ബുദ്ധേന ദുക്ഖന്തഗുനാ പകാസിതം.
‘‘ചന്ദോ ച സുരിയോ ച ഉഭോ സുദസ്സനാ,
ഓഭാസയം അനുപരിയന്തി യാവതാ;
തമോനുദാ തേ പന അന്തലിക്ഖഗാ,
നഭേ പഭാസന്തി ദിസാവിരോചനാ.
‘‘ഏതസ്മിം യം വിജ്ജതി അന്തരേ ധനം,
മുത്താ മണി വേളുരിയഞ്ച ഭദ്ദകം;
സിങ്ഗീസുവണ്ണം അഥ വാപി കഞ്ചനം,
യം ജാതരൂപം ഹടകന്തി വുച്ചതി.
‘‘അട്ഠങ്ഗുപേതസ്സ ഉപോസഥസ്സ,
കലമ്പി തേ നാനുഭവന്തി സോളസിം;
ചന്ദപ്പഭാ താരഗണാ ച സബ്ബേ.
‘‘തസ്മാ ഹി നാരീ ച നരോ ച സീലവാ,
അട്ഠങ്ഗുപേതം ഉപവസ്സുപോസഥം;
പുഞ്ഞാനി കത്വാന സുഖുദ്രയാനി,
അനിന്ദിതാ സഗ്ഗമുപേന്തി ഠാന’’ന്തി. പഞ്ചമം;
൬. അനുരുദ്ധസുത്തം
൪൬. ഏകം സമയം ഭഗവാ കോസമ്ബിയം വിഹരതി ഘോസിതാരാമേ. തേന ഖോ പന സമയേന ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ ദിവാവിഹാരം ഗതോ ഹോതി പടിസല്ലീനോ. അഥ ഖോ സമ്ബഹുലാ മനാപകായികാ ദേവതാ യേനായസ്മാ അനുരുദ്ധോ തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ താ ദേവതാ ആയസ്മന്തം അനുരുദ്ധം ഏതദവോചും – ‘‘മയം, ഭന്തേ അനുരുദ്ധ, മനാപകായികാ നാമ ദേവതാ തീസു ഠാനേസു ഇസ്സരിയം കാരേമ വസം വത്തേമ. മയം, ഭന്തേ അനുരുദ്ധ, യാദിസകം വണ്ണം ആകങ്ഖാമ താദിസകം വണ്ണം ഠാനസോ പടിലഭാമ; യാദിസകം സരം ആകങ്ഖാമ താദിസകം സരം ഠാനസോ പടിലഭാമ; യാദിസകം സുഖം ആകങ്ഖാമ താദിസകം സുഖം ഠാനസോ പടിലഭാമ. മയം, ഭന്തേ അനുരുദ്ധ, മനാപകായികാ നാമ ദേവതാ ഇമേസു തീസു ഠാനേസു ഇസ്സരിയം കാരേമ വസം വത്തേമാ’’തി.
അഥ ഖോ ആയസ്മതോ അനുരുദ്ധസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അഹോ വതിമാ ദേവതാ സബ്ബാവ നീലാ അസ്സു നീലവണ്ണാ നീലവത്ഥാ നീലാലങ്കാരാ’’തി. അഥ ഖോ താ ദേവതാ ആയസ്മതോ അനുരുദ്ധസ്സ ചിത്തമഞ്ഞായ സബ്ബാവ നീലാ അഹേസും നീലവണ്ണാ നീലവത്ഥാ നീലാലങ്കാരാ.
അഥ ഖോ ആയസ്മതോ അനുരുദ്ധസ്സ ഏതദഹോസി – ‘‘അഹോ വതിമാ ദേവതാ സബ്ബാവ പീതാ അസ്സു…പേ… സബ്ബാവ ലോഹിതകാ അസ്സു… സബ്ബാവ ഓദാതാ അസ്സു ഓദാതവണ്ണാ ഓദാതവത്ഥാ ഓദാതാലങ്കാരാ’’തി. അഥ ഖോ താ ദേവതാ ആയസ്മതോ അനുരുദ്ധസ്സ ചിത്തമഞ്ഞായ സബ്ബാവ ഓദാതാ അഹേസും ഓദാതവണ്ണാ ഓദാതവത്ഥാ ഓദാതാലങ്കാരാ.
അഥ ഖോ താ ദേവതാ ഏകാ ച [കോ (സീ.), ഏകാവ (സ്യാ. പീ.)] ഗായി ഏകാ ച [ഏകാ പന (സീ.), ഏകാവ (സ്യാ. പീ.)] നച്ചി ഏകാ ച [ഏകാ (സീ.), ഏകാവ (സ്യാ. പീ.)] അച്ഛരം വാദേസി. സേയ്യഥാപി നാമ പഞ്ചങ്ഗികസ്സ തൂരിയസ്സ [തുരിയസ്സ (സീ. സ്യാ. പീ.)] സുവിനീതസ്സ സുപ്പടിപതാളിതസ്സ കുസലേഹി സുസമന്നാഹതസ്സ സദ്ദോ ഹോതി വഗ്ഗു ച രജനീയോ ച കമനീയോ ച പേമനീയോ ച മദനീയോ ച; ഏവമേവം താസം ദേവതാനം അലങ്കാരാനം സദ്ദോ ഹോതി വഗ്ഗു ച രജനീയോ ച കമനീയോ ച പേമനീയോ ച മദനീയോ ച. അഥ ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ ഇന്ദ്രിയാനി ഓക്ഖിപി.
അഥ ഖോ താ ദേവതാ ‘‘ന ഖ്വയ്യോ അനുരുദ്ധോ സാദിയതീ’’തി [സാദയതീതി (സദ്ദനീതിധാതുമാലാ)] തത്ഥേവന്തരധായിംസു. അഥ ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ സായന്ഹസമയം പടിസല്ലാനാ വുട്ഠിതോ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ ഭഗവന്തം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം നിസീദി. ഏകമന്തം നിസിന്നോ ഖോ ആയസ്മാ അനുരുദ്ധോ ഭഗവന്തം ഏതദവോച –
‘‘ഇധാഹം, ഭന്തേ, ദിവാവിഹാരം ഗതോ ഹോമി പടിസല്ലീനോ. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, സമ്ബഹുലാ മനാപകായികാ ദേവതാ യേനാഹം തേനുപസങ്കമിംസു; ഉപസങ്കമിത്വാ മം അഭിവാദേത്വാ ഏകമന്തം അട്ഠംസു. ഏകമന്തം ഠിതാ ഖോ, ഭന്തേ, താ ദേവതാ മം ഏതദവോചും – ‘മയം, ഭന്തേ അനുരുദ്ധ, മനാപകായികാ നാമ ദേവതാ തീസു ഠാനേസു ഇസ്സരിയം കാരേമ വസം വത്തേമ. മയം, ഭന്തേ അനുരുദ്ധ, യാദിസകം വണ്ണം ആകങ്ഖാമ താദിസകം വണ്ണം ഠാനസോ പടിലഭാമ; യാദിസകം സരം ആകങ്ഖാമ താദിസകം സരം ഠാനസോ പടിലഭാമ; യാദിസകം സുഖം ആകങ്ഖാമ താദിസകം സുഖം ഠാനസോ പടിലഭാമ. മയം, ഭന്തേ അനുരുദ്ധ, മനാപകായികാ നാമ ദേവതാ ഇമേസു തീസു ഠാനേസു ഇസ്സരിയം കാരേമ വസം വത്തേമാ’തി. തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏതദഹോസി – ‘അഹോ വതിമാ ദേവതാ സബ്ബാവ നീലാ അസ്സു നീലവണ്ണാ നീലവത്ഥാ നീലാലങ്കാരാ’തി. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, താ ദേവതാ മമ ചിത്തമഞ്ഞായ സബ്ബാവ നീലാ അഹേസും നീലവണ്ണാ നീലവത്ഥാ നീലാലങ്കാരാ.
‘‘തസ്സ മയ്ഹം, ഭന്തേ, ഏതദഹോസി – ‘അഹോ വതിമാ ദേവതാ സബ്ബാവ പീതാ അസ്സു…പേ… സബ്ബാവ ലോഹിതകാ അസ്സു…പേ… സബ്ബാവ ഓദാതാ അസ്സു ഓദാതവണ്ണാ ഓദാതവത്ഥാ ഓദാതാലങ്കാരാ’തി. അഥ ഖോ, ഭന്തേ, താ ദേവതാ മമ ചിത്തമഞ്ഞായ സബ്ബാവ ഓദാതാ അഹേസും ഓദാതവണ്ണാ ഓദാതവത്ഥാ ഓദാതാലങ്കാരാ.
‘‘അഥ ഖോ, ഭന്തേ, താ ദേവതാ ഏകാ ച ഗായി ഏകാ ച നച്ചി ഏകാ ച അച്ഛരം വാദേസി. സേയ്യഥാപി നാമ പഞ്ചങ്ഗികസ്സ തൂരിയസ്സ സുവിനീതസ്സ സുപ്പടിപതാളിതസ്സ കുസലേഹി സുസമന്നാഹതസ്സ സദ്ദോ ഹോതി വഗ്ഗു ച രജനീയോ ച കമനീയോ ച പേമനീയോ ച മദനീയോ ച; ഏവമേവം താസം ദേവതാനം അലങ്കാരാനം സദ്ദോ ഹോതി വഗ്ഗു ച രജനീയോ ച കമനീയോ ച പേമനീയോ ച മദനീയോ ച. അഥ ഖ്വാഹം, ഭന്തേ, ഇന്ദ്രിയാനി ഓക്ഖിപിം.
‘‘അഥ ഖോ, ഭന്തേ, താ ദേവതാ ‘ന ഖ്വയ്യോ അനുരുദ്ധോ സാദിയതീ’തി തത്ഥേവന്തരധായിംസു. കതിഹി നു ഖോ, ഭന്തേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ മാതുഗാമോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ മനാപകായികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതീ’’തി?
‘‘അട്ഠഹി ഖോ, അനുരുദ്ധ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ മാതുഗാമോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ മനാപകായികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. കതമേഹി അട്ഠഹി? ഇധ, അനുരുദ്ധ, മാതുഗാമോ യസ്സ മാതാപിതരോ ഭത്തുനോ ദേന്തി അത്ഥകാമാ ഹിതേസിനോ അനുകമ്പകാ അനുകമ്പം ഉപാദായ തസ്സ ഹോതി പുബ്ബുട്ഠായിനീ പച്ഛാനിപാതിനീ കിങ്കാരപടിസ്സാവിനീ മനാപചാരിനീ പിയവാദിനീ.
‘‘യേ തേ ഭത്തു ഗരുനോ [ഗുരുനോ (ക.)] ഹോന്തി – മാതാതി വാ പിതാതി വാ സമണബ്രാഹ്മണാതി വാ – തേ സക്കരോതി, ഗരും കരോതി [ഗരുകരോതി (സീ. സ്യാ. പീ.)], മാനേതി, പൂജേതി, അബ്ഭാഗതേ ച ആസനോദകേന പടിപൂജേതി.
‘‘യേ തേ ഭത്തു അബ്ഭന്തരാ കമ്മന്താ – ഉണ്ണാതി വാ കപ്പാസാതി വാ – തത്ഥ ദക്ഖാ ഹോതി അനലസാ തത്രുപായായ [തത്രൂപായായ (സീ.), അ. നി. ൪.൩൫; ൧൧.൧൪] വീമംസായ സമന്നാഗതാ അലം കാതും അലം സംവിധാതും.
‘‘യോ സോ ഭത്തു അബ്ഭന്തരോ അന്തോജനോ – ദാസാതി വാ പേസ്സാതി വാ കമ്മകരാതി വാ – തേസം കതഞ്ച കതതോ ജാനാതി അകതഞ്ച അകതതോ ജാനാതി, ഗിലാനകാനഞ്ച ബലാബലം ജാനാതി ഖാദനീയം ഭോജനീയഞ്ചസ്സ പച്ചംസേന [പച്ചയേന (സ്യാ.), പച്ചത്തംസേന (ക.) അ. നി. ൫.൩൩] സംവിഭജതി.
‘‘യം ഭത്തു ആഹരതി ധനം വാ ധഞ്ഞം വാ ജാതരൂപം വാ തം ആരക്ഖേന ഗുത്തിയാ സമ്പാദേതി, തത്ഥ ച ഹോതി അധുത്തീ അഥേനീ അസോണ്ഡീ അവിനാസികാ.
‘‘ഉപാസികാ ഖോ പന ഹോതി ബുദ്ധം സരണം ഗതാ ധമ്മം സരണം ഗതാ സങ്ഘം സരണം ഗതാ.
‘‘സീലവതീ ഖോ പന ഹോതി – പാണാതിപാതാ പടിവിരതാ, അദിന്നാദാനാ പടിവിരതാ, കാമേസുമിച്ഛാചാരാ പടിവിരതാ, മുസാവാദാ പടിവിരതാ, സുരാമേരയമജ്ജപമാദട്ഠാനാ പടിവിരതാ.
‘‘ചാഗവതീ ഖോ പന ഹോതി. വിഗതമലമച്ഛേരേന ചേതസാ അഗാരം അജ്ഝാവസതി മുത്തചാഗാ [മുത്തചാഗീ (സ്യാ.)] പയതപാണിനീ [പയതപാണി (സീ.), പയതപാണീ (സ്യാ. പീ. ക.)] വോസ്സഗ്ഗരതാ യാചയോഗാ ദാനസംവിഭാഗരതാ.
‘‘ഇമേഹി ഖോ, അനുരുദ്ധ, അട്ഠഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ മാതുഗാമോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ മനാപകായികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതീ’’തി.
‘‘യോ നം ഭരതി സബ്ബദാ, നിച്ചം ആതാപി ഉസ്സുകോ;
തം സബ്ബകാമദം [തം സബ്ബകാമഹരം (സീ. സ്യാ. പീ.) സബ്ബകാമഹരം (അ. നി. ൫.൩൩] പോസം, ഭത്താരം നാതിമഞ്ഞതി.
‘‘ന ചാപി സോത്ഥി ഭത്താരം, ഇസ്സാവാദേന രോസയേ;
ഭത്തു ച ഗരുനോ സബ്ബേ, പടിപൂജേതി പണ്ഡിതാ.
‘‘ഉട്ഠാഹികാ [ഉട്ഠായികാ (ക.)] അനലസാ, സങ്ഗഹിതപരിജ്ജനാ;
ഭത്തു മനാപം ചരതി, സമ്ഭതം അനുരക്ഖതി.
‘‘യാ ഏവം വത്തതി നാരീ, ഭത്തു ഛന്ദവസാനുഗാ;
മനാപാ നാമ തേ [മനാപകായികാ (സീ. ക.)] ദേവാ, യത്ഥ സാ ഉപപജ്ജതീ’’തി. ഛട്ഠം;
൭. ദുതിയവിസാഖാസുത്തം
൪൭. ഏകം സമയം ഭഗവാ സാവത്ഥിയം വിഹരതി പുബ്ബാരാമേ മിഗാരമാതുപാസാദേ. അഥ ഖോ വിസാഖാ മിഗാരമാതാ…പേ… ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ വിസാഖം മിഗാരമാതരം ഭഗവാ ഏതദവോച –
‘‘അട്ഠഹി ഖോ, വിസാഖേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ മാതുഗാമോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ മനാപകായികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. കതമേഹി അട്ഠഹി? ഇധ, വിസാഖേ, മാതുഗാമോ യസ്സ മാതാപിതരോ ഭത്തുനോ ദേന്തി അത്ഥകാമാ ഹിതേസിനോ അനുകമ്പകാ അനുകമ്പം ഉപാദായ തസ്സ ഹോതി പുബ്ബുട്ഠായിനീ പച്ഛാനിപാതിനീ കിങ്കാരപടിസ്സാവിനീ മനാപചാരിനീ പിയവാദിനീ…പേ….
‘‘ചാഗവതീ ഖോ പന ഹോതി. വിഗതമലമച്ഛേരേന ചേതസാ അഗാരം അജ്ഝാവസതി മുത്തചാഗാ പയതപാണിനീ വോസ്സഗ്ഗരതാ യാചയോഗാ ദാനസംവിഭാഗരതാ. ഇമേഹി ഖോ, വിസാഖേ, അട്ഠഹി ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ മാതുഗാമോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ മനാപകായികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതീ’’തി.
‘‘യോ നം ഭരതി സബ്ബദാ, നിച്ചം ആതാപി ഉസ്സുകോ;
തം സബ്ബകാമദം പോസം, ഭത്താരം നാതിമഞ്ഞതി.
‘‘ന ചാപി സോത്ഥി ഭത്താരം, ഇസ്സാവാദേന രോസയേ;
ഭത്തു ച ഗരുനോ സബ്ബേ, പടിപൂജേതി പണ്ഡിതാ.
‘‘ഉട്ഠാഹികാ അനലസാ, സങ്ഗഹിതപരിജ്ജനാ;
ഭത്തു മനാപം ചരതി, സമ്ഭതം അനുരക്ഖതി.
‘‘യാ ഏവം വത്തതി നാരീ, ഭത്തു ഛന്ദവസാനുഗാ;
മനാപാ നാമ തേ [മനാപകായികാ (സീ. ക.)] ദേവാ, യത്ഥ സാ ഉപപജ്ജതീ’’തി. സത്തമം;
൮. നകുലമാതാസുത്തം
൪൮. ഏകം സമയം ഭഗവാ ഭഗ്ഗേസു വിഹരതി സുംസുമാരഗിരേ [സുംസുമാരഗിരേ (സീ. സ്യാ. പീ.)] ഭേസകളാവനേ മിഗദായേ. അഥ ഖോ നകുലമാതാ ഗഹപതാനീ യേന ഭഗവാ തേനുപസങ്കമി; ഉപസങ്കമിത്വാ…പേ…. ഏകമന്തം നിസിന്നം ഖോ നകുലമാതരം ഗഹപതാനിം ഭഗവാ ഏതദവോച –
‘‘അട്ഠഹി ഖോ, നകുലമാതേ, ധമ്മേഹി സമന്നാഗതോ മാതുഗാമോ കായസ്സ ഭേദാ പരം മരണാ മനാപകായികാനം ദേവാനം സഹബ്യതം ഉപപജ്ജതി. കതമേഹി അട്ഠഹി? ഇധ, നകുലമാതേ, മാതുഗാമോ യസ്സ മാതാപിതരോ ഭത്തുനോ ദേന്തി അത്ഥകാമാ ഹിതേസിനോ അനുകമ്പകാ അനുകമ്പം ഉപാദായ തസ്സ ഹോതി പുബ്ബുട്ഠായിനീ പച്ഛാനിപാതിനീ കിങ്കാരപടിസ്സാവിനീ മനാപചാരിനീ പിയവാദിനീ.